diff --git "a/data/kultura_bez_barier_pl/kultura_bez_barier_pl.sample.jsonl" "b/data/kultura_bez_barier_pl/kultura_bez_barier_pl.sample.jsonl"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/data/kultura_bez_barier_pl/kultura_bez_barier_pl.sample.jsonl"
@@ -0,0 +1,9 @@
+{"added": "2026-09-07", "author": "Robert Więckowski; Anna Żórawska; Fundacja Kultury bez Barier", "created": "2022-04-01", "id": "kultura_bez_barier_pl_audiodeskrypcja_obrazow", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "Audiodeskrypcja obrazów – zasady tworzenia\nAutorzy: Robert Więckowski, Anna Żórawska, Fundacja Kultury bez Barier\nRedakcja: Emilia Piegat, Fundacja Kultury bez Barier\nNasza wspólna publikacja na 10 lat pracy\n1.04.2022\n\nSpis treści\nWprowadzenie ............................................................................................................................ 3\nDlaczego audiodeskrypcja obrazów?..................................................................................... 3\nObraz, czyli co? ...................................................................................................................... 3\nDla kogo zasady? ................................................................................................................... 3\nPo co zasady? ........................................................................................................................ 3\nSkrót AD .................................................................................................................................. 4\nZASADY ..................................................................................................................................... 4\nPoznaj dzieło .......................................................................................................................... 4\nBudowa audiodeskrypcji obrazu............................................................................................. 4\nMetryka ................................................................................................................................ 4\nOpis ogólny ......................................................................................................................... 4\nOpis szczegółowy ............................................................................................................... 5\nOsnowa ............................................................................................................................... 5\nRamy audiodeskrypcji ............................................................................................................ 6\nKolory w audiodeskrypcji ........................................................................................................ 7\nJęzyk audiodeskrypcji ............................................................................................................. 7\nDługość audiodeskrypcji ......................................................................................................... 8\nKonsultacje audiodeskrypcji ................................................................................................... 8\nNagranie audiodeskrypcji ....................................................................................................... 9\nAudiodeskrypcja na żywo ....................................................................................................... 9\nPromocja audiodeskrypcji..................................................................................................... 10\nSłowo „na do widzenia” ............................................................................................................ 10\n\nWprowadzenie\nDlaczego audiodeskrypcja obrazów?\nPowodów jest kilka, najważniejszy z nich sprowadza się do stwierdzenia, że już dawno takie opracowanie obiecaliśmy, a obietnic dotrzymujemy, choć niekiedy trzeba na to chwilę poczekać. Sprawa druga to nasz jubileusz, spotkaliśmy się w pracy 1 kwietnia 2012 roku.\nDziś chcemy dać jakiś prezent od nas, prezent dla tych wszystkich, którzy z nami są, którzy nas wspierają i z nas czerpią. A skoro prezent, to zamierzamy podzielić się czymś dla nas ważnym. Usuwanie barier z muzeów i galerii zdecydowanie jest taką właśnie, niezwykle ważną i inspirującą nas działalnością. Dużo też jest tej właśnie zawieruchy w naszej fundacyjnej codzienności. I powód ostatni z tych, które wymieniamy, choć nie chcemy przedłużać wstępu. Ten dokument to dla nas wielka radość. Piszemy go z ogromnym uśmiechem, wracamy do wszystkich najlepszych chwil z warsztatów z tworzenia audiodeskrypcji do dzieł plastycznych, przypominamy sobie to, co nas porwało i staramy się zostawić jakiś ślad tych przebłysków piękna.\nObraz, czyli co?\nObraz to każde szeroko rozumiane istnienie, które można opisać w zgodzie z przedstawionymi poniżej zasadami. Jest więc nim między innymi:\n• tradycyjnie rozumiany obraz, na przykład olej na płótnie czy tempera na desce\n• rzeźba\n• fotografia\n• instalacja\n• graffiti/ mural\n• dowolny przedmiot\n• budynek, obiekt architektoniczny\n• przestrzeń\n• człowiek\n• wszystko inne, co nam nie przyszło do głowy w chwili pisania zasad.\nDla kogo zasady?\n• Dla pracujących w muzeach i galeriach.\n• Dla osób chcących pisać audiodeskrypcje do obrazów.\n• Dla osób zamawiających audiodeskrypcje do obrazów u zewnętrznych wykonawców.\n• Dla osób chcących dowiedzieć się, jak my rozumiemy audiodeskrypcję do obrazów.\n• Dla wszystkich byłych i przyszłych uczestników i uczestniczek naszych warsztatów z tworzenia audiodeskrypcji do dzieł plastycznych.\nPiszcie, nie bójcie się, udostępniajcie obrazy razem z nami!\nPo co zasady?\n• Aby uporządkować wiedzę.\n\n• Aby dać podpowiedź tym wszystkim, którym uciekają jakieś szczegóły.\n• Aby zachęcać do pisania audiodeskrypcji obrazów.\n• Aby podzielić się naszymi zachwytami.\nSkrót AD\nAD – audiodeskrypcja.\nAudiodeskrypcja jest dla nas werbalnym opisem tego, co widać. To najkrótsza i wciąż lubiana przez nas quasi-definicja audiodeskrypcji.\nZasady\nPoznaj dzieło\nZanim zaczniesz pisać audiodeskrypcję obrazu:\n1. Poznaj dzieło „na nowo”. Przyjrzyj mu się dokładnie, zbierz informacje, które już masz i postaraj się o nowe, jeśli uznasz, że są potrzebne.\n2. Poszukaj wiadomości od innych, nie opieraj się tylko na swojej wiedzy. Nie szukaj jednak nadmiernie długo, ważniejsze jest samo pisanie niż wyszukiwanie informacji.\n3. Sprawdź czy już nie powstała AD obrazu, który chcesz opisać. Jeśli taka AD już istnieje, zastanów się, czy na pewno warto pisać jej nową wersję.\n4. Jeśli masz kilka obrazów do wyboru, opisuj to, co Ciebie intryguje, porusza, zachwyca. Właśnie wtedy powstają najlepsze audiodeskrypcje.\nBudowa audiodeskrypcji obrazu\nAudiodeskrypcja obrazu składa się z czterech części: metryczki, opisu ogólnego, opisu szczegółowego i osnowy.\nMetryka\nMetryczka to krótkie, techniczne przedstawienie opisywanego obrazu. Tworzą ją: imię i nazwisko autora obrazu, tytuł, technika wykonania, wymiary, rok powstania i informacja o tym, w czyjej kolekcji znajduje się obraz.\nMetryczka ma najczęściej charakter suchej wyliczanki, poszczególne informacje są podawane jedna pod drugą. Ten sposób sprawia, że stosunkowo najłatwiej jest je zapamiętać.\nOpis ogólny\nOpis ogólny to najczęściej trzy do pięciu zdań wprowadzających w dany obraz. To krótka, prowadzona na najwyższym poziomie ogólności opowieść o tym, jak on wygląda, co przedstawia.\nJeśli obraz jest nierealistyczny (abstrakcja, kubizm, dadaizm i temu podobne) rozpocznij opis ogólny właśnie od tej informacji. To najbardziej ogólne zdanie wprowadzające w świat prezentowanego dzieła.\n\nOpis ogólny to najczęściej znakomity moment, by opowiedzieć o dominantach kolorystycznych obrazu.\nJeśli dostrzegasz w obrazie emocje, nastrój, jeśli obraz wywołuje w Tobie jakieś odczucia, możesz dać im wyraz od razu w opisie ogólnym.\nJeśli nie wiesz, co powinno znaleźć się w opisie ogólnym, poproś kogoś, by przez trzy sekundy popatrzył na prezentowane dzieło, a potem zamknął oczy i opowiedział to, co zapamiętał. Taka opowieść to świetna podstawa opisu ogólnego.\nOpis szczegółowy\nOpis szczegółowy to w miarę pełna opowieść o prezentowanym obrazie.\nNie musisz opisywać wszystkich szczegółów. Jeśli obraz jest wielowątkowy, opisz dokładnie to, co uznasz za najważniejsze. Pozostałe szczegóły ułóż w powiązane ze sobą grupy i opisz najważniejsze cechy tych zbiorowości, na przykład grupę ludzi, gęsto rosnące rośliny, kłębowisko chmur i tym podobne.\nNie musisz opisywać nadmiernie szczegółowo wybranego elementu. Na przykład dokładne\n(listek po listku, gałązka po gałązce, kwiatek po kwiatku) opisanie tradycyjnej, wieloelementowej grafiki chińskiej sprawi, że widzowie z niepełnosprawnością wzroku na pewno pogubią się w tym opisie i najprawdopodobniej poczują się znużeni. Opis szczegółowy musi być uporządkowany. Prowadź opowieść w jakimś wybranym przez Ciebie porządku, na przykład: od najważniejszego szczegółu do mniej ważnych; poprzez pierwszy, drugi i trzeci plan; od prawej do lewej i tak dalej.\nPorządek opisu szczegółowego musi być zachowany nawet wówczas, gdy prezentowany obraz kojarzy Ci się ze śmietnikiem, z przypadkowo zebraną kompozycją pewnych kształtów i kolorów.\nOpisując jeden szczegół powiedz o nim tak dużo, jak chcesz lub uznajesz za konieczne i dopiero gdy skończysz, przejdź do następnego szczegółu.\nW opisie szczegółowym nie powtarzaj zdań z opisu ogólnego. Możesz je za to rozwijać, parafrazować, dopowiadać.\nOsnowa\nOsnowa to opowieść o tym, co wiemy o obrazie, a nie jak on wygląda.\nOsnowa jest niezwykle ważna. Życie każdego obrazu to nie tylko jego wygląd, ale też jego istnienie w codzienności, w historii, w realiach społecznych i kulturowych.\nOsnowa to odpoczynek dla widzów z niepełnosprawnością wzroku. W tym momencie nie muszą oni budować wyobrażenia opisywanego dzieła, ale sycą się jego historią. To chwila na edukację.\nOsnowa to zbiór „ciekawostek”, to na przykład informacje o historii obrazu, o jego autorze/autorce, o istnieniu dzieła w przestrzeni społeczno-kulturalnej, to najważniejsze wiadomości związane z techniką jego wykonania. Nie podawaj jednak tych wszystkich informacji w jednej audiodeskrypcji. Wybierz te, które pasują Ci do budowanej historii.\nOsnowa może zmieniać się w zależności od kontekstu, w którym prezentujesz dzieło. Inne informacje będą ważne, gdy będziesz skupiać się na kolorach, inne, gdy prezentujesz obraz z uwagi na pewien motyw, inne, gdy ważne będzie dla Ciebie istnienie danego dzieła w historii autora/autorki.\n\nRamy audiodeskrypcji\nStwórz taką audiodeskrypcję, którą inni będą chcieli poznać, przeczytać. Jeśli napiszesz nudno, trudnym językiem lub zdecydowanie za długo, zniechęcisz nie tylko siebie, ale i osoby z niepełnosprawnością wzroku.\nPisz w zgodzie z zasadą „od ogółu do szczegółu”. Taki porządek zapewnia osobie z niepełnosprawnością wzroku największy komfort, pozwala najlepiej i najdokładniej wyobrazić sobie opisywany obraz.\nStwórz jedną, ciągłą narrację. Audiodeskrypcja jest najlepiej zapamiętywana przez widzów z niepełnosprawnością wzroku wtedy, gdy jest spójną historią.\nAudiodeskrypcja to prezentacja obrazu, ale także rozmowa dzieła z widzem i autora/autorki\nAD z widzem. Używaj zatem zdań, nie równoważników; rozmawiamy poprzez zdania, równoważniki pozwalają nam tworzyć suche instrukcje obsługi.\nAudiodeskrypcja musi być obiektywna. Opisuj to, co naprawdę widzisz. Nie interpretuj nadmiernie, nie przesądzaj o odbiorze estetycznym.\nKażda obiektywna audiodeskrypcja jest jednak równocześnie subiektywna. To najbardziej naturalna i zrozumiała sytuacja – każdy z nas trochę inaczej widzi i inaczej opisuje każdy obraz. Nie bój się tego subiektywizmu.\nHołduj obiektywizmowi, dziel się jednak emocjami, nastrojem. One są ogromnie ważne, są najczęściej i najlepiej zapamiętywane przez widzów (także przez tych, którzy przed zwiedzaniem deklarują, że w opisach audiodeskryptywnych nie chcą emocji).\nKażda opisana emocja to niezwykle ważna informacja wizualna. Ważna szczególnie w obrazach, które powstały, by poruszać estetycznie.\nEmocja to najważniejsza cecha wielu dzieł sztuki, warstwa informacyjna jest w nich albo równorzędna do estetycznej albo odrobinę lub dużo mniej ważna, a czasami zupełnie nieistotna.\nWiele emocji jest obiektywnych, większość z nas przeczyta je dokładnie tak samo. Na pewno jednak maksymalnie subiektywne są kategorie piękna i brzydoty. Unikaj więc kategorycznego o nich przesądzania.\nNazwanie emocji, nastroju - pozwala lepiej poznać opisywany obraz. Na przykład stwierdzenie „ludzie tłoczą się przestraszeni, stoją blisko siebie, trzymają się za ręce, obejmują” to zupełnie inny komunikat, niż to samo zdanie pozbawione jego pierwszej części.\nJeśli nie jesteś czegoś pewny/pewna, daj widzowi z niepełnosprawnością wzroku wybór, na przykład: „Kobieta uśmiecha się lekko, może jest zawstydzona, a może zaskoczona”. Takie dopowiedzenie pozwala lepiej „rozpędzić” wyobraźnię, a jednocześnie daje widzowi z niepełnosprawnością wzroku szansę na indywidualne przeczytanie obrazu.\nNie doszukuj się emocji za wszelką cenę. Jeśli ich nie ma lub jeśli ich nie widzisz, daj sobie z nimi spokój.\nTłumacz kody wizualne. Podaj nie tylko ich nazwę, ale opisz to, jak wyglądają. Na przykład - czym wizualnie jest gest Kozakiewicza lub jak wygląda flaga Argentyny.\nNazywaj „cytaty” intertekstualne. Jeżeli zauważysz w opisywanym obrazie nawiązanie do innego dzieła, przy opisie podaj koniecznie nazwę cytowanego obrazu i jego autora/autorkę.\n\nJeśli dla danego kodu wizualnego ważne jest jego funkcjonowanie w życiu społecznym, zamieść w audiodeskrypcji informacje o tym kontekście.\nKolory w audiodeskrypcji\nNazywaj kolory istniejące w opisywanym obrazie. Nawet osoby niewidome od urodzenia uczą się nazw kolorów i funkcjonowania tych barw w codzienności.\nNazywaj kolory, bo kolor to nie tylko barwa, ale też emocje, przestrzenie, kody wizualne, bezpieczeństwo, organizacja życia, pory roku i tak dalej. Kolory to wreszcie jeden z najważniejszych budulców wielu obrazów, szczególnie tych z kategorii dzieł sztuki.\nUżywaj najbardziej znanych nazw kolorów. Niebieski, zielony czy fioletowy są znakomite. Z kolei magenta, cyjan czy ugier jasny będą najczęściej stanowiły poważną przeszkodę w poprawnym zrozumieniu opisu.\nNie wahaj się wspomnieć o relacjach pomiędzy kolorami – kontrast, ujednolicenie. Jest to ważne, bo edukuje, a na dodatek tłumaczy, dlaczego jakiś element wyróżnia się kolorystycznie na tle innych, gdy pozostałe tworzą w miarę jednolitą powierzchnię.\nPisz o tym, że jakiś kolor jest intensywny, nasycony, a inny jest ledwo widoczny, rozwodniony. To ważne, by dopowiadać takie wizualne cechy, pozwalają one lepiej poznać specyfikę danego obrazu.\nJęzyk audiodeskrypcji\nUżywaj słów uważanych za powszechnie zrozumiałe, słów z języka naszej społecznej codzienności. Dzięki temu sprawisz, że audiodeskrypcja będzie zrozumiała dla jak największej liczby widzów z niepełnosprawnością wzroku, bez względu na ich wykształcenie, zainteresowania, kompetencje społeczne i wizualne. „Putta w tondzie” czy „flankowanie repusowanego kartusza” to droga donikąd.\nJeśli musisz użyć trudnego, specjalistycznego słowa, wytłumacz je od razu, najlepiej po prostu po przecinku.\nBuduj zdania proste, najlepiej pojedyncze lub jednokrotnie złożone. Uzyskasz dzięki temu jasność opisu, zminimalizujesz niebezpieczeństwo zgubienia podmiotu, a dodatkowo Twój tekst zyska dynamikę.\nPisz tak, jak mówisz, jeśli mówisz poprawnie. Unikniesz dzięki temu zdań trudnych formalnie.\nWiele osób nieprzyzwyczajonych do pisania popada w przesadę nadmiernej formalizacji swej wypowiedzi.\nPisz teksty poprawne językowo, stylistycznie. Nie zaniedbuj korekty i redakcji powstałego opisu.\nPisz zawsze w czasie teraźniejszym. Dzięki temu stworzysz opis pasujący do sytuacji, jaką jest poznawanie obrazu poprzez audiodeskrypcję. Każdy widz z niepełnosprawnością wzroku, słuchając Twojej audiodeskrypcji, przeżywa przecież trwające dokładnie teraz, w tej chwili, spotkanie z prezentowanym obrazem.\nWykorzystuj (jeśli pojawi się taka możliwość, jeśli pozwoli Ci na to Twoja wyobraźnia) językowe środki stylistyczne. Epitety, porównania, a także metafory i oksymorony znakomicie\n\nnasycają każdy opis audiodeskryptywny emocjami, napięciem estetycznym. Pamiętaj jedynie, by metafory nie były hermetyczne, niezrozumiałe dla odbiorców.\nNie nadużywaj przymiotników. Zbyt duża ich liczba lub ich nadmierne stopniowanie czynią opis podejrzanym informacyjnie, przesuwają go z kategorii obiektywnego opisu w stronę tekstu propagandowego.\nW miarę możliwości unikaj imiesłowów, są one trudniejsze do zapamiętania, niż prostsze części mowy, a na dodatek używanie imiesłowów rodzi czasem niebezpieczeństwo popełnienia błędu gramatycznego. W naszej codzienności wykorzystywanie imiesłowów jest stosunkowo często niepoprawne.\nPisz w stronie czynnej lub biernej, jak wolisz. Czasami zdarza się tak, że sam obraz wymusza odpowiednią stronę wypowiedzi językowej. Daj się wtedy ponieść charakterowi obrazu.\nNie nadużywaj czasownika „widać”. Jeśli coś opisujesz, to jasne, że to widać. Zamiast tego czasownika możesz użyć innego, dopowiadającego ważną informację o wyglądzie obrazu.\nWykorzystuj synonimikę. Nie każdy, kto idzie, musi zawsze iść. Może kuśtykać, maszerować, kroczyć, dreptać, spacerować, wlec się i tak dalej. Taki synonimiczny czasownik mówi więcej o przedstawionym świecie, niż ogólne „iść”.\nDługość audiodeskrypcji\nNie ma jednej, ściśle określonej długości audiodeskrypcji. Przyjmuje się jednak i jest to potwierdzone badaniami oraz praktyką, że opis AD nie powinien przekraczać długości 3600 znaków.\nJeśli napisałeś/napisałaś tekst znacznie dłuższy, zastanów się, czy na pewno jest to uzasadnione. Postaraj się wyrzucić wszystkie niepotrzebne słowa i zdania, możesz poprosić o to inną osobę.\nMinimalna długość opisu audiodeskryptywnego jest określana na 1800 znaków. Zdarzają się jednak także teksty krótsze.\nPisanie każdej audiodeskrypcji na 1800 znaków jest niepoprawne i nieuczciwe wobec widzów z niepełnosprawnością wzroku. Długość audiodeskrypcji musi być uzależniona od wyglądu opisywanego obrazu.\nJeśli zastanawiasz się, czy wybrać dłuższą czy krótszą wersję AD, raczej sięgnij po tę krótszą. Dłuższą zostaw dla osób prawdziwie zainteresowanych danym obrazem.\nKonsultacje audiodeskrypcji\nKażdy napisany przez Ciebie tekst AD musi być skonsultowany przez dwie osoby.\nJeden konsultant to osoba z niepełnosprawnością wzroku, potencjalny widz -odbiorca audiodeskrypcji. To ten konsultant zdecyduje, czy wszystko jest zrozumiałe dla osób, które nie są w stanie porównywać słyszanych słów z widokiem obrazu.\n\nDrugim konsultantem powinna być osoba widząca i znająca opisywane dzieło. Ona będzie mogła ocenić, czy wszystko, co zostało napisane, zgadza się z oryginałem i będzie mogła merytorycznie zweryfikować podawane informacje, zawarte na przykład w osnowie.\nNie obrażaj się na ewentualne zgłaszane uwagi. Stworzenie AD to nie są najważniejsze zawody Twojego życia, a poza tym konsultanci nie czytają tekstu przeciwko Tobie, tylko w celu rozwiania wszystkich wątpliwości.\nJeśli nie rozumiesz jakiejś propozycji zmian, dopytaj o nią konsultanta, niech przedstawi Ci powody swojej decyzji.\nMasz prawo odrzucić uwagi, z którymi się nie zgadzasz. To Ty jesteś autorem/autorką audiodeskrypcji. Przedstaw jednak merytoryczne argumenty przemawiające za Twoją decyzją. Każdorazowe uzasadnianie, że „tak mi się bardziej podoba”, nie jest najlepszym rozwiązaniem.\nNagranie audiodeskrypcji\nZadbaj, by nagrania audiodeskrypcji były robione przez profesjonalistów. Zła jakość techniczna nagrania lub źle przeczytana audiodeskrypcja sprawią, że cała Twoja praca związana z pisaniem AD pójdzie na marne.\nJeśli zlecasz nagranie audiodeskrypcji na zewnątrz, poproś o próbki nagrań lektora/lektorki, którzy będą czytali Twoje audiodeskrypcje. Wybierz tę osobę, która będzie czytała najlepiej i której głos będzie Ci najbardziej odpowiadał lub będzie pasował do opisywanych obrazów.\nJeśli nagranie będzie realizowane w Twoim muzeum/ Twojej galerii, zadbaj, by było rejestrowane przez osobę, która naprawdę się na tym zna. Ważne, by było prowadzone w pomieszczeniu odpowiadającym warunkom w studiu nagraniowym (brak echa, brak efektu studni, brak odgłosów z zewnątrz).\nJeśli lektorem/ lektorką audiodeskrypcji ma być ktoś z Twojej instytucji, ktoś, kto ma miły głos, przeprowadź koniecznie próbne nagranie. Elektronika jest bezlitosna, wychwyci każdą, nawet nie zauważaną w codzienności wadę wymowy. Na dodatek mikrofony nie każdy głos\n„lubią”, zdarza się, że ktoś, kto znakomicie brzmi unplugged, jest nie do słuchania przez mikrofon.\nAudiodeskrypcja na żywo\nJeśli napisałeś/napisałaś najlepsze na świecie audiodeskrypcje i zostały one nagrane - nigdy ich nie odtwarzaj, gdy na żywo oprowadzasz widzów z niepełnosprawnością wzroku po wystawie, gdy pokazujesz im opisane obiekty. W takich sytuacjach zawsze twórz spontanicznie, tu i teraz, nowe wersje AD i to nimi dziel się z widzami. Ludzie nie chodzą na koncerty po to, by posłuchać nagrań z płyt.\nJeśli w tworzonej na żywo audiodeskrypcji zabraknie jakichś informacji, jeśli pewne szczegóły będą inne, niż te przedstawione w nagranej wersji, wszystko w porządku. I tak takie spotkanie będzie lepsze, niż poznawanie obrazów w domu, z głośników komputera.\nJeśli tworzysz audiodeskrypcję obrazu na żywo, kieruj się tymi wszystkimi zasadami, które przedstawiliśmy do tej pory. Jeśli o którejś zapomnisz, jeśli którąś przedefiniujesz, nie\n\nszkodzi. Emocje, naturalna chemia spotkania, przewyższą zdecydowanie niedociągnięcia techniczne.\nPromocja audiodeskrypcji\nJeśli masz nowe audiodeskrypcje, poinformuj o tym widzów z niepełnosprawnością wzroku, pochwal się wykonaną pracą. Audiodeskrypcje schowane w szufladzie, nieznane, nie sprawią nikomu radości – ani Tobie, ani osobom z niepełnosprawnością wzroku.\nPromowanie audiodeskrypcji na trzeciej lub czwartej podstronie Twojej instytucji jest działaniem bezcelowym, nikt ich tam nigdy nie znajdzie.\nBezcelowe jest promowanie audiodeskrypcji na niedostępnej stronie www. Brak dostępności cyfrowej to największa przeszkoda właśnie dla osób z niepełnosprawnością wzroku.\nSłowo „na do widzenia”\nPisz najlepsze audiodeskrypcje, na jakie Cię w tej chwili stać. Pamiętaj, w każdej audiodeskrypcji zostawiasz własne linie papilarne, a imię i nazwisko ma się tylko jedno.\nObiektywnie rzecz ujmując, zła audiodeskrypcja nie istnieje. Jesteśmy o tym głęboko przekonani. Nawet najgorsza, najbardziej poszarpana i zardzewiała audiodeskrypcja będzie lepsza, o niebo lepsza, niż jej brak. Taka pełna zadr i dziur audiodeskrypcja da jednak szansę widzowi z niepełnosprawnością wzroku na jakieś poznanie opisywanego obrazu.\nBrak audiodeskrypcji sprawi natomiast, że spotkanie widza z niepełnosprawnością wzroku z danym obrazem będzie zerowe lub zbliżone do zera.\nNie bój się pisać audiodeskrypcji, nie bój się popełniać błędów. Błędy to naturalna droga każdej nauki, każdej nowej aktywności. Im więcej będziesz pisać, tym lepsze teksty będą wychodzić spod Twojego pióra.\nZgódź się wewnętrznie na to, że znajdą się osoby, które ocenią, że Twoja audiodeskrypcja im się nie podoba. To naturalna sytuacja naszego życia, jedni lubią to, inni co innego.\nPrzygotowanie przez nas „Audiodeskrypcji obrazów” nie oznacza, że rezygnujemy z warsztatów i szkoleń z Wami.\nWprost przeciwnie, będziemy je nadal prowadzili. Sami je ogromnie lubimy, sami bardzo dużo się w ich trakcie uczymy.\nZapraszamy do współpracy. Zapraszamy do wspólnej nauki!\nZapraszamy do zapoznania się z audiodeskrypcjami tworzonymi przez nas i we współpracy z nami przez muzea z całej Polski w projekcie Czytanie Obrazów.\nLink do strony projektu Czytanie Obrazów.", "token_count": 7800}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Julianna Matuszewska", "created": "2024-04-19", "id": "kultura_bez_barier_pl_checklisty_warsztaty_kulinarne", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "WARSZTATY KULINARNE\nDLA OSÓB NIEWIDOMYCH\n#checklista\n\nWARSZTATY KULINARNE DLA\nOSÓB NIEWIDOMYCH wybierz miejsce z dużą ilością przestrzeni i dobrą akustyką zaangażuj osoby asystujące ustaw stoły / stanowiska oraz produkty według jednego schematu ustaw stanowiska w taki sposób, żeby osoba prowadząca warsztat widziała wszystkich zadbaj o dużą ilość wolnej przestrzeni na stanowiskach nie stawiaj niczego przy krawędziach stanowiska; ##MMOOŻŻEESSZ Z-:\nprzygotować ograniczniki np. listwy lub ustawić stoły pod ścianą zaplanuj schematyczny porządek pracy podzielony na małe kroki\n/ etapy zabezpiecz noże i ostre przyrządy, a jeśli będziesz korzystać ze źródeł ciepła (piec, woda), spytaj, czy ktoś potrzebuje pomocy opisz osobom biorącym udział przestrzeń warsztatów oraz stanowiska - układ itp.\nopisz osobom biorącym udział mniej popularne przyrządy i produkty\n\nWARSZTATY KULINARNE\nDLA OSÓB SŁABOWIDZĄCYCH\n#checklista\n\nWARSZTATY KULINARNE DLA\nOSÓB SŁABOWIDZĄCYCH wybierz miejsce z dużą ilością przestrzeni i dobrą akustyką zaangażuj osoby asystujące ustaw stanowiska w taki sposób, żeby osoba prowadząca warsztat widziała wszystkich\n(DOBRA PRAKTYKA) zapewnij dodatkowe źródła ciepłego światła na stanowiskach, które będzie można indywidualnie regulować zadbaj o dużą ilość wolnej przestrzeni na stanowiskach nie stawiaj niczego przy krawędziach stanowiska; ##MMOOŻŻEESSZ Z-:\nprzygotować ograniczniki np. listwy lub ustawić stoły pod ścianą zadbaj o kontrast - ciemne przedmioty ułóż na jasnym blacie lub podkładce, a jasne przedmioty ułóż na ciemnym blacie lub podkładce zaplanuj schematyczny porządek pracy podzielony na małe kroki\n/ etapy opisz osobom biorącym udział przestrzeń warsztatów oraz stanowiska - układ itp.\nopisz osobom biorącym udział mniej popularne przyrządy i produkty\n\nWARSZTATY KULINARNE\nDLA OZN SŁUCHU, KORZYSTAJĄCYCH\nZ JĘZYKA MIGOWEGO\n#checklista\n\nWARSZTATY KULINARNE DLA OZN SŁUCHU,\nKORZYSTAJĄCYCH Z JĘZYKA MIGOWEGO przygotuj opis zajęć - uwzględnij plan warsztatów i formy dostępności zapewnij kontakt SMS-owy i mailowy na potrzeby zapisów na warsztaty wybierz miejsce z dobrym oświetleniem i z dużą ilością przestrzeni ustaw stanowiska tak, by dobrze widoczne były: osoba prowadząca, jej stanowisko i tłumacz (ka) zadbaj o to, by w tle nie było rozpraszających dźwięków, np.\nklimatyzacji podpisz mniej znane przyprawy i przyrządy wskaż osobom uczestniczącym miejsce, z którego dobrze widoczna będzie osoba prowadząca i tłumacz(ka) jako prowadzący(a) ustaw się przodem do osób uczestniczących, nie zasłaniaj ust, mów tylko wtedy, gdy grupa patrzy na tłumacza(kę) jako prowadzący(a) mów trochę wolniej, aby tłumacz(ka) miał(a) czas na tłumaczenie jako prowadzący(a), jeśli chcesz zwrócić czyjąś uwagę, zapukaj w jego / jej stół czy stanowisko - osoba poczuje wibracje\n\nWARSZTATY KULINARNE\nDLA OZN SŁUCHU, NIEKORZYSTAJĄCYCH\nZ JĘZYKA MIGOWEGO\n#checklista\n\nWARSZTATY KULINARNE DLA OZN SŁUCHU,\nNIEKORZYSTAJĄCYCH Z JĘZYKA MIGOWEGO przygotuj opis zajęć - uwzględnij plan warsztatów i formy dostępności zapewnij kontakt SMS-owy i mailowy na potrzeby zapisów na warsztaty wybierz miejsce z dobrym oświetleniem i akustyką (bez pogłosu) oraz z dużą ilością przestrzeni ustaw stanowiska tak, by dobrze widoczne były osoba prowadząca i jej stanowisko zadbaj o to by w tle nie było rozpraszających dźwięków, np.\nklimatyzacji podpisz mniej znane przyprawy i przyrządy wskaż osobom uczestniczącym miejsce, z którego dobrze widoczna będzie osoba prowadząca jako prowadzący(a) ustaw się przodem do osób uczestniczących, nie zasłaniaj ust, mów tylko wtedy, gdy grupa patrzy na Ciebie jako prowadzący(a) mów trochę wolniej i trochę głośniej", "token_count": 1438}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Fundacja Kultury bez Barier", "created": "2019-01-21", "id": "kultura_bez_barier_pl_paszport_do_sztuki", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "DZIENNIK Z WYPRAWY\n\n1.\nDLACZEGO\nPASZPORT\nDO SZTUKI?\nCO NAS SKŁONIŁO potrzebom młodzieży ze spektrum autyzmu oraz\nDO REALIZACJI PROJEKTU? ich rówieśników.\nObydwie grupy zmagają się z typowymi dla wieku,\n„Paszport do sztuki” to wspólny projekt Fundacji Kulproblemami wchodzenia w dorosłość, budowania tury bez Barier i instytucji kultury; projekt wymyślony relacji społecznych, szukania własnej tożsamoi zrealizowany w celu stworzenia oferty kulturalnej dla ści i możliwości rozwoju. Dodatkowo, nastolatki młodzieży ze spektrum autyzmu oraz ich rówieśników.\nze spektrum autyzmu, muszą poradzić sobie ze\nW Warszawie z powodzeniem są realizowane skutkami zaburzeń rozwoju i zdobyć akceptację działania dla dzieci z autyzmem do 12 roku życia środowiska dla swej specyficznej inności.\noraz osób dorosłych. Oferty kulturalnej skiero-\nMłodzież szuka miejsc w których mogłaby rozwanej do osób w wieku 13 - 18 lat jest niewiele.\nwinąć swoje zainteresowania. Jednak nie uważa,\nA w przypadku osób ze spektrum autyzmu, nie że może to robić w instytucjach kultury. Naszym ma takich propozycji.\ncelem było pokazanie takich placówek jako\nPostanowiliśmy wspólnie przeciwdziałać temu miejsc, w których można zdobywać nowe umiebrakowi i stworzyć ofertę, która zapełniłaby tę jętności, spędzać czas wolny oraz nawiązywać lukę. Postawiliśmy na warsztaty odpowiadające przyjaźnie.\n\nPARTNERSTWO cie terapeutów było ograniczane, w miarę możliwości, do obserwacji, do stałego towarzyszenia\nW realizację projektu były włączone cztery znakomite, grupie i włączania się jedynie w sytuacjach, które od lat działające na rzecz likwidowania barier instysprawiały trudności uczestnikowi.\ntucje kultury: Muzeum Łazienki Królewskie, Zachęta -\nNarodowa Galeria Sztuki, Muzeum Pałacu Króla Jana\nDLACZEGO PODRÓZ?\nIII w Wilanowie i Muzeum Narodowe w Warszawie.\nW każdej z nich prowadzone są cenione w środowisku Zdecydowaliśmy się, że motyw podróży będzie idedziałania edukacyjne dla dzieci ze spektrum autyzmu. alnym łącznikiem dla oferty partnerskich instytucji.\nLiderem projektu została Fundacja Kultury bez Uniwersalność tego motywu dawała edukatorom dużą\nBarier, która spajała całość działań. Była to klu- swobodę w doborze tematów warsztatów. Dzięki temu czowa rola ze względu na odmienny charak- mogliśmy odbyć podróż w czasie i poznać historię ter każdego z partnerów i różnice w strukturze króla Stanisława Augusta oraz Jana III Sobieskiego, organizacyjnej. Odpowiadała także za dotarcie poznać inspiracje podróżnicze polskich malarzy do odbiorców i ich rekrutację na warsztaty, kon- i współczesnych artystów. Poruszane wątki, będące sultacje scenariuszy i zapewnienie dostępności z pozoru odmiennymi, układały nam się dzięki temu wszystkich wydarzeń. w fascynującą podróż skutkującą odkrywaniem róż-\nWarsztaty dla młodzieży to kolejny krok w two- nych oblicz sztuki.\nrzeniu przestrzeni przyjaznych dla osób z auty- Podróż, będąca myślą przewodnią warsztatów, zmem. Partnerska współpraca przy tym projekcie odnosiła się także do drogi którą pokonali uczestbyła dla nas kluczowa. nicy, aby lepiej poznać siebie i swoje możliwości\nZależało nam, aby czerpać od siebie nawzajem twórcze. Stanowiła zachętę do poszerzania zaini inspirować się w działaniach. Wspólnie stwo- teresowań oraz wrażliwości na sztukę.\nrzyliśmy koncepcję warsztatów oraz materiałów Możliwość odwiedzenia czterech instytucji podpromocyjnych. A w trakcie realizacji warsztatów czas jednego cyklu, była niezwykle atrakcyjna dla na bieżąco wymienialiśmy się wrażeniami ze spo- uczestników warsztatów.\ntkań i podpowiadaliśmy rozwiązania, które się sprawdziły.\nPodejmując się realizacji tego projektu mieliśmy wątpliwości i obawy związane z brakiem znajomości konkretnej grupy, która zostanie zaproszona do udziału w przedsięwzięciu. Było to dla nas wszystkich nowe doświadczenie.\nZastanawialiśmy się, czy forma cyklu, w którym odwiedzamy cztery różne instytucje, będzie odpowiednia dla osób z autyzmem. Dlatego bardzo ważne było dla nas zminimalizowanie uczestnikom stresu związanego z przebywaniem w nowym miejscu. Kluczowa była obecność stałej osoby, odpowiedzialnej za zbieranie uczestników przed warsztatami i stały kontakt telefoniczny w przypadku kłopotów ze znalezieniem miejsca zbiórki. Zależało nam na pełnym komfor- U\nSZ\nR\nY cie uczestników. W Ą\nN\nAL\nKolejną kwestią była integracja uczestników. U R\nULT\nNie chcieliśmy, aby od początku towarzyszył K\nW nam podział na uczestników z autyzmem i neurotypowych. Jak się okazało podczas spotkań, R\nÓŻ!\nD\nO młodzież współpracowała ze sobą, naturalnie P wchodziła w relacje a także pomagała sobie nawzajem. Chcieliśmy, aby warsztaty były zaplanowane w taki sposób, by każdy z uczestników mógł w jak największym stopniu samodzielnie poradzić sobie z wykonywaniem zadań. Wspar-\n\n2.\nPRZYGOTO-\nWANIA DO\nPODRÓŻY\nSPOTKANIA ZESPOŁU REKRUTACJA\nOrganizacje warsztatów poprzedziły spotkania całego zespołu projektowego, w trakcie których ustalony został harmonogram oraz zakres tematyczny warsztatów. Przy układaniu harmonogramu musieliśmy wziąć pod uwagę możliwości lokalowe oraz warunki pogodowe.\nWażny był także podział obowiązków i ustalenie sposobu przepływu informacji pomiędzy liderem oraz partnerami projektu. Bardzo pomocnym rozwiązaniem okazał się wspólny dysk, do którego dostęp mieli wszyscy członkowie zespołu. Gromadzone były tam dokumenty projektowe, harmonogram, scenariusze warsztatów oraz budżet. Najtrudniejszą fazą projektu była rekrutacjauczestni-\nOpracowaliśmy identyfikację wizualną projektu ków. Rozpoczęcie cyklu przypadło w pierwszym tygonawiązującą do motywu podróży. Zależało dniu września, czyli w momencie, w którym młodzież nam, aby materiały były atrakcyjne dla młodego rozpoczynała naukę w szkole i dopiero poznawała odbiorcy oraz nie wywoływały wrażenia, że jest to grafik zajęć. Fakt ten miał wpływ na przebieg rekruprojekt wyłącznie dla osób z autyzmem. tacji - do ostatniego momentu zbieraliśmy zgłoszenia uczestników.\n\nPoczątek roku jest także wymagającym czasem dla osób ze spektrum autyzmu, pojawiają się zmiany w planie dnia skutkujące koniecznością dostosowania się do nowej sytuacji, do rytmu szkoły i zajęć dodatkowych. W sytuacji organizowania kolejnych warsztatów, będziemy uważniej dobierać terminy ich rozpoczęcia, tak, by nasza propozycja nie zbiegała się w czasie z innymi, dającymi się przewidzieć zmianami w życiu młodzieży z autyzmem.\nW komunikacji wykorzystaliśmy w dużym stopniu strony internetowe oraz Facebook. Wszystkie instytucje zamieściły informacje na swoich stronach www, profilach na portalach społecznościowych, w newsletterach i na ulotkach z grafikiem\nNASZ POMYSŁ zajęć edukacyjnych.\nOsoby, które chciały wziąć udział w warsztatach, NA DOSTĘPNOŚĆ WARSZTATÓW wypełniały elektroniczną ankietę. W formularzach\nPoznanie uczestników - pytania w formularzu zgłoszeniowych zamieściliśmy pytania, dzięki zgłoszeniowym którym mogliśmy lepiej poznać uczestników oraz\nKonsultacja scenariuszy przez terapeutę ich potrzeby:\nDobór aktywności - zadania angażujące uczest-\nWarsztaty będą odbywać się w różnych lokaliników, nauka poprzez zabawę i doświadczenia zacjach w Warszawie. Czy potrzebujesz pomocy\nObecność dwóch prowadzących w dotarciu do miejsca warsztatów?\nPrzedstawienie planu warsztatów na początku\nCzy jesteś użytkownikiem AAC?\nspotkania\nCzy masz potrzeby i oczekiwania odnośnie\nPraca w małych grupach do 10 osób warsztatów i pracy w grupach, które chcesz,\nWsparcie uczestników podczas warsztatów żebyśmy wzięli pod uwagę?\nObecność stałej osoby, pojawiającej się na każdym warsztacie bez względu na miejsce jego pro-\nWARSZTATY - ELEMENTY WSPÓLNE wadzenia\nMożliwość udziału w warsztatach asystentów,\nNa pierwszym spotkaniu uczestnicy otrzymali paszrodziców porty (teczki z przegródkami), w których przez cały\nMaile przypominające o terminach i miejscu czas trwania cyklu zbierali artefakty związane z temawarsztatów tem warsztatów. Były to m.in. zakładki do książek,\nStały kontakt telefoniczny z uczestnikami (przypocztówki, zdjęcia, wykonane prace, przepisy kulipominanie o terminach, pomoc w dotarciu do narne.\ninstytucji)\nKażdy warsztat rozpoczynał się od krótkiego wprowadzenia w działalność danej instytucji, przedstawienia planu spotkania oraz przypomnienia zasad obowiązujących w czasie wydarzenia.\nNa każdym warsztacie byli obecni terapeuta i osoba z Fundacji Kultury bez Barier. Ich zadaniem było zebranie i przywitanie grupy oraz wspieranie uczestników podczas aktywności.\nDzięki temu uczestnicy mieli zapewnione poczucie komfortu i stabilności.\n\n3.\nDZIENNIK\nWYPRAWY\nW ramach projektu zorganizowaliśmy dwa Scenariusze warsztatów były stworzone cykle składające się z pięciu warsztatów. z myślą o młodzieży. Co ciekawe pod-\nCztery warsztaty były przygotowane przez czas drugiego cyklu grono uczestników inną instytucję, piąty warsztat był podsu- powiększyło się o rodziców. Zdecydowamowaniem cyklu. Warsztaty odbywały liśmy się na poszerzenie grupy o grono się w piątki o godzinie 17:30 i trwały 90 rodziców, pod warunkiem, że będą oni minut. Jedynie warsztaty podsumowu- aktywnymi uczestnikami a nie biernymi jące zostały zaplanowane na sobotnie obserwatorami.\nprzedpołudnia. W trakcie rozmów rodzice podkreślali,\nPodczas każdego ze spotkań uczestnicy że brakuje im zajęć, w których mogliby odkrywali jak różne mogą być oblicza uczestniczyć razem ze swoimi dziećmi.\npodróży. Wspólnie odwiedzili Muzeum Warsztaty były dla nich punktem wyjścia\nŁazienki Królewskie, Zachętę - Naro- do rozmów o sztuce i dalszego zwiedzania dową Galerię Sztuki, Muzeum Pałacu odwiedzanych miejsc. Mogli także zoba-\nKróla Jana III w Wilanowie i Muzeum czyć swoje dzieci w zupełnie nowym śro-\nNarodowe w Warszawie. dowisku i sytuacjach wymagających od\nWłaściwy dobór tematów i aktywności nich kreatywności i wyrażenia własnego był bardzo potrzebny, aby utrzymać stałą zdania.\ngrupę uczestników i aby entuzjazm nie Zachęcamy do zapoznania się z naszymi opadał w trakcie trwania projektu. pomysłami na warsztaty.\n\nMUZEUM Biblioteczka podróżna hrabiny Doroty Batowskiej to jeden z obiektów znajdujących się w zbiorach\nŁAZIENKI KRÓLEWSKIE Muzeum Łazienki Królewskie. Znajdują się w niej tzw. kieszonkowe wydania różnych książek, którymi interesowały się damy w XVIII wieku. Wśród\nGRAND TOUR. NIEZWYKŁA PODRÓŻ różnorodnych woluminów znalazły się poematy,\nPO XVIII-WIECZNEJ EUROPIE ale także pisma o tematyce religijnej czy nauko-\nPodczas warsztatów w Łazienkach Królewskich wej. Biblioteczka stanowiła istotny przedmiot możemy podróżować w czasie i przestrzeni. Do XVIIIwśród bagaży hrabiny.\n-wiecznego Rzymu i Wenecji przeniosą nas widoki\nA jaki przedmiot Ty zabrałbyś ze sobą w podróż?\nwłoskie namalowane na obrazach i ścianach zabyt-\nCo jest dla Ciebie najważniejsze? Co pomogłoby kowych wnętrz Pałacu Myślewickiego. Poprzez smaki\nCi przetrwać w trudnych chwilach? Napisz lub i zapachy można poznać nowości i odkrycia, które narysuj przedmiot na kartce i włóż do walizki.\nzaskakiwały w minionych epokach.\nNastępnie uczestnicy kolejno wyciągają kartki i wspólnie omawiają zebrany ekwipunek. https://\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIA www.lazienki-krolewskie.pl/pl/katalog/obiekty/\nCelem warsztatu było zachęcenie uczestników do lkr-1006 poznawania historii, sztuki i obyczajów poprzez podróżowanie. Zastosowane metody miały na 2. Portret podróżnika celu rozbudzenie ciekawości świata i zaintere- Ćwiczenie jest dwuetapowe. Najpierw oglądamy sowanie ideą świadomego podróżowania. Miały i omawiamy wybrane portrety podróżników wykotakże zachęcić młodzież do otwarcia się na nowe nane podczas ich wojaży w XVIII wieku. Wśród doświadczenia. Podczas warsztatów uczestnicy sportretowanych przez Pompeo Batoniego osób odkrywali rolę podróży w zdobywaniu interdyscy- są m.in. artyści, magnaci, turyści. Wspólnie anaplinarnej wiedzy o świecie w minionych wiekach lizujemy obrazy rozpoznając ich elementy: strój i współcześnie. Wybrane ćwiczenia mobilizują postaci, atrybuty, wnętrze, krajobraz. Następnie młodzież do poszukiwania własnych upodobań przygotowujemy się do wykonania własnego i samodzielnego kształtowania poglądów. portretu z wymarzonej podróży. W zabytkowych wnętrzach pałacu znajdujemy przedmioty, obrazy,\nNASZ POMYSŁ NA WARSZTAT rzeźby, które chcielibyśmy oglądać podczas swojej podróży. Następnie pozujemy do zdjęcia-portretu. Jeśli warsztaty odbywają się poza muzeum, można zaangażować uczestników do przygotowania atrybutów, a zdjęcia wykonać w plenerze.\nĆwiczenie jest inspirowane podróżami króla Stanisława Augusta.\n3. Projektanci smaków\nWspólnie poznajemy przyprawy, które zostały przywiezione do Polski z różnych stron świata.\nWśród przypraw są zarówno te, które stały się popularne w dobie odkryć geograficznych, jak i zioła wykorzystywane w krajach śródziemnomorskich. Przyprawy poznajemy poprzez zmysły:\nwzrok, smak, zapach. Omawiamy ich pochodzenie i zastosowanie. Następnie wybieramy trzy różne i mieszamy je ze sobą według indywidualnego upodobania. Przygotowanej mieszance nadajemy własną, wyjątkową nazwę np. „Magiczne smaki”. Proponowane przyprawy: papryka słodka, papryka ostra, kurkuma, curry, pieprz, kardamon,\n1. Biblioteczka Pani Batowskiej czyli co zabrałbyś goździk, cynamon, wanilia, liść laurowy, rozmaw podróż gdybyś mógł wybrać tylko jedną rzecz? ryn, oregano, gałka muszkatołowa.\n\nnia, owalności i ozdobności liter. W czasie warsztatów\n4. Pocztówki z podróży. Kolaż.\nzasiądziemy przy drewnianych pulpitach i spróbu-\nĆwiczenie podsumowujące warsztaty. W techjemy pisać zarówno gęsimi piórami, jak i stalówkami nice kolażu wykonujemy pocztówki na których w obsadkach. Warsztaty prowadzone są w niepowtawyklejamy, rysujemy i dopisujemy wspomnierzalnej scenerii pałacowych wnętrz oraz w namiocie nia z warsztatów. Pocztówki z przemyśleniami historycznym zaaranżowanym na dawne scriptorium.\nz zajęć można także wysłać do kogoś lub do samych siebie aby odczytać je po jakimś czasie np. po zakończeniu cyklu warsztatowego. NASZ POMYSŁ NA WARSZTAT\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ\nPoszczególne ćwiczenia warto urozmaicić przygotowując obiekty nawiązujące wyglądem do historycznych przedmiotów. Zasób reprodukcji dzieł sztuki i materiałów źródłowych można poszerzyć wykorzystując prasę XVIII-wieczną:\nwycinki z gazet, ilustracje.\nZe względu na wielość zadań, należy zwrócić uwagę na dobre rozplanowanie czasu zajęć.\nPotrzebne materiały\n- zdjęcia ilustrujące historyczne i współczesne środki transportu\n- reprodukcje dzieł sztuki i portretów podróżników\n- aparat fotograficzny typu polaroid lub/i aparat cyfrowy\n- flamastry permanentne\n- papier\n- taśma\n- walizka/plecak/torba podróżna\n- przyprawy\n- pojemniki na przyprawy\n1. Rozszyfrowanie znaczenia słowa kaligrafia\n- papierowe torebki oraz wprowadzenie do pisma kancelaryjnego, którego przykładem jest np. podpis króla Jana III oraz królowej Marii Kazimiery.\nMUZEUM PAŁACU KRÓLA 2. Wskazówki kaligraficzne – podstawowe informacje techniczne m.in. o sposobie trzymania\nJANA III W WILANOWIE pióra, o ruchu dłoni podczas pisania, o grubych i cienkich pociągnięciach pióra, odpowiednia\nKALIGRAFIA – (NIE)ZAPOMNIANA SZTUKA postawa podczas pisania.\n3. Pierwsze ćwiczenia i wprawki kaligraficzne\nOdkryjmy kunszt sztuki kreślenia liter w charakterze wykonywane przez uczestników. Każdy uczestnik pisma angielskiego! Wielką zaletą tego pisma, które jest przy własnym stanowisku i ma do dyspozycji nazywa się dziś kursywą współczesną, była i jest pulpit, papier, karty z wzornika, pióro i atrament.\nmożliwość w miarę szybkiego pisania oraz łatwość\n4. Praca nad nauką małych i wielkich liter.\nodczytywania. Pismo angielskie, w swej pierwotnej\n5. Do paszportu uczestnicy otrzymali wykaligraodmianie, jaką jest cancellaresca, stało się krojem fowane przez prowadzącego swoje imię oraz powszechnie obowiązującym w czasach króla Jana III.\nkarty do ćwiczenia wielkich i małych liter.\nPoszczególne litery są smukłe i czytelne, a zarazem mają nieco fantazyjne kszta��ty. Pisanki angielskiej\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ w uproszczonej wersji uczymy się w szkole, jednak po kilku latach nauki wyrabiamy swój własny charakter Nie należy ubierać się na jasno, bo można się pobrupisma, zapominając o odpowiednim kącie nachyle- dzić tuszem. Nauka pisania wymaga cierpliwości.\n\nPotrzebne materiały NASZ POMYSŁ NA WARSZTAT\n- pióra,\n- atrament\n- wzornik czcionki\n- pulpity\n- wilgotne chusteczki\nZACHĘTA - NARODOWA\nGALERIA SZTUKI\nMAPA DO ZJEDZENIA\nMyśląc o sztuce współczesnej i podróżach postanowiliśmy poprosić o poprowadzenie warsztatów Dorotę 1. Wprowadzenie\nPodlaską – malarkę, graficzkę, fotografkę, autorkę Krótkie wprowadzenie o twórczości Doroty Podakcji i interwencji w przestrzeni. Artystka dużo podró- laskiej i wątkach kulinarnych w jej twórczości.\nżuje i chętnie próbuje specjałów obcej kuchni. Nowe Informacje o artystce:\nsmaki i potrawy są inspiracją dla wielu jej prac i akcji. http://www.podlaska.com/pl/\nKilka lat temu na wystawie w Zachęcie pokazywała https://culture.pl/pl/tworca/dorota-podlaska wykonane przez siebie czekoladki z owadami używa- Prace z kolekcji Zachęty:\nnymi w kuchni azjatyckiej. Innym razem, w ramach https://zacheta.art.pl/pl/kolekcja/artysci/dorotaprojektu „Słodki, gorzki, kwaśny” w Centrum Sztuki -podlaska\nWspółczesnej Zamek Ujazdowski, zapraszała przechodniów do degustacji potraw w pięciu smakach 2. Podróżujące produkty żywnościowe i barwach a potem prosiła o zapisanie związanych Na stole kładziemy dużą kartkę papieru z naszkiz nimi wspomnień i skojarzeń. Artystka często rów- cowaną mapą świata. Stojąc wokół mapy zastanież maluje pożywienie, między innymi na obrazach nawiamy się z jakich krajów pochodzą zgromaz cyklu „Tablice do nauki alfabetów”, które znajdują dzone produkty żywnościowe (np. cieciorka, się w kolekcji Zachęty. daktyle, kakao, olej kokosowy, zielony groszek, bataty itp.). Uczestnicy kolejno wskazują kraj\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIA pochodzenia danego produktu i kładą produkt w odpowiednim miejscu na mapie świata.\nPodróże łączą się ze smakowaniem obcych\nNastępnie rysują flamastrem drogę, którą produkt kuchni. Nasza własna kultura kulinarna zmienia musiał przebyć by trafić do Polski oraz szkicują się wraz z dostępnością importowanej żywności.\nśrodek transportu - statek, samolot, ciężarówka itp.\nNa nasz rynek wpływa wiele produktów i wiele\nProwadzący wyświetla na ekranie zdjęcia z lotu pomysłów z różnych stron świata, wzbogacaptaka pokazujące jak wygląda ziemia w danym jąc lokalną tradycję. Niektóre produkty, warzywa, kraju, np. omawiając buraki pokazujemy widok owoce muszą odbyć długą drogę, żeby do nas pól, oliwki - gaje oliwne, kakao - dżunglę w Brazydotrzeć. Podczas warsztatów z artystką, Dorotą lii, pieprz - krajobrazy Indii itp. Slajdy ze zdjęciami\nPodlaską, rozmawialiśmy o podróżach kulinarziemi z lotu ptaka mają zainspirować uczestninych i stworzyliśmy mapę świata do zjedzenia.\nków do ułożenia mapy z kanapek.\nKolorowy świat widziany z lotu ptaka - morza, lądy, miasta, pola, lasy. Materiałem były kanapki z różnokolorowymi pastami, które sami przygo- O CZYM WARTO PAMIĘTAĆ towaliśmy. Zastanawialiśmy się skąd pochodzą\nWarto przygotować wcześniej odległości dziepółprodukty (np. cieciorka, daktyle, kakao, olej lące Polskę od krajów pochodzenia produktów kokosowy, zielony groszek, bataty itp.), jaką odlespisując je na kartkach. Zadaniem uczestników głość musiały pokonać, żeby dotrzeć do Polski.\njest dopasowanie poszczególnych odległości.\nNa końcu zjedliśmy naszą mapę.\nUczestnicy mogą sprawdzać odległości korzystając z map dostępnych w telefonach komórkowych.\n\n3. Pasty kanapkowe pastami. Chleb może być różnorodny - tostowy,\nUczestników ustawiamy w pary. Każda para wafle, pumpernikiel. Na stole z wcześniej naszkilosuje pastę, którą ma przygotować. Uczestnicy cowaną mapą świata uczestnicy układają dostają do ręki wydrukowany przepis. Ich zada- kanapki. Na przykład z kanapek z pastą z zieloniem jest zgromadzenie produktów wskazanych nego groszku można ułożyć trawniki i pola, z żółw przepisie i wyłożonych wcześniej na mapie, tej pasty z cieciorki - pustynię, z pokrojonych na przeniesienie ich na stół produkcyjny i przygoto- trójkąty wafli przełożonych pastami - dachy itp.\nwanie past kanapkowych według otrzymanego Pole do popisu dla wyobraźni.\nprzepisu. Po ułożeniu mapy świata rozmawiamy o wspólnym dziele i robimy pamiątkowe zdjęcie. Zjadamy\nPrzykładowy przepis: pasta z batatów kanapki :). Sprzątamy.\nSkładniki:\n- 2 duże bataty Potrzebne materiały\n- 1 łyżeczka cynamonu - projektor\n- 5 łyżek oleju kokosowego extra virgin - laptop\n- 1 łyżka syropu z agawy - duża kartka papieru z naszkicowaną mapą świata\n- ewentualnie do rozcieńczenia: 2 łyżki mleka flamastry roślinnego - produkty na pasty kanapkowe zgodne z przygotowanymi wcześniej przepisami\nPrzygotowanie: - różne rodzaje pieczywa\n1. Bataty obrać, ugotować na parze lub w wodzie, - narzędzia kuchenne: każda para powinna mieć ostudzić (te czynności należy wykonać przed w zestawie m.in. deskę do krojenia, noże, miski warsztatami). i miseczki, łyżki, widelce, blender, praskę do\n2. Olej kokosowy podgrzać aby się rozpuścił czosnku, wyciskarkę do cytryn poprzez wstawienie słoika do naczynia z ciepłą - wydrukowane przepisy na pasty dla każdej grupy wodą.\n3. Bataty, cynamon, olej kokosowy i syrop z agawy zblendować na gładką pastę. MUZEUM NARODOWE\n4. Jeśli pasta jest za gęsta rozrzedzić mlekiem roślinnym. W WARSZAWIE\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ\nNA TROPIE PORCELANY,\nWarsztaty wymagają dużych przygotowań. CZYLI Z CHIN DO EUROPY\nWarto zrobić listę ze spisem produktów, naczyń\nPrzez stulecia Chińczycy pilnie strzegli tajemnicy i narzędzi potrzebnych do wykonania past, żeby wytwarzania porcelany, która zawsze fascynowała niczego nie zapomnieć, aby wszystko przynieść pięknem i delikatnością. Na Starym Kontynencie sekret na zajęcia. Część czynności należy wykonać jej receptury udało się odkryć dopiero w XVIII wieku.\nw domu przed warsztatami, np. umyć produkty,\nPrześledźmy, krok po kroku, jak powstawały porceugotować warzywa, jeśli przepis tego wymaga.\nlanowe naczynia i w jaki sposób zdobiono je dawniej,\nWarto przygotować produkty tak, żeby na warsza jak dziś? Zaprojektujemy i wykonamy własną, „klatatach tylko je kroić, łączyć i blendować.\nsyczną” lub „nowoczesną” dekorację filiżanki.\nLiczbę przepisów na pasty możemy zmniejszyć albo zwiększyć zgodnie z liczbą uczestników\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIA pamiętając o tym, żeby pasty były w różnych\nPodróż kojarzy się z przemieszczaniem się kolorach.\nludzi. Nie tylko oni podróżują. Z kraju do kraju,\nDobrze jest wcześniej w domu przygotować z kontynentu na kontynent wędrują myśli, idee pasty zgodnie z przepisami i ich spróbować, i przedmioty. Porcelana – piękna, drogocenna żeby być pewnym, że przepisy są prawidłowe i niepowtarzalna. Jest doskonałym przykładem a pasty smaczne.\njak zachwyt nad przedmiotem był impulsem dla wynalazców w Europie.\n4. Mapa świata z kanapek\nUczestnicy smarują kromki chleba kolorowymi\n\nNASZ POMYSŁ NA WARSZTAT 3. Serwis łabędzi i pierwsza w Europie fabryka porcelany\nPoznajemy historię serwisu łabędziego – jednego z najwspanialszych serwisów porcelanowych jakie kiedykolwiek powstały (http:// cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?q=serwis+%C5%82ab%C4%99dzi&action=SimpleSearchAction&mdirids=1&type=-2)\nPrzy tej okazji poznajemy także podstawowe informacje o pierwszej europejskiej manufakturze porcelany w Miśni.Wypełniamy drugą część karty pracy.\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ\n1. Początek zajęć W tej części zajęć łatwo jest popaść w monolog.\nWitamy się z grupą, omawiamy cel spotkania. Osłabi to koncentrację uczestników. Dlatego\nOpowiadamy w kilku zdaniach o czasie trwania warto żebyśmy przemyśleli sobie przed zajęspotkania, ile dzieł zobaczymy, tego co będzie się ciami jakie pytania zadamy grupie aby zaangadziało. Ustalamy zasady obowiązujące podczas żować ich w tę część spotkania.\nzajęć. Rozdajemy uczestnikom kartę pracy, którą będą uzupełniali podczas spotkania. 4. Pasaż porcelany w Muzeum Narodowym w Warszawie\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ Każdy uczestnik otrzymuje kilka karteczek oraz ołówki. Zadanie polega na spacerze pasażem\nWażne jest abyśmy zasady obowiązujące podporcelany i wypisaniu jak największej liczby czas zajęć ustalili wspólnie a nie narzucali.\nmotywów zdobniczych pojawiających się na por-\nZajęcia były przeprowadzone w Muzeum Narocelanie.\ndowym w Warszawie. Jednak z łatwością można\nNa wykonanie zadania dajemy trzy minuty. Siaje zaadaptować do innej przestrzeni muzealnej damy. Omawiamy znalezione motywy. Ustalamy, czy też klasy szkolnej.\nktóre z nich występują najczęściej. Wypełniamy trzecią część karty pracy.\n2. Galeria Sztuki Dawnej w Muzeum Narodowym w Warszawie\n5. Galeria Wzornictwa Polskiego\nRozmawiamy o tym skąd pochodzi porcelana\nPokazujemy uczestnikom porcelanę tworzoną i jakie ma właściwości. Szukamy odpowiew XX i XXI wieku. Omawiamy różnice (kształty, dzi na pytanie dlaczego wzbudziła w Europie kolorystyka). Rozmawiamy o sposobach nanopowszechny zachwyt. Opowiadamy o tym jak szenia dekoracji na porcelanę (farby, kalkomania, pilnie strzeżona była receptura na porcelanę oraz natrysk). Wypełniamy czwartą część karty pracy.\njak na Starym Kontynencie usiłowano ją odtworzyć. Omawiamy etapy produkcji porcelany.\n6. Nasza porcelana\nWypełniamy pierwszą część karty.\nUczestnicy otrzymują papierowe/plastikowe filiżanki. Ich zadaniem jest zaprojektowanie i wyko-\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ nanie dekoracji naczynia według swojego pomysłu.\nUrozmaiceniem tej części spotkania jest przy-\nPotrzebne materiały niesienie naczynia porcelanowego i np. porce-\n- karta pracy ze zdaniami do uzupełnienia litowego o podobnych rozmiarach. Dzięki temu rozwiązywania w trakcie spotkania.\nmożemy porównać ciężar naczyń. Przyda się\n- naczynie porcelanowe oraz zwykłe ceramiczne też latarka, dzięki której uczestnicy na własne\n- latarka, karteczki, ołówki, oczy będą mogli zaobserwować przeświecal-\n- lfiliżanki do ozdobienia ność porcelany.\n- materiały do ozdabiania filiżanek: farby, pędzle,\nMożna też wyświetlić film pokazujący etapy naklejki, kartki i kredki do zaprojektowania własnej produkcji porcelany.\ndekoracji na porcelanie\n\nMUZEUM PAŁACU KRÓLA nasiona ulubionych warzyw w podróż, przygotowując dla nich „pakiet startowy” z kompostu\nJANA III W WILANOWIE i gliny. Nadajemy im formę kulek, czyli bomb nasiennych.\nDo przygotowanej kulki wkładamy pasek papieru.\nNIE TAKI KORZEŃ PROSTY\nMożemy na nim napisać adres lub opisać miej-\nUczestnicy poznają tajemnice korzeniowych warzyw, sce w którym chcemy umieścić nasze nasiona.\nich zawiłe losy, podróże i kulinarne dzieje. Przeko-\nMoże, to być zarówno doniczka na parapecie, jak nają się, czy marchewka zawsze była pomarańczowa, i ogródek.\na ziemniak gościł na królewskim talerzu. Wszak to co znajduje się na naszym stole nie jest bez znacze-\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ nia i też ma swoją historię! Warsztatom towarzyszą zagadki, doświadczenia, obserwacje. Zobaczymy, jak Ze względu na częściowe zajęcia w terenie, łatwo się w korzeniach poplątać i jakie sposoby mają należy pamiętać o odpowiednim stroju.\nwarzywa na pokonywanie dużych odległości.\nPotrzebne materiały\nNASZ POMYSŁ NA WARSZTAT - świeże warzywa\n- globus\n- znaczniki do przypięcia/przyklejenia – nazwy lub symbole wybranych roślin (marchew, pasternak, burak, ziemniak, topinambur, marek kucmerka, skorzonera, świerząbek itd.);\n- zafoliowane zdjęcia wybranych gatunków;\nnóż, tarka, talerze (talerzyki jednorazowe)\n– do przekrojenia warzyw\nDo wykonania kuli nasiennej:\n- nasiona różnych warzyw korzennych (pasternak, skorzonera, salsefia, burak, marchew, pietruszka, rzodkiewka)\n- glina, torf lub kompost\n1. Muzeum to nie tylko architektura - pudełeczko (do schowania gotowej kuli)\nSpacer po ogrodzie warzywnym i poznawanie - skrawki papieru pakowego (do włożenia do środka warzyw korzeniowych w terenie, w tym w szcze- kuli, tak aby uczestnicy mogli napisać adres gólności: pasternaku, pietruszki, topinamburu, miejsce do którego chcą wysłać w podróż swoje marka kucmerki, skorzonery. nasiona)\n2. Rozpoznawanie warzyw dotykiem.\nPrzejście do sali/namiotu edukacyjnego, gdzie\nZACHĘTA - NARODOWA uczestnicy wykonali ćwiczenie na rozpoznawanie warzyw korzeniowych dotykiem i węchem (na\nGALERIA SZTUKI oczach mieli opaski).\nTABLICE DO NAUKI ALFABETÓW ALBO\n3. Podróże roślin\nALFABETY WSPOMNIEŃ\nW tej części uczestnicy dowiadują się, skąd przybyły do nas omawiane warzywa i w jaki sposób Gdy podróżujemy, poznajemy obce kultury i języki, warzywa mogą podróżować (same, pomaga im otwieramy się na inność, tworzymy zbiór wspomnień, człowiek). Dla pełniejszej wizualizacji w tym ćwi- uczymy się nowych miejsc — tak jak dzieci uczą się czeniu wykorzystywany jest globus, do którego alfabetów. W trakcie warsztatów stworzyliśmy kolaże\n(w odpowiednich krajach) przyklejane są małe z naszych własnych obrazów i słów związanych z miejzdjęcia omawianych warzyw. scami odbytych podróży lub stron rodzinnych opisujących ulubione miejsca, smaki, zapachy.\n4. Część warsztatowa\nUczestnicy wykonują kule nasienne. Wyprawiamy\n\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIA zdjęcia Tablic do nauki alfabetów w dużej rozdzielczości: https://zacheta.art.pl/pl/kolekcja/\nWarsztaty w Zachęcie w ramach drugiego cyklu artysci/dorota-podlaska projektu również poprowadziła Dorota Podlaska.\nWięcej informacji o pracach: http://www.podla-\nArtystka nie tylko dużo podróżuje, lecz również ska.com/pl/tablice-alfabetow-2012/tablice-alprzyjaźni się z obcokrajowcami, którzy zdecyfabetow.html dowali się zamieszkać w Polsce. Na podstawie rozmów z nimi i innymi cudzoziemcami stwo-\n2. Litery — ćwiczenie wprowadzające rzyła cykl obrazów Tablice do nauki alfabetów.\nUczestnicy wypisują na kartce-wizytówce pierw-\nWielkoformatowe tablice przypominają te, które szą literę swojego imienia, przypinają wizytówkę w szkole służą do nauki alfabetu. Podzielone są do piersi. Ich zadaniem jest przedstawienie się na mniejsze okna, w których wykaligrafowane są grupie i opowiedzenie czegoś o sobie, wymienialitery alfabetu, którym posługuje się rozmówca jąc trzy przymiotniki zaczynające się na tą samą artystki. Każdej literze rozpoczynającej słowo literę, np. D: duża, dowcipna, dorosła.\nzwiązane z krajem pochodzenia rozmówcy lub jego wrażeń z Polski, odpowiada rysunek lub zdję-\n3. Alfabety wspomnień cie. Artystka prosiła na przykład rozmówcę o opi-\nZadaniem uczestników jest stworzenie własnego sanie ulubionego miejsca czy potrawy, a potem alfabetu ze słowami i obrazami związanymi ilustrowała podane słowo. W kolekcji Zachęty z własnym domem i miejscami podróży. Uczestznajdują się Tablice do nauki języka romskiego, nicy otrzymają kwadratowe kartki — wietnamskiego i gruzińskiego. Prace te stały się w kolorze białym (dom) i kolorze niebieskim inspiracją do opisanych zajęć.\n(miejsce, które odwiedzili w przeszłości). Losują też litery i do tych liter mają dobrać słowa odpo-\nNASZ POMYSŁ NA WARSZTAT wiadające na pytania:\nCo ci się najbardziej podoba w twoim domu?\nCo ci się najbardziej podobało w miejscu podróży?\nCo ci się najmniej podoba w twoim domu?\nCo ci się najmniej podobało miejscu podróży?\nJaka jest twoja ulubiona potrawa w domu?\nJaka jest twoja ulubiona potrawa w miejscu, które odwiedziłaś/eś?\nCo najbardziej lubisz robić w domu?\nCo najbardziej lubiłeś robić w miejscu, które odwiedziłaś/eś?\nUlubiony przedmiot?\nUlubione zwierzę?\nPo dopasowaniu haseł i wypisaniu ich na kart-\n1. Tablice do nauki alfabetów kach uczestnicy przystępują do ich ilustrowania.\nWarsztat rozpoczynamy rozmową o cudzoziem-\nMogą wykonać własne rysunki lub posłużyć się cach osiedlonych w Polsce na podstawie prac techniką kolażu. Wszystkie powstałe prace wiez cyklu Tablice do nauki alfabetów. Uczestnicy szamy na ścianie obok siebie, tworząc wspólną zgadują, co jest na poszczególnych obrazkach tablicę do nauki alfabetu, i robimy pamiątkowe tablic, zastanawiają się, z jakimi hasłami mogą zdjęcie, które po wydrukowaniu może służyć jako się kojarzyć. Te tablice to jakby pamiętniki ze pocztówka z podróży.\nwspomnieniami związanymi z tematem opuszczenia własnego kraju i życiem w nowym miej-\nPotrzebne materiały scu. Znajdujące się na nich słowa i ilustracje są bardzo osobiste, trudne do odczytania — ogląda- - kartki/wizytówki z agrafką jący musi się ich domyślać. - kartki w kolorze białym i niebieskim 40 x 40 cm\n(pokroić kartony)\n- kartki-losy z literami (wydruki na drukarce biurowej)\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ\n- stare kolorowe gazety do kolażu\nZe strony internetowej Zachęty można pobrać\n- ołówki, kredki, pisaki, kleje, nożyczki\n\nŁAZIENKI KRÓLEWSKIE 1. Młody kolekcjoner\nW małych, zamykanych pudełkach znajdują się\nW WARSZAWIE przedmioty-artefakty, które w przeszłości mogły być przedmiotem kolekcjonerskich pasji. Każdy z uczestników zagląda do pudełek, poznaje\nGABINET OSOBLIWOŚCI poszczególne obiekty, aby następnie wybrać\nPoznając królewskie zbiory Stanisława Augusta przedmiot, który go zaintrygował lub mu się sprawdzimy, co poza obrazami, rzeźbami i zegarami spodobał. Ćwiczenie jest wprowadzeniem do mogło znajdować się w pierwszych prywatnych muzetematu początków kolekcjonowania. Ukazuje ach. Zastanowimy się od czego należy zacząć kolekmechanizmy, jakie wpływały na tworzenie pierwcjonowanie oraz gdzie w XVIII wieku można było znaszych prywatnych galerii sztuki i muzeów. Jako leźć „prawdziwe” dzieła sztuki. Jako kolekcjonerzy przykład posłużyć mogą kolekcje króla Stanisława dowiemy się także jak rozpoznać fałszerstwo, a następ-\nAugusta oraz niezrealizowana przez władcę konnie sami wykonamy wierne kopie wybranych rzeźb.\ncepcja pierwszego polskiego muzeum otwartego dla szerszego grona odbiorców.\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIA\nKolekcjonerstwo jest zjawiskiem obecnym nie- 2. Kopia czy oryginał zależnie od czasu i miejsca, w których żyjemy. Uczestnicy otrzymują materiały, z których mogą\nLudzie od zawsze gromadzą rzeczy, zbierają być wykonane rzeźby: drewno, gips, marmur, pamiątki, fotografie i wspomnienia. Często dobór piaskowiec. Zadaniem uczestników jest opisać przedmiotów jest podyktowany indywidualnym poszczególne materiały oraz rozpoznać, która gustem kolekcjonerów. W dobie Oświecenia z rzeźb w Królewskiej Galerii Rzeźby w Starej posiadanie dzieł sztuki i udostępnianie ich sze- Oranżerii jest kamiennym oryginałem, a która rokiemu gronu odbiorców było domeną wład- gipsową kopią. W ćwiczeniu można wykorzystać ców, świadczącą o ich świadomości potrzeby kolorowe kropki, którymi uczestnicy oznaczają kształcenia artystycznego i estetycznego narodu. kopie i oryginały. W przypadku, gdy zajęcia odby-\nW XVIII wieku nie tylko kupowano do swych kolek- wają się poza muzeum można wykorzystać fotocji obrazy, rzeźby czy rzemiosło, ale także kopie grafie z rzeźbami.\nsłynnych dzieł, w tym kopie antycznych rzeźb.\nPodczas warsztatów uczestnicy mogli zaobser- 3. Osobliwości wować i zrozumieć według jakich wytycznych Ćwiczenie wykonujemy w parach. Uczestnicy powstawały pierwsze kolekcje i zbiory pamiątek. dzielą się na dwie grupy. Pierwsza grupa otrzy-\nZdobyli także nową umiejętność wykonywania gip- muje zdjęcia-kadry z bliska przedmiotów zbierasowych kopii wybranych ornamentów i motywów. nych przez króla. Druga grupa otrzymuje opisy tych przedmiotów oraz historie z nimi związane.\nNASZ POMYSŁ NA WARSZTAT Zadaniem uczestników jest połączenie w pary opisu i ilustracji.\n4. Królewscy formierzy\nZajęcia artystyczne podczas których uczestnicy wzorem XVIII-wiecznych formierów wykonują gipsowe kopie ornamentów. Kolejno przesypują gips przez sitko, wsypują gips do wody tworząc gęstą masę zarobową. Gotową masę umieszczają w foremkach wybranych motywów, aby po jej wyschnięciu otrzymać gipsową rzeźbę.\nFilm ukazujący proces wykonywania odlewu gipsowego podczas zajęć artystycznych https://www.youtube.com/watch?v=t4nFd-\nGhckto\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ\nPodczas warsztatów warto odwoływać się do\n\nwłasnych doświadczeń uczestników np. pozna- NASZ POMYSŁ NA WARSZTAT jąc ich zainteresowania, pasje kolekcjonerskie.\nDo wykonania odlewu gipsowego można wykorzystać zarówno materiały profesjonalne wielorazowego użytku (miseczki, foremki, łyżki), jak i materiały jednorazowe.\nPotrzebne materiały\n- kolorowe pudełka\n- małe przedmioty:\nartefakty np. luneta, szklane kryształy lub klejnoty, kamienie, minerały, muszle, pamiątki, moneta, cebula tulipana\n- reprodukcja z portretem króla Stanisława Augusta\n- próbki różnych materiałów rzeźbiarskich:\ndrewno, gips, marmur, piaskowiec\n- kolorowe znaczniki np. kropki\n- zdjęcia przedmiotów kolekcjonerskich - kadry ze zbliżeniami i opisy\n- materiały do wykonania odlewów gipsowych: 1. Początek zajęć miseczki sylikonowe lub jednorazowe, Witamy się z grupą, omawiamy cel spotkania.\nłyżki, gips, woda, plastikowe lub sylikonowe Opowiadamy w kilku zdaniach o czasie trwania foremki, sitka spotkania, ile dzieł zobaczymy, tego co będzie się działo. Ustalamy zasady obowiązujące podczas zajęć. Na dużym brystolu wypisujemy markerem\nMUZEUM NARODOWE powody, dla których my podróżujemy. Spraw-\nW WARSZAWIE dzimy czy artyści mieli takie same powody. Jeśli któryś z powodów podróży artystów będzie inny niż te wypisane przez nas – uzupełnimy listę.\nNA ARTYSTYCZNYM SZLAKU\nArtyści podróżowali w poszukiwaniu inspiracji, a my O CZYM WARTO PAMIĘTAĆ wyruszymy ich tropem. Zwiedzimy najpiękniejsze euro-\nWażne jest abyśmy zasady obowiązujące podpejskie miasta, starożytne ruiny, przemierzymy ukraińczas zajęć ustalili wspólnie a nie narzucali.\nskie stepy. Ciekawe, czy pejzaż malowany w plenerze\nBrystol towarzyszy nam przez cały czas trwania różni się od tego, który powstał w pracowni? Porozzajęć.\nmawiamy o naszych własnych podróżach i spróbujemy opowiedzieć o nich językiem sztuki.\n2. Dzieła Aleksandra Gierymskiego w Galerii Sztuki XIX wieku w Muzeum Narodowym\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIA w Warszawie\nCelem zajęć jest zastanowienie się jakie różne\nKrótka rozmowa o Aleksandrze Gierymskim – czynniki motywują ludzi do wyruszenia w podróż.\nkiedy żył, co malował, dlaczego podróżował.\nDowiemy się tego na przykładzie życiorysów\nUczestnicy zajęć podchodzą do prac Gierymczterech artystów. Aleksander Gierymski podróskiego prezentowanych w MNW i odczytują żował w związku z pracą. Wojciech Gerson był nazwy miast przedstawionych na obrazach. Czy miłośnikiem gór. Jeździł tam dla przyjemności.\nsłyszeli o tych miejscach wcześniej? Co o nich\nStanisław Witkiewicz po raz pierwszy przyjechał wiedzą? Uczestnicy otrzymują zdjęcia słynnych do Zakopanego na kurację leczniczą. Charles zabytków wraz z datami powstania z miast na\nDaubigny wynajął łódkę, urządził na niej pracowobrazach Gierymskiego. Decydują czy Gierymski nię i pływał w poszukiwaniu inspiracji. Zaś Jacek mógłby namalować np. Pałac Kultury i Nauki.\nMalczewski swoim obrazem Dzieciństwo odbywa podróż w czasie.\n3. Wojciech Gerson i Stanisław Witkiewicz – miłośnicy Tatr\nPrzyglądając się widokom tatr malowanym przez\n\nWojciecha Gersona ustalamy, czy artysta lubił\n- sylwetki konturowe mężczyzny i kobiety (chłopca góry i jak się w nich czuł.\ni dziewczynki)\nMierzymy się za zadaniem namalowania gór.\nZ arkusza szarego papieru rwiemy kawałki, zgnia-\nFUNDACJA KULTURY tamy i układamy w pasmo górskie. Następnie każdy uczestnik zajęć otrzymuje kartkę papieru\nBEZ BARIER i ołówek. Zadanie polega na naszkicowaniu całości lub wybranego fragmentu stworzonych przed chwilą gór. PODSUMOWANIE CYKLU\nStanisława Witkiewicza poznajemy jako twórcę\nPo każdej podróży nadchodzi moment kiedy jej uczeststylu zakopiańskiego inspirowanego sztuką nicy spotykają się, aby wspólnie obejrzeć pamiątki\nPodhala.\ni zdjęcia. To czas, kiedy można przypomnieć sobie jakie miejsca zostały odwiedzone, a także uporządko-\n4. Charels Daubigny, Pejzaż nadwodny ze zbiować zdobytą wiedzę.\nrów Muzeum Narodowego w Warszawie\nArtysta należał do pierwszego pokolenia twórców\nGŁÓWNE ZAŁOŻENIE mogących korzystać z farb w tubce. Wyruszył\nPodczas ostatniego warsztatu chcieliśmy spraww podróż, aby tworzyć w plenerze. Rozmawiamy dzić co uczestnicy zapamiętali z wizyt w poszczeo nastroju dzieła, przedstawionej porze dnia, tym gólnych instytucjach kultury. To był także czas czego na obrazie nie widać.\nuporządkowania wiedzy i poznania opinii uczestnik��w. Zaproponowane aktywności miały także\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ charakter integracyjny. Podsumowanie było pią-\nUczestnicy zajęć mogą mieć problem z okre- tym spotkaniem, dlatego uczestnicy chętniej brali śleniem nastroju dzieła, pory dnia i innych jego udział w aktywnościach wymagających współcech. Dlatego warto przygotować karteczki pracy. W podsumowaniu wzięli udział przedstaz różnymi określeniami (np. tajemniczy, spo- wiciele wszystkich instytucji kultury.\nkojny, żywiołowy). Uczestnicy będą musieli jedynie zdecydować, które z nich pasują do\nNASZ POMYSŁ NA WARSZTAT dzieła.\n5. Jacek Malczewski, Dzieciństwo\nPokazanie dzieła sztuki jako podróży w czasie.\nW tym przypadku do krainy dzieciństwa.\nK\nU ne a s g t ż a o d w\n.\ny\nK i p a a r z ż j y e d p e o w m m u k i n o z a l e t s y jn o c o h b ś ie m c i c ie z o j t s d e c r y n p a u r j z l b u y a b p r i o o d r n z z i e e ą j d m k u i o e lu w js b u c io a je\n-\n.\nW\nW\nY\nK\nRU\nU\nS\nLT\nZ\nURALNĄ jeden kolor. Każdy otrzymuje na kartce sylwetkę człowieka. Największą jej część zamalowuje\nPODRÓŻ!\nkolorem przyporządkowanym ulubionemu miejscu, najmniejszą temu najmniej ulubionemu.\nPotrzebne materiały\n1. Mapa miejsc do zajęć należy przygotować się merytorycznie.\nUczestnicy otrzymują mapę z fragmentem War-\nKonieczne będzie przeczytanie o Aleksandrze Gieszawy. Mapa jest narysowana schematycznie.\nrymskim, Wojciechu Gersonie, Stanisławie Witkie-\nZadaniem uczestników jest wskazanie miejsc wiczu. Polecamy serwis https://culture.pl/pl gdzie zlokalizowane są odwiedzone instytucje,\n- marker, brystol a następnie przyklejenie zdjęć przedstawiających\n- wydrukowane zdjęcia budynków fasady budynków.\ncharakterystycznych dla miast z obrazów\nKolejnym zadaniem jest wypisanie wspomnień\nAleksandra Gierymskiego z każdego warsztatu na kolorowych karteczkach\n- szary papier pakowy samoprzylepnych. Mogą to być krótkie hasła lub\n- kartki, ołówki rysunki. Kiedy uczestnicy przyklejają swoje kartki,\n- określenia do dzieła Daugbigny’ego, kredki\n\nczytane są wspomnienia związane z każdym O CZYM WARTO PAMIĘTAĆ miejscem. Dodatkowo możemy poprosić o przy-\nPunktami mogą być np. cukierki. Pamiętaj tylko, klejanie kolorowych naklejek w kształcie gwiazaby sprawdzić czy uczestnicy mogą jeść słodek przy miejscach gdzie odbywały się warsztaty, dycze. Jeśli nie, punktami mogą być kolorowe które najbardziej im się podobały.\nkulki lub naklejki.\nKażda z grup może otrzymać przycisk wydający\nO CZYM WARTO PAMIĘTAĆ dźwięk. Będzie to sygnał, że grupa skończyła\nDopytuj uczestników o ich wspomnienia. Jeśli dane zadanie.\nktoś poda jedno słowo, spytaj dlaczego to wspo- Przedstawiciele instytucji mogą być ekspertami mnienie jest dla niego ważne. w poszczególnych konkurencjach i przyznawać punkty.\n2. Grand quiz\nDzielimy uczestników na dwie drużyny. Oma- 3. Pocztówka z wyprawy wiamy zasady gry. Wręczamy każdej grupie Wykładamy na stole materiały, które będzie pojemniczki do zbierania punktów. Wszystkie można wykorzystać do stworzenia kolaży np.\nkonkurencje nawiązują do tematu warsztatów zdjęcia zrobione podczas warsztatów, gazety, w odwiedzanych instytucjach. Konkurencje kolorowe kartki, materiały promocyjne projektu, powinny być przygotowane tak, aby zachęcić naklejki, stemple i flamastry. Na kartkach wieluczestników do współpracy. Za każdą konkuren- kość A5 uczestnicy tworzą kolaże, które będą ich cję przyznajemy odpowiednią liczbę punktów. pocztówką z wyprawy. Warto przygotować więcej pocztówek i wysłać po jednej do każdej instytucji.\nPrzykładowe konkurencje:\n- Układanka z obrazów O CZYM WARTO PAMIĘTAĆ\nZadaniem uczestników jest jak najszybsze uło-\nPrzy tworzeniu kolaży, świetnie sprawdzą się żenie pociętego obrazu. Wybrane w tym zadaniu wydrukowane zdjęcia zrobione podczas warszobrazy były omawiane podczas jednego z warsztatów. Można także skorzystać ze zdjęć zrobiotatów.\nnych Instaxem.\nPodczas pracy nad kolażami, poproś uczestni-\n- Portret z artefaktami ków aby opowiadali dlaczego wybrali takie zdję-\nProsimy uczestników, aby wykonali portret wykocia, czy poznają osoby, które są na zdjęciach lub rzystując artefakty zbierane podczas warsztatów.\nczy pamiętają co się wtedy wydarzyło.\nGrupowo decydują o ustawieniu modela oraz aranżacji zdjęcia. Zdjęcie należy wykonać telefo-\nPotrzebne materiały nem. Zrobione zdjęcia prezentujemy na rzutniku.\n- mapa miasta narysowana na szarym papierze\n- zdjęcia z fasadami budynków\n- Pisanie na czas\n- kartki post it, naklejki\nZadaniem uczestników jest wypisanie w prze-\n- punkty i pojemniczki do ich zbierania ciągu 1,30 minuty jak największej liczby ozdob-\n- zdjęcia z warsztatów i materiały do wykonania nych motywów pojawiających się na porcelanie.\nkolaży\nPo upływie czasu sprawdzamy odczytując na\n- kolorowe kartki, nożyczki, klej, flamastry głos ile motywów udało się wypisać. Grupy czytają swoje propozycje naprzemiennie i wykreślają powtarzające się motywy.\n- Warzywny głuchy telefon\nUczestnicy ustawiają się gęsiego. Pierwsza osoba otrzymuję kartkę z wypisanymi nazwami warzyw poznanych podczas warsztatów. Zadaniem ostatniej osoby jest spisanie poprawnie wszystkich nazw, przekazywanych na ucho przez pozostałych członków drużyny.\nNazwy przekazywane są pojedynczo. Następnie sprawdzamy poprawność zapisanych nazw.\n\n4.\nEKIPA\nWYPRAWY\n\nKOORDYNACJA PROJEKTU\nAleksandra Sztajerwald - Fundacja Kultury bez Barier\nAleksandra Szorc - Fundacja Kultury bez Barier\nKOORDYNACJA PO STRONIE INSTYTUCJI\nAnna Knapek - Muzeum Narodowe w Warszawie\nOlga Michalik - Łazienki Królewskie w Warszawie\nMarta Walewska - Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie\nAnna Zdzieborska - Zachęta - Narodowa Galeria Sztuki\nPROWADZĄCY WARSZTATY\nDorota Podlaska\nZuzanna Sajan\nJanusz Korzeniowski\nKatarzyna Pietrzak\nHanna Michoń\nKatarzyna Wiśniewska\nWSPARCIE TERAPEUTYCZNE\nOlga Świeża\nPaulina Zawadzka\nIDENTYFIKACJA WIZUALNA PROJEKTU\nAgnieszka Gietko\nDOKUMENTACJA FILMOWA I FOTOGRAFICZNA\nPaweł Czarnecki\nPatryk Grochowalski\nREDAKCJA PUBLIKACJI\nRobert Więckowski\nWARSZAWA, 2018\nOrganizator: Partnerzy:", "token_count": 17478}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Izabela Künstler; Urszula Butkiewicz", "created": "2019-01-31", "id": "kultura_bez_barier_pl_napisy_dla_nieslyszacych", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "NAPISY\nDLA OSÓB NIESŁYSZĄCYCH I SŁABOSŁYSZĄCYCH – zasady tworzenia\nWSTĘP\nNapisy dla niesłyszących i słabosłyszących tworzy się, aby umożliwić osobom z dysfunkcją słuchu jak najpełniejszy odbiór utworów audiowizualnych – zapewnić tym grupom widzów nie tylko zrozumienie treści filmów, spektakli teatralnych, programów telewizyjnych itp., ale też satysfakcję z ich odbioru.\nCele te można osiągnąć poprzez jak najdoskonalsze odwzorowanie ścieżki dźwiękowej w słowie. Dlatego oprócz dialogów napisy powinny zawierać: niewerbalne wypowiedzi bohaterów (okrzyki i pomruki wyrażające emocje), informacje o istotnych dźwiękach, odgłosach i tle muzycznym oraz informacje ułatwiające identyfikację bohaterów. Poza specyficznymi zasadami, wynikającymi z potrzeb odbiorców, w napisach dla osób niesłyszących i słabosłyszących stosuje się większość ogólnych reguł starannego tworzenia napisów.\nOdbiorcy napisów dla niesłyszących i słabosłyszących są zróżnicowani. Mają różne potrzeby, uwarunkowane rodzajem i stopniem dysfunkcji słuchu, kompetencjami językowymi, w tym sprawnością czytania oraz znajomością świata dźwięków pozawerbalnych. Dzielą się na dwie zasadnicze grupy. Pierwsza - to osoby biegle władające językiem fonicznym (w tym większość słabosłyszących i osoby, które późno utraciły słuch). Druga grupa - to osoby niesłyszące od urodzenia, których pierwszym językiem jest język migowy i które uczą się fonicznej polszczyzny jako drugiego języka. Odrębną kwestią jest udostępnienie napisów osobom z jednoczesną dysfunkcją słuchu i wzroku - m.in. poprzez stworzenie możliwości powiększania napisów.\nW Polsce świadomość tych różnic jest niewielka. Nie ma też społecznego przyzwolenia na zdefiniowanie części odbiorców napisów jako nieposługujących się biegle polskim językiem fonicznym.\nOdbiorcy – w bezpośrednich wypowiedziach i na forach internetowych - deklarują, że oczekują napisów zawierających wszystkie wypowiadane słowa, nawet jeśli oznacza to nieprzestrzeganie ogólnych zasad opracowywania napisów. Z drugiej strony - naukowcy dowodzą, że napisy w takiej formie nie spełniają swoich zadań, czyli: nie umożliwiają większości widzów z niepełnosprawnością słuchu pełnego odebrania treści.\nAutorzy napisów mierzą się z tym problemem od lat. Wydaje się, że ideałem byłaby możliwość przygotowywania dwóch wersji napisów: wersji przeznaczonej dla osób biegle\n\nwładających językiem fonicznym i wersji dla osób posługujących się językiem migowym, które uczą się fonicznej polszczyzny. Odbiorcy sami mogliby zdecydować, z której wolą korzystać. Na razie jednak nie ma takiej praktyki.\nPonieważ celem przyświecającym twórcom napisów jest nie tylko udostępnienie treści utworu audiowizualnego, ale też zadowolenie odbiorców, najczęściej przygotowuje się pierwszą wersję napisów. Druga wersja proponowana jest głównie dzieciom.\nPrzedstawione poniżej zasady opracowywania napisów dla osób z dysfunkcją słuchu są wynikiem zbieranych od 1994 roku doświadczeń redakcyjnych, wielokrotnych konsultacji ze środowiskiem odbiorców i z surdopedagogami oraz analizy standardów stosowanych w innych krajach.\nZASADY OPRACOWYWANIA NAPISÓW\nDLA OSÓB BIEGLE ZNAJĄCYCH POLSKI JĘZYK FONICZNY\nPODZIAŁ TEKSTU\n1. Wers napisu zawiera do 40 znaków, bo maksymalnie tyle można sprawnie przeczytać.\nW praktyce liczba znaków zależy od możliwości technologicznych.\n2. Napis powinien mieć nie więcej niż dwa wersy. Trzywersowe wyjątki są dopuszczalne, jeśli główne treści materiału audiowizualnego zawarte są w przekazie słownym, a w mniejszym stopniu w obrazie (np. telewizyjne talk show, programy publicystyczne, niektóre filmy dokumentalne) - zwłaszcza gdy w trzech wersach mieści się całe zdanie/całość znaczeniowa\n- np.:\nCyklony powstają na skutek podwyższonej temperatury i wilgotności nad powierzchnią wód.\n3. W dwuwersowym napisie górny wers powinien być krótszy, by zasłaniać jak najmniej ważnych elementów obrazu (zazwyczaj to, co najistotniejsze, widać w centrum ekranu) - np.:\nBrzegi rzeki są wymarzonym miejscem na kolację.\n\nOdstępstwa od tej zasady są uzasadnione z powodu dużej dysproporcji długości wersów albo logiki składni, narzucającej podział na wersy - np.:\nWówczas w okolicznych jeziorach rozmnażają się ryby, którymi żywią się kormorany.\n4. Dzieląc napis na wersy, uwzględniamy całości znaczeniowe, nie rozbijamy związków międzywyrazowych (nie rozdzielamy imienia od nazwiska, określenia od jego przedmiotu, przyimka od rzeczownika, partykuły „nie” i zaimka „się” od czasownika, nie zostawiamy na końcu linijki spójników itp.) - np.:\nSąd powołuje\nAgnieszkę Bereszczyńską na świadka.\na nie:\nSąd powołuje Agnieszkę\nBereszczyńską na świadka.\n5. Najlepiej, jeśli wyświetlany na ekranie napis zawiera całe zdanie (zdania). Dlatego, jeśli to możliwe, dla ułatwienia odbioru warto zamienić długie, wielokrotnie złożone zdanie na kilka pojedynczych. Ułatwi to również synchronizację napisów z obrazem. Na przykład zdanie:\nMoja droga, zapewniam cię, że również dla mnie takie sytuacje są wyjątkowo niezręczne, próbuję jednak jakoś sobie radzić, natomiast ty od razu się poddajesz!\nmożna zamienić następująco:\nMoja droga!\nZapewniam cię, że również dla mnie takie sytuacje są wyjątkowo niezręczne.\nPróbuję jednak jakoś sobie radzić.\nNatomiast ty od razu się poddajesz!\n\n6. Jeśli logiczna zamiana zdania złożonego na zdania pojedyncze jest niemożliwa i konieczne jest podzielenie go na dwa, a nawet trzy napisy, każdy napis powinien stanowić całość składniową, najlepiej zakończoną znakiem interpunkcyjnym (przecinkiem, średnikiem, dwukropkiem) - np.:\nWystąpiłem do Jugendamtu z wnioskiem, żeby prawa rodzicielskie zostały przekazane dziadkom, którzy żyją w Polsce, w Radomiu.\n7. Zapisując dialog, należy w jednym napisie zestawiać ze sobą jednowersowe kwestie stanowiące logiczną całość – np. pytanie i odpowiedź. Na początku wersów zamieszczamy wówczas myślniki, tekst piszemy po spacji - np.:\n- Komu mam tłumaczyć?\n- Wszystkim.\nRODZAJE I KOLORY CZCIONKI, ZNAKI SPECJALNE\n1. Zgodnie z ideą dostępności należy stosować czcionkę o prostym kroju i unikać stosowania kursywy.\n2. Większość tekstu zazwyczaj zapisana jest białą czcionką.\n3. Dla ułatwienia identyfikacji - wypowiedzi głównych albo trudnych do zidentyfikowania bohaterów (np. wypowiadających się zwykle z dalekiego planu albo z off-u - jak narrator czy rozmówca telefoniczny) należy oznaczać innym kolorem (np. żółtym, zielonym, niebieskim) – tym samym od początku do końca filmu. Wyróżnia się w ten sposób dwóchtrzech, a maksymalnie czterech bohaterów. Większa liczba kolorów mogłaby sprawić odbiorcy kłopot.\n\nOpracowując napisy do filmu z suspensem (np. kryminalnego), należy zachować szczególną rozwagę przy nadawaniu kolorów, aby przedwcześnie nie zasugerować rozwiązania akcji - na przykład wyróżniając kolorem pozornie mało znaczącego bohatera, który ostatecznie wywrze zasadniczy wpływ na fabułę.\n4. Gdy konieczna jest identyfikacja mówiącego niewyróżnionego kolorem, należy poprzedzić jego kwestię: imieniem, nazwiskiem, funkcją, zwięzłym opisem, zawierającym atrybut postaci itp. Informację tę zapisujemy białymi wersalikami i kończymy dwukropkiem. Np.:\nNAUCZYCIELKA: Liczę na twoją prawdomówność.\nCHŁOPAK W CZAPCE Z DASZKIEM: Szybko! Gliny!\n5. Białymi wersalikami zapisuje się też tłumaczenia pojawiających się na ekranie obcojęzycznych napisów – tytułów prasowych, tekstów na monitorze komputera, tablic informacyjnych, nazw miejsc, drogowskazów itp. - np.:\nTRAGICZNY FINAŁ POŚCIGU\nBAZA MARYNARKI WOJENNEJ\nUkład tekstu powinien być podobny do widocznego na ekranie. Napis pojawia się jednocześnie z napisem oryginalnym i jednocześnie z nim znika. W przypadku długich tekstów (np.\nwielozdaniowa informacja o dalszych losach bohaterów zamieszczona na końcu filmu) tłumaczenie zapisujemy zwykłą czcionką - aby ułatwić czytanie.\nPolskich tekstów tego rodzaju nie wolno zasłaniać napisami.\n6. Opisy dźwięków, odgłosów i tła muzycznego należy wyraźnie wydzielić z tekstu dialogów.\nDobrym sposobem jest umieszczanie ich w nawiasach, jako że nawiasy są bardzo rzadko używane w napisach do filmów (zwłaszcza kwadratowe) - np.:\n[pisk hamulców]\n[melancholijna muzyka orkiestrowa]\n\nZwykle stosujemy w tym celu białą czcionkę. Wyjątkiem są okrzyki i pomruki wydawane przez bohaterów wyróżnionych kolorem, a także informacje o ich sposobie mówienia - zasadne jest zapisywanie ich tym samym kolorem - np.:\n[pomruk złości]\n[jąkając się] Ja... nic... o tym... nie wiem.\nOpisy dźwięków bywają zapisywane także kolorowymi wersalikami, co wydaje się gorszym rozwiązaniem, ponieważ oba te rodzaje wyróżnień mają już inne zastosowanie.\n7. W cyfrowej wersji napisów słowny opis warto łączyć ze znakami graficznymi, oznaczającymi np. źródło dźwięku (telewizja, radio, telefon), muzykę itp. Stosując je, należy się jednak upewnić się, że nie ma technologicznych przeciwwskazań.\nnuta - znak muzyki słuchawka - znak telewizor - znak wypowiedzi telefonicznych wypowiedzi telewizyjnych\nZnaki graficzne powinny być wyświetlane przez cały czas trwania dźwięku, natomiast informacja słowna tylko na początku, przez kilka sekund - np.\n1. [pogodna piosenka rockowa - po angielsku]\n2.\nZASADY DOKONYWANIA SKRÓTÓW W TEKŚCIE\n\nSkracanie wypowiedzi bohaterów jest zwykle wymuszone normami średniej prędkości czytania (o normach - w dalszej części tekstu).\n1. W pierwszej kolejności należy pomijać:\n• nieistotne dla fabuły wypowiedzi postaci epizodycznych, wypowiedzi radiowe, telewizyjne itp.,\n• powtórzenia (chyba że są istotne dla sensu wypowiedzi albo charakterystyki bohatera).\n• słowne „podpórki” niewnoszące nic do treści (np.: no, wiesz, ten, taki, jakiś),\n• teksty piosenek i innych odrębnych utworów zawartych w filmie lub programie, jeśli ich treść nie nawiązuje do treści nadrzędnego przekazu.\n2. Nie wolno pomijać:\n• potwierdzeń, zaprzeczeń,\n• okrzyków emotywnych,\n• imion bohaterów itp. - jeśli są niezbędne dla rozumienia fabuły i identyfikacji bohaterów,\n• tekstów piosenek i innych odrębnych utworów zawartych w filmie lub programie, jeśli ich treść nawiązuje do treści nadrzędnego przekazu.\n3. Jeśli widać twarz mówiącego, należy dążyć do zapisywania wszystkich wypowiadanych słów, aby osoby czytające z ruchu warg uniknęły dysonansu poznawczego.\n4. W razie konieczności skrótów - napisy powinny zawierać jak najwięcej słów wypowiadanych przez bohatera.\n5. W przypadku tekstów literackich, zwłaszcza zrytmizowanych, dokonując skrótów, nie pomijamy pojedynczych wyrazów, lecz całostki formalne. Staramy się zachować rym i rytm oryginału.\nSTYLISTYKA\n1. Przeformułowując tekst w związku z koniecznością skrótów, nie należy zastępować słów należących do stylu wysokiego słowami z języka potocznego (np.: zamiast albowiem – bo) i odwrotnie ani też słów neutralnych - nacechowanymi (np. zamiast: mężczyzna - facet) i odwrotnie.\n2. W napisach należy oddać styl wypowiedzi bohaterów, który jest elementem ich charakterystyki - np. używanie górnolotnych sformułowań, częste wtrącanie modnych\n\nsłów (takich jak aczkolwiek, generalnie, dokładnie - w znaczeniu: właśnie tak), popełnianie błędów językowych (np. Czekałam, ale nie przyszłeś).\n3. Należy też oddać stylizację tekstu (archaizację, dialekty, gwary - także środowiskowe), zapisując wybrane formy archaiczne i regularne formy gwarowe, dbając jednak o to, by przekaz pozostał zrozumiały (chyba że jego niezrozumiałość jest celowo zamierzona przez twórców filmu/programu).\n4. Jeśli nagromadzenie form archaicznych czy gwarowych jest duże - np.:\nBele kaj nie byda robioł, yno na grubie abo na banie!\nnależy zamieścić tłumaczenie tekstu na współczesny język ogólny, poprzedzając je informacją o archaizacji czy gwarze:\n[mówi gwarą śląską]: Nie będę pracował byle gdzie, tylko w kopalni albo na kolei!\nPOPRAWNOŚĆ JĘZYKOWA\n1. Twórca napisów jest zobowiązany do przestrzegania kryteriów poprawności językowej, chyba że popełnianie błędów językowych jest cechą bohatera filmu/programu.\n2. Należy ustalać prawidłową pisownię rzadkich nazw, neologizmów i świeżych zapożyczeń z innych języków, nieuwzględnionych jeszcze w słownikach. Jeśli nie znajdziemy interpretacji językoznawców, stosujmy pisownię najbardziej prawdopodobną - na zasadzie analogii do form zgodnych z normą.\nOPIS DŹWIĘKÓW I ODGŁOSÓW\n1. Należy bezwzględnie informować o wszystkich dźwiękach ważnych dla zrozumienia akcji\n(nawet kosztem skrótów w dialogach) - np.:\n[na zewnątrz - huk wystrzału]\n[warkot uruchomionego silnika]\n[warkot ustał]\n\n2. Nie opisujemy dźwięków oczywistych, jednoznacznie wynikających z obrazu – zakładamy, że niesłyszący są wówczas w sytuacji „jak w życiu”.\nNa przykład: zazwyczaj nie jest celowe zamieszczanie informacji o odgłosie kroków, gdy widać idącego człowieka, jeśli jednak odgłos jest charakterystyczny, np. wyjątkowo głośny albo niemal niesłyszalny czy też w inny sposób oddaje intencje bohatera, należy o tym poinformować - np.:\n[idzie bezgłośnie]\n[wybija nogami rytm piosenki, słyszanej przez radio]\n3. W związku z wieloznaczno��cią okrzyków i pomruków emotywnych (np. Ach! może wyrażać: radość, zachwyt, błogość, rozkosz, zdumienie, przestrach, oburzenie, ból), konieczne bywa poprzedzanie ich informacją o emocjach bohaterów (tylko wówczas, gdy emocje nie są wyrażone mimiką i nie wynikają z kontekstu).\nNp.: [z zachwytem] Ach!\n4. Niezbędny jest opis charakterystycznego sposobu mówienia bohaterów filmu (np. bardzo szybkie albo bardzo wolne tempo, wady wymowy, elementy dialektu albo gwary, naśladowanie czyjegoś sposobu mówienia itp.) - np.:\n[bełkotliwie] Elli! Elli!\n[Kazimierz naśladuje śpiewaczkę]: Lecą świetliki, lecą...\na także typowych dla nich odgłosów (np. nerwowe chrząkanie, machinalne pstrykanie długopisem).\n5. Należy informować o sprzecznych z treścią wypowiedzi intencjach bohatera (ironia, sarkazm itp.), wyrażanych za pomocą intonacji, modulacji czy akcentowania - np.:\n[kpiąco] No to załatwiłeś sprawę...\nChyba że intencje bohatera wynikają z kontekstu.\n6. Opisu wymagają również dźwięki i odgłosy współtworzące koloryt lokalny, klimat miejsca, nastrój chwili (np. śpiew ptaków czy szum drzew w sielskiej scenerii, wrzawa i głośna rytmiczna muzyka w dyskotece).\n\n7. Opisuje się także wszelkie inne dźwięki i odgłosy, nawet z pozoru nieistotne, jeśli reagują na nie bohaterowie filmu.\n8. Charakter muzyki filmowej – współtworzącej nastrój albo „komentującej” fabułę - opisuje się, określając emocje, jakie wzbudza (muzyka radosna, pogodna, smutna, przejmująca, niepokojąca itp.). Tytuł, kompozytora lub wykonawcę podajemy tylko w przypadku utworów bardzo słynnych albo z innych powodów ważnych dla fabuły.\n9. Jeśli nie ma możliwości zastosowania znaku graficznego, a jakiś dźwięk (w tym muzyka) albo cisza trwają długo, należy powtórzyć informację - np. [telefon nadal dzwoni]; [wciąż panuje cisza] - żeby uniknąć konsternacji widzów.\nCZAS WYŚWIETLANIA NAPISÓW, SYNCHRONIZACJA Z OBRAZEM\n1. Czas wyświetlania napisu jest uwarunkowany przeciętną prędkością czytania – 12-15 znaków na sekundę. Pojedynczy napis nie powinien być wyświetlany dłużej niż 7 sekund i krócej niż sekundę.\n2. Sąsiednie napisy nie powinny być wyświetlane jeden po drugim, bez przerwy. Percepcję ułatwia zachowywanie niewielkiego odstępu między nimi, równego ułamkowi sekundy.\nZwykle odstęp wynosi od 2 do 8 tzw. klatek (klatka to zazwyczaj jedna dwudziesta piąta część obrazu, zarejestrowanego przez kamerę w ciągu sekundy).\n3. Najlepiej, gdy napis pojawia się jednocześnie z początkiem dźwięku i znika z jego końcem.\nDrobne wyprzedzenia lub opóźnienia są dopuszczalne pod warunkiem przestrzegania zasad montażu, opisanych w następnych punktach, i pod warunkiem, że w ścieżce dźwiękowej nie pojawił się kolejny dźwięk (np. wypowiedź innej osoby).\n4. Należy zsynchronizować rytm pojawiania się napisów z montażem filmu czy innego materiału audiowizualnego.\n5. Cięcie montażowe obrazu nie powinno następować w trakcie wyświetlania napisu - napisy mają pojawiać się z początkiem ujęcia i znikać wraz z jego zakończeniem\n(oczywiście jeśli ujęcie trwa długo, można wyświetlić kilka napisów). To zasada zgodna m.in. ze standardami BBC.\n6. Unikanie cięć montażowych w trakcie wyświetlania napisu jest szczególnie istotne w przypadku krótkich (jedno-, dwuwyrazowych) tekstów. W przypadku dłuższych napisów\n\n- jeśli dynamika montażu uniemożliwia stosowanie powyższej reguły – dopuszczalna jest zmiana ujęcia w czasie wyświetlania napisu. Napis powinien jednak pojawić się nie później niż sekundę przed zmianą ujęcia albo zniknąć nie wcześniej niż sekundę po zmianie ujęcia\n(inaczej „skaczący obraz” powoduje dyskomfort odbioru).\nSPECYFICZNE ZASADY OPRACOWYWANIA NAPISÓW\nDLA OSÓB UCZĄCYCH SIĘ POLSKIEGO JĘZYKA FONICZNEGO\nNauka języka fonicznego jest trudnym zadaniem trudnym dla osób niesłyszących od urodzenia, żyjących w świecie ciszy. Specjalnie opracowane napisy mogą istotnie wspomagać edukację językową i dodatkowo motywować do niej - dzięki atrakcyjności przekazu audiowizualnego.\nWiele z omówionych powyżej zasad dotyczy również napisów dla osób uczących się fonicznej polszczyzny - między innymi zasady odnoszące się do: podziału tekstu, kolorów czcionki, znaków specjalnych, poprawności językowej i synchronizacji z obrazem, a także niektóre zalecenia dotyczące skracania tekstu, stylistyki, opisu dźwięków. Poniżej - zasady specyficzne.\n1. Czas wyświetlania napisów dla osób uczących się fonicznej polszczyzny powinien być dłuższy, należy bowiem założyć mniejszą prędkość czytania: 10-12 znaków na sekundę.\n2. Należy maksymalnie upraszczać konstrukcję wypowiedzi - zamieniać zdania złożone na pojedyncze, o prostym szyku.\n3. Aby sprostać powyższym wymogom, zwykle trzeba skracać tekst do minimum niezbędnego dla zrozumienia fabuły.\n4. Należy unikać wyrazów rzadkich (np. imponderabilia), archaicznych (np. bia��ogłowa), gwarowych (np. pyry), a także wyrazów wieloznacznych - np.: gość (w znaczeniu: facet), kasa (w znaczeniu: forsa), zamknij się (w znaczeniu: bądź cicho, milcz) itp. - chyba że na ekranie widać twarz mówiącego. Zasada ta nie dotyczy też słynnych cytatów – zachowujemy je w niezmienionej postaci.\n5. Starając się zachować styl wypowiedzi bohaterów albo stylizację tekstu (archaizacja, dialekty, gwary) należy ograniczyć się do kilku sygnałów stylizacji, najlepiej leksykalnych – np. waćpanna, klajd (w dialekcie śląskim: suknia) – a nie fleksyjnych i fonetycznych - np.:\nłoboca (zobaczę), jo żech bół (byłem).\n\n6. Zdania, które formalnie wyglądają jak oznajmujące, ale w intonacji zawiera się sens pytający, powinny otrzymać typową konstrukcję pytającą, ze stosownymi spójnikami - np.:\nCzy masz ochotę na lody? zamiast: Masz ochotę na lody?\n7. Pytania retoryczne należy przekształcać w zdania oznajmujące wyrażające tę samą intencję\n- np.:\nŹle, że to zrobiłeś. zamiast: Coś ty zrobił?\n8. Wypowiedzi ironiczne, sarkastyczne i inne wypowiedzi z podtekstami przeformułowujemy, wyrażając intencje mówiącego wprost - np.:\nJestem niemile zaskoczona. zamiast: Co za miła niespodzianka!\n9. Należy zamieszczać okrzyki i wykrzykniki wyrażające różne emocje i opisywać wszelkie dźwięki i odgłosy, niekoniecznie istotne dla rozumienia akcji, nastroju czy charakterystyki bohaterów, nawet jeśli powielają sens informacji werbalnych – np.:\nAu! Boli mnie!\nDzięki temu odbiorcy będą mogli wzbogacać zasób pojęć dotyczących świata dźwięków.\n10. W przypadku filmów i programów dla dzieci, jeśli widać źródło dźwięku, posługujemy się głównie onomatopejami i rzeczownikami dźwiękonaśladowczymi - np.:\nBum! Trach!\nHau, hau!\nPuk, puk!\nJeśli źródło dźwięku nie jest oczywiste, łączymy opis z onomatopeją - np.:\n[dźwięk dzwonka]: Dzyń, dzyń!\n[szum wiatru]: Szuu, szuu...\n[dźwięk klaksonu]: Biip, biip!\n\nOpracowanie:\nDla Fundacji Kultury bez Barier – Izabela Künstler, Urszula Butkiewicz\nWarszawa, 2012 r.\nAktualizacja - styczeń 2019 r.", "token_count": 7687}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Fundacja Kultury bez Barier; Robert Więckowski", "created": "2023-12-20", "id": "kultura_bez_barier_pl_model_dostepnej_kultury_2023", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "Model dostępnej kultury\n\nModel dostępnej kultury\nWarszawa, 2023 rok\nEksperci biorący udział w projekcie:\n(alfabetycznie)\nFundacja Kultury bez Barier\nMichalina Adamska\nMarta Matowicka\nEmilia Piegat\nMarta Piwowarska\nAlicja Szurkiewicz\nRobert Więckowski\nDariusz Zajkowski\nAnna Żórawska\nMinisterstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego\nRadosław Dubisz\nMałgorzata Dzik\nAgnieszka Kozik\nMagdalena Paluch – Wojtas\nArtur Witkowski\nPaństwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych\nAnna Bogusz – Koźbiał\nNatalia Pamuła\nAlina Szklaruk\nIrena Wolińska\nCentrum Kompetencji w Zakresie Kreatywnego Starzenia się i Sztuki Włączającej\n(kubia)\nAnnette Ziegert\nAnnalena Knors\nLisette Reuter\nZespół Konsultacyjny:\nMagdalena Karowska-Koperwas\nJustyna Mańkowska\nTomasz Włodarski\nKorekta: Emilia Piegat\nOprawa graficzna i skład: Kaja Kochnowicz\nDostępność: Jacek Zadrożny\nModel dostępnej kultury został opracowany w ramach projektu\n„Kultura bez barier”\nProjekt został zrealizowany przez:\nPaństwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych\n●\nMinisterstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego\n●\nFundację Kultury bez Barier\n●\nInstitut für Bildung und Kultur e.V i działające przy nim Kompetenzzentrum\n● für Kulturelle Bildung im Alter und inklusive Kultur (kubia) w ramach Działania 4.3 Współpraca ponadnarodowa Programu Operacyjnego\nWiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020.\n\nSpis treści:\nWstęp 5\nModel zapewniania dostępności oferty i zasobów instytucji kultury osobom ze szczególnymi potrzebami 7\n1. Filary Modelu 7\nObszary dostępności 7\nPodróż odbiorcy 9\nEtapy podróży odbiorcy: 10\n2. Dostępność krok po kroku 12\nKrok 1 – Podjęcie decyzji o wdrażaniu dostępności.\nUwrażliwienie zespołu. 12\nKrok 2 – Nawiązanie współpracy ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami 13\nKrok 3 – Diagnoza instytucji kultury i przygotowania zespołu 14\nKrok 4 – Planowanie dostępności: co i komu będziemy udostepniać 14\nKrok 5 – Planowanie kosztów 15\nKrok 6 – Przygotowanie dostępnej oferty 15\nKrok 7 – Informacja i promocja 16\nKrok 8 – Oferta udostępniona. Ewaluacja 16\nInstrukcja 18\n1. Obszary dostępności 18\nWidzenie 18\nSłyszenie 19\nPoruszanie się 20\nRozumienie 21\nCzucie 21\n2. Podróż odbiorcy 22\nPozyskanie informacji o dostępnej ofercie 23\nDroga na wydarzenie 24\nKorzystanie z oferty 26\nEwaluacja 27\nDroga do domu 29\n3. Dostępność krok po kroku 29\nKrok 1 – Podjęcie decyzji o wdrażaniu dostępności.\nUwrażliwienie zespołu. 29\nKrok 2 – Nawiązanie współpracy ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami 31\nKrok 3 – Diagnoza instytucji kultury i przygotowania zespołu 32\nKrok 4 – Planowanie dostępności: co i komu będziemy udostępniać 33\nKrok 5 – Planowanie kosztów 35\nKrok 6 – Przygotowanie dostępnej oferty 36\nKrok 7 – Informacja i promocja 37\nKrok 8 – Oferta udostępniona. Ewaluacja 38\nDobre praktyki 40\n1. Biblioteki 40\nKsiążnica Beskidzka w Bielsku-Białej 40\nKsiążnica Płocka im. Władysława Broniewskiego 41\n\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Nałkowskiej w Przasnyszu 42\nMiejska Biblioteka Publiczna w Rabce-Zdroju 43\nMiejska Biblioteka Publiczna w Szczecinie 44\n2. Centra / domy kultury 46\nCentrum Kultury Dwór Artusa w Toruniu 46\nCentrum Kultury ZAMEK 47\nDzielnicowy Dom Kultury Węglin 48\nOśrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie 49\nPowiatowe Centrum Kultury w Strzelcach Opolskich 50\nPyrzycki Dom Kultury 51\n3. Filharmonie 52\nFilharmonia Kameralna im. Witolda Lutosławskiego w Łomży 52\n4. Muzea 53\nCentralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi 53\nMuzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie 54\nMuzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II 55\nMuzeum Emigracji w Gdyni 56\nMuzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu 57\nPaństwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau 59\n5. Teatry 60\nLubuski Teatr w Zielonej Górze 60\nMiędzynarodowe Centrum Kultury Nowy Teatr 61\nTeatr Lalek Guliwer 61\nWrocławski Teatr Lalek 63\nRekomendacje 65\n1. Założenia dostępności 65\nDostępność to zadanie całej instytucji 65\nDostępność to proces 65\nDostępność to współpraca z osobami ze szczególnymi potrzebami 65\nDostępność to potencjał 65\nDostępność to proces twórczy 66\nDostępność to samodzielność i wybór 66\nDostępność to człowiek 66\n2. Zarządzanie dostępnością 66\nPowołanie koordynatora dostępności 66\nOrganizowanie cyklicznych szkoleń dla zespołu instytucji kultury 67\nOpracowanie planu realizowania dostępności 67\nStworzenie wewnętrznego poradnika dostępności 67\nTworzenie bazy kontaktów osób ze szczególnymi potrzebami 68\nProwadzenie ewaluacji i audytów działań instytucji z zakresu dostepności 68\n3. Działania w otoczeniu instytucji kultury 68\nProwadzenie stałej współpracy z organizatorem 68\nTworzenie partnerstw na rzecz dostępności 68\nSłownik 70\nZałącznik 1 74\nZałącznik 2 – Lista grantobiorców w projekcie \"Kultura bez barier\" 75\n\n5 Model dostępnej kultury\nWstęp\nPublikacja, którą oddajemy w Państwa ręce, została opracowana w ramach projektu Kultura bez barier*. W pierwszym jego etapie opracowano wstępną wersję\nModelu udostępniania oferty i zasobów instytucji kultury osobom ze szczególnymi potrzebami. Następnie ogłoszony został konkurs grantowy skierowany do instytucji kultury (IK), które mogły starać się o fundusze na realizację przedsięwzięć opartych o Model. Przedsięwzięcia służyć miały poprawie dostępności całości bądź części oferty IK osobom ze szczególnymi potrzebami (w tym osobom z niepełnosprawnościami). Za każdym razem działania miały uwzględniać zakres i specyfikę działalności danej instytucji oraz potrzeby jej odbiorców. Zgodnie z założeniami konkursu przedsięwzięcia miały wykorzystywać zasady i metody opisane w Modelu. Do konkursu przystąpiło ponad 400 IK z całego kraju, ostatecznie sfinansowano projekty złożone przez 164 instytucje. Prezentowany dokument uwzględnia wnioski płynące z testowania koncepcji przez instytucje kultury.\nPublikacja składa się z czterech ściśle ze sobą powiązanych części:\nCzęść pierwsza to Model zapewniania dostępności oferty i zasobów instytucji kultury osobom ze szczególnymi potrzebami. Prezentujemy w nim nowatorskie podejście do wdrażania dostępności w IK, wykorzystujące innowacyjne koncepcje: perspektywę obszarów dostępności, ideę podróży odbiorcy i kroki wdrażania dostępności.\nCzęść druga to Instrukcja, czyli praktyczne podpowiedzi, propozycje pytań, które warto sobie zadać i działań, które warto podjąć, by udostępnianie zasobów i oferty z wykorzystaniem Modelu przebiegało efektywnie i satysfakcjonująco.\nW Dobrych praktykach (część trzecia) prezentujemy ciekawe przykłady przedsięwzięć zrealizowanych w ramach testowania Modelu.\nCzęść ostatnia to Rekomendacje, czyli zestaw krótkich podpowiedzi, które pomogą\nPaństwu trwale wprowadzić pożądane rozwiązania.\nOpracowanie ma możliwie uniwersalny charakter. Z przedstawionych rozwiązań mogą korzystać IK bez względu na rodzaj, zakres i miejsce prowadzonej działalności kulturalnej. Nie ma też znaczenia stopień zaawansowania w proces likwidowania barier. Publikacja jest kierowana zarówno do tych, którzy rozpoczynają wdrażanie dostępności, jak i do kontynuujących podjęte wcześniej działania. Wielkość instytucji również nie jest istotna. Z opracowania mogą korzystać zarówno małe, lokalne instytucje zatrudniające kilku pracowników, jak i te największe, z największymi zespołami. Każdy z Państwa będzie jedynie musiał dopasować przedstawione treści do specyfiki swojej instytucji, do możliwości zespołu i realiów finansowych.\nLikwidowanie barier to proces złożony i wymagający czasu. Potrzebuje go zarówno instytucja kultury, jak i osoby ze szczególnymi potrzebami. Nie jest możliwe jednoczesne i natychmiastowe udostępnienie całej oferty IK. Model pokazuje w jaki sposób można likwidować bariery krok po kroku, jak planować działania i jak je realizować. Niektóre elementy oferty kulturalnej staną się dostępne dla poszczególnych grup odbiorców po wprowadzeniu drobnych korekt, niewielkich uzupełnień. Inne będą wymagały wielu przygotowań, prób i nakładów pracy, środków\n\n6 Model dostępnej kultury finansowych, wielu dni. Czasu będzie również wymagało zbudowanie wokół instytucji kultury widowni osób ze szczególnymi potrzebami. Prezentowana Państwu koncepcja jest więc zaproszeniem do podjęcia systematycznej, cierpliwej pracy, z udziałem całego zespołu.\n* Projekt Kultura bez barier realizowany był w latach 2021 - 2023 przez Państwowy\nFundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa\nNarodowego, Fundację Kultury bez Barier oraz Kubia Centrum Kompetencji w zakresie kreatywnego starzenia się i sztuki włączającej – partnera z Niemiec.\nProjekt był prowadzony w ramach Osi Priorytetowej IV. Innowacje społeczne i współpraca ponadnarodowa, Działanie 4.3 Współpraca ponadnarodowa Programu\nOperacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020\n\n7 Filary Modelu\nModel zapewniania dostępności oferty i zasobów instytucji kultury osobom ze szczególnymi potrzebami\nObejrzyj → tłumaczenie rozdziału na polski język migowy\n(PJM).\n1. Filary Modelu\nModel ma pozwolić Państwu na poznanie i zrozumienie naszej koncepcji udostępniania oferty i zasobów instytucji kultury osobom ze szczególnymi potrzebami.\nDzięki jej wykorzystywaniu dostępność w IK będzie stawała się obecna zawsze i wszędzie, a nie jedynie na specjalnych wydarzeniach zarezerwowanych dla osób ze szczególnymi potrzebami. Takie wydarzenia są też czasami potrzebne, ale nie powinny stawać się podstawowym sposobem likwidowania barier. Najistotniejsze pojęcia Modelu, a więc obszary dostępności, podróż odbiorcy i kroki wdrażania dostępności, są omówione krótko i syntetycznie.\nObszary dostępności\nObszary dostępności to pojęcie nowe i rzadko brane pod uwagę przy wdrażaniu dostępności w kulturze. Ma pomóc w rozpoznaniu barier, z którymi mogą spotkać się osoby chcące skorzystać z oferty instytucji kultury. Model zakłada, że wdrażanie i rozwijanie dostępności nie jest ograniczone do szczególnych potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Obszary dostępności to spojrzenie szersze, zgodne z ideą obu ustaw o dostępności, które zostały uchwalone w 2019 roku.\nW ujęciu Modelu potrzeby osób z niepełnosprawnościami są tylko jednym z powodów, dla których IK powinny likwidować bariery. Poznając stopień niedostępności wydarzenia, przestrzeni czy innej oferty, nie muszą więc\nPaństwo wyliczać grup osób z niepełnosprawnościami i zastanawiać się nad ich oczekiwaniami. Warto za to rozważyć, co może (w określonych warunkach) stać się barierą dla różnych osób. Nie trzeba przy tym wyobrażać sobie nieprawdopodobnych sytuacji, wystarczy skorzystać z przykładów codziennych zdarzeń z życia instytucji kultury. Niedostępność może dotyczyć elementów wizualnych, dźwiękowych, może być związana ze sposobem zorganizowania przestrzeni. Może też być\n\n8 Filary Modelu efektem niezrozumienia czegoś przez odbiorcę lub brakiem możliwości skupienia się z powodu zbyt wielu bodźców wokół. Każdy z tych przykładów to inny obszar dostępności, w każdym można nie dopuścić do powstania barier lub zlikwidować istniejące trudności.\nPoniżej zostały przedstawione kluczowe obszary dostępności, natomiast w Instrukcji znajdą Państwo przykłady praktycznego likwidowania barier w poszczególnych obszarach.\nWidzenie – możliwość poznania ważnych informacji wizualnych pozwalających na pełne uczestnictwo w kulturze. Likwidowanie barier w tym obszarze oznacza odpowiadanie na potrzeby tych, którzy nie widzą lub niedowidzą, którzy z różnych powodów nie są w stanie zobaczyć istotnych elementów oferty czy wydarzenia.\nTo również myślenie o tych, którzy uczestniczą w transmisji on-line, ale z różnych przyczyn nie są w stanie obserwować przekazu na ekranie. Np. są zbyt daleko od niego albo obserwują transmisję na bardzo małym ekranie uniemożliwiającym rozpoznawanie szczegółów.\nCo będzie wsparciem dla osób potrzebujących dostępności w obszarze widzenia? Więcej na ten temat w Instrukcji w rozdziale → Widzenie.\nSłyszenie – możliwość poznania ważnych słów i dźwięków pozwalających na pełne uczestnictwo w kulturze. Likwidowanie barier w tym obszarze oznacza odpowiadanie na potrzeby tych, którzy nie słyszą lub niedosłyszą, tych, którzy korzystają z oferty kulturalnej, ale z jakiegoś powodu nie mają możliwości komfortowego słyszenia dźwięków. To także myślenie o tych, którzy uczestniczą w transmisji on-line, ale nie mogą włączyć dźwięku, bo np. są na sali szpitalnej albo usypiają dziecko.\nCo będzie wsparciem dla osób potrzebujących dostępności w obszarze słyszenia? Więcej na ten temat w Instrukcji w rozdziale → Słyszenie.\nPoruszanie się – możliwość dotarcia do wszystkich miejsc ważnych dla pełnego i komfortowego uczestniczenia w kulturze. Likwidowanie barier w tym obszarze oznacza odpowiadanie na potrzeby tych, którzy poruszają się na wózku, złamali nogę, są niskorośli, mają trudności w poruszaniu się z powodu wieku, męczą się zbyt długim chodzeniem, chcą albo muszą przyjść na wydarzenie z dużym bagażem lub z dziećmi w wózku. To również myślenie o osobach, które nie mogą czegoś dosięgnąć, czegoś nacisnąć, trzymać czegoś w ręku.\nCo będzie wsparciem dla osób potrzebujących dostępności w obszarze poruszania się? Więcej na ten temat w Instrukcji w rozdziale → Poruszanie się.\n\n9 Filary Modelu\nRozumienie – możliwość zrozumienia i odebrania przekazywanych treści.\nLikwidowanie barier w tym obszarze oznacza odpowiadanie na potrzeby na przykład tych, którzy są osobami w spektrum autyzmu lub z niepełnosprawnością intelektualną, są w afazji, biorą leki psychotropowe, mają choroby otępienne, uczą się języka polskiego lub są dyslektykami. To nie tylko dobór odpowiednich słów, konstrukcji zdań, ale także dbałość o właściwe tempo komunikatów, ich formę, o zróżnicowanie sposobów przekazywania informacji.\nCo będzie wsparciem dla osób potrzebujących dostępności w obszarze rozumienia? Więcej na ten temat w Instrukcji w rozdziale → Rozumienie.\nCzucie – możliwość uczestnictwa w wydarzeniu kulturalnym w warunkach dających komfort poznawczy i zapewniających poczucie bezpieczeństwa. Likwidowanie barier w tym obszarze oznacza odpowiadanie na potrzeby tych, którzy na przykład są nadwrażliwi sensorycznie, są osobami w spektrum autyzmu, zdarzają się im ataki epilepsji, są osobami w kryzysie zdrowia psychicznego i starannie analizują możliwość uczestnictwa w wydarzeniu. Zapewnienie dostępności będzie zatem stworzeniem takich warunków, w których każda z tych osób będzie mogła skupić się i zaangażować emocjonalnie w trwające wydarzenie oraz będzie czuła się bezpiecznie. To także rzetelna informacja o silnych bodźcach, których nie można zniwelować.\nCo będzie wsparciem dla osób potrzebujących dostępności w obszarze czucia? Więcej na ten temat w Instrukcji w rozdziale → Czucie.\nGrupy osób wymienione w opisach obszarów dostępności to tylko przykłady.\nW rzeczywistości jest ich znacznie więcej. Grupy te są też wewnętrznie zróżnicowane, a poszczególni członkowie każdej z nich mogą mieć różne potrzeby. Szczegóły znajdą\nPaństwo w Instrukcji.\nPodróż odbiorcy\nProces zapewniania dostępności w poszczególnych obszarach warto prowadzić w oparciu o koncepcję podróży odbiorcy. Takie podejście pozwala w sposób uporządkowany przyjrzeć się działalności IK i zidentyfikować braki czy bariery, które mogą skutkować niedostępnością oferty kulturalnej. Rozpoznawanie barier należy prowadzić z perspektywy osób ze szczególnymi potrzebami, warto więc zaprosić je do współpracy.\nAnalizie należy poddać cały łańcuch zdarzeń, które składają się na udostępnianą ofertę. Jego pierwszym ogniwem jest pozyskanie informacji o ofercie IK, następnym etapem jest droga do instytucji kultury i skorzystanie z konkretnej części oferty.\nOstatnie ogniwa tego łańcucha to ewaluacja wydarzenia i powrót do domu.\n\n10 Filary Modelu\nAnaliza takiej podróży dokonana wspólnie przez IK i osoby ze szczególnymi potrzebami pozwala rozpoznać bariery na dowolnym etapie. Daje też możliwość zrobienia tego w każdym z wymienionych obszarów: widzenia, słyszenia, poruszania się, rozumienia i czucia. Jest to bardzo ważne, zgodnie z założeniem Modelu podróż odbiorcy musi być analizowana właśnie w odniesieniu do każdego z obszarów.\nPoniżej prezentujemy grafikę pokazującą najbardziej typowe etapy podróży odbiorcy instytucji kultury. Bezpośrednio pod grafiką znajduje się krótkie omówienie poszczególnych etapów. W Instrukcji znajdą zaś Państwo pytania, które warto sobie zadać w czasie identyfikowania ewentualnych braków czy barier.\nPozyskanie wiadomości o wydarzeniu\nProces zakupu biletów\nDroga na wydarzenie i z powrotem\nPoruszanie się w przestrzeni IK\nDoświadczenie wydarzenia\n6 Utrzymanie kontaktu z publicznością po wydarzeniu\nEtapy podróży odbiorcy:\nPozyskanie informacji o dostępnej ofercie\nEtap ten jest niezwykle ważny dla wielu osób ze szczególnymi potrzebami, a zwłaszcza dla osób z niepełnosprawnością. Efektem prac prowadzonych w jego ramach powinno być takie zaplanowanie i przeprowadzenie promocji by instytucja kultury dotarła z odpowiednią informacją do poszczególnych grup potencjalnych odbiorców. Komunikaty promujące dostępną ofertę muszą być możliwie różnorodne\n(na przykład graficzne, tekstowe, audiowizualne) i należy je publikować w różnych miejscach. Nie wystarczą same social media czy wyłącznie newsletter, kanały docierania do osób ze szczególnymi potrzebami muszą być różne. W komunikatach należy zawrzeć informacje o sposobie udostępnienia, tak by każdy wiedział, czego może oczekiwać. Należy też rzetelnie dzielić się informacjami o istniejących w instytucji, niedających się usunąć barierach i trudnościach, a cała promocja musi być prowadzona wystarczająco długo.\n\n11 Filary Modelu\nO czym pamiętać przy ocenie dostępności tego etapu w poszczególnych obszarach? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Pozyskanie informacji o dostępnej ofercie.\nDroga na wydarzenie\nEtap ten wiąże się zwykle z opisem drogi dotarcia na wskazane miejsce lub zapewnieniem (w najtrudniejszych, kluczowych momentach) wsparcia ze strony asystentów. Należy przekazać informacje umożliwiające odnalezienie budynku instytucji kultury, drzwi wejściowych, recepcji, szatni, kasy. Wspieranie osób ze szczególnymi potrzebami nie oznacza konieczności zapewniania transportu, takie rozwiązanie należy traktować jako ostateczność. Na tym etapie IK powinna też stworzyć osobom ze szczególnymi potrzebami możliwość samodzielnego zgłoszenia udziału w wydarzeniu i zakupu biletów.\nO czym pamiętać przy ocenie dostępności tego etapu w poszczególnych obszarach? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Droga na wydarzenie.\nKorzystanie z oferty kulturalnej\nZapewnienie dostępności na tym etapie to udostępnienie nie tylko treści stanowiących istotę danej oferty, ale i przestrzeni, w której odbywa się spotkanie. Nie chodzi wyłącznie o jedną, konkretną salę w instytucji kultury czy plac (w przypadku wydarzeń plenerowych). To również myślenie o dostępności całej infrastruktury towarzyszącej, na przykład toalet, punktów gastronomicznych, sklepów z pamiątkami.\nTo także zapewnienie osobom ze szczególnymi potrzebami możliwości spotkania z artystami/ autorami, którzy przygotowali dane wydarzenie (jeśli spotkanie takie będzie możliwe dla innych uczestników). Należy też przeanalizować cenniki. Koszt biletów dla osoby ze szczególnymi potrzebami i asystenta, nie powinien być wyższy niż cena normalnego biletu. W przypadku udostępniania oferty w Internecie, należy zadbać o dostępność wykorzystywanego narzędzia i strony internetowej. Ta sama zasada odnosi się do mediów społecznościowych.\nO czym pamiętać przy ocenie dostępności tego etapu w poszczególnych obszarach? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Korzystanie z oferty.\nCo może być efektem analizy tego etapu we wszystkich obszarach? Przykład przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Muzeum Emigracji w Gdyni\nEwaluacja\nEtap ten to sposób na zebranie od odbiorców oferty IK cennych informacji zwrotnych dotyczących działalności IK i udostępnianej oferty, ale również na utrzymanie kontaktu pomiędzy instytucją kultury i osobami ze szczególnymi potrzebami.\n\n12 Dostępność krok po kroku\nNa etapie tym IK powinna zapewnić osobom ze szczególnymi potrzebami możliwość samodzielnej, komfortowej wypowiedzi. Należy więc zadbać o dostępność całego procesu, o odpowiednie narzędzia i formularze albo zapewnić wsparcie asystentów.\nO czym pamiętać przy ocenie dostępności tego etapu w poszczególnych obszarach? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Ewaluacja.\nDroga do domu\nEtap ten jest bardzo podobny do „drogi na wydarzenie”. Warto jednak pamiętać o tym, że oba etapy mogą różnić się od siebie. Dlatego błędem jest mechaniczne skopiowanie wsparcia, które zostało udzielone w drodze na wydarzenie. Ten etap musi być analizowany oddzielnie.\nO czym pamiętać przy ocenie dostępności tego etapu w poszczególnych obszarach? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Droga do domu.\n2. Dostępność krok po kroku\nProces udostępniania oferty IK w zgodzie z metodą podróży odbiorcy trzeba prowadzić w sposób uporządkowany i konsekwentny. Pomóc może w tym zaproponowany poniżej katalog kroków. Zostały one wymienione i omówione w pewnym porządku, który powinien umożliwić Państwu właściwe, efektywne i kompleksowe przeprowadzenie całego procesu.\nKroki wdrażania dostępności różnią się od koncepcji podróży odbiorcy przyjmowaną perspektywą. W metodzie podróży odbiorcy w centrum znajdują się osoby ze szczególnymi potrzebami, w krokach wdrażania dostępności skupimy się na zarządzaniu dostępnością i pracownikach instytucji kultury, na stojących przed nimi zadaniach i wyzwaniach.\nPoniżej prezentujemy krótki opis każdego z kroków. W Instrukcji natomiast znajdą\nPaństwo pytania pomocnicze, które wskazują na istotne kwestie warte rozważenia lub uwzględnienia w procesie udostępniania oferty kulturalnej.\nKrok 1 – Podjęcie decyzji o wdrażaniu dostępności.\nUwrażliwienie zespołu.\nZrealizowanie tego kroku jest niezbędne do rozpoczęcia procesu udostępniania oferty kulturalnej. Jego celem jest przekazanie zespołowi informacji o rozpoczynanych lub kontynuowanych działaniach oraz wskazanie osób, które będą odpowiedzialne za realizowanie dostępności. Zespół powinien poznać przyczyny udostępniania oferty kulturalnej. Informacje powinny przekazać osoby zarządzające instytucją kultury. Zespołowi należy też przedstawić zakres planowanych\n\n13 Dostępność krok po kroku działań i stawianych przed poszczególnymi pracownikami zadań. Dostępność jest zadaniem dla całej instytucji, w każdym dziale pojawią się więc wyzwania, którym trzeba sprostać.\nWdrażanie dostępności przebiega zwykle najłatwiej i najefektywniej, gdy dyrekcja od początku wspiera cały proces, a wśród pracowników są osoby, które chcą i mogą włączać się w poszczególne działania. Krok ten należy powtarzać co jakiś czas. Daje on szansę, by rozwiewać ewentualne wątpliwości i wspólnie mierzyć się z pojawiającymi się trudnościami.\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 1 – Podjęcie decyzji o wdrażaniu dostępności. Uwrażliwienie zespołu.\nJak podjąć decyzję o wdrażaniu dostępności i uwrażliwić zespół? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Książnica Beskidzka w Bielsku-Białej\n→ Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-\nPrüfferowej w Toruniu\n→ Wrocławski Teatr Lalek\nKrok 2 – Nawiązanie współpracy ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami\nCelem tego kroku jest stworzenie grupy konsultacyjnej składającej się z pracowników\nIK i osób ze szczególnymi potrzebami. Będzie ona pracowała nad wdrażaniem dostępności oferty kulturalnej. Osoby ze szczególnymi potrzebami lub przedstawiciele reprezentujących je środowisk są w takiej grupie ekspertami-konsultantami. Są oni nieocenionym źródłem wiedzy, z codziennego doświadczenia znają swoje potrzeby i potrafią wskazać najwłaściwsze metody likwidowania barier. Im szersza i bardziej zróżnicowana jest współpraca, tym bardziej kompleksowe rozwiązania zostaną wypracowane.\nZnalezienie takich osób nie zawsze jest łatwe. Powstanie grupy konsultacyjnej może być dłuższym procesem. Należy zacząć od rozpoznawania potrzeb odbiorców oferty kulturalnej. Zacząć od tych, do których najłatwiej dotrzeć i stopniowo uzupełniać ich krąg, aż otworzy się możliwość sformalizowania takiej współpracy z osobami czy organizacjami pozarządowymi, reprezentującymi różnorodne potrzeby odbiorców oferty kulturalnej.\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 2 - Nawiązanie współpracy ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami\n\n14 Dostępność krok po kroku\nJak nawiązać współpracę ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Centrum Kultury ZAMEK\n→ Powiatowe Centrum Kultury w Strzelcach Opolskich\n→ Teatr Lalek Guliwer\nKrok 3 – Diagnoza instytucji kultury i przygotowania zespołu\nDiagnoza to zebranie wszystkich informacji, które mają znaczenie dla procesu wdrażania dostępności. Celem tego kroku jest poznanie sytuacji wyjściowej instytucji kultury, jej przygotowania do udostępniania oferty, poziomu wiedzy i zaangażowania pracowników.\nKrok ten powinno się realizować wspólnie z osobami ze szczególnymi potrzebami.\nMetodą wykorzystywaną w czasie diagnozy powinna być koncepcja podróży odbiorcy analizowana w poszczególnych obszarach dostępności. Diagnozę należy przeprowadzić na początku działań, ale warto też ponawiać ją co jakiś czas. Wnioski z diagnozy są za każdym razem podstawą do opracowania planu realizowania dostępności oferty kulturalnej.\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 3 - Diagnoza instytucji kultury i przygotowania zespołu\nJak przeprowadzić diagnozę instytucji? Jak ocenić przygotowanie zespołu? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Centrum Kultury Dwór Artusa w Toruniu\n→ Ośrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie\nKrok 4 – Planowanie dostępności:\nco i komu będziemy udostepniać\nTen krok to etap podejmowania decyzji. Jego celem jest stworzenie planu udostępniania oferty kulturalnej. Plan powinien odpowiadać na realne potrzeby odbiorców i uwzględniać rytm pracy i możliwości samej IK. Podstawą do stworzenia planu są wnioski płynące z przeprowadzonej w poprzednim kroku diagnozy IK. Plan powinien zawierać propozycję jednego lub kilku rozwiązań likwidujących bariery w dostępie do oferty kulturalnej.\n\n15 Dostępność krok po kroku\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 4 - Planowanie dostępności:\nco i komu będziemy udostępniać\nJak zaplanować działania na rzecz dostępności? Od czego zacząć, z czego zrezygnować? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Miejska Biblioteka Publiczna w Rabce-Zdroju\n→ Międzynarodowe Centrum Kultury Nowy Teatr\n→ Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II\nKrok 5 – Planowanie kosztów\nKrok ten jest ściśle powiązany z planowaniem dostępności w oparciu o zaproponowane w poprzednim kroku rozwiązania, pracujący nad poprawą dostępności zespół IK tworzy plan wydatków na likwidowanie barier. W zespole muszą znaleźć się przedstawiciele działu księgowości i finansowego oraz osoby odpowiedzialne za realizację zamówień publicznych.\nTrzeba więc, z jednej strony, ocenić możliwości finansowe instytucji, w tym możliwości pozyskania dotacji. Z drugiej strony, należy poznać koszty i jakość rozwiązań służących likwidowaniu barier. Plan wydatków musi uwzględniać oba te czynniki.\nWydatki na dostępność należy też brać pod uwagę w trakcie planowania budżetów rocznych w instytucjach kultury.\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 5 - Planowanie kosztów.\nJak zaplanować koszty? Co można zrobić bezkosztowo?\nPrzykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Dzielnicowy Dom Kultury Węglin\n→ Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Nałkowskiej w Przasnyszu\nKrok 6 – Przygotowanie dostępnej oferty\nTen punkt to podjęcie konkretnych działań, które zostały zaplanowane w poprzednich krokach. Ostatecznym ich efektem będzie zapewnienie dostępności wybranej części oferty kulturalnej. Działania prowadzone w tym kroku przez różnych pracowników IK powinny być koordynowane przez wyznaczone do tego zadania osoby. Muszą one dbać o terminowe realizowanie prac i o odpowiednią jakość wdrażanych rozwiązań.\nWarto konsultować się z osobami ze szczególnymi potrzebami. Należy też pamiętać, że wdrażanie planu realizowania dostępności to proces co najmniej kilkuletni.\n\n16 Dostępność krok po kroku\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 6 - Przygotowanie dostępnej oferty\nJak przygotować dostępną ofertę? Co można zrobić siłami\nZespołu? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi\n→ Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie\n→ Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau\nKrok 7 – Informacja i promocja\nWłaściwie przeprowadzona, skuteczna informacja i promocja to kluczowe elementy udostępniania oferty kulturalnej. Efektem tego kroku jest dotarcie do osób ze szczególnymi potrzebami z informacją dostosowaną do ich oczekiwań i możliwości poznawczych.\nOgólne, wykorzystywane powszechnie kanały komunikacji zwykle okazują się niewystarczające. Należy zatem podjąć dodatkowe działania (wykorzystać inne media, przygotować inne komunikaty), by dotrzeć z informacją do osób ze szczególnymi potrzebami. W całym procesie duże znaczenie ma też dostępna strona internetowa\nIK i umieszczane na niej komunikaty, najlepiej w języku prostym, zrozumiałym dla jak najszerszej grupy osób.\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 7 - Informacja i promocja.\nJak informować o dostępnej ofercie? Co zrobić poza promocją w Internecie? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Książnica Płocka im. Władysława Broniewskiego\n→ Lubuski Teatr w Zielonej Górze\nKrok 8 – Oferta udostępniona. Ewaluacja\nKrok ten jest zwieńczeniem dotychczas wykonanej pracy. Osoby ze szczególnymi potrzebami korzystają z udostępnionej oferty. Pracownicy IK spotykają się z odbiorcami, mają szansę udzielić im wsparcia i zebrać od nich opinie.\nCzas spędzony wspólnie to okazja do poznania się, do przełamania ewentualnych lęków, rozwiania wzajemnych obaw, do sprawdzenia zdobytej wiedzy i zweryfikowania posiadanych umiejętności. Sposób i jakość zapewnienia dostępności powinny zostać poddane ocenie. W tym celu należy wybrać najbardziej odpowiednie metody i wyznaczyć osoby odpowiedzialne za zebranie opinii.\n\n17 Dostępność krok po kroku\nO czym warto pamiętać realizując ten krok? Podpowiedzi w Instrukcji w rozdziale → Krok 8 - Oferta udostępniona.\nEwaluacja\nJak wspierać osoby ze szczególnymi potrzebami korzystające z dostępnej oferty? Jak prowadzić ewaluację? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Filharmonia Kameralna im. Witolda Lutosławskiego w\nŁomży\n→ Miejska Biblioteka Publiczna w Szczecinie\n→ Pyrzycki Dom Kultury\n\n18 Obszary dostępności\nInstrukcja\nInstrukcja jest zbiorem praktycznych podpowiedzi, które pomogą skorzystać z Modelu udostępniania oferty i zasobów instytucji kultury osobom ze szczególnymi potrzebami. Odwołuje się do obszarów dostępności, koncepcji podróży odbiorcy i kroków wdrażania dostępności.\n1. Obszary dostępności\nKażda z grup oczekujących dostępności jest wewnętrznie zróżnicowana.\nDostosowania powinny więc być albo maksymalnie szerokie, by odpowiadały na potrzeby jak największej liczby odbiorców, albo tak dobrane, by pasowały do oczekiwań konkretnej grupy. Jedno - dobre dla wszystkich - rozwiązanie często nie istnieje.\nW każdym obszarze można jednak wskazać metodę zapewniania dostępności, która jest wykorzystywana najczęściej. Odpowiada ona zwykle największej grupie odbiorców lub najskuteczniej likwiduje istniejące bariery. Warto sięgać po takie rozwiązanie zarówno wówczas, gdy jest ono jedynym sposobem zapewnienia dostępności, jak i w sytuacji, gdy dostępność będzie zapewniana przy użyciu różnych metod i narzędzi.\nWidzenie\nSpośród wymienionych w Modelu grup potrzebujących dostępności w obszarze widzenia, zapewne najczęściej spotkają się Państwo z osobami niewidomymi i niedowidzącymi. Nawet w tych grupach istnieją istotne różnice. Zapewniając dostępność, warto na przykład pamiętać, że nie wszyscy niepełnosprawni wzrokowo znają pismo Braille’a, nie wszyscy chodzą na co dzień z białą laską, nie każdy używa smartfona. Niektóre z tych osób mogą przyjść do Państwa samodzielnie, inne zawsze potrzebują wsparcia asystenta. Niektóre osoby potrzebują dużo światła, by móc wykorzystywać resztki wzroku. Inne wolą, gdy jest ciemniej, gdy panuje półmrok.\nJednoczesna odpowiedź na wszystkie potrzeby jest trudna lub niekiedy wręcz niemożliwa. Dlatego bardzo ważne jest, by wybrać te rozwiązania, które najbardziej odpowiadają realnym potrzebom konkretnej grupy odbiorców.\nWielu osobom potrzebującym dostępności w tym obszarze pomogą:\naudiodeskrypcja\n● materiały dotykowe (na przykład oryginalne przedmioty, makiety, tyflografiki)\n● dźwiękowe oznaczenia istotnych miejsc\n● dostępna strona internetowa.\n●\nAudiodeskrypcja jest zdecydowanie najczęściej wykorzystywana w świecie kultury.\nDaje przy tym bardzo dobre rezultaty. Jest podstawową techniką udostępniania spektakli teatralnych, filmów, wystaw plastycznych. Jest wykorzystywana w czasie spacerów miejskich, w trakcie koncertów, w czasie udostępniania multimediów\n\n19 Obszary dostępności publikowanych w Internecie, a nawet, gdy jest taka potrzeba, w trakcie spotkań autorskich. Najczęściej słyszą ją wyłącznie osoby potrzebujące takiego wsparcia – w teatrze, w kinie czy na spotkaniu autorskim jest odbierana przez słuchawki.\nDźwiękowe oznaczenia ważnych miejsc często wymagają korzystania ze smartfona.\nTak dzieje się w przypadku najpopularniejszych systemów. Niektóre osoby są więc wykluczone, ponieważ nie korzystają ze smartfona. Oznaczenia dźwiękowe przydają się na przykład przy wejściach do budynków, przy obiektach stojących w różnych miejscach na zewnątrz. Można je też wykorzystywać wewnątrz budynku, przy wejściach do sal. Wtedy też, jeśli IK ma własne audioprzewodniki, można użyć ich do uruchamiania poszczególnych dźwiękowych oznaczeń.\nNiedowidzący skorzystają z kontrastu i z powiększenia, na przykład z lupy lub z dużej czcionki. Niektóre instytucje, zwłaszcza biblioteki, kupują dla nich zestawy lup czy folii powiększających.\nDuże znaczenie przy likwidowaniu barier w tym obszarze odgrywają pomoce dotykowe. Konkretne, oryginalne przedmioty czy makiety są zwykle skuteczniejszym sposobem likwidowania barier, niż tyflografiki. Te ostatnie często są określane jako rozwiązanie niejednoznaczne, zwłaszcza w sytuacji, gdy osoba ze szczególnymi potrzebami jest sama. Osoby ze szczególnymi potrzebami najchętniej i najefektywniej korzystają z tyflografiki, gdy stoi przy nich człowiek, który pomaga odnaleźć i zrozumieć przedstawione treści.\nPismo Braille’a najczęściej jest wykorzystywane do oznaczenia przycisków w windach i na domofonach. Pojawia się też na poręczach schodów, wtedy informuje o piętrze, na którym znajduje się osoba niewidoma. Drukowanie obszerniejszych publikacji w alfabecie Braille’a warto przemyśleć i rozważnie zaplanować liczbę egzemplarzy, bowiem znajomość tego alfabetu nie jest wśród niewidomych powszechna.\nSłyszenie\nNapisy dla niesłyszących czy tłumaczenie na język migowy? To pytanie pojawia się bardzo często, gdy instytucja kultury przygotowuje się do likwidowania barier w obszarze słyszenia. Wielokrotnie najbardziej poprawna odpowiedź brzmi – jedno i drugie. Napisy dla niesłyszących i tłumaczenie na język migowy odpowiadają na potrzeby innych grup odbiorców.\nZ tłumaczenia na język migowy skorzystają Głusi, oni natywnie posługują się tym właśnie językiem. Częściej wybiorą polski język migowy (PJM), który jest ich językiem naturalnym, niż system językowo migowy (SJM). Nie jest on traktowany przez\nGłuchych jako język, jest to system sztucznie utworzony. Te metody komunikowania różnią się od siebie, warto wiedzieć komu konkretnie będą Państwo udostępniali ofertę.\nZ napisów skorzysta dużo więcej osób. W grupie tej znajdą się Głusi (choć tłumaczenie na język migowy jest zwykle dla nich lepszym rozwiązaniem), osoby głuche (nie znają języka migowego lub znają go słabo i nie utożsamiają się z Kulturą\nGłuchych), osoby słabosłyszące, niektóre osoby w afazji, z chorobą otępienną.\nNapisy są powszechnie wykorzystywane w kinie, w teatrze, w czasie udostępniania multimediów w Internecie. Język migowy sprawdza się natomiast w czasie spotkań na żywo i transmisji. Można wtedy sięgnąć też po napisy na żywo. Powstają one\n„na bieżąco” i są wyświetlane na ekranie ustawionym w pobliżu osób mówiących.\n\n20 Obszary dostępności\nJeszcze inne potrzeby mają osoby słabosłyszące. Im mogą pomóc systemy wspomagania słyszenia, choć nie dla każdego to rozwiązanie będzie wystarczające.\nWarto łączyć je z innym wsparciem, np. napisami. Najpopularniejszym i najbardziej uniwersalnym systemem wspomagania są pętle indukcyjne. Mogą być stacjonarne lub przenośne, jedne i drugie spełnią swoją rolę, jeśli zostaną prawidłowo zainstalowane. Osoby ze szczególnymi potrzebami muszą przy tym mieć świadomość, że takie wsparcie zostało dla nich przygotowane i muszą znać dokładne miejsce, w którym pętla indukcyjna działa. Różnica kilku kroków staje się barierą, która nie pozwala skorzystać z tego wsparcia. Oprócz tego, osoby słabosłyszące muszą mieć u siebie w aparacie słuchowym/implancie ślimakowym włączony program cewki indukcyjnej.\nPoruszanie się\nTrwałe wprowadzanie dostępności w obszarze poruszania się często wymaga przeprowadzenia modernizacji budynku i/ lub otoczenia instytucji kultury. Trzeba zainstalować windę, zbudować podjazd, poszerzyć drzwi wejściowe lub drzwi do sal. Należy stworzyć dostępną toaletę lub udostępnić drogę dojścia do instytucji, bo istniejąca jest nierówna lub nieutwardzona. W przypadku niektórych instytucji kultury niezbędne jest jeszcze uzyskanie zgody konserwatora zabytków. Takie prace wymagają wielomiesięcznego, częściej – wieloletniego planowania.\nChcąc skrócić czas oczekiwania i szybciej udostępnić IK osobom ze szczególnymi potrzebami w obszarze poruszania się, można podejmować inne działania. Można korzystać z rozwiązań przenośnych, takich jak ruchome podjazdy, rozkładane szyny niwelujące wysokie progi czy gumowe, rozwijane maty, które wyrównują drogę.\nMożna też postarać się o zmianę miejsca udostępniania oferty. Niekiedy wystarczy zmienić salę, w której organizuje się wydarzenia, otworzyć inne wejście, skorzystać z pomieszczeń w innym budynku. W przypadku udostępniania widowni, być może wystarczy wyjąć jeden czy dwa fotele i powstanie miejsce dla osób poruszających się na wózkach. W muzeum, którego zwiedzanie trwa długo, znakomicie sprawdzą się natomiast dodatkowe miejsca do siedzenia ustawione wzdłuż ekspozycji. Skorzystają z nich nie tylko osoby z niepełnosprawnością ruchu, ale także osoby starsze, mające kłopoty z układem krążenia, z układem oddechowym. Udostępnienie sali warsztatowej albo czytelni okaże się zaś dobrze przeprowadzone, gdy postawi się stół odpowiedniej wysokości, przy którym będzie mogła swobodnie pracować każda osoba, w tym ta poruszająca się na wózku.\nLikwidując bariery w obszarze poruszania się, koniecznie trzeba też pamiętać o osobach, które mają niesprawne ręce. Należy więc szukać rozwiązań, które pomogą korzystać z domofonów, ekranów dotykowych, z oferty uruchamianej przyciskami.\nRozwiązań pomagających usłyszeć dźwięki i słowa, które brzmią w trzymanej w ręku słuchawce. Z pomocą przychodzą tu często nowoczesne technologie, aplikacje, a czasami konieczne jest zapewnienie wsparcia ze strony asystenta.\nUdostępnianie instytucji kultury w obszarze poruszania się jest związane również z rzetelną informacją o istniejących barierach. Informacja taka ma w przypadku tego obszaru szczególne znaczenie.\n\n21 Obszary dostępności\nRozumienie\nPrzedprzewodnik, język prosty, czasami tekst łatwy do czytania i rozumienia (ETR), niekiedy alternatywne sposoby komunikowania się. Za tymi wszystkimi hasłami stoją konkretne rozwiązania, które pomagają likwidować bariery w obszarze rozumienia.\nSą one bardzo efektywne i potrzebne, ale wyjątkowo ważną rolę w tym obszarze odgrywa człowiek – pracownik lub pracowniczka IK. To oni muszą poznać potrzeby i oczekiwania osób, dla których będą likwidowane bariery w tym obszarze. To oni muszą wybrać część oferty, która będzie udostępniana. Część, ponieważ w tym obszarze mniej znaczy więcej.\nRozwiązania, przygotowane na etapie dostosowywania oferty, są wsparciem nie tylko dla odbiorców. Wykorzystają je także pracownicy IK jeśli będą prowadzić spotkanie z osobami ze szczególnymi potrzebami.\nPrzedprzewodnik pomaga przygotować się do wizyty w IK. Powinien więc trafić do odbiorców na tyle wcześnie, by mieli oni szansę poznać i zrozumieć zamieszczone w nim treści zanim zaczną korzystać z udostępnionej oferty. Wykorzystywanie przedprzewodnika w czasie spotkania jest też pożądanym rozwiązaniem. Odbiorcy znają jego treść, przypomnienie jej zwykle pomaga likwidować bariery w obszarze rozumienia.\nJęzyk prosty bywa mylony z ETR, w rzeczywistości są to inne sposoby prezentowania treści. Zdaniem wielu osób zajmujących się dostępnością, język prosty powinien być używany zawsze, za każdym razem, w komunikacji ze wszystkimi odbiorcami.\nW czasie likwidowania barier w obszarze rozumienia jest on natomiast niezbędnym minimum. Pomaga dyslektykom, uczącym się polskiego, osobom w afazji, mającym choroby otępienne, osobom z niepełnosprawnością intelektualną i osobom w spektrum autyzmu.\nOsoby, które potrzebują bardziej zaawansowanego wsparcia, częściej korzystają z ETR, czyli tekstów łatwych do rozumienia i czytania. Są to komunikaty słownograficzne. ETR powinien być wykorzystywany w każdym przedprzewodniku.\nPołączenie słowa i wizualizacji daje najlepsze efekty, zwiększa prawdopodobieństwo właściwego zrozumienia treści. Z tego też powodu wizualizacje są wykorzystywane w alternatywnych sposobach komunikacji. Tablice z piktogramami i grafikami czy zdjęciami to zresztą nie tylko sposób na przekazywanie informacji odbiorcom.\nPozwalają też wypowiadać się osobom, które nie mówią fonicznie.\nW czasie spotkań z osobami potrzebującymi dostępności w obszarze rozumienia nie należy się spieszyć. Odpowiednie, dostosowane do odbiorców tempo przekazywania informacji to jeden z najważniejszych warunków sukcesu.\nCzucie\nZadanie stojące przed IK jest następujące – należy sprawić, by każdy mógł w komfortowych warunkach korzystać z oferty kulturalnej. Jeśli się to uda, powiedzie się proces likwidowania barier w obszarze czucia. Najczęstszym pomysłem na likwidowanie barier w tym obszarze jest wprowadzenie tak zwanych cichych godzin (najczęściej w muzeach i galeriach) lub pokazów przyjaznych sensorycznie\n(na przykład w teatrach czy kinach).\n\n22 Podróż odbiorcy\nW obu przypadkach zaprasza się do instytucji kultury mniejszą liczbę osób, ogranicza się lub wyłącza głośne dźwięki, migające światła. W obu przypadkach powinno się też zapewnić osobom ze szczególnymi potrzebami możliwość skorzystania z miejsca wyciszenia. Jest to odpowiednio przygotowana, dostępna architektonicznie przestrzeń lub oddzielny pokój, w których można uspokoić się, wyciszyć emocje, odzyskać równowagę psychiczną. W coraz większej liczbie instytucji miejsca wyciszenia są zresztą dostępne stale, w zwykłych godzinach pracy IK. Często wykorzystywanym pomysłem na zapewnienie dostępności w obszarze czucia jest również organizowanie zajęć w małych, kameralnych grupach. Niejednokrotnie są one kompletowane w ten sposób, by uczestniczący w zajęciach odbiorcy znali się między sobą. Dla osób tych spotkanie z ludźmi, których nie znają, może bowiem okazać się ogromną przeszkodą w korzystaniu z oferty IK.\nZapewnienie bezpieczeństwa i komfortu jest często wynikiem rzetelnej informacji.\nMogą nią być zwyczajne, tekstowe lub graficzne komunikaty, w których informuje się osoby ze szczególnymi potrzebami o ewentualnych niedogodnościach czy zagrożeniach. Przykładem takiego graficznego komunikatu są programy z repertuarem teatrów lub kin. Odpowiednimi kolorami lub piktogramami zaznacza się wówczas wiek osób, które mogą zostać wpuszczone na widownię.\nTaką samą funkcję pełnią tak zwane mapy sensoryczne. Są one publikowane na stronach internetowych niektórych polskich i zagranicznych muzeów. Na mapach zaznaczone są różnymi kolorami strefy, w których panuje duży hałas, światła migają intensywnie lub szybko się zmieniają, pokazywane są eksponaty silnie oddziałujące na emocje, na przykład prace wykorzystujące mocne środki wyrazu i podejmujące potencjalnie trudne tematy. Każdy odbiorca może wówczas samodzielnie zdecydować, czy jest gotowy wejść w taką strefę.\n2. Podróż odbiorcy\nPorządek w działaniach, efektywność, trafność wdrażanych rozwiązań, kompleksowość – to tylko niektóre zalety korzystania z metody zwanej podróżą odbiorcy. Instytucja kultury udostępniająca ofertę osobom ze szczególnymi potrzebami powinna stale sięgać po to narzędzie. Umożliwia ono pracownikom i pracowniczkom IK przyjęcie perspektywy odbiorcy, a to w efekcie prowadzi do stosunkowo szybkiego, skutecznego i racjonalnego likwidowania barier.\nPodróż odbiorcy jest metodą, z której należy korzystać w połączeniu z obszarami dostępności. Każdy etap podróży musi więc być rozpatrywany w każdym z obszarów.\nTylko w takiej sytuacji można zidentyfikować wszystkie bariery, z jakimi mogą spotkać się osoby ze szczególnymi potrzebami.\nW tym celu można wykorzystać listy, które są załączone do naszej publikacji (→ Załącznik 1).\nMetodę tę można stosować w dwojakim kontekście. Może być wykorzystana do ewaluacji podejmowanych wcześniej działań lub do przygotowania kolejnej dostępnej oferty. Poniżej prezentujemy krótkie omówienia, praktyczne podpowiedzi odnoszące się do kolejnych etapów podróży odbiorcy. Każde omówienie kończymy kilkoma\n\n23 Podróż odbiorcy pytaniami, które pomogą Państwu ocenić poprawność wdrażanych rozwiązań.\nPytania wskazują na podstawowe zagadnienia, które należy przeanalizować na danym etapie podróży odbiorcy. Udzielane odpowiedzi trzeba odnosić do poszczególnych obszarów dostępności.\nPozyskanie informacji o dostępnej ofercie\nWidzenie, słyszenie, poruszanie się, rozumienie i czucie – wprowadzając dostępność w którymkolwiek z tych obszarów trzeba przygotować odpowiednie, za każdym razem nieco inne komunikaty informacyjno-promocyjne. Różnice będą dotyczyły nie tylko samej treści, ale i sposobów jej prezentowania, sposobów publikowania informacji, wykorzystywania charakterystycznych dróg docierania do odbiorców. Różnice nie są duże, ale to właśnie szczegóły są na tym etapie podróży odbiorcy najważniejsze.\nW komunikatach należy zaprezentować trzy kwestie. Trzeba poinformować o tym, co jest udostępnione. Trzeba opisać, w jaki sposób zostały zlikwidowane bariery, na jakie wsparcie mogą liczyć osoby ze szczególnymi potrzebami. Trzecia kwestia to informacja o wciąż istniejących barierach, które mogą utrudniać skorzystanie z udostępnionej oferty.\nPierwsza informacja pozwala zorientować się, czy udostępniona oferta jest w ogóle interesująca dla konkretnej osoby. Druga pozwala samodzielnie odpowiedzieć sobie na pytanie, czy chcę i potrafię skorzystać z takiego wsparcia, jakie proponuje IK.\nTrzecia informacja umożliwia właściwe przygotowanie się do korzystania z oferty, jeśli na którymkolwiek z etapów podróży odbiorcy pojawią się jakieś trudności.\nKomunikaty powinny być maksymalnie precyzyjne. Należy poinformować o konkretnym sposobie udostępnienia, a nie przesądzać, że oferta jest dostępna w wybranym obszarze. To drugie stwierdzenie jest bowiem prawdziwe wyłącznie w sytuacji, gdy bariery zostały zlikwidowane z wykorzystaniem wszystkich możliwych rozwiązań i narzędzi. Ogromnie istotne są również informacje o wciąż istniejących barierach. To wiadomości szczególnie potrzebne osobom oczekującym dostępności w obszarze poruszania się.\nOprócz treści, ważną rolę w dostępności odgrywa też format komunikatów i sposób ich publikowania. Instytucja kultury chcąca dotrzeć do osób potrzebujących dostępności w obszarze widzenia, nie może zrezygnować z komunikatów tekstowych.\nSą one podstawą pozyskiwania informacji, choć oczywiście dostępne będą również informacje dźwiękowe czy multimedia, w których ważne treści są wypowiadane na głos. Wszystkie zamieszczane w Internecie informacje graficzne muszą być opatrzone tekstem alternatywnym, a w przypadku materiałów drukowanych trzeba pamiętać o odpowiedniej wielkości czcionki (min. 12 pkt., 1,5 odstępu, czcionka bezszeryfowa) i o właściwym kontraście pomiędzy poszczególnymi elementami a tłem.\nW obszarze słyszenia bardziej pożądane są komunikaty graficzne, z minimalną liczbą słów. Jeśli oferta będzie udostępniona w sposób odpowiadający oczekiwaniom g/Głuchych, nie wolno pominąć komunikatów w polskim języku migowym.\nDo informacji dźwiękowych należy dołączać transkrypcje, a multimedia udostępniać poprzez dodanie napisów dla niesłyszących.\nDostępność w obszarze rozumienia wymaga, by komunikaty zostały napisane w języku prostym. Tekst nie powinien być długi, a słowa warto łączyć z grafiką.\n\n24 Podróż odbiorcy\nDla osób oczekujących dostępności w obszarach poruszania się i czucia - forma komunikatów zwykle nie jest najistotniejsza. Ważna jest za to treść. W obszarze poruszania się niezbędne są wiadomości o dostępności przestrzeni; w obszarze czucia istotne są informacje o ewentualnych niedogodnościach mogących zakłócać bezpieczny i komfortowy odbiór treści. Często już sama obszerna informacja o tym, jaki jest charakter udostępnionej oferty poprawi komfort tych osób. Treściami mogącymi budzić trudne emocje są na przykład przemoc, seks, nagość, tematy wojenne itp.\nNa tym etapie należy wykorzystywać stronę www instytucji kultury. Strona musi spełniać minimum dostępności określone w USC a wszystkie publikowane informacje muszą być dostępne. Jeśli instytucja nie ma własnego programisty, należy zwrócić się do zewnętrznych ekspertów, którzy zapewnią dostępność strony internetowej.\nRozsyłając informacje trzeba różnicować miejsca ich publikowania. Im większa jest różnorodność, tym większe szanse na powodzenie całej akcji. Należy też docierać do osób potrzebujących dostępności. Można to robić poprzez wysyłanie komunikatów bezpośrednio do organizacji i podmiotów działających na ich rzecz lub dostarczanie informacji w miejsca, w których te osoby się spotykają. Dostępna promocja to również czas: akcję informacyjną należy rozpocząć przynajmniej 2-3 tygodnie przed udostępnianiem oferty. To niezbędne minimum, choć niekiedy i taki okres może okazać się niewystarczający.\nIm bardziej różnorodna i pozbawiona barier jest komunikacja, tym większe jest prawdopodobieństwo, że informacje dotrą do osób ze szczególnymi potrzebami.\nPytania pomocnicze:\nW jaki sposób, jakimi środkami i z wykorzystaniem jakich kanałów komunikacji\n● prowadzona jest promocja działań IK? Czy są to środki i kanały komunikacji, z których korzystają osoby ze szczególnymi potrzebami?\nGdzie są publikowane komunikaty IK? Czy IK zapewnia możliwość zdobywania\n● informacji o swojej działalności w różnych źródłach?\nCzy w komunikatach są zamieszczane informacje o dostępności? Czy są\n● publikowane informacje o niedających się usunąć trudnościach i barierach?\nJak długo trwa promocja udostępnianej oferty? Czy jest to wystarczający czas,\n● by osoby ze szczególnymi potrzebami mogły dotrzeć do informacji i przygotować się do wydarzenia?\nCzy strona internetowa jest dostępna? Czy ma deklarację dostępności?\n●\nDroga na wydarzenie\nSkorzystanie z dostępnej oferty jest często możliwe jedynie w sytuacji, gdy osoba ze szczególnymi potrzebami zjawi się w miejscu wskazanym przez instytucję kultury.\nMiejscem tym jest najczęściej budynek IK, chociaż może być to zupełnie inna przestrzeń. W opisie drogi na wydarzenie należy zawrzeć informację o tym, jakim autobusem, tramwajem czy innym środkiem lokomocji najłatwiej można dostać się w pobliże miejsca z udostępnioną ofertą. Taka informacja jest szczególnie istotna dla osób potrzebujących dostępności w obszarze widzenia. W opisie trzeba podać nazwę przystanku, na którym należy wysiąść z autobusu czy tramwaju i opisać, w jaki sposób dostać się z przystanku do celu. Ważne są między innymi nazwy ulic, kierunki, skręty w prawo czy w lewo, przejścia dla pieszych i wszystkie inne szczegóły, które pomogą zorientować się w przestrzeni.\n\n25 Podróż odbiorcy\nNiektóre IK nagrywają i publikują na swych stronach internetowych krótkie filmy, które prezentują drogę z przystanku do instytucji. Formuła jest zwykle bardzo prosta, film jest najczęściej nagrywany przez pracownika lub pracownicę instytucji kultury. Osoba ta przemierza drogę, nagrywa wszystko wykorzystując kamerę cyfrową lub smartfon i opatruje poszczególne etapy odpowiednim komentarzem, w którym zwraca uwagę na ważne detale.\nOpis, jeśli dotyczy budynku, musi zawierać informacje o zlokalizowaniu drzwi wejściowych, o drodze do szatni, kasy, recepcji. Należy też pamiętać o opisie otoczenia budynku, o parkingu i drodze z parkingu do drzwi wejściowych. Istotną wiadomością jest również to, czy w pobliżu budynku można znaleźć miejsca do parkowania dla osób ze szczególnymi potrzebami. Opisując drogę należy także podać informacje o ewentualnych barierach czy trudnościach, takich jak ciężkie drzwi, schody bez podjazdu, domofony z ekranem dotykowym, nieutwardzona droga, bruk. Wszystkie te informacje są bardzo ważne dla osób potrzebujących dostępności w obszarach widzenia i poruszania się.\nUdzielając wsparcia w drodze na wydarzenie, IK może też zapewnić osobom ze szczególnymi potrzebami pomoc asystentów. W takim przypadku trzeba określić, w jaki sposób można zgłosić chęć skorzystania z takiego wsparcia i na jaką dokładnie pomoc mogą liczyć osoby ze szczególnymi potrzebami. Zdarza się, że asystenci odbierają potrzebujących pomocy bezpośrednio z domu, ale najczęściej spotykają się z nimi w charakterystycznym, znanym powszechnie miejscu lub w pobliżu celu podróży (na przykład na najbliższym przystanku autobusowym lub tramwajowym).\nW przypadku udostępniania oferty w Internecie, drogę na wydarzenie należy traktować metaforycznie. Nie wolno jednak pominąć tego etapu. Trzeba opisać, w jaki sposób można odnaleźć udostępnioną ofertę (często najlepszym wsparciem jest dostępnie opublikowany link przekierowujący bezpośrednio na stronę z udostępnioną ofertą).\nNa etapie tym należy też podać wszystkie ważne informacje związane z rezerwacją miejsca na wydarzeniu czy zakupem biletu. W obu przypadkach koniecznością jest zapewnienie samodzielności osobom ze szczególnymi potrzebami. Jeśli więc zakup biletu jest prowadzony przez formularz internetowy, warto wybrać formularz, który będzie dostępny. Trzeba też stworzyć inną możliwość kupienia biletu. Można w tym celu wprowadzić mailową lub telefoniczną rezerwację miejsc i dokładnie określić, kiedy należy odebrać bilet. Zawsze też warto wskazać pracowników IK, którzy w przypadku wątpliwości będą odpowiadali na pytania osób ze szczególnymi potrzebami.\nPytania pomocnicze:\nW jaki sposób można dotrzeć do udostępnionej oferty (pieszo, transport miejski,\n● własny transport, Internet)? Czy osoby ze szczególnymi potrzebami mogą zrobić to samodzielnie?\nW jaki sposób można kupić bilet – przez Internet, na miejscu? Czy osoby\n● ze szczególnymi potrzebami mogą zrobić to samodzielnie?\nJaki jest koszt uczestnictwa w wydarzeniach? Czy są przewidziane zniżki,\n● na przykład dla asystentów osób ze szczególnymi potrzebami?\nW jaki sposób można umówić się z asystentem? W jaki sposób należy odwołać\n● prośbę o asystenta, gdy z jakiegoś powodu trzeba zrezygnować z wydarzenia?\n\n26 Podróż odbiorcy\nKorzystanie z oferty\nUdogodnienia istnieją, ale czy osoby ze szczególnymi potrzebami będą potrafiły, będą mogły z nich skorzystać? To najbardziej ogólne, ale jednocześnie najważniejsze pytanie związane z tym etapem podróży odbiorcy. To pytanie, które niejednokrotnie zadają sobie same osoby ze szczególnymi potrzebami. Nie każdy bowiem będzie potrafił skorzystać ze wszystkiego, nie w każdej chwili będzie prawdziwie samodzielny.\nPracownicy IK muszą dokładnie wiedzieć, kiedy i w jaki sposób powinni wesprzeć osoby ze szczególnymi potrzebami. Bardzo rzadko zdarza się, że takie wsparcie jest w ogóle zbędne. W zależności od przygotowanych narzędzi i sposobów udostępnienia oferty kulturalnej trzeba zdecydować, jakiego sprzętu, jakich pomocy będą potrzebowali odbiorcy działań. I w którym momencie taka pomoc powinna być udzielona.\nNie sposób wymienić wszystkich możliwych sytuacji, ale podamy kilka przykładów.\nDostępność w obszarze widzenia może wiązać się z koniecznością usłyszenia audiodeskrypcji. Trzeba więc rozdać odbiorniki do AD, a w trakcie korzystania z oferty reagować, gdyby jakiś odbiornik przestał działać. Dostępność może być zapewniana przez pomoce dotykowe. Trzeba wówczas dbać o to, by każdy odnalazł makietę czy tyflografikę. Ważne będzie również wspieranie osób korzystających z pomocy dotykowych. Warto tłumaczyć szczegóły, warto podpowiadać tropy interpretacyjne.\nJeśli zaś niezbędne będzie chodzenie, pokonywanie jakiejś trasy, prawdopodobnie najlepsze będzie zapewnienie wsparcia asystentów, którzy na czas korzystania z oferty staną się przewodnikami.\nW obszarze słyszenia bariery mogą być zlikwidowane poprzez zapewnienie broszury z opisem ważnych dźwięków. Należy rozdać broszury i wskazywać chwile, gdy osoby ze szczególnymi potrzebami powinny zapoznać się z przygotowanym tekstem.\nBariery mogą też zostać zlikwidowane poprzez zapewnienie tłumaczenia na PJM.\nNależy wtedy zadbać, by Głusi dobrze widzieli tłumacza. A jeśli niezbędne okaże się korzystanie z pętli indukcyjnej, IK musi zapewnić osobom z aparatami słuchowymi i z implantami miejsca w obrębie działania pętli.\nDostępność w obszarze poruszania się może zostać zapewniona przez wytyczenie na widowni strefy dla osób ze szczególnymi potrzebami. Jeśli w trakcie korzystania z oferty jedna z osób chce udać się do toalety, należy ją, w razie potrzeby, wspierać w tej drodze. Jeśli konieczne będzie zajęcie miejsca przy stole, należy zadbać o stół, którego blat jest umieszczony na odpowiedniej wysokości. W przypadku zaś oferty udostępnianej w trakcie wydarzenia plenerowego, trzeba zapewnić możliwość poruszania się po całym terenie poprzez na przykład rozłożenie mat.\nPotrzeby w obszarze poruszania się mogą też być wynikiem niesprawności rąk.\nTrzeba wspierać osoby z taką niesprawnością, gdyby korzystanie z oferty wymagało trzymania czegoś w dłoniach lub korzystania z ekranów dotykowych.\nDostępność w obszarze rozumienia może wiązać się z koniecznością poznania ETR-u z tłumaczeniem pewnych pojęć. Jeśli wśród odbiorców będzie osoba, która czegoś nie zrozumie, należy zapewnić jej dodatkowe wsparcie i pomóc zrozumieć opisywane pojęcie. Korzystanie z oferty może też być związane z samodzielnym wykonaniem jakiegoś zadania. Jeśli ktoś nie jest w stanie sprostać temu wyzwaniu, należy wspierać tę osobę dodatkowym tłumaczeniem lub służyć pomocą w niektórych czynnościach manualnych, ale nie wolno wykonać zadania za tę osobę.\n\n27 Podróż odbiorcy\nW obszarze czucia wsparciem udzielonym osobom ze szczególnymi potrzebami może okazać się miejsce wyciszenia. I jeśli ktoś musi z niego skorzystać, trzeba wspierać taką osobę w drodze do tego miejsca i w ewentualnym powrocie, by dalej mogła korzystać z oferty. Wsparciem mogą okazać się również mapy sensoryczne, trzeba więc zadbać, by osoby ze szczególnymi potrzebami poznały ich treść.\nTen etap związany jest również z korzystaniem przez osoby ze szczególnymi potrzebami z całej infrastruktury miejsca, w którym została udostępniona oferta.\nPracownicy i pracownice IK muszą mieć świadomość istnienia ewentualnych barier i wiedzieć, w jaki sposób wspierać osoby ze szczególnymi potrzebami, by niwelować trudności.\nCo może być efektem analizy tego etapu we wszystkich obszarach? Przykład przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Muzeum Emigracji w Gdyni\nPytania pomocnicze:\nW jaki sposób zostały zlikwidowane bariery w dostępie do oferty\n● w poszczególnych obszarach? Jakie urządzenia lub materiały muszą być rozdane odbiorcom, by mogli oni skorzystać z dostępności?\nW jaki sposób, w poszczególnych obszarach dostępności, korzysta się\n● z udostępnionej oferty? W jakich sytuacjach osoby ze szczególnymi potrzebami mogą potrzebować wsparcia w czasie korzystania z udostępnionej oferty?\nCzy IK ma grupę kompetentnych osób, które mogą asystować odbiorcom ze\n● szczególnymi potrzebami?\nCzy przestrzeń, w której odbywają się wydarzenia, jest dostępna? Jakie istnieją\n● w niej bariery? W jaki sposób są wspierane osoby, które mogą mieć trudności w samodzielnym poruszaniu się po przestrzeni?\nCzy w IK jest toaleta dla osób ze szczególnymi potrzebami? Czy jest pokój\n● wyciszenia?\nCzy osoba ze szczególnymi potrzebami może samodzielnie skorzystać z kawiarni,\n● sklepu z pamiątkami itp.?\nEwaluacja\nTen etap najczęściej przeprowadza się jeszcze w miejscu udostępnienia oferty i zdecydowanie jest to najkorzystniejsze rozwiązanie. Dzięki temu pracownicy IK mogą lepiej poznać osoby ze szczególnymi potrzebami, mogą podjąć próbę nawiązania z nimi trwalszego kontaktu. Osoby ze szczególnymi potrzebami mogą natomiast skorzystać ze wsparcia, gdyby okazało się ono niezbędne w czasie ewaluacji\nTen etap musi zagwarantować dostępność w czasie zbierania opinii na temat zakresu i sposobu udostępnienia oferty. Opinie mogą być zbierane w różny sposób – najczęściej wykorzystuje się w tym celu formularze lub organizuje się krótkie spotkanie z odbiorcami.\nW obszarze widzenia najlepszym sposobem zbierania opinii jest rozmowa – wywiad, grupa fokusowa. Osoba prowadząca rozmowę czyta wówczas pytania, proponuje kwestie do dyskusji i notuje odpowiedzi lub je nagrywa. Formularze i ankiety będą dostępne, jeśli będą plikami elektronicznymi i będzie można je wypełnić samodzielnie\n\n28 Podróż odbiorcy w domu. Gdyby trzeba było je wypełniać na miejscu, warto zapewnić wsparcie asystentów, którzy odczytają pytania i zanotują odpowiedzi.\nW obszarze słyszenia dobrą formą zbierania opinii będą wydrukowane formularze i ankiety. Należy wówczas zadbać o to, by pytania były możliwe do zrozumienia dla wszystkich, trzeba je więc formułować w zgodzie z zasadami języka prostego.\nW przypadku rozmowy, wywiadu czy spotkania grupy fokusowej należy natomiast zapewnić obecność tłumaczy języka migowego. Warto też, by takie rozmowy odbyły się w przestrzeni, w której działa pętla indukcyjna. W takiej sytuacji wszyscy uczestnicy ewaluacji muszą mówić do mikrofonu.\nNiezbędnym rozwiązaniem w przypadku obszaru poruszania się jest przeprowadzenie ewaluacji w dostępnej przestrzeni i w warunkach gwarantujących każdej osobie możliwość samodzielnego wypełniania ankiet. Każda z nich musi móc zasiąść przy stole czy biurku, a jeśli jest to niemożliwe, należy zapewnić przenośne pulpity. Należy też pamiętać o potrzebach osób z niesprawnymi rękami, prawdopodobnie w takiej sytuacji niezbędne będzie wsparcie asystenta. Wygodną i dostępną formą dzielenia się opiniami będzie w tym obszarze rozmowa, wywiad, spotkanie grupy fokusowej.\nW obszarze rozumienia dostępność będzie związana z udostępnieniem treści.\nPytania muszą być proste, lepszym rozwiązaniem jest rozmowa, niż konieczność samodzielnego wypełniania ankiety lub formularza. Należy w jednym pytaniu pytać wyłącznie o jedną kwestię, warto dopytywać. Zadając pytania warto wspierać się wizualizacjami, grafikami, zapisami przedprzewodnika (jeśli został stworzony).\nNależy też zapewnić czas niezbędny do swobodnego udzielenia odpowiedzi. W tym obszarze łatwiej jest zbierać opinie pojedynczo albo w kameralnych grupach; grupy fokusowe lub wywiady grupowe mogą być formułą niedostępną.\nOsoby potrzebujące dostępności w obszarze czucia będą oczekiwały prostego języka i warunków zapewniających im poczucie bezpieczeństwa w czasie udzielania odpowiedzi. Dobrym rozwiązaniem będą w tym wypadku ankiety, drukowane formularze, dokumenty opublikowane w Internecie i wypełniane samodzielnie w domu. Wywiady mogą być prowadzone w małych, kameralnych grupach albo pojedynczo, z konkretnymi osobami. Warto zapewnić te osoby, że ankieta jest anonimowa i będzie wykorzystana tylko do celów ewaluacji, aby ulepszać dostępność.\nW trakcie takich spotkań często zadawane są pytania o plany na przyszłość, o kolejną, udostępnioną ofertę. Warto być przygotowanym do udzielenia odpowiedzi.\nRóżne, najczęściej internetowe formularze, są też wykorzystywane w przypadku ewaluacji prowadzonej już po powrocie osób ze szczególnymi potrzebami do domu. W tej sytuacji też trzeba zadbać, by każdy mógł samodzielnie przeczytać każde pytanie i samodzielnie na nie odpowiedzieć. Warto również przypominać odbiorcom o zbliżającym się końcu zbierania opinii, by jak największa liczba osób ze szczególnymi potrzebami odpowiedziała na zadane pytania.\nNiekiedy ewaluacja nie musi być związana ze zbieraniem opinii odbiorców.\nJej podstawą będą obserwacje poczynione przez pracowników i pracownice IK, którzy towarzyszyli osobom ze szczególnymi potrzebami w trakcie korzystania z oferty.\nPytania pomocnicze:\nW jaki sposób są zbierane opinie od osób korzystających z oferty IK? Czy ten\n● sposób jest dostępny dla osób ze szczególnymi potrzebami?\n\n29 Dostępność krok po kroku\nNa jakie wsparcie może liczyć osoba ze szczególnymi potrzebami uczestnicząca\n● w ewaluacji?\nDroga do domu\nDroga do domu, z uwagi na pokonywaną trasę, to niekiedy odwrotność drogi na wydarzenie. Nawet jednak w takiej sytuacji etap ten musi być analizowany i opisany oddzielnie.\nOsobny opis jest też niezbędny, gdy obie trasy różnią się od siebie. Różnica nie musi wiązać się z dużą odległością, czasem wystarczy, że wejście i wyjście to inne drzwi w tym samym budynku lub inna strona placu. Taka niewielka zmiana może sprawić, że w zakresie dostępności zmieni się bardzo dużo. W opisie należy więc poinformować, w jaki sposób można dotrzeć do najbliższego przystanku autobusowego lub tramwajowego. Znowu ważne są szczegóły, nazwy ulic, kierunki, a także istniejące bariery i trudności.\nJeśli osoby ze szczególnymi potrzebami będą mogły skorzystać ze wsparcia asystentów, należy określić w jaki sposób mają zgłosić potrzebę takiego wsparcia.\nKoniecznie trzeba też określić jaki jest zakres takiej pomocy.\nPytania pomocnicze:\nW jaki sposób można wrócić do domu – pieszo, transport publiczny, własny\n● transport? Czy osoby ze szczególnymi potrzebami mogą przebyć tę drogę samodzielnie?\nCzy ktoś pomaga wrócić do domu? Gdzie kończy się wsparcie udzielane przez\n● asystentów, których zatrudniła IK?\n3. Dostępność krok po kroku\nKroki to sposób realizowania dostępności przez instytucję kultury, nastawione na możliwe do zrealizowania działania. Przedstawione poniżej opisy i pytania pozwolą\nPaństwu zidentyfikować działania konieczne do podjęcia. Umożliwią również nazwanie spodziewanych efektów.\nKrok 1 – Podjęcie decyzji o wdrażaniu dostępności.\nUwrażliwienie zespołu.\nTen krok skupia się na zespole instytucji kultury. Ważna jest gotowość pracowników i współpracowników IK do prowadzenia działań na rzecz udostępniania oferty i zasobów IK. Ważna jest wiedza poszczególnych osób, ich umiejętności. I wreszcie bardzo ważny jest istniejący w IK sposób zarządzania dostępnością.\nNie ma jednego sposobu podjęcia decyzji o wdrażaniu dostępności. Taką decyzją może być zarządzenie dyrektora o rozpoczęciu procesu likwidowania barier, może nią być powołanie koordynatora dostępności lub przeprowadzenie pierwszych szkoleń uwrażliwiających. Ważne, by decyzja była znana wszystkim pracownikom IK.\nPowołanie koordynatora dostępności, zgodnie z ustawą o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, nie jest obowiązkiem w instytucjach kultury.\n\n30 Dostępność krok po kroku\nNiekiedy taki obowiązek jest jednak nakładany na IK przez organizatora. Bez względu jednak na istnienie takiego obowiązku lub jego brak, powołanie koordynatora dostępności w IK jest najlepszym, wartym polecenia rozwiązaniem. Instytucje, w których pracują koordynatorzy dostępności, zwykle najefektywniej i w najbardziej racjonalny sposób likwidują bariery w dostępie do oferty. Dobrym rozwiązaniem, szczególnie w przypadku większych instytucji, jest stworzenie przy koordynatorze zespołu, który odpowiada za planowanie i prowadzenie działań dostępnościowych.\nGromadzi on potrzebną wiedzę, co pomaga podejmować administracyjne i merytoryczne decyzje związane z dostępnością.\nUwrażliwianie zespołu najczęściej prowadzi się poprzez organizację szkoleń i warsztatów. Są one zasadne i potrzebne, nawet jeśli nie doprowadzą do tego, że każdy pracownik stanie się osobą empatyczną, chcącą wspierać osoby ze szczególnymi potrzebami. Na pewno zwiększą poziom wiedzy o dostępności.\nPierwsze warsztaty powinny być albo najszersze, poświęcone wszystkim obszarom dostępności albo konkretnie skupione na obszarze, w którym będą likwidowane bariery.\nOprócz warsztatów uwrażliwiających, należy też organizować szkolenia, których celem jest przygotowanie zespołu do samodzielnego zapewniania dostępności. Będą to warsztaty na przykład z tworzenia audiodeskrypcji, napisów dla niesłyszących, z podstaw PJM, z tworzenia tekstów ETR, z pisania w prostym języku czy z tworzenia tyflografiki. Warsztaty warto powtarzać cyklicznie, trzeba rozszerzać ich zakres, zmieniać tematykę. W przypadku warsztatów uwrażliwiających, na pewno powinno się objąć nimi wszystkich pracowników IK. Każda z tych osób powinna wiedzieć, co i jak ma robić, by dbać o dostępność w ramach swoich obowiązków.\nRealizacja tego kroku powinna objąć pracowników IK, począwszy od osób kierujących instytucją, poprzez osoby zatrudnione w różnych działach (jak księgowość, dział administracji, dział techniczny, opiekunowie zbiorów, twórcy wydarzeń, dział zamówień publicznych, edukacja, obsługa widowni) a skończywszy na ochronie, współpracownikach i wolontariuszach. Krok ten należy powtarzać cyklicznie, na przykład poprzez spotkania całego zespołu lub poprzez wewnętrzną listę dyskusyjną poświęconą dostępności. Warto wtedy rozmawiać o sukcesach i niepowodzeniach, o wyzwaniach stojących przed IK, o pojawiających się wątpliwościach.\nJak podjąć decyzję o wdrażaniu dostępności i uwrażliwić zespół? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Książnica Beskidzka w Bielsku-Białej\n→ Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-\nPrüfferowej w Toruniu\n→ Wrocławski Teatr Lalek\nPytania pomocnicze:\nCzy zespół IK wie, że w instytucji jest wdrażana dostępność? Jakie są oznaki,\n● że zapadła taka decyzja?\nCzy w IK jest koordynator dostępności? Czy ma wsparcie dyrekcji, zespołu IK,\n● współpracowników?\nCzy w IK są organizowane wewnętrzne spotkania, szkolenia służące dostępności?\n●\n\n31 Dostępność krok po kroku\nJak często odbywają się takie spotkania? Kto je organizuje?\nW jaki sposób zespół IK jest informowany o spotkaniach lub warsztatach\n● poświęconych dostępności (intranet, maile, grupa w social mediach, ogłoszenia od kierowników działów)?\nKrok 2 – Nawiązanie współpracy ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami\nRealizacja tego kroku powinna rozpocząć się dopiero wówczas, gdy w IK są już pracownicy odpowiadający za dostępność. Dla osób ze szczególnymi potrzebami, zwłaszcza na początku kontaktów z IK, najważniejsi będą bowiem konkretni, rozpoznawalni ludzie.\nNawiązywanie współpracy warto rozpocząć od środowisk lokalnych, działających w pobliżu IK. Są one nie tylko źródłem wiedzy, ale i umożliwiają kontakt z odbiorcami działań dostępnościowych. Warto przy tym nie ograniczać się do jednego podmiotu, ale budować jak najszerszą sieć partycypacyjną. Szukając partnerów do współpracy warto pamiętać o osobach ze szczególnymi potrzebami, które są już odbiorcami działań Państwa instytucji. Mogą one stać się zalążkiem grupy konsultacyjnej, mogą też ułatwić nawiązanie kontaktu z innymi organizacjami, z większą liczbą osób czy podmiotów.\nOrganizacje ogólnopolskie też są warte zainteresowania. Dają szansę na szerszą perspektywę i na korzystanie ze wsparcia ekspertów z innych części kraju. Szukając organizacji gotowych podjąć współpracę, nie trzeba ograniczać się wyłącznie do podmiotów działających w obszarze szczególnych potrzeb i kultury. Równie kompetentnym partnerem może być Warsztat Terapii Zajęciowej, Zakład Aktywizacji\nZawodowej, fundacja działająca w obszarze sportu lub rehabilitacji czy ośrodek szkolno-wychowawczy dla dzieci i młodzieży z konkretną niepełnosprawnością.\nZwykle nie udaje się przy tym nawiązanie współpracy przez telefon czy mail, niezbędne jest osobiste spotkanie i poznanie konkretnych osób. Pierwsze spotkanie zazwyczaj warto odbyć w siedzibie wybranego podmiotu, dopiero następne można organizować w instytucji kultury.\nJeśli jest taka potrzeba to przy nawiązaniu współpracy można zawrzeć – niekoniecznie bardzo formalne – porozumienie. Będzie ono podstawą do określenia wzajemnych oczekiwań, terminów, osób odpowiedzialnych za podtrzymywanie współpracy.\nWspółpraca jest najczęściej trwała, jeśli spotkania są w miarę regularne (co nie musi oznaczać, że bardzo częste) i jeśli osoby ze szczególnymi potrzebami otrzymują konkretne zadania do wykonania. Im szersza i bardziej zróżnicowana jest grupa współpracująca z IK, tym lepsze i bardziej kompleksowe są działania służące udostępnieniu kultury. Działania wspólne nie oznaczają jednak, że za każdym razem trzeba spotykać się ze wszystkimi zaproszonymi do współpracy. Należy wybierać jedynie te grupy, które są ekspertami w danej dziedzinie.\n\n32 Dostępność krok po kroku\nJak nawiązać współpracę ze środowiskiem osób ze szczególnymi potrzebami? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Centrum Kultury ZAMEK\n→ Powiatowe Centrum Kultury w Strzelcach Opolskich\n→ Teatr Lalek Guliwer\nPytania pomocnicze:\nKto jest odpowiedzialny w IK za nawiązanie współpracy z odbiorcami\n● ze szczególnymi potrzebami? Jakie działania zostały podjęte przez te osoby?\nJakie organizacje działające na rzecz osób ze szczególnymi potrzebami\n● funkcjonują w otoczeniu IK? Osoby z jakimi szczególnymi potrzebami mieszkają w pobliżu IK? Czy IK współpracowała z nimi wcześniej?\nKim są lokalni liderzy pracujący w środowisku osób ze szczególnymi potrzebami?\n●\nJakie są organizacje działające na terenie całego kraju, które zajmują się\n● dostępnością w kulturze? Czy IK współpracowała z nimi wcześniej?\nKrok 3 – Diagnoza instytucji kultury i przygotowania zespołu\nDiagnozę można przeprowadzić na różne sposoby. Można dokonać samooceny albo zdecydować się na zewnętrzny audyt. Można też połączyć oba sposoby. Na początku na pewno wystarczy samoocena, musi ona być jednak maksymalnie obiektywna. Krok ten warto prowadzić razem z osobami ze szczególnymi potrzebami. Gdyby do czasu rozpoczęcia diagnozy nie udało się nawiązać współpracy z takimi osobami, w czasie samooceny trzeba korzystać ze wsparcia eksperta.\nZnakomitym narzędziem ułatwiającym przeprowadzenie diagnozy jest podróż odbiorcy. Diagnoza będzie pełna, jeśli każdy etap podróży odbiorcy zostanie przeanalizowany w każdym obszarze dostępności. W trakcie diagnozy ocenie należy poddać siedzibę i otoczenie instytucji kultury, jej ofertę oraz stan przygotowania zespołu.\nPrzeprowadzenie diagnozy wymaga czasu, warto więc zaczynać od obszaru dostępności, w którym jako pierwszym likwidowane będą bariery. Wybór tego obszaru powinien być efektem realizacji kroku 2, a więc wynikiem prac podjętych w ramach grupy konsultacyjnej.\nDo przeprowadzenia diagnozy można również wykorzystać opisy, które definiują minimum zapewniania dostępności architektonicznej, informacyjno-komunikacyjnej i cyfrowej, przedstawione w ustawach o zapewnianiu dostępności. W przypadku tego rozwiązania trzeba jednak stworzyć dodatkową, oddzielną listę spraw do zdiagnozowania w odniesieniu do niektórych etapów podróży odbiorcy – chodzi na przykład o etapy „korzystanie z udostępnionej oferty” i „ewaluacja”. Można też wykorzystać zamieszczone poniżej pytania pomocnicze. Należy je jednak uszczegółowić i dopasować do specyfiki IK.\nDiagnozę powinna prowadzić konkretna wyznaczona osoba lub zespół ludzi. Nie oznacza to, że to te osoby muszą dokonać oceny wszystkich składających się na diagnozę obszarów. Muszą jednak znać wyniki przeprowadzonych analiz. Całość\n\n33 Dostępność krok po kroku prac należy podsumować na piśmie, by można było w przyszłości korzystać z poczynionych ustaleń.\nJak przeprowadzić diagnozę instytucji? Jak ocenić przygotowanie zespołu? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Centrum Kultury Dwór Artusa w Toruniu\n→ Ośrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie\nPytania pomocnicze:\nCzy sposób informowania o działalności IK i jej promowania jest dostępny? Jeśli\n● tak, to dla których grup osób ze szczególnymi potrzebami?\nCzy IK wspiera osoby ze szczególnymi potrzebami w drodze do miejsc, w których\n● można korzystać z udostępnionej oferty? Czy IK ma dostępny dla wszystkich opis drogi do swojego budynku?\nJaka jest oferta IK? Które z istniejących działań, przedsięwzięć są dostępne? Które\n● łatwo można udostępnić? Dla których grup osób ze szczególnymi potrzebami?\nCzy zespół IK jest przygotowany do przyjęcia osób ze szczególnymi potrzebami?\n●\nKto z zespołu brał już udział w warsztatach uwrażliwiających? Jakiego rodzaju wiedzy brakuje w zespole IK?\nCzy pracownicy i współpracownicy wiedzą co powinni robić w ramach swych\n● obowiązków, by dbać o dostępność?\nCzy na wyposażeniu IK znajduje się sprzęt zakupiony z myślą o osobach ze\n● szczególnymi potrzebami? Czy jest on wykorzystywany, przez kogo, w jakich sytuacjach? Kto w IK zbiera wszystkie informacje związane ze sprzętem, z urządzeniami i materiałami zapewniającymi dostępność osobom ze szczególnymi potrzebami?\nJakie bariery wciąż istnieją w przestrzeni budynku IK i w jego otoczeniu? W jaki\n● sposób można zniwelować te bariery?\nKrok 4 – Planowanie dostępności:\nco i komu będziemy udostępniać\nTen krok należy podejmować po zakończeniu diagnozy. W jej trakcie zostały zebrane informacje, które na tym etapie zostaną wykorzystane do stworzenia planu realizowania dostępności, w tym harmonogramu udostępniania oferty IK.\nPlanowanie kolejności likwidowania barier należy rozpocząć od wskazania osoby, która będzie koordynowała cały projekt. Nie oznacza to, że sama wszystko zaplanuje, musi natomiast ustalić z kim będzie współpracowała, kiedy powstanie plan i jaki będzie jego zakres. Kolejność i zakres działań należy określić korzystając z wniosków płynących z przeprowadzonej w poprzednim kroku diagnozy. Plan realizowania dostępności musi być w miarę szczegółowy. Nie wystarczy stwierdzenie, że dana część oferty zostanie udostępniona w konkretnym obszarze. Trzeba dodatkowo określić jakie narzędzia i metody zostaną wykorzystane w trakcie likwidowania barier. Dobrze jest też wskazać osoby czy podmioty, które mogą wykonać takie prace – mogą to być pracownicy IK, ale można też zaprosić do współpracy podmioty zewnętrzne.\n\n34 Dostępność krok po kroku\nPlan realizowania dostępności może wskazywać jedną, najbardziej potrzebną kolejność prac. W przypadku teatru można więc określić od razu, które spektakle i w jakiej kolejności będą udostępniane osobom ze szczególnymi potrzebami. Trzeba również od razu zaznaczyć, w jakich obszarach dostępności zostaną podjęte prace.\nWybór obszarów powinien być wynikiem decyzji podjętych w poprzednich krokach, a więc efektem prac grupy konsultacyjnej i diagnozy. Jeśli w pobliżu IK znajdują się ośrodki i organizacje pozarządowe działające na rzecz osób z niepełnosprawnością słuchu, naturalną decyzją wydaje się rozpoczęcie prac od likwidowania barier w obszarze słyszenia.\nPlan realizowania dostępności nie musi jednak być jednoznaczny, szczególnie w odniesieniu do działań projektowanych w dalszej przyszłości. Może zawierać różne warianty, a ostateczny wybór będzie wówczas dokonywany na przykład po analizie kosztów (krok 5) lub po poznaniu oczekiwań konkretnych widzów. Warianty mogą być związane z różnymi pomysłami czy możliwościami udostępnienia oferty w konkretnym obszarze. Stanie się tak na przykład w przypadku warsztatów organizowanych przez dom kultury, które mają być udostępnione w obszarze słyszenia. Można to zrobić przez zapewnienie tłumaczenia na język migowy lub przez zapewnienie pętli indukcyjnej. Możliwości są dwie, jeśli wybór będzie konieczny, trzeba wybrać tę opcję, która będzie bardziej odpowiadała konkretnej grupie osób ze szczególnymi potrzebami.\nRóżne warianty planu zapewniania dostępności mogą też wynikać z gotowości IK do udostępnienia oferty w różnych obszarach. Przykład: instytucja kultury wie po diagnozie, że najłatwiej będzie jej zapewnić dostępność w obszarze rozumienia lub czucia, ale w pobliżu mieszka najwięcej osób potrzebujących dostępności w obszarze widzenia. IK analizuje więc wszystkie opcje i podejmuje decyzje, w którym z obszarów prace zostaną rozpoczęte najszybciej. I jeszcze jeden przykład skutkujący różnymi wariantami planu realizowania dostępności. Tak dzieje się, kiedy instytucja kultury jest gotowa likwidować bariery w dostępie do różnych części swej oferty. Muzeum może udostępniać wystawę stałą, zbiory opublikowane w Internecie lub cykliczne wydarzenia, organizowane w muzeum co roku. Konkretyzacja planu prowadzi wówczas do określenia kolejności udostępniania oferty.\nPlan realizowania dostępności to wypadkowa potrzeb osób z różnymi potrzebami i możliwości instytucji - jej budżetu, zasobów ludzkich, potencjału - dlatego rozkłada on w czasie proces likwidowania barier oraz uzasadnia podejmowane decyzje, także wtedy, gdy oznaczają częściowy brak dostępności.\nJak zaplanować działania na rzecz dostępności? Od czego zacząć, z czego zrezygnować? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Miejska Biblioteka Publiczna w Rabce-Zdroju\n→ Międzynarodowe Centrum Kultury Nowy Teatr\n→ Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II\nPytania pomocnicze:\nCzy plan realizowania dostępności bierze pod uwagę wyniki diagnozy?\n●\nKtóra część oferty IK może i powinna być udostępniona? Dlaczego? W jakiej\n● kolejności? Jakie są wyniki diagnozy? Jakie są wyniki prac grupy konsultacyjnej?\nW których obszarach (widzenie, słyszenie, poruszanie się, rozumienie, czucie)\n●\n\n35 Dostępność krok po kroku należy podjąć działania, by udostępnić osobom ze szczególnymi potrzebami wybraną część oferty IK? W których obszarach będzie to najłatwiejsze?\nW których obszarach te działania są najbardziej pożądane?\nKto koordynuje prace nad stworzeniem planu wdrażania dostępności?\n●\nJak często pojawiają się w instytucji osoby ze szczególnymi potrzebami? Jaka\n● to grupa? Z jakich korzysta rozwiązań?\nKrok 5 – Planowanie kosztów\nKrok ten należy przeprowadzić w oparciu o plan realizowania dostępności.\nW realizację kroku trzeba włączyć przedstawicieli działu księgowości i osoby odpowiedzialne za zamówienia publiczne. Podejmując działania należy dokonać analizy rynku - trzeba poznać ofertę różnych podmiotów świadczących usługi w zakresie dostępności, sprzedających narzędzia i materiały służące likwidowaniu barier. Warto korzystać nie tylko z ogłoszeń i reklam w Internecie, ale również z doświadczeń innych instytucji kultury, z wiedzy osób ze szczególnymi potrzebami.\nTo bardzo skuteczny sposób, by dotrzeć do tych, których działalność jest kojarzona z wysoką jakością.\nZdarza się, że urządzenia czy usługi o takich samych parametrach znacznie różnią się ceną. Nie ma więc sensu przepłacać, chociaż nie zawsze propozycja najtańsza jest najlepsza. Oprócz ceny ogromnie istotna jest też jakość. Jeśli tylko jest to możliwe, przy wyborze należy brać pod uwagę oba czynniki. Z drugiej strony zdarza się, że rozwiązania najtańsze będą najkorzystniejsze i w pełni uzasadnione. Wybór najtańszego rozwiązania może oznaczać, że IK zdecyduje się na najkorzystniejszą cenowo ofertę zewnętrznego podmiotu lub będzie zapewniać dostępność korzystając z pracy zespołu IK. Tak stanie się, gdy pracownicy IK przygotują na przykład tyflografiki, wykorzystywane w obszarze widzenia czy przedprzewodniki, likwidujące bariery w obszarach rozumienia i czucia. Pieniądze zaoszczędzone w ten sposób można wówczas przeznaczyć na inne, niemożliwe do samodzielnego wykonania materiały czy usługi.\nJak zaplanować koszty? Co można zrobić bezkosztowo?\nPrzykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Dzielnicowy Dom Kultury Węglin\n→ Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Nałkowskiej w Przasnyszu\nPytania pomocnicze:\nIle kosztują narzędzia i usługi zaproponowane w planie wdrażania dostępności?\n●\nJakie podmioty świadczą usługi w zakresie dostępności w wybranych obszarach?\n●\nIle kosztuje praca tych podmiotów?\nJaka jest jakość konkretnych urządzeń lub usług pozwalających zapewnić\n● dostępność?\nJakie inwestycje są realizowane w IK? Czy w ramach tych inwestycji\n● uwzględniono wymogi dostępności? Czy w ramach tych inwestycji możliwe jest sfinansowanie dodatkowych działań i zakupów służących dostępności?\nIle będzie kosztowała praca osób oddelegowanych z zespołu IK do działań\n● na rzecz dostępności?\nSkąd można pozyskać fundusze na dostępność?\n●\n\n36 Dostępność krok po kroku\nKrok 6 – Przygotowanie dostępnej oferty\nDwa poprzednie kroki dały odpowiedź na pytania niezbędne do rozpoczęcia realizacji tego kroku. Wiadomo, jaka część oferty zostanie udostępniona, wiadomo w jakim obszarze, w jaki sposób i wiadomo ile IK wyda na to pieniędzy. Teraz trzeba wdrożyć wcześniejsze ustalenia. Przygotowanie dostępnej oferty to współpraca wielu osób, zwykle z kilku działów instytucji kultury i zewnętrznych ekspertów. Zespół\nIK musi wiedzieć, kto koordynuje te działania, a kto wykonuje poszczególne prace.\nMusi też być świadomy, w jaki sposób zakupić usługi lub towary, które mają służyć dostępności.\nPrzeanalizujmy cały proces na przykładzie spektaklu teatralnego udostępnianego dzieciom w obszarach widzenia i słyszenia. Ustalono, że bariery zostaną zlikwidowane poprzez zapewnienie audiodeskrypcji, tłumaczenia na język migowy, pętli indukcyjnej i przeprowadzenia dwóch warsztatów – po jednym dla dzieci potrzebujących dostępności w każdym z obszarów.\nZapewnienie audiodeskrypcji oznacza, że na dostępnym spektaklu musi pojawić się lektor, który przeczyta wcześniej napisany skrypt AD. W tym celu IK musi wystarczająco wcześnie zamówić napisanie takiego skryptu i zapewnić lektora, który przeczyta przygotowany opis. W trakcie trwania spektaklu lektor musi siedzieć w miejscu, w którym będzie mógł swobodnie mówić i będzie widział scenę. Czasami siada obok realizatora świateł, innym razem w oddzielnym pomieszczeniu, w którym będzie mógł obserwować transmisję spektaklu. W jeszcze innej sytuacji niezbędne jest wypożyczenie kabiny do tłumaczeń symultanicznych i umieszczenie jej na widowni. IK musi również zadbać o urządzenia (zestawy słuchawkowe), które w dniu spektaklu zostaną rozdane dzieciom. Trzeba więc wyznaczyć pracowników IK, którzy przed spektaklem będą rozdawali zestawy słuchawkowe, a po zakończeniu pokazu zbiorą urządzenia.\nZapewnienie tłumaczenia na język migowy oznacza, że należy umówić się z tłumaczami, którzy w dniu spektaklu będą tłumaczyli całe przedstawienie. Przekład będzie możliwy, jeśli tłumacze otrzymają wcześniej z IK materiały, dzięki którym będą mogli przygotować się do pracy. Następnie, w czasie spektaklu, tłumacze muszą znaleźć się na scenie lub w jej bezpośredniej bliskości. Wszystko trzeba zorganizować w ten sposób, by dzieci obserwując to, co dzieje się na scenie, widziały też tłumaczy.\nDzieci, które noszą aparat słuchowy lub mają implant, mogą korzystać z pętli indukcyjnej. Trzeba więc zapewnić dzieciom miejsca, które znajdą się w zasięgu jej działania. Jeśli IK ma własną, stałą pętlę indukcyjną, sprawa jest stosunkowo prosta.\nWystarczy wiedzieć, w którym miejscu powinny zasiąść dzieci. Jeśli jednak trzeba wykorzystać pętlę przenośną, trzeba ją wcześniej wypożyczyć, rozłożyć, podłączyć do źródła dźwięku, skalibrować. Tę pracę musi wykonać ekspert, jeśli nie ma takiej osoby wśród pracowników IK, trzeba zapewnić jego obecność.\nI jeszcze warsztaty – należy zapewnić ich dostępność. W obszarze widzenia być może niezbędne okaże się wejście dzieci na scenę, dotknięcie oryginalnej scenografii lub przygotowanych tyflografik. Wszystko trzeba uzgodnić, a jeśli potrzebne okażą się właśnie tyflografiki, ktoś musi je wcześniej wykonać, a IK musi je odebrać i sprawdzić ich jakość. W obszarze słyszenia udogodnienia mogą okazać się takie same, jak w czasie spektaklu – tłumaczenie na język migowy i pętla indukcyjna. Ponownie należy zadbać o obecność tłumaczy i działającą pętlę indukcyjną. Pracownicy instytucji kultury lub eksperci z zewnątrz muszą więc wykonać niezbędną pracę.\n\n37 Dostępność krok po kroku\nPrzygotowywanie dostępnej oferty jest za każdym razem procesem, który musi być właściwie zaplanowany, a następnie skrupulatnie i systematycznie realizowany.\nJak przygotować dostępną ofertę? Co można zrobić siłami zespołu? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi\n→ Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie\n→ Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau\nPytania pomocnicze:\nJaka część oferty i w jaki sposób będzie udostępniana? Kto będzie koordynował\n● cały proces?\nKto przygotuje konkretne materiały służące dostępności wybranej części oferty?\n●\nIle potrzebuje na to czasu? Które prace zostaną wykonane przez pracowników IK, a które będą zlecone na zewnątrz? Kto z IK będzie zamawiał prace i odbierał ich efekty?\nKto będzie wspierał osoby ze szczególnymi potrzebami w czasie korzystania\n● z udostępnionej oferty? Jakiego rodzaju wsparcie będzie udzielane?\nKrok 7 – Informacja i promocja\nW kroku tym należy skupić się na dostarczeniu informacji o konkretnej, udostępnionej części oferty kulturalnej. Realizacja tego kroku ponownie jest związana z odpowiednim podziałem zadań pomiędzy pracowników instytucji kultury. Znowu musi być też wyznaczona osoba, która będzie koordynowała całe przedsięwzięcie, będzie inicjowała kolejne działania, będzie szukała najlepszych rozwiązań w przypadku pojawiających się trudności. Instytucja kultury, zgodnie z ustaleniami z etapu podróży odbiorcy poświęconego promocji i informacji, powinna dbać o odpowiednią treść i formę przygotowywanych komunikatów. Pracownicy z działu promocji muszą publikować komunikaty uwzględniające zasady dostępności we wszystkich lub w wybranych obszarach dostępności. Jeśli pewnych komunikatów\nIK nie jest w stanie przygotować samodzielnie, na przykład vlogów w PJM, zespół instytucji kultury powinien wiedzieć, kto będzie zamawiał wykonanie stosownych nagrań.\nBardzo ważny jest przy tym wybór właściwych kanałów komunikacji. Warto w tym celu aktywizować osoby ze szczególnymi potrzebami, z którymi została nawiązana współpraca w kroku 2. Osoby te mogą wskazać najlepsze kanały komunikacji, a nawet wesprzeć IK w publikowaniu i promowaniu poszczególnych zaproszeń.\nKomunikaty warto umieszczać w mediach społecznościowych na profilach skupiających osoby ze szczególnymi potrzebami. Warto je też wysyłać bezpośrednio do organizacji, które działają na rzecz takich osób. Niejednokrotnie efekty promocji zaczynają być widoczne dopiero po osobistym spotkaniu pracowników IK z osobami ze szczególnymi potrzebami. Zaplanowanie i przeprowadzenie takiego działania jest najczęściej bardzo efektywnym sposobem promocji. Trzeba zatem ustalić, którzy pracownicy IK będą się spotykali z osobami ze szczególnymi potrzebami i kiedy takie działania będą prowadzone. Promocja musi przy tym trwać na tyle długo i musi być tak intensywna, by odbiorcy nie tylko dowiedzieli się o udostępnionej ofercie, ale zdążyli też przygotować się do skorzystania z zaproszenia IK.\n\n38 Dostępność krok po kroku\nJak informować o dostępnej ofercie? Co zrobić poza promocją w Internecie? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Książnica Płocka im. Władysława Broniewskiego\n→ Lubuski Teatr w Zielonej Górze\nPytania pomocnicze:\nKto będzie przygotowywał informacje o dostępnej ofercie? Jaki jest plan promocji\n● udostępnionej oferty?\nJaka musi być forma i treść przygotowanych komunikatów, by były one dostępne\n● w obszarze, w którym zlikwidowano bariery?\nJakie informacje o dostępności znajdują się w przygotowanych komunikatach?\n●\nCzy wskazuje się też na istotne, niedające się usunąć trudności i bariery?\n●\nGdzie są i mają być opublikowane komunikaty - na stronie internetowej,\n● w mediach społecznościowych, w prasie, w radiu, na tablicach ogłoszeniowych?\nCzy wiadomości trafią bezpośrednio do środowisk skupiających osoby ze\n● szczególnymi potrzebami? Kto i kiedy je tam dostarczy?\nKiedy rozpoczyna się i jak długo trwa promocja wydarzenia?\n●\nKrok 8 – Oferta udostępniona. Ewaluacja\nOdpowiedni podział obowiązków pomiędzy pracowników i pracownice, którzy będą towarzyszyli osobom ze szczególnymi potrzebami w czasie korzystania z udostępnionej oferty - to najważniejsza myśl tego kroku. Każdy musi wiedzieć, co i kiedy powinien robić, na czyje wsparcie może liczyć i z kim powinien ustalać następne działania, jeśli zdarzy się coś nieprzewidywanego. Jeden pracownik czy pracownica instytucji kultury może mieć przypisane tylko jedno zadanie, na przykład przeprowadzenie ewaluacji z osobami potrzebującymi dostępności w obszarze widzenia. Może też mieć kilka zadań – na początku może witać odbiorców ze szczególnymi potrzebami, w trakcie może wspierać te osoby w korzystaniu z przygotowanych materiałów, na przykład pomagając poznawać tyflografiki.\nI na końcu przeprowadzić ewaluację. Wszystko zależy od decyzji, które zapadną przed spotkaniem z osobami ze szczególnymi potrzebami i od możliwości IK.\nEwaluacja nie ogranicza się wyłącznie do zebrania opinii. Każdy, kto rozmawia z osobami ze szczególnymi potrzebami musi wiedzieć, komu przekazać zebrane opinie. Zespół IK skorzysta zaś w ewaluacji wyłącznie wtedy, gdy jej wyniki zostaną podsumowane, omówione i opublikowane w taki sposób, by każdy zainteresowany pracownik mógł się z nimi samodzielnie zapoznać. Osoby prowadzące ewaluację muszą mieć świadomość, w jakim stopniu i dla kogo są dostępne wykorzystywane narzędzia. Muszą też wiedzieć, w jaki sposób mogą wspierać osoby, które nie będą mogły samodzielnie skorzystać z przygotowanych formularzy, ankiet albo nie będą mogły uczestniczyć w wywiadzie czy w grupie focusowej.\nJak wspierać osoby ze szczególnymi potrzebami korzystające z dostępnej oferty? Jak prowadzić ewaluację? Przykłady przedstawiamy w Dobrych praktykach:\n→ Filharmonia Kameralna im. Witolda Lutosławskiego w\nŁomży\n→ Miejska Biblioteka Publiczna w Szczecinie\n→ Pyrzycki Dom Kultury\n\n39 Dostępność krok po kroku\nPytania pomocnicze:\nKto kieruje udostępnionym wydarzeniem? Kto je prowadzi?\n●\nKto, bezpośrednio przed wydarzeniem, sprawdza rozwiązania mające zapewnić\n● dostępność? Kto rozdaje osobom ze szczególnymi potrzebami urządzenia lub pomoce niezbędne do skorzystania z dostępności?\nJaką metodą będzie prowadzona ewaluacja? Czy wykorzystane do niej materiały\n● są dostępne?\nKto prowadzi ewaluację? Z którymi uczestnikami i organizatorami wydarzenia\n● będzie rozmawiać?\nKto dokona podsumowania ewaluacji, z kim warto skonsultować wyniki ewaluacji?\n●\nW jaki sposób wyniki dotrą do zespołu IK?\nKto będzie podtrzymywał kontakt z odbiorcami ze szczególnymi potrzebami?\n●\nJakie informacje powinien od nich zebrać?\nW jaki sposób wydarzenie zostanie podsumowane przez IK? Czy i gdzie pojawią\n● się notatka, zdjęcia lub relacja z wydarzenia? Kto zadba o dostępność takiego podsumowania?\n\n40 Dobre praktyki\nDobre praktyki\nW rozdziale tym prezentujemy Państwu wybrane przykłady wdrażania i rozwijania dostępności w różnych instytucjach kultury. Przedstawione działania zostały zrealizowane w ramach projektu Kultura bez barier. Przedsięwzięcia grantowe realizowały 164 instytucje kultury z całej Polski. Spośród nich wybraliśmy 22.\nCiekawych, wartych zarekomendowania realizacji było więcej, ale objętość publikacji wymagała ograniczenia ich liczby. Zależało nam, by wśród zamieszczonych tu dobrych praktyk znalazły się wszystkie rodzaje instytucji kultury (teatry i instytucje muzyczne, muzea, domy i centra kultury, biblioteki). Ponadto chcieliśmy, by w tym gronie nie zabrakło instytucji działających w małych, średnich i dużych miejscowości z różnych regionów Polski. Zależało nam bowiem, by poprzez te przykłady pokazać, że\nModel naprawdę ma charakter uniwersalny.\nKażda IK i podjęte przez nią działania są opisane w ten sam sposób. Przedstawiamy instytucję i ogólną charakterystykę całego grantowego przedsięwzięcia, a następnie szczegółowo opisujemy jeden, wybrany przez nas jako szczególnie interesujący w przypadku danej IK etap podróży odbiorcy lub krok wdrażania dostępności.\nInstytucje kultury są prezentowane w tym rozdziale w porządku alfabetycznym.\nNa końcu publikacji zamieściliśmy wykaz wszystkich zrealizowanych przedsięwzięć.\n1. Biblioteki\nKsiążnica Beskidzka w Bielsku-Białej\nMiejscowość: Bielsko- Biała\nLiczba mieszkańców: ok. 170 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Błękitna kraina – biblioteka autystyka\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 105\nLiczba osób realizujących projekt: 4\nOpis przedsięwzięcia:\nGłównym celem projektu Błękitna Kraina – biblioteka autystyka było stworzenie w Filii Integracyjnej Książnicy Beskidzkiej miejsca dla dzieci ze spektrum autyzmu –\nNiebieskiej Krainy. Aby takie miejsce mogło powstać, niezbędny był zakup sprzętu edukacyjnego i pomocy sensorycznych. Działania Niebieskiej Krainy miały na celu poszerzenie świadomości społecznej na temat autyzmu, poprzez organizację szkoleń i warsztatów, które przyczyniły się także do większej otwartości i dostępności. Chcieliśmy też poszerzenia oferty kulturalno-edukacyjnej dla dzieci w spektrum autyzmu i ich rodziców. Szkolenia i warsztaty przeprowadzono nie tylko dla bibliotekarzy Książnicy Beskidzkiej, ale także bibliotek w powiecie bielskim i pracowników domów kultury oraz rodziców dzieci w spektrum autyzmu.\nZorganizowaliśmy warsztaty integracyjne dla klas, w których uczą się dzieci w spektrum autyzmu. Całość przedsięwzięcia zakończyły Dni Integracji pod hasłem:\nNiebieski piknik.\n\n41 Dobre praktyki\nDobra praktyka – krok 1\nTemat przestrzeni dla dzieci dotkniętych spektrum autyzmu pojawiał się w rozmowach bibliotekarzy od dłuższego czasu. Wiedzieliśmy, że biblioteka to miejsce często odwiedzane nie tylko przez rodziców z dziećmi autystycznymi, ale również dorosłe osoby w spektrum autyzmu. Nasza decyzja o podjęciu działań, które uwrażliwią bibliotekarzy na kwestię autyzmu oraz umożliwią stworzenie Niebieskiej\nKrainy była oczywista i nie mieliśmy wątpliwości, że to jest to, czego brakuje w naszej bibliotece i w przestrzeni publicznej. W naszym mieście, tak jak i wielu miastach w Polsce nie było miejsc, do którego autystyczne dziecko może przyjść wraz z rodzicem i skorzystać z odpowiednich pomocy bezpłatnie i poza szkołą czy poradnią. Pracownicy naszej biblioteki pracują na co dzień z takimi osobami, ale nie mieli wcześniej odpowiedniego przygotowania do tej pracy. Stąd też pomysł na przeprowadzenie szeregu szkoleń. Wiedzieliśmy, że musimy zwiększyć świadomość na temat autyzmu. To duże wyzwanie, ponieważ bardzo trudno jednoznacznie ten temat określić. Nie łatwo jest go usystematyzować, zrutynizować działania, ponieważ każde dziecko w spektrum autyzmu zachowuje się inaczej. Każdy przypadek jest inny i wymaga specjalnego podejścia. Trzeba wykazać się dużym taktem i wrażliwością, aby nie oceniać i wyzbyć się stereotypowego myślenia o tym, jak powinno zachowywać się każde dziecko. My sami chcemy mieć możliwość przekazania tej wiedzy jak największej liczbie osób.\nAutorki tekstu: Beata Kubica, starszy kustosz, kierownik Działu Udostępniania\nZbiorów w Książnicy Beskidzkiej; Ludmiła Pietras, specjalista ds. promocji, kierownik działu Animacji, Promocji i Marketingu w Książnicy Beskidzkiej\nKsiążnica Płocka im. Władysława Broniewskiego\nMiejscowość: Płock\nLiczba mieszkańców: pow. 112 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Książnica seniorom\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 105\nLiczba osób realizujących projekt: 5\nOpis przedsięwzięcia:\nNaszą ambicją było stworzenie przestrzeni przyjaznej seniorom. Chcieliśmy im ułatwić dostęp do oferowanych wydarzeń, znieść cyfrowe bariery, zwiększyć komfort korzystania ze zbiorów. W pierwszym etapie kadra Książnicy została przeszkolona do pracy z osobami starszymi i uwrażliwiona na ich potrzeby. To dało podstawy do stworzenia i wprowadzenia cyklicznej oferty warsztatów z edukacji cyfrowej oraz spotkań filmowych i prozdrowotnych. Na miejsce spotkań wyznaczyliśmy mediatekę, placówkę dostosowaną architektonicznie do potrzeb osób starszych, która w ramach projektu zyskała dodatkowe wyposażenie. Dlaczego tylko jedna docelowa grupa?\nJesteśmy na początku drogi w zapewnieniu dostępności do naszej oferty, uważaliśmy więc, że lepiej robić to krok po kroku i jednocześnie zaproponować tej grupie jak najwięcej.\nDobra praktyka – krok 7\nPamiętając o specyfice naszej grupy docelowej, w której znajdują się zarówno osoby wykluczone cyfrowo, jak i seniorzy świetnie poruszający się w nowych mediach, musieliśmy zadbać o wszystkie możliwe kanały przekazywania informacji.\nStrona www Książnicy, social media, newsletter, ekran multimedialny kiosku przy mediatece eMce, lokalne radio, ale też stare, dobre, sprawdzone plakaty i ulotki, dostępne w każdej z szesnastu placówek Biblioteki. Ulotki zresztą były często\n\n42 Dobre praktyki pojawiającym się postulatem seniorów, najlepiej z programem wydarzeń na cały miesiąc. Materiały w formie ulotek przekazywane były również do spółdzielni mieszkaniowych, zaprzyjaźnionych aptek, agend Uniwersytetu Trzeciego Wieku, klubów seniora, z których dwa organizują spotkania korzystając z pomieszczeń naszych filii. W przekazywanej informacji, zwłaszcza dotyczącej wyjątkowych wydarzeń, pojawiał się wpis o konieczności odebrania bezpłatnych wejściówek, dostępnych w jednej z placówek. Aby wyjść naprzeciw oczekiwaniom i potrzebom odbiorców, wprowadziliśmy też możliwość elektronicznej rezerwacji, która ułatwia seniorom i osobom ze specjalnymi potrzebami uczestnictwo w organizowanym przez nas przedsięwzięciu bez biegania po bilety. Informacja dotarła do seniorów, a już teraz przyjmujemy zgłoszenia na kolejną edycję warsztatów e-Klub seniora. Okazały się one hitem naszego przedsięwzięcia, a ich celem była i będzie edukacja cyfrowa!\nAutorki tekstu: Renata Koziorowska-Paszkowska, Iwona Kosewska\nObejrzyj film podsumowujący projekt Książnica Seniorom:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Nałkowskiej w Przasnyszu\nMiejscowość: Przasnysz\nLiczba mieszkańców: pow. 16 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Podróż bez barier\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 14\nLiczba osób realizujących projekt: 2\nOpis przedsięwzięcia:\nIdeą przedsięwzięcia grantowego Podróż bez barier realizowanego przez Miejską\nBibliotekę Publiczną w Przasnyszu była otwartość instytucji na potrzeby różnych grup odbiorców. Naszym założeniem była poprawa dostępności Biblioteki w zakresie udostępniania zbiorów oraz oferty edukacyjno-kulturalnej dla osób ze szczególnymi potrzebami w obszarach widzenia i poruszania się.\nPierwszy rok realizacji przedsięwzięcia rozpoczęliśmy od uwrażliwienia pracowników\nBiblioteki na potrzeby osób ze specjalnymi potrzebami. Zorganizowaliśmy szkolenia oraz spotkania robocze naszego zespołu z przedstawicielami lokalnych organizacji pozarządowych wspierających osoby z niepełnosprawnościami.\nNastępnie opracowaliśmy narzędzia ułatwiające wdrażanie modelu dostępności.\nDokonaliśmy samooceny dotyczącej występujących udogodnień oraz barier w naszej instytucji. Powstał Przedprzewodnik ułatwiający podjęcie decyzji o uczestnictwie w wydarzeniach przez osoby z niepełnosprawnościami, stworzyliśmy standardy promocji wydarzeń. Powstały też zasady prewizyty i asystentury (czytelne i konkretne wskazówki postępowania dla pracowników Biblioteki w przypadku odwiedzin instytucji przez osobę ze specjalnymi potrzebami). Likwidowaliśmy też bariery.\nBudynek Biblioteki Głównej wyposażony został w narzędzia, dzięki którym osoby mające problemy ze wzrokiem mogą samodzielnie poruszać się po Bibliotece oraz korzystać z oferty i zbiorów naszej instytucji m.in.: system nawigowania dla osób niewidomych, system przywoławczy przy wejściu do budynku oraz w toaletach,\n\n43 Dobre praktyki klawiatura komputerowa z dużą czcionką. Zakupiliśmy czytaki, książki z wielkimi literami oraz audiobooki. Przeprowadziliśmy również remont w czytelni Filii nr 1.\nMiał on na celu stworzenie przyjaznej przestrzeni dla wszystkich mieszkańców.\nZlikwidowaliśmy progi, wyrównaliśmy podłogi, a całe pomieszczenie zostało powiększone. A potem organizowaliśmy spotkania. Czytelnicy mieli możliwość uczestniczenia w spotkaniach z Andrzejem Grabowskim, Laurą Łącz, Marcinem\nMellerem oraz w koncertach Kacpra Kuszewskiego i Elżbiety Adamiak. Odbywały się też warsztaty rękodzieła, warsztaty dla dzieci pt. Bajkowa Biblioteka oraz festyn integracyjny dla dzieci.\nDobra praktyka – krok 5\nPo wybraniu określonych działań dostępnościowych stworzyliśmy listę konkretnych zadań (zakup sprzętu i wyposażenia, remont, realizacja wydarzeń). Dla każdego z tych zadań należało zaplanować budżet. Koszty szacowaliśmy na podstawie ofert nadesłanych do Biblioteki po naszych zapytaniach, zamieszczanych na stronach internetowych sklepów lub rozmów telefonicznych z dostawcami. Koszt remontu czytelni Filii nr 1 został oszacowany na podstawie wstępnego kosztorysu inwestorskiego, przedstawionego przez firmę budowlaną. Zbierając poszczególne dane sięgnęliśmy po informacje z kilku źródeł, gdyż urządzenia czy usługi o takich samych parametrach, potrafią znacznie różnić się ceną. Na tym etapie w budżecie ustalaliśmy średnią cenę z kilku źródeł.\nBardzo dumni jesteśmy ze stworzenia przedprzewodnika. Materiały do opracowania gromadziliśmy wszyscy jako zespół. Spojrzeliśmy na nasze miejsce pracy oczami naszych użytkowników, zobaczyliśmy zarówno bariery, jak i udogodnienia. Mogliśmy wspólnie zastanowić się, w jaki sposób zlikwidować lub zniwelować trudności w korzystaniu z naszej oferty. Ważne jest to, że oprócz nakładu pracy i czasu, stworzenie przedprzewodnika było bezkosztowe.\nAutorki tektu: Karolina Śmiecińska, Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Nałkowskiej w Przasnyszu\nObejrzyj film podsumowujący projekt Podróż bez barier:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nMiejska Biblioteka Publiczna w Rabce-Zdroju\nMiejscowość: Rabka-Zdrój\nLiczba mieszkańców: 17 tysięcy\nNazwa przedsięwzięcia: Biblioteka otwarta\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 6\nLiczba osób realizujących projekt: 3\nOpis przedsięwzięcia:\nPrzedsięwzięcie polegało na stworzeniu oferty bibliotecznej dla osób z niepełnosprawnościami wzroku, słuchu i intelektualną. Wykorzystano do tego nowe elementy wyposażenia oraz poszerzono zbiory. Wśród zakupów sprzętowych znalazły się: podłoga interaktywna (świetna dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną), okulary VR i monitor (dla Głuchych). Zbiory powiększono o gry planszowe i puzzle\n\n44 Dobre praktyki\n(dla Głuchych), książki dotykowe i sensoryczne oraz audiobooki i książki z dużą czcionką (dla osób z niepełnosprawnością wzroku). Istotą przedsięwzięcia było zaproponowanie takich rozwiązań, z których osoby z niepełnosprawnościami mogą korzystać wspólnie z osobami bez dysfunkcji. W oparciu o poczynione zakupy, przeprowadzono cykl 8 możliwych do powtarzania warsztatów integracyjnych.\nZorganizowano dwa atrakcyjne spotkania autorskie tłumaczone na PJM (z Anną Goc, autorką książki Głusza, i Anną Dymną). Opracowano i wydano przewodniki po Rabce i okolicach, dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnością wzroku, słuchu i intelektualną. Materiały zostały udostępnione do pobrania, bez ograniczeń, na stronie internetowej biblioteki.\nDobra praktyka – krok 6\nDecyzja o wdrażaniu dostępności była powiązana z analizą potrzeb osób mieszkających i przebywających w Rabce oraz w jej bliskim otoczeniu. Punktem wyjścia była odpowiedź na pytania: kto przychodzi do biblioteki, a kto nie przychodzi i dlaczego. Uznaliśmy, mocno osadzeni w społeczności miasta, że istnieją obszary, które dzięki wdrożeniu dostępności można zagospodarować.\nZe względu na możliwość dostępu do potencjalnych nowych użytkowników biblioteki, zdecydowaliśmy się skoncentrować na przygotowaniu oferty dla osób z niepełnosprawnością wzroku, słuchu i intelektualną. W przypadku osób z niepełnosprawnością wzroku istnieją już wypracowane praktyki biblioteczne.\nNależało tylko zapoznać się z nowymi możliwościami, jakie w tym wypadku daje technologia. Trudniej jest natomiast przygotować ofertę biblioteczną dla Głuchych, dla których język polski jest językiem obcym, czy dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, które mają problem z rozumieniem trudniejszych tekstów. To było naszym największym wyzwaniem. Zamiast porywać się na zaspokajanie wszystkich potrzeb grupy docelowej, skupiliśmy się w sposób szczególny na temacie, w którym jesteśmy najbardziej kompetentni: stworzyliśmy dostępne, atrakcyjne, wysokiej klasy materiały na temat Rabki. Do współpracy zaprosiliśmy wybitnych specjalistów:\ntyflologa Marka Jakubowskiego, poetę Wojciecha Bonowicza i ilustratora Tomasza\nSamojlika. W rezultacie powstały udostępnione na naszej stronie internetowej wydawnictwa, z których chętnie korzystają zarówno osoby z niepełnosprawnościami, jak i osoby bez dysfunkcji. Są to: schemat Rabki z kodami QR umożliwiającymi odsłuchanie informacji na temat Rabki, filmowy przewodnik po Rabce z tłumaczeniem na PJM, ilustrowana książeczka z wierszami o najciekawszych miejscach w Rabce pisana prostym językiem oraz dostępny w bibliotece zestaw 8 przepięknych książeczek dotykowych na temat najważniejszych miejsc w Rabce.\nAutorka tekstu: Iwona Haberny, autorka scenariusza projektu Biblioteka otwarta.\nObejrzyj film podsumowujący projekt Biblioteka otwarta:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nMiejska Biblioteka Publiczna w Szczecinie\nMiejscowość: Szczecin\nLiczba mieszkańców: 400 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Zobacz i usłysz kulturę\n\n45 Dobre praktyki\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 105\nLiczba osób realizujących projekt: 3\nOpis przedsięwzięcia:\nProjekt zwiększył dostępność biblioteki dla osób z niepełnosprawnością wzroku i słuchu. Na stronie www zamieściliśmy zakładkę Biblioteka dostępna dla osób z niepełnosprawnościami. Są tam filmy z napisami i tłumaczeniem na PJM, pliki audio o filiach dostępnych, sposobie dojazdu i ofercie. 7 największych filii wyposażyliśmy w przenośne pętle indukcyjne, a bibliotekarzy i szczecinian przeszkoliliśmy z podstaw języka migowego i zasad komunikacji z osobami z dysfunkcją wzroku i słuchu.\n360 nagrań wideo na YouTube ze spotkań w bibliotece uzupełniliśmy o napisy.\nKompleksowymi działaniami objęliśmy filię ProMedia: kupiliśmy 10 czytników do książek i 50 książek powiększonym drukiem. Audiobooki i filmy z audiodeskrypcją oznaczyliśmy etykietą z tytułem w alfabecie Braille’a.\nZrealizowaliśmy wydarzenia kulturalne tłumaczone na PJM: 3 spacery, 10 spotkań autorskich i podróżniczych, dwie edycje Żywej Biblioteki, pokaz filmu oraz cykl spotkań informacyjno-edukacyjnych.\nDobra praktyka – krok 8\nOfertę biblioteki udostępniliśmy w obszarach widzenia i słyszenia. Na odbiorcę czekali bibliotekarze przeszkoleni z obsługi i komunikacji z użytkownikami z dysfunkcją wzroku i słuchu. Podczas wydarzeń kulturalnych pomoc zapewniały wolontariuszki.\nOdbiorca z niepełnosprawnością wzroku, w zależności od potrzeb, mógł wypożyczyć filmy z audiodeskrypcją, audiobooki (wszystkie oznaczone etykietą w alfabecie\nBraille’a: tytuł i autor). Filmy z audiodeskrypcją dodatkowo uzupełniono o naklejkę AD w czarnodruku. Na odbiorcę czekały też książki powiększonym drukiem, odpowiednio wyeksponowane i czytniki do książek. Czytniki były też wypożyczane, a bibliotekarze, jeśli była taka potrzeba, szkolili odbiorcę z ich obsługi, co wpłynęło na większe zainteresowanie.\nCieszy nas, że spotkanie autorskie z Anną Goc o książce Głusza tłumaczone na\nPJM, wywołało ogromne zainteresowanie osób niesłyszących, dyskusja w trakcie spotkania była intensywna. W bibliotece spotkały się różne szczecińskie środowiska osób niesłyszących, które poznały się i zainicjowały współpracę. Efektem będzie np. wystawa malarstwa członków PZG, która odbędzie się w listopadzie 2023 r. w filii bibliotecznej ProMedia.\nWśród pracowników biblioteki wzrósł poziom świadomości i otwarcie na użytkowników ze specjalnymi potrzebami, uwrażliwiły się osoby pełnosprawne\nPrzykład: Pod nagraniem ze spotkania pt. Poetyka tekstów rapera pojawił się komentarz pełnosprawnego internauty, który napisał, że choć sam nie skorzysta, to docenia tłumaczenie na język migowy.\nW czasie trwania projektu odbiorca miał z nami bieżący kontakt, bibliotekarze pytali o indywidualne opinie, zbierali uwagi, abyśmy mogli modyfikować elementy projektu i dostosowywać do potrzeb użytkowników.\nAutorka tekstu: Anna Rutkowska, kierowniczka Działu Promocji i Koordynatorka\nDostępności w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Szczecinie\n\n46 Dobre praktyki\nObejrzyj film podsumowujący projekt Zobacz i usłysz kulturę:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\n2. Centra / domy kultury\nCentrum Kultury Dwór Artusa w Toruniu\nMiejscowość: Toruń\nLiczba mieszkańców: pow. 172 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Dwór dostępny\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 25\nLiczba osób realizujących projekt: 3\nOpis przedsięwzięcia:\nDwór dostępny to kompleksowy projekt zmiany podejścia do osób ze szczególnymi potrzebami. Mieliśmy na celu zwiększenie dostępności oferty kulturalnej Centrum\nKultury Dwór Artusa oraz realizację kreatywnych wydarzeń, zapraszając osoby ze szczególnymi potrzebami do aktywnego w nich uczestnictwa. Zadanie jest skierowane do osób z niepełnosprawnością wzroku, jak również osób mających inne szczególne potrzeby: osoby w spektrum autyzmu, osoby z niepełnosprawnościami ruchowymi i słuchowymi, kobiety w ciąży i rodzice z dziećmi, seniorzy.\nCelem głównym projektu było zorganizowanie funkcjonowania Centrum Kultury\nDwór Artusa w taki sposób, by instytucja stała się miejscem otwartym dla osób ze szczególnymi potrzebami.\nDobra praktyka – krok 3\nW czasie, gdy uruchamialiśmy program, wiedzieliśmy, że z wielu zagadnień możemy nie zdawać sobie sprawy. Nawiązaliśmy więc współpracę z lokalnymi instytucjami związanymi z osobami ze szczególnymi potrzebami. Dzięki tej współpracy byliśmy w stanie realizować i dostosowywać działania do realiów naszej instytucji. Jednak nie dysponowaliśmy kompleksowym audytem architektonicznym i strony internetowej\n(posiadanie go jako „działania zero” byłoby najlepsze); dobrze go wcześniej zlecić.\nW naszym przypadku zrealizowaliśmy ten audyt i rozszerzyliśmy go o wizyty studyjne, angażując testerów spośród osób ze szczególnymi potrzebami. Spotykaliśmy się z nimi regularnie, konsultowaliśmy się, słuchaliśmy ich uwag i wprowadzaliśmy je w życie, do wydarzeń, nawet w trakcie ich trwania. Osoby te stały się członkami naszego zespołu. Przyniosło to realną zmianę. Swobodna, partnerska relacja z nimi znacząco pogłębiła nasze zrozumienie dostępności.\nZatarliśmy sztuczną granicę pomiędzy organizatorem, a odbiorcą, realnie razem uczestniczyliśmy w działaniach. To powinna być oczywistość, coś zupełnie naturalnego. Fakt, że dokładnie tak do tego podeszliśmy, pomógł w kreowaniu przestrzeni związanej z dostępnością, w której wszyscy są pełnoprawnymi uczestnikami życia kulturalnego instytucji. A trafne spostrzeżenia zgłoszone w czasie diagnozy przez osoby ze szczególnymi potrzebami – w pełni wdrożymy w nasze przyszłe działania.\n\n47 Dobre praktyki\nAutorka tekstu: Patrycja Gancarczyk, koordynatorska do spraw dostępności,\nCentrum Kultury Dwór Artusa w Toruniu\nObejrzyj film podsumowujący projekt Dwór dostępny:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nCentrum Kultury ZAMEK\nMiejscowość: Poznań\nLiczba mieszkańców: pow. 541 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Kino bez barier\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 123\nLiczba osób realizujących projekt: 13 (2 koordynatorów, jeden badacz, 10 osób z innych działów)\nOpis przedsięwzięcia:\nKino bez barier to przedsięwzięcie, którego nazwa ma sugerować otwartość naszej instytucji na nowych widzów i nową przestrzeń kinową dostosowaną do ich potrzeb. W ramach zadania nastąpiło wyposażenie nowo otwartej Sali\nAudiowizualnej w podnośnik, pętlę indukcyjną oraz procesor do audiodeskrypcji.\nOprócz poprawienia infrastruktury, wprowadziliśmy do stałego repertuaru pokazy filmowe i działania towarzyszące dostępne dla osób z różnymi potrzebami. W każdy wtorek oraz czwartek pokazywaliśmy (i nadal to robimy) filmy z audiodeskrypcją oraz napisami, a w czwartek dodatkowo tłumaczone na PJM. Filmy były z bieżącego repertuaru, zaś bilet na pojedynczy pokaz kosztował tylko 5 zł, co dodatkowo znosiło barierę ekonomiczną. Ponadto raz w miesiącu, po seansie widzowie brali udział w Spotkaniach bez barier, których tematyka związana była z pokazywanym w danym momencie tytułem. Przed przystąpieniem do realizacji projektu zainicjowaliśmy proces rozpoznania potrzeb, zaś w komunikacji programu postawiliśmy na wielokanałową promocję (Internet, ulotki, plakaty) oraz bezpośredni kontakt:\nnawiązanie relacji z organizacjami pracującymi z i dla osób z niepełnosprawnościami, spotkania z Widzami przy kawie.\nDobra praktyka – krok 2\nProjekt kładł nacisk na budowanie stałej relacji z przyszłymi odbiorcami i odbiorczyniami działań. W pierwszym etapie polegał na rozpoznawaniu ich potrzeb w nieformalnej atmosferze - przy kawie. Temu służyły na przykład wizyty zapoznawcze. Zorganizowaliśmy je przed rozpoczęciem programu. Odbywały się w Zamku oraz u partnerskich organizacji zrzeszających OzN. Podczas tych wydarzeń, przy kawie, opowiedzieliśmy m.in. o repertuarze, cenach biletów, skonsultowaliśmy materiały promocyjne i wprowadziliśmy niezbędne poprawki (m.in. powiększoną czcionkę). Była to dobra okazja by publiczność poznała osoby odpowiedzialne za projekt, wypowiedziała się na temat filmów oraz zgłosiła pomysły tytułów, które chciałaby w ramach cyklu zobaczyć. sposoby spędzania czasu wolnego oraz zainteresowania. Ważne dla nas było poznanie codziennej rutyny i zajętości naszych rozmówców. Dzięki temu mogliśmy ustalić harmonogram projektu oraz repertuaru w taki sposób, by odpowiadał on na potrzeby naszych odbiorców. Była to także świetna okazja do zapoznania się – dzięki temu odbiorcy wiedzieli, że w projekt zaangażowane są konkretne osoby, którym mogą zgłaszać uwagi i pomysły.\n\n48 Dobre praktyki\nAutorzy tekstu: Jakub Walczyk, kierownik Działu Programów Społecznych\nCK ZAMEK w Poznaniu, Joanna Stankiewicz, specjalistka ds. edukacji kulturowej\nCK ZAMEK w Poznaniu, dr Bartek Lis, specjalista ds. projektów społecznych i badań CK ZAMEK w Poznaniu.\nDzielnicowy Dom Kultury Węglin\nMiejscowość: Lublin\nLiczba mieszkańców: ok. 330 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Dom otwarty\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 17\nLiczba osób realizujących projekt: 3\nOpis przedsięwzięcia:\nCzęścią przedsięwzięcia Dom otwarty był projekt Smaczne czuby. Projekt miał na celu stworzenie publikacji książkowej z przepisami kulinarnymi. Realizując ten projekt chcieliśmy włączyć osoby z niepełnosprawnościami w działanie twórcze i angażujące.\nPublikacja tworzona była partycypacyjnie z uczestnikami i uczestniczkami naszych działań i sympatykami naszych domów kultury. To oni dostarczyli treści do książki, przygotowywali potrawy, których zdjęcia znalazły się w publikacji. Na spotkaniach było i wspólne gotowanie, i rozmowy o kuchni, wspomnienia potraw z dzieciństwa i wymiana najlepszych przepisów rodzinnych. Na jednym z warsztatów, prowadzonym przez graficzkę, osobę głuchą, uczestnicy i uczestniczki projektu tworzyli rysunki i ilustracje do książki. Pomyśleliśmy także o przedstawieniu perspektywy osoby niewidomej w kuchni – w książce znalazł się więc tekst Kuchnia w ciemno napisany przez samorzeczniczkę. W efekcie tych działań powstała publikacja wydana w różnych formach: tradycyjna książka drukowana, dostępna wersja cyfrowa, czarnodruk, audiobook a także migobook. W nagranie tego ostatniego zaangażowane były osoby głuche uczestniczące w projekcie a także wszyscy lubelscy tłumacze PJM.\nDobra praktyka – krok 5\nPlanowanie kosztów jest trudne w instytucji, która nie ma wiele doświadczenia w stosowaniu narzędzi dostępności. Niektóre koszty w naszym projekcie były przeszacowane, w innych punktach nie pomyśleliśmy o wszystkich niezbędnych rozwiązaniach. Na przykład pierwotnie, tworząc publikację, planowaliśmy wydanie audiobooka w 500 egzemplarzach. Potem okazało się, że plik dostępny w sieci jest dla użytkowników wygodniejszy niż nagranie na nośniku. Natomiast w związku z udziałem osób głuchych w powstawaniu książki, postanowiliśmy nagrać migobooka – tego nie mieliśmy w planie. Na szczęście możliwe były dość znaczne modyfikacje/przesunięcia w budżecie przedsięwzięcia. W całym projekcie Smaczne\nCzuby ważne dla nas było zaangażowanie osób z niepełnosprawnościami w proces twórczy. To się niewątpliwie udało. Działaniem, które wyróżniło się w ramach tego projektu było właśnie nagranie migobooka. Biorąc pod uwagę zaangażowanie\nGłuchych w powstanie tej publikacji chcieliśmy zrobić ukłon w ich stronę. Chcieliśmy także, żeby uczestnicy i uczestniczki projektu poczuli, że jest to bardzo ich, dlatego zaprosiliśmy, by sami przemigali swoje przepisy. Przepisy pozostałych uczestników zostały rozdysponowane do tłumaczenia pomiędzy wszystkich lubelskich tłumaczy\nPJM. Było to organizacyjnie trudne zadanie, ale budżetowo wszystko się udało, a było to też ciekawe spotkanie. Mamy także dużą satysfakcję z samodzielnego nagrania audiodeskrypcji do filmów. Taka praca własna ma od razu odzwierciedlenie w budżecie. Do napisania skryptów zaprosiliśmy osoby z uczelni (UMCS), a w naszym zespole znalazła się osoba, która udzieliła głosu i realizator dźwięku, który był\n\n49 Dobre praktyki odpowiedzialny za nagrania i montaż. Zakupiliśmy też sprzęt do audiodeskrypcji.\nNa seansach dla dzieciaków z SOSW nie obyło się bez wzruszeń – niektóre dzieciaki po raz pierwszy mogły skorzystać z AD w kinie i ze łzami w oczach nam za to dziękowały, a nauczycielki po raz pierwszy nie musiały nikomu szeptać do ucha.\nAutorzy tekstu: Sylwia Gumiela – Starsza specjalistka ds. administracyjnych, technicznych i obsługi; Rafał Lis – Koordynator ds. dostępności\nObejrzyj film podsumowujący projekt Dom otwarty:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nOśrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie\nMiejscowość: Kraków\nLiczba mieszkańców: ok. 803 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Norwid – dostępny!\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 55\nLiczba osób realizujących projekt: 4\nOpis przedsięwzięcia:\nPrzedsięwzięcie zakładało poprawę dostępności oferty dla osób z różnymi potrzebami we wszystkich trzech lokalizacjach Ośrodka Kultury Norwida. W ramach przedsięwzięcia zrealizowano cykl 6 szkoleń dla wszystkich pracowników i pracowniczek Ośrodka a także audyt architektoniczny oraz facylitację procesu samooceny dostępności zasobów i oferty Ośrodka. Poprzez likwidację wybranych zdiagnozowanych barier, zwiększono poziom dostępności (architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej) instytucji. Uruchomiono nową stronę internetową, system do audiodeskrypcji w kinie, doposażono biblioteki i galerię. Już w trakcie trwania przedsięwzięcia testowano dostępność oferty Ośrodka w ramach bieżącej działalności. Całość przedsięwzięcia zakończono procesem ewaluacji.\nDobra praktyka – krok 3\nW ramach diagnozy zostały poddane analizie różne kwestie. Zbadano potrzeby publiczności Ośrodka, została też przeanalizowana dostępność instytucji. W tym celu przeprowadziliśmy dla 3 budynków audyt architektoniczny, każdy z nich zakończył się raportem. Badaliśmy także przygotowanie zespołu do spotkania z osobami z różnymi potrzebami. Podstawą były raporty z facylitacji po szkoleniach zorganizowanych dla pracowników i pracowniczek na początku działań w ramach przedsięwzięcia.\nZrealizowanych zostało 6 szkoleń dla zespołu Ośrodka. W 5 szkoleniach z obszarów tematycznych związanych z dostępnością – widzeniem, słyszeniem, poruszaniem się, czuciem, rozumieniem – uczestniczyli wszyscy pracownicy i pracowniczki.\nW szkoleniu nr 6, dotyczącym tworzenia tekstów w prostym języku, uczestniczyła kadra merytoryczna Ośrodka.\nWnioski z przeprowadzonych badań oraz refleksje pracowników i pracownicze po spotkaniach szkoleniowych pomogły w weryfikacji założeń przedsięwzięcia z etapu pisania wniosku. Wprowadzono korektę do działań, uwzględniając tym\n\n50 Dobre praktyki samym potrzeby, wytyczne i dobre praktyki wskazane przez osoby eksperckie i samorzecznicze.\nAutorka tekstu: Magdalena Kotula, specjalistka ds. dostępności, Ośrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie\nPowiatowe Centrum Kultury w Strzelcach Opolskich\nMiejscowość: Strzelce Opolskie\nLiczba mieszkańców: ok. 17 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Sprawni w kulturze – zwiększanie dostępu do oferty\nPowiatowego Centrum Kultury dla osób ze szczególnymi potrzebami\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 13\nLiczba osób realizujących projekt: 4\nOpis przedsięwzięcia:\nProjekt polegał na stworzeniu zintegrowanej oferty działań kulturalnych, skierowanych do szerokiego grona odbiorców z uwzględnieniem dzieci oraz młodzieży ze szczególnymi potrzebami w obszarze rozumienia i czucia. W ramach projektu przeszkolona została kadra PCK oraz przeprowadzono konsultacje społeczne.\nKolejnym krokiem stało się stworzenie nowej, dostępnej strony internetowej, wyposażonej w przedprzewodnik, newsletter oraz film – wirtualny spacer po PCK.\nDzień otwarty projektu zapoczątkował wdrażanie nowej oferty zajęć plastycznych, sensorycznych oraz animaloterapii. W Zawadzkiem natomiast realizowano warsztaty teatralne, których efekty zaprezentowano podczas Festiwalu. W ramach projektu powstała sala doświadczenia sensorycznego, zrealizowano 2 wyjazdy do dostępnych instytucji kultury, odbył się plener malarski oraz 2 ogólnodostępne spektakle teatralne. Festiwal Kultury Dostępnej, Integracyjny Dzień Dziecka na 4 łapy oraz wydanie kalendarza na rok 2024 z fotorelacją - zakończyły projekt.\nDobra praktyka – krok 2\nPrzed rozpoczęciem pisania wniosku projektowego dyrektor PCK przeprowadził rozmowy z dyrektorami i kadrą szkół specjalnych, w celu diagnozy ich potrzeb i realnego zainteresowania naszą ofertą. Pytał o rodzaje zajęć, formę, czas trwania, optymalną liczebność grup, godziny i częstotliwość realizacji warsztatów. Jednym z działań projektowych stało się również spotkanie z osobami pracującymi z dziećmi oraz młodzieżą ze szczególnymi potrzebami, w tym w zakresie rozumienia i czucia.\nW konsultacjach społecznych wzięli udział nauczyciele oraz dyrektorzy szkół specjalnych, pracownicy Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej oraz Powiatowego\nCentrum Pomocy Rodzinie. W spotkaniu uczestniczyli również pracownicy\nPowiatowego Centrum Kultury, celem poznania faktycznych problemów, z którymi borykają się dzieci oraz młodzież z niepełnosprawnością intelektualną. Wartością dodaną spotkania było poznanie opinii zaproszonych osób na temat działań zaplanowanych w projekcie, dzięki którym mogliśmy lepiej dopasować je do potrzeb wybranej grupy odbiorców oraz dokonać korekty wstępnych założeń. Niektóre uwagi były jak zimny prysznic, ale dzięki temu udało się przed częścią merytoryczną dokonać weryfikacji założeń. Na przykład: na jakim poziomie dokonywać integracji w grupach? Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim mogły z powodzeniem współpracować z dziećmi pełnosprawnymi, ale już w przypadku dzieci z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym wskazano nam, by integracja przebiegała pomiędzy grupami z różnych placówek, jednak na tym samym poziomie intelektualnym. Dotyczyło to głównie warsztatów, ponieważ podczas wydarzeń artystycznych dedykowaliśmy wybrane wydarzenie wszystkim uczestnikom.\n\n51 Dobre praktyki\nAutorki tekstu: Joanna Popów-Bogdoł – Dyrektor Powiatowego Centrum Kultury w Strzelcach Opolskich; Iwona Nieświec – Specjalista ds. promocji i pozyskiwania funduszy zewnętrznych Powiatowego Centrum Kultury w strzelcach Opolskich.\nObejrzyj film podsumowujący projekt Sprawni w kulturze – zwiększanie dostępu do oferty Powiatowego Centrum Kultury dla osób ze szczególnymi potrzebami:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nPyrzycki Dom Kultury\nMiejscowość: Pyrzyce\nLiczba mieszkańców: pow. 12 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: PDK otwarci na dostęp\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 12\nLiczba osób realizujących projekt: 10\nLiczba osób koordynujących projekt: 2\nOpis przedsięwzięcia:\nW nazwie naszego projektu PDK otwarci na dostęp występuje pleonazm, ponieważ jak wiadomo, otwarty już sam w sobie oznacza dostępny dla wszystkich.\nChcieliśmy po prostu podkreślić, że pragniemy dostępu naprawdę swobodnego dla wszystkich, bez żadnych ograniczeń oraz że jesteśmy otwarci i gotowi na zmiany.\nW ramach zadania zrealizowane zostały: uwrażliwiające i podnoszące kompetencje eksperckie warsztaty dla pracowników i współpracowników, a także przedsięwzięcia edukacyjne, czyli cykl warsztatów dla osób ze szczególnymi potrzebami. Po drugie – przedsięwzięcia edukacyjne, czyli cykl warsztatów dla osób ze szczególnymi potrzebami. Były to między innymi warsztaty plastyczno-sensoryczne, teatralne zakończone spektaklem teatralnym, i filmowe, zakończone krótką etiudą filmową.\nDostosowaliśmy też i wyposażyliśmy przestrzeń Pyrzyckiego Domu Kultury, między innymi stworzyliśmy miejsce wyciszenia, kupiliśmy monitor 75 cali, pętlę indukcyjną, słuchawki wyciszające, podesty do strefy dostępności, podsystem przywoławczy.\nDostosowaliśmy też naszą stronę www dla osób ze szczególnymi potrzebami.\nDobra praktyka – krok 8\nOd samego początku dbaliśmy o bezpieczeństwo uczestników. Na wszystkich wydarzeniach warsztatowych zwracaliśmy szczególną uwagę na to, by pierwszą osobą obecną w przestrzeni PDK był nasz pracownik, który w razie potrzeby służył pomocą i był do dyspozycji przez cały czas trwania spotkania. W przedsięwzięciach edukacyjnych wzięło udział ponad 200 osób. Dumą przepełniają nas obrazy, które żywo mamy w pamięci: sto godzin różnorodnych warsztatów zorganizowanych dla osób ze szczególnymi potrzebami. Zwieńczeniem warsztatów filmowych i teatralnych było wydarzenie OtwArte kadry, podczas którego odbyły się: animacje publiczności, film dokumentalny i poklatkowy, bajka muzyczna Kopciuszek, a po wydarzeniu spotkanie dla uczestników warsztatów i ich rodzin. Świetna zabawa, wzruszenie i emocje, a to wszystko przy wypełnionej po brzegi sali kinowo-widowiskowej.\n\n52 Dobre praktyki\nEwaluacja, prowadzona po niemal każdym wydarzeniu, zazwyczaj miała formę rozmów\n(zarówno swobodnych, jak i tych moderowanych). Brali w nich udział uczestnicy warsztatów, ich rodziny, asystenci, wychowawcy, nauczyciele. Za każdym razem staraliśmy się stworzyć bezpieczną i przyjazną przestrzeń do rozmów, zwłaszcza poprzez rezygnację ze sztywnych ram czasowych. Zawsze był czas na „złapanie oddechu”, wymianę wrażeń i podzielenie się emocjami. Sporym zaskoczeniem była dla nas istotna rola, jaką odgrywał poczęstunek, który niesamowicie sprzyjał integracji, a to w znakomitej atmosferze pozwalało zdobywać niezwykle cenne informacje o projekcie. Okazało się m.in., że duże znaczenie dla naszych odbiorców miał fakt, że tam, gdzie wymagała tego sytuacja, zapewnialiśmy im transport na wydarzenia, co dla niektórych osób było niezbędne, by móc uczestniczyć w oferowanych przez nas aktywnościach. To dla nas duże wyzwanie, bo wiemy, że w codziennym funkcjonowaniu instytucji ze względów finansowych nie będziemy mogli zaspokoić tej potrzeby naszych potencjalnych odbiorców.\nAutorzy tekstu: Zespół Pyrzyckiego Domu Kultury: Ewa Hancz, Eliza Karwowska,\nKatarzyna Pluta, Marzena Cielek, Krzysztof Oszczyk, Romuald Fijałkowski, Ryszard\nZgłobicki\nObejrzyj film podsumowujący projekt PDK otwarci na dostęp:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\n3. Filharmonie\nFilharmonia Kameralna im. Witolda Lutosławskiego w Łomży\nMiejscowość: Łomża\nLiczba mieszkańców: 60.000\nNazwa przedsięwzięcia: Filharmonia dostępna\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 22\nLiczba osób realizujących projekt: 7\nOpis przedsięwzięcia:\nW ramach Filharmonii dostępnej zrealizowaliśmy cykl koncertów integracyjnych połączonych z integracyjnymi warsztatami muzycznymi i plastycznymi. Uwieńczeniem całości był koncert finałowy ze wspólnym występem uczestników warsztatów i wystawą prac plastycznych powstałych w czasie trwania grantu. Poszerzyliśmy ofertę o koncerty opatrzone audiodeskrypcją, dostosowaliśmy stronę internetową\nFKWL do wymogów dostępności, stworzyliśmy miejsce wyciszenia, udostępniliśmy możliwość odbycia wirtualnego spaceru po przestrzeni FKWL. I wreszcie wprowadziliśmy Filharmoniczną Kartę Osoby z Niepełnosprawnością, która umożliwia bezpłatny wstęp na wydarzenia organizowane przez FKWL.\nDobra praktyka – krok 8\nW zależności od zainteresowań odbiorców i ich potrzeb dostosowaliśmy formę udziału w realizowanych wydarzeniach. Każdy kto mógł i chciał, miał możliwość\n\n53 Dobre praktyki przyjścia do siedziby naszej Filharmonii. Naszą ofertę poszerzyliśmy jednak o opatrzone audiodeskrypcją koncerty opublikowane na stronie internetowej.\nW ten sposób zaprosiliśmy osoby, które dopiero rozpoczynają swoją znajomość z FKWL. Chcieliśmy, by mogły uczestniczyć w wydarzeniach w dogodnym dla siebie czasie i miejscu. Wiele z tych osób zdecydowało się na udział w koncertach w siedzibie Filharmonii.\nZainteresowanie koncertami integracyjnymi połączonymi z warsztatami przerosło nasze oczekiwania, zwiększyła się liczba naszych odbiorców. Pierwszy koncert rozpoczęliśmy z 5 instytucjami zajmującymi się osobami ze szczególnymi potrzebami, a koncert finałowy zakończyliśmy już z 12. W sumie w wydarzeniach artystycznych wzięło udział ponad 2000 osób. To wszystko pokazało nam, jak ważna była to inicjatywa. Założeniem koncertów integracyjnych był wspólny występ na scenie osób pełnosprawnych (orkiestry) i uzdolnionych muzycznie osób ze szczególnymi potrzebami, w tym z niepełnosprawnościami, w roli solistów. Byli to artyści z Polski i ze środowiska lokalnego, wokaliści i instrumentaliści. Występy dały nam możliwość ich promowania, aktywizacji i inspirowania innych oraz wzajemnej integracji. Koncertom towarzyszyły warsztaty muzyczne i plastyczne, w których brały udział osoby pełnosprawne oraz osoby ze szczególnymi potrzebami i niepełnosprawnościami. Cały projekt zwieńczył koncert finałowy, połączony z prezentacją prac plastycznych i umiejętności muzycznych, nabytych podczas zajęć.\nNasi uczestnicy podkreślali, że wyjście na scenę i współtworzenie koncertu było dla nich spełnieniem marzeń i że mają poczucie, że robią coś wartościowego, coś co daje im nowe perspektywy i urozmaica ich życie.\nAutorka tekstu: Magdalena Goc, specjalista ds. programowych, Filharmonia\n4. Muzea\nCentralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi\nMiejscowość: Łódź\nLiczba mieszkańców: ok. 658 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Realizacja modelu dostępności wystawy\n\"Miasto-Moda-Maszyna\" dla osób niewidomych i słabowidzących.\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 86\nLiczba osób realizujących projekt: 2\nOpis przedsięwzięcia:\nCelem zadania było zwiększenie dostępności nowo otwartej wystawy stałej Miasto-\nModa-Maszyna dla odbiorców z niepełnosprawnością wzroku. Wystawa ukazuje historię i rolę przemysłu włókienniczego, który w XIX i XX w. kształtował oblicze\nŁodzi oraz wpływał na rozwój przemysłu odzieżowego w kraju. Podstawą ekspozycji są bogate zbiory urządzeń do produkcji, dokumenty i artefakty związane z historią zakładów, ich wyrobami i gotowymi ubiorami. W ramach zadania i we współpracy z przedstawicielami grupy docelowej zrealizowaliśmy model dostępności obejmujący m.in. zwiedzanie z audiodeskrypcją, ścieżkę naprowadzającą, komunikaty głosowe oraz obiekty dotykowe. Zrealizowaliśmy także pilotażowe warsztaty i oprowadzania oparte na wrażeniach pozawizualnych oraz szkolenie dla personelu.\n\n54 Dobre praktyki\nDobra praktyka – krok 6\nZależało nam na jak najszerszym udostępnieniu wystawy Miasto-Moda-Maszyna ważnej dla mieszkańców regionu i turystów. Skupiliśmy się na osobach niewidomych i słabowidzących, ponieważ mają najbardziej utrudniony odbiór wystawy przez jej głównie wizualny charakter. Zaplanowaliśmy działania, a w czasie przygotowywania dostępności wszystkie zamawiane rozwiązania były konsultowane i testowane przez konsultanta ds. dostępności – osobę niedowidzącą. Przygotowaliśmy ścieżkę naprowadzającą. Została ona poprowadzona przez całą wystawę na trzech piętrach ekspozycji. Obejmuje ona pola uwagi przy obiektach do dotykania i słuchania.\nNa ekspozycji udostępniliśmy 35 audiodeskrypcji do wybranych obiektów i stref tematycznych, dzięki czemu odbiorca może zwiedzać wystawę z pomocą audioprzewodnika. Ponadto poszerzyliśmy znacząco zakres obiektów dostępnych dotykowo. Stworzyliśmy 10 replik obiektów przeznaczonych do dotykania, w tym murali, neonu, maszyn włókienniczych i strojów prezentowanych na ekspozycji.\nPrzygotowaliśmy także dotykowy odpowiednik eksponowanej na wystawie mapy z granicami Łodzi z różnych lat. Projekt zwieńczyła realizacja 3 wielozmysłowych warsztatów edukacyjnych i 2 oprowadzań po wystawie, skierowanych głównie do osób słabowidzących i niewidomych. Wyszło znakomicie – zwiedzający samoistnie zwracali uwagę na wszystkie elementy podróży odbiorcy. Podkreślali także rolę przeszkolonego i pomocnego personelu jako czynnika nawet ważniejszego od poziomu dostosowania infrastruktury. Reprezentatywnym przykładem mogą być słowa: \"Pan przewodnik był niesamowity. Ja jako asystent osoby niewidomej nie byłam potrzebna”.\nAutorka tekstu: Marzena Wiśniak - zastępca dyrektora Centralnego Muzeum\nWłókiennictwa w Łodzi.\nMuzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie\nMiejscowość: Głogów\nLiczba mieszkańców: ok. 62 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Muzeum na wyciągnięcie ręki\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 39\nLiczba osób realizujących projekt: 2\nOpis przedsięwzięcia:\nPrzedsięwzięcie grantowe zakładało dostosowanie oferty Muzeum Archeologiczno-\nHistorycznego w Głogowie do potrzeb lokalnej społeczności i zapewnienie możliwości uczestnictwa w wydarzeniach osobom ze szczególnymi potrzebami w zakresie słyszenia i widzenia. Wśród odbiorców znaleźli się m.in. seniorzy, osoby niewidome i słabowidzące, osoby głuche i słabosłyszące. W ramach przedsięwzięcia nawiązano współpracę z organizacjami i grupami nieformalnymi, zrzeszającymi osoby ze szczególnymi potrzebami, przeszkolono kadrę pracowniczą. Zaktualizowano też stronę internetową, wprowadzono udogodnienia w zakresie widzenia i słyszenia\n(m.in. pętle indukcyjne, oznaczenia w alfabecie Braille’a, tyflografiki i tyflomapy).\nZrealizowano audiowycieczki: w języku polskim, z audiodeskrypcją i wideowycieczkę w Polskim Języku Migowym. Przygotowano także wystawę z towarzyszącym jej katalogiem, również w wersji dźwiękowej.\nDobra praktyka – krok 6\nNajwiększym i najbardziej innowacyjnym działaniem podczas przedsięwzięcia było udostępnienie wystawy Dziedzictwo kulturowe szlachty ziemi głogowskiej. Scenariusz konsultowano z samorzecznikami, a żeby lepiej przygotować uczestników do odbioru\n\n55 Dobre praktyki znajdujących się na niej treści, zorganizowano spotkania i warsztaty. Uczestnicy poznawali historię szlachty oraz ich siedzib, wykonywali modele monet i herbów z gliny, próbowali sił w rekonstruowaniu sukni z papieru, tworzeniu makiety pałacu etc. Ich prace zostały następnie włączone do ekspozycji. Na wystawie znalazły się materiały ilustracyjne, prezentujące okoliczne pałace oraz informacje o nich. Zadbano o angażowanie jak największej ilości zmysłów, dlatego też pojawiła się scenografia ukazująca salonik szlachecki z prezentacją obiektów zabytkowych, dotykowe plany wybranych pałaców oraz parków znajdujących się przy budynkach (z zaznaczonymi drzewami oraz zbiornikami wodnymi), kopie herbów z płyty nagrobnej wykonane w skali 1:1. Dodatkowo przygotowano tablicę zapachów, zawierającą pojemniki oznaczone napisami w alfabecie Braille’a, dzięki którym zwiedzający mogą poczuć, jakie aromaty unosiły się w przypałacowych ogrodach. Cała wystawa została opisana i nagrana w postaci audiowycieczki w języku polskim i z audiodeskrypcją, dodatkowo w przestrzeni pojawiły się także informatory w ETR. Wydrukowano również katalog wystawy oraz nagrano jego wersję dźwiękową z audiodeskrypcją, które następnie zostały przekazane nieodpłatnie zwiedzającym.\nAutorka tekstu: Paulina Lemańska, koordynatorka Dostępności, Muzeum\nArcheologiczno-Historyczne w Głogowie\nObejrzyj film podsumowujący projekt Muzeum na wyciągnięcie ręki:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nMuzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II\nMiejscowość: Wadowice\nLiczba mieszkańców: ok. 20 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Dom dla każdego. Sensoryczna ścieżka zwiedzania i warsztaty dla osób ze szczególnymi potrzebami w Muzeum Dom Rodzinny Ojca\nŚwiętego Jana Pawła II w Wadowicach\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 38\nLiczba osób realizujących projekt: 4\nOpis przedsięwzięcia:\nWszystko zaczęło się od marzenia, by Muzeum było miejscem, gdzie każdy czuje się dobrze i bezpiecznie. Już wcześniej podejmowaliśmy działania na rzecz dostępności, ale szukaliśmy rozwiązań, dzięki którym osoby niewidome, osoby w spektrum autyzmu i osoby z niepełnosprawnością intelektualną będą mogły poznawać historię\nJana Pawła II i jego dziedzictwo w sposób dla nich optymalny. Zdecydowaliśmy więc o realizacji naszego przedsięwzięcia. W jego trakcie pozyskaliśmy ok. 60 eksponatów dotykowych, plany orientacyjne każdego piętra w formie tyflografii, wydaliśmy przewodnik do ścieżki w ETR i jej dźwiękową wersję, powstały Warsztaty bez barier, udostępniliśmy nauszniki wyciszające i folie powiększające. Zaczęliśmy od przygotowania całego Zespołu instytucji. A co najważniejsze, wszystko robiliśmy wspólnie z osobami, do których kierujemy nasze przedsięwzięcie.\nDobra praktyka – krok 6\nRealizacja przedsięwzięcia zakładała zaangażowanie wielu osób i była pracą Zespołu,\n\n56 Dobre praktyki dlatego na każdym etapie rozmawialiśmy z osobami ze szczególnymi potrzebami.\nPrzedstawiciele zainteresowanych środowisk współtworzyli ofertę wspólnie z nami.\nNa przykład: wybierając eksponaty, które chcieliśmy udostępnić do dotykania, pytaliśmy, które będą najbardziej interesujące i atrakcyjne, a szukając dźwięków do nagrania ścieżki sensorycznej, konsultowaliśmy, które z nich są właściwe – nie będą drażniące czy niepokojące. Również na etapie zamówień dbaliśmy, by to, co kupujemy, było przetestowane przez osoby ze szczególnymi potrzebami. Tablice tyflograficzne z alfabetem Braille’a sprawdziły osoby niewidome posługujące się tym alfabetem, a tekst przewodnika w ETR był sprawdzony i oceniony przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Zanim wdrożyliśmy ścieżkę sensoryczną i Warsztaty bez barier, zaprosiliśmy grupy testowe, by jeszcze na tym etapie wprowadzić ewentualne zmiany. Ważnym dla nas momentem było wprowadzenie muzealnej ścieżki i warsztatów opartych na Modelu do stałej oferty poprzez zarządzenie dyrektora.\nPierwszym eksponatem dotykowym, który widzą zwiedzający jest szkolna tabliczka sprzed 100 lat. Dla nas to dość symboliczne, ponieważ wciąż uczymy się dostępności, a co istotniejsze jesteśmy na nią otwarci i chcemy się jej uczyć.\nAutorka tekstu: Anna Czajkowska-Sałapat, Specjalista ds. komunikacji i edukacji,\nKoordynatorka dostępności - Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II w Wadowicach\nMuzeum Emigracji w Gdyni\nMiejscowość: Gdynia\nLiczba mieszkańców: pow. 242 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Wdrożenie Modelu zapewniania dostępności oferty w Muzeum Emigracji w Gdyni\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 43\nLiczba osób realizujących projekt: 1 koordynatorka + zaangażowany zespół\nOpis przedsięwzięcia:\nProjekt skierowany był do osób z niepełnosprawnością wzroku, słuchu, intelektualną i o ograniczonej mobilności. Jego celem było zwiększenie dostępności wystawy stałej i obsługi Muzeum Emigracji w Gdyni dla tych grup. Założenia projektu zostały przygotowane wspólnie ze społecznym Zespołem ds. dostępności, w którego skład wchodzą osoby z niepełnosprawnościami.\nW ramach działania powstały materiały ułatwiające osobom z niepełnosprawnością odbiór treści wystawy: audiodeskrypcje, modele dotykowe i tyflografiki, audioprzewodnik z audiodeskrypcją, audioprzewodniki dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, tłumaczenia na polski język migowy.\nPracownicy zostali przeszkoleni z obsługi widza i z komunikacji, zaś wolontariusze i część zespołu - z tworzenia audiodeskrypcji na żywo. W ramach projektu powstały filmy o dostępności Muzeum, stanowiące mini-przewodniki po narzędziach zwiększających dostępność. Treści wystawy stałej stały się dostępne dla większej liczby odbiorców, co umożliwi szersze poznanie historii emigracji.\nDobra praktyka: Podróż odbiorcy – Korzystanie z oferty\nZgodnie z zasadami Modelu, cała podróż odbiorcy została przeanalizowana w każdym obszarze, w którym zdecydowaliśmy się podjąć działania. Wyniki analizy\n\n57 Dobre praktyki pozwoliły nam planować kolejne działania. Etap korzystania z oferty wygląda następująco:\nWidzenie: zwiedzający mogą skorzystać z audioprzewodnika z audiodeskrypcją oraz pomocy dotykowych, którym również towarzyszą audiodeskrypcje. Osoby słabowidzące mogą wypożyczyć w kasie szkła powiększające, a grupy mogą skorzystać z bezpłatnego oprowadzania z audiodeskrypcją lub dostosowanych warsztatów edukacyjnych. Wystawy czasowe są poszerzane o audiodeskrypcje i audioprzewodniki, a jeśli ktoś chce skorzystać z szatni – część szafek ma oznaczenia w alfabecie Braille’a.\nSłyszenie: w kasie i księgarni są pętle indukcyjne i dostęp do tłumaczenia na PJM za pośrednictwem tłumacza Migam. Zwiedzający mogą skorzystać z wideoprzewodnika w PJM oraz tłumaczeń tekstów wystawy na PJM dostępnych po zeskanowaniu kodów QR, mogą też wypożyczyć w kasie audioprzewodnik z pętlą indukcyjną. Grupy mogą skorzystać z oprowadzania oraz warsztatów edukacyjnych w PJM, a wystawy czasowe są poszerzane o materiały i wydarzenia towarzyszące w PJM.\nPoruszanie się: lady w kasie i księgarni są obniżone, zwiedzający mogą wypożyczyć wózek. W różnych przestrzeniach Muzeum znajdują się miejsca do siedzenia, większość przestrzeni wystawy jest dostępna dla osób na wózkach, a wystawy czasowe projektowane są w taki sposób, aby były dostępne architektonicznie.\nTowarzyszące wystawom wydarzenia odbywają się w dostępnych salach.\nRozumienie: zwiedzający mogą przygotować się do wizyty czytając przedprzewodnik dostępny na stronie muzeum. Na miejscu mogą skorzystać z dwóch rodzajów audioprzewodników – dla osób dorosłych z niepełnosprawnością intelektualną i dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną. Grupy mogą też skorzystać z oprowadzania lub warsztatów dostosowanych do potrzeb osób z niepełnosprawnością intelektualną. Wystawom czasowym towarzyszą przewodniki w ETR – pełnią one rolę przedprzewodników, ale również opisują poszczególne sale i treści w ETR. Wystawy czasowe są przy tym poszerzane o wydarzenia towarzyszące skierowane do osób z niepełnosprawnością intelektualną. Na stronie Muzeum jest opis w ETR jak skorzystać z samoobsługowej szatni.\nAutorka tekstu: Marta Otrębska, Główna Specjalistka ds. Wolontariatu,\nKoordynatorka ds. Dostępności, Muzeum Emigracji w Gdyni\nMuzeum Etnograficzne im. Marii\nZnamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu\nMiejscowość: Toruń\nLiczba mieszkańców: pow. 172 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Tradycje dostępne na święta. Zwiększanie dostępności ekspozycji stałych i czasowych w Muzeum Etnograficznym im. Marii\nZnamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu.\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 86\nLiczba osób realizujących projekt: 4\nOpis przedsięwzięcia:\nNasze działania prowadziły do zwiększenia dostępności aranżacji świątecznych\n\n58 Dobre praktyki prezentowanych na ekspozycjach muzeum. Wprowadziliśmy udogodnienia, które zapewniają dostęp do wyznaczonych sektorów naszej instytucji w następujących obszarach: poruszanie się, widzenie, słyszenie, rozumienie i czucie. Osiągnęliśmy to poprzez wprowadzenie audioprzewodników z audiodeskrypcją oraz aplikacji przewodnickiej, którą można odtworzyć na własnym telefonie. Zapewniliśmy plany tyflograficzne, mapy termoformowane oraz oznaczenie dźwiękowe ważnych miejsc dzięki wykorzystaniu aplikacji YourWay Plus. W budynku Arsenału zamontowano też linie prowadzące od wejścia przez całą wystawę stałą.\nWyposażenie Muzeum wzbogaciliśmy również o recepcyjne pętle indukcyjne oraz pętle przenośne, wypożyczane w czasie zwiedzania z przewodnikiem. Poszerzyliśmy drzwi wejściowe do sklepiku-kasy i zadbaliśmy o przenośną pochylnię, montowaną na życzenie.\nW ramach przedsięwzięcia grantowego pracownicy Oddziału brali udział w szkoleniach, które dotyczyły: dostępności cyfrowej, wsparcia dla osób ze szczególnymi potrzebami, wsparcia osób w spektrum autyzmu. Mając świadomość jeszcze bardzo dużych potrzeb naszego Muzeum w zakresie dostępności będziemy krok po kroku zwiększać dostępność muzealnej oferty.\nDobra praktyka – krok 1\nDowiedziawszy się o projekcie działaliśmy bardzo szybko i intuicyjnie. Dział edukacyjny naszego Muzeum od wielu lat współpracował już ze szkołami, fundacjami, stowarzyszeniami pracującymi na rzecz osób ze szczególnymi potrzebami. Jednak ze względu na charakter instytucji, podejmowane działania były w zakresie podstawowym. Grant pozwolił nam zacząć myśleć perspektywicznie i szukać rozwiązań, które moglibyśmy wprowadzić. Na początku stworzyłyśmy zespół\n3-osobowy, określając pierwsze potrzeby. Zaprosiłyśmy do rozmów szersze grono pracowników, zorganizowałyśmy szkolenia. Zrobiliśmy wiele. Jednak ze wszystkich działań najbardziej jestem zadowolona ze wszystkich pracowników, którzy bardzo chętnie i aktywnie uczestniczyli we wszystkich organizowanych szkoleniach z zakresu dostępności. Myślę, że dzięki temu znacznie poprawiła się jakość obsługi naszych gości. Łatwiej przychodzi komunikacja z osobami niepełnosprawnymi i szybsza reakcja na różne sytuacje w kontaktach z osobami z niepełnosprawnością.\nWiększe jest uwrażliwienie na indywidualne potrzeby wynikające z rodzaju niepełnosprawności. Nasi współpracownicy poznali różne rodzaje niepełnosprawności oraz potrzeby, są przygotowani do profesjonalnej obsługi.\nAutorki tesktu: Anna Maślak – kierownik oddziału Olenderskiego Parku\nEtnograficznego; Małgorzata Kopańska-Mizeria – kierownik działu organizacyjnego;\nSylwia Stegenta – zastępca dyrektora ds. administracyjnych / koordynator dostępności\nObejrzyj film podsumowujący projekt Tradycje dostępne na święta. Zwiększanie dostępności ekspozycji stałych i czasowych w Muzeum Etnograficznym im. Marii\nZnamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\n\n59 Dobre praktyki\nPaństwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau\nMiejscowość: Oświęcim\nLiczba mieszkańców: 36 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Auschwitz - pamięć dostępna\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 487\nLiczba osób realizujących projekt: 2\nOpis przedsięwzięcia:\nCelem działania było dostosowanie zwiedzania byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz do potrzeb odbiorcy z niepełnosprawnością słuchu.\nDzięki ścieżce zwiedzania opracowanej w polskim języku migowym, dostępnej do wypożyczenia na tabletach lub do pobrania na własne urządzenie poprzez kod\nQR, osoby g/Głuche mogą zwiedzić Miejsce Pamięci w sposób samodzielny i ze zrozumieniem treści prezentowanych na wystawie głównej na równi z odbiorcą słyszącym. Ponadto w ramach działania zostały znacząco zmniejszone bariery utrudniające zwiedzanie, jak pozyskanie informacji o zasadach zwiedzania czy rezerwacja wstępu.\nDodatkowo w polskim języku migowym zostały nagrane treści podcastu O Auschwitz, jak również multibook przygotowujący i podsumowujący wizytę w Muzeum.\nDobra praktyka – krok 6\nOd dłuższego czasu Muzeum Auschwitz wprowadza rozwiązania, zwiększające dostępność Miejsca Pamięci dla osób z niepełnosprawnościami (w obszarze widzenia i rozumienia). Osoby z niepełnosprawnością słuchu często przybywają do Muzeum jako grupy zorganizowane z tłumaczem. Po wstępnych rozmowach w międzydziałowej grupie ds. dostępności została podjęta decyzja, żeby opracować rozwiązania dla g/Głuchych, zwiedzających Muzeum indywidualnie. Wspólnie z partnerami ze środowisk osób głuchych przyjrzeliśmy się temu, jak wygląda wizyta w Muzeum osoby indywidualnej i jakie bariery napotyka osoba głucha w trzech obszarach:\nkomunikacji, informacji i organizacji zwiedzania. Okazało się, że odwiedzający z niepełnosprawnością słuchu napotykają trudności już na etapie dostępu do informacji o rezerwacji wizyty. Postanowiliśmy to zmienić, a wszelkie pomoce zdecydowaliśmy się przygotować w PJM i SJM. Opracowaliśmy więc w języku migowym nagranie zasad zwiedzania Muzeum, od momentu rezerwacji wizyty na stronie do rozpoczęcia zwiedzania, oraz nagranie regulaminu obowiązkowego dla każdego odwiedzającego Muzeum. Przygotowaliśmy również komentarz historyczny w postaci dostosowanej ścieżki zwiedzania byłego KL Auschwitz. Zostały też przetłumaczone na języki migowe, opracowane już wcześniej przez MCEAH, materiały edukacyjne pogłębiające wiedzę otrzymaną w trakcie zwiedzania: multibook oraz podcast O Auschwitz.\nPoprzez realizację działania grantowego chcieliśmy nie tyle dotrzeć do nowej grupy odbiorców – osób z niepełnosprawnością słuchu – co zachęcić ich do liczniejszego odwiedzania Muzeum poprzez zniwelowanie barier i możliwość samodzielnego zwiedzania na równi z osobami słyszącymi.\nAutorki tekstu: Alicja Wójcik, Nataliia Tkachenko, edukatorki, Państwowe Muzeum\nAuschwitz-Birkenau\n\n60 Dobre praktyki\n5. Teatry\nLubuski Teatr w Zielonej Górze\nMiejscowość: Zielona Góra\nLiczba mieszkańców: 126 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Teatr – widzę, słyszę, rozumiem\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 65\nLiczba osób realizujących projekt: 3\nOpis przedsięwzięcia:\nProjekt obejmował działania, mające na celu poprawę dostępności oferty artystycznej teatru, odbioru i umożliwienie pełniejszego uczestnictwa w wydarzeniach poprzez:\ntłumaczenia na język migowy i audiodeskrypcję spektakli, czytania performatywne z PJM, warsztaty touch tour przed spektaklami, filmowe oraz tekstowe przewodniki po teatrze, przedprzewodniki do spektakli. Zaplanowaliśmy zakup sprzętu i wyposażenia:\nodbiorniki do audiodeskrypcji, tyflografiki, pętle indukcyjne i słuchawki wyciszające, zabawki edukacyjne/sensoryczne, sprzęt do ewakuacji oraz stworzenie strefy wypoczynku.\nDobra praktyka – krok 7\nKażde wydarzenie było promowane w social mediach i na stronie internetowej teatru w formie tekstowej i zapowiedzi filmowych; wprowadzono system oznaczeń na repertuarach (AD); udostępniono na stronie www. teatru przedprzewodniki do spektakli (plik pdf.). Zostały też przygotowane materiały promocyjne do spektakli oraz promujące samo przedsięwzięcie grantowe. Materiały były dostępne w teatrze, rozwożone do placówek w woj. lubuskim. Nawiązano kontakt ze stowarzyszeniami i przedstawicielami środowisk osób niepełnosprawnych w celu informowania o ofercie artystycznej. Foldery do spektakli zostały wykonane w czarnodruku oraz w alfabecie Braille’a. Były one bezpłatne, ale okazało się, że materiały te nie były tak atrakcyjne i przydatne dla widzów jak zakładaliśmy. W naszym regionie osoby ze środowiska osób niewidomych, z którymi mieliśmy kontakt, nie korzystają z pisma Braille’a. Odbyły się konferencje prasowe na temat realizacji projektu; osoby zaangażowane w projekt cyklicznie udzielały wywiadów w lokalnym radio.\nAutorki dobrych praktyk: Dagmara Jastrzębska, koordynator ds. dostępności w Lubuskim Teatrze w Zielonej Górze; Joanna Marcinkowska - specjalista ds.\nedukacji, konsultant programowy w Lubuskim Teatrze w Zielonej Górze; Justyna\nSpiak - specjalista ds.projektów w Lubuskim Teatrze w Zielonej Górze\nObejrzyj film podsumowujący projekt Teatr – widzę, słyszę, rozumiem:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\n\n61 Dobre praktyki\nMiędzynarodowe Centrum Kultury Nowy Teatr\nMiejscowość: Warszawa\nLiczba mieszkańców: pow. 1,8 mln.\nNazwa przedsięwzięcia: Nowy bez barier\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 90\nLiczba osób realizujących projekt: 1 koordynatorka + zaangażowany zespół\nOpis przedsięwzięcia:\nW ramach przedsięwzięcia podjęliśmy próbę zaopiekowania się wszystkimi obszarami związanymi z dostępnością. Nasza przestrzeń to nie tylko teatr, ale również bar, księgarnia, duży dziedziniec. Dostępność naszej przestrzeni i wydarzeń to był motor naszych działań: tłumaczenia PJM, napisy polskie dla niesłyszących, audiodeskrypcje, warsztaty dla osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi, ETR, przedprzewodniki, touchtoury, personalizowana kabina lektorska, pętle indukcyjne totupointy, poprawa strony internetowej i wiele innych. Ale przede wszystkim chcieliśmy, żeby różne udogodnienia stały się impulsem do tworzenia naszego teatru jako miejsca budowania wspólnoty, nawiązywania relacji, poznawania różnych perspektyw. Chcieliśmy, żeby nasza instytucja była miejscem tworzenia kultury nie tylko w wymiarze artystycznym, ale również społecznym, instytucją publiczną uwzględniającą potrzeby różnych osób.\nDobra praktyka – krok 4\nZależało nam na tym, że spróbować działań we wszystkich obszarach i przekonać się, czy uda się je zrealizować. Każdy aspekt dostępności konsultowałam bezpośrednio z odbiorcami wydarzeń, z osobami pracującymi nad udostępnianiem oraz z twórcami wydarzeń i pracownikami (np. z działem technicznym). Nie koncentrowaliśmy się na ilości udostępnianych wydarzeń, tylko na jakości i kompleksowości udostępnienia.\nPrzy niektórych spektaklach okazało się, że napisy nie są dobrym rozwiązaniem ze względu na dużą ilość improwizacji aktorskich. W innym przypadku żarty językowe oparte na dźwiękowych zabawach nie były przekładalne na PJM. Jednocześnie okazało się, że długie, czasem ponad czterogodzinne spektakle, podejmujące trudne tematy, mogą być dostępne dla osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi czy w spektrum autyzmu. Te osoby nie muszą przychodzić na spektakl na żywo, w zamian mogą podczas wspólnych warsztatów w teatrze obejrzeć jego fragmenty na nagraniu.\nPrzestaliśmy myśleć o teatrze jako o sklepie z wydarzeniami, a zaczęliśmy jako o miejscu budowania wspólnoty i doświadczania sztuki różnymi sposobami.\nPrzyjęliśmy zasadę, że wybór to również możliwość NIE wzięcia w czymś udziału.\nNie kierowaliśmy się więc tym, czy według nas dany spektakl będzie interesujący dla danej grupy. Bo przecież grupa naszych odbiorców jest różnorodna pod względem upodobań estetycznych, artystycznych gustów, znajomości kodów kulturowych itd.\nnawet jeśli łączą ich dodatkowe potrzeby czy niepełnosprawności.\nAutorka tekstu: Helena Świegocka, kierowniczka widowni i specjalistka ds.\ndostępności, Nowy Teatr\nTeatr Lalek Guliwer\nMiejscowość: Warszawa\nLiczba mieszkańców: pow. 1,8 mln.\nNazwa przedsięwzięcia: RówniRóżni.doc. Model partycypacyjny teatru, włączający osoby niewidome i w spektrum autyzmu w proces tworzenia spektakli: od pomysłu do premiery.\n\n62 Dobre praktyki\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 44\nLiczba osób realizujących projekt: 1\nOpis przedsięwzięcia:\nW wyniku współpracy z osobami z niepełnosprawnością wzroku oraz osobami w spektrum autyzmu powstały dwa spektakle. Współpraca z osobami z niepełnosprawnością wzroku doprowadziła do stworzenia spektaklu o charakterze częściowego słuchowiska Wszystko w głowie. Główną rolę w spektaklu gra\nMarek Reiss – niewidomy aktor, który otrzymał rolę w wyniku castingu. W wyniku współpracy z osobami w spektrum autyzmu powstał natomiast spektakl w formie wystawy w działaniu pod nazwą Gwiezdne Dzieci. Oba spektakle były uzgadniane z Radą Konsultacyjną projektu, w której skład weszły zarówno osoby z niepełnosprawnością, w spektrum autyzmu, jak i pracownicy teatru oraz eksperci zewnętrzni. Dostępność w tym przedsięwzięciu potraktowaliśmy jako rodzaj sprzężenia zwrotnego, przyjmując założenie, że Teatr nie będzie w stanie stworzyć wydarzenia całkowicie dostępnego, jeśli to osoby ze szczególnymi potrzebami udostępnią mu swojego doświadczenia i wiedzy.\nDobra praktyka – krok 2\nRealizując grant nawiązaliśmy współpracę z różnymi osobami i organizacjami, reprezentującymi zarówno środowisko osób z niepełnosprawnością wzroku, jak i środowisko osób w spektrum autyzmu. Byliśmy bardzo otwarci, cieszyliśmy się z każdej chęci współdziałania. Nawiązaliśmy głębszą współpracę z Polskim\nZwiązkiem Niewidomych i Ośrodkiem Szkolno-Wychowawczym dla Osób\nNiewidomych w Laskach. A także z indywidualnymi przedstawicielami środowisk osób z niepełnosprawnościami: rodzicami z dziećmi i osobami dorosłymi, jak m.in. duet\nVIP Team. Nawiązaliśmy głębszą współpracę z Fundacją SYNAPSIS i Terapeutyczną\nSzkołą Podstawową Chocimska w Warszawie. A także między innymi z Dawidem\nWichą z Pracowni Rzeczy Różnych Fundacji SYNAPSIS czy Barbarą Winkler – samorzeczniczką, pracującą z dziećmi w spektrum autyzmu. Przedstawiciele tych instytucji i organizacji oraz indywidualne osoby współtworzą z nami Radę\nKonsultacyjną.\nJednym z trudniejszych i ważniejszych, ale wyróżniających projekt elementów, okazała się kwestia castingu na głównego aktora spektaklu Wszystko w głowie.\nDo tej roli poszukiwaliśmy osoby niewidomej. Wiele osób, głównie tych nie działających w środowisku osób z niepełnosprawnościami, skrytykowało nas za ten pomysł. Jednak w środowisku osób z niepełnosprawnością wzroku spotkał się on z bardzo dobrym przyjęciem i zainteresowaniem: ze względu na potraktowanie w sposób profesjonalny osób z niepełnosprawnością wzroku. To był też pierwszy krok na naszej drodze do odkrycia szokującej dla nas kwestii: braku profesjonalnego kształcenia osób z niepełnosprawnościami (w szczególności z niepełnosprawnością wzroku) na kierunkach artystycznych w Polsce.\nSkuteczne tworzenie „kultury bez barier” dzieje się z dwóch stron jednocześnie.\nNie da się „włączyć” osób z niepełnosprawnościami w kulturę, udostępniać im kultury i sztuki, jeśli robi się to „z góry”, bez ich sprawczego udziału, z pełnym wyższości hasłem na ustach, że robi się to „dla nich”. Ten projekt jest właśnie o tym, że skuteczne burzenie barier to burzenie z dwóch stron jednocześnie.\nAutorka tekstu: Anna Kierkosz, kuratorka ds. edukacji i projektów, Teatr Lalek Guliwer\n\n63 Dobre praktyki\nObejrzyj film podsumowujący projekt RówniRóżni.doc.\nModel partycypacyjny teatru, włączający osoby niewidome i w spektrum autyzmu w proces tworzenia spektakli: od pomysłu do premiery:\n→ film z napisami\n→ film z audiodeskrypcją\nWrocławski Teatr Lalek\nMiejscowość: Wrocław\nLiczba mieszkańców: ok. 674 tys.\nNazwa przedsięwzięcia: Teatr wrażliwy. Dostosowanie repertuaru Wrocławskiego\nTeatru Lalek dla odbiorców o szczególnych potrzebach.\nLiczba osób zatrudnionych w instytucji: 74\nLiczba osób realizujących projekt: 1\nOpis przedsięwzięcia:\n„Teatr wrażliwy” to hasło zmiany, która dokonała się w WTL w ramach programu\nKultura bez Barier. Przyjrzeliśmy się potencjałom, obserwacjom i potrzebom pojedynczych pracowników oraz całych działów i odpowiedzieliśmy na nie, by wspólnie pracować na rzecz tworzenia instytucji otwartej. Zadbaliśmy, by przestrzeń\nTeatru była bardziej przyjazna dla osób z różnymi potrzebami. Zakupiliśmy sprzęt, dzięki któremu możemy wesprzeć odbiór sztuki teatru. Zrealizowaliśmy kilka cykli szkoleniowych, które precyzyjnie odpowiadały na zainteresowania i potrzeby różnych grup pracowników. Wreszcie zaproponowaliśmy naszym odbiorcom 118 dostępnych wydarzeń: spektakli, warsztatów, spacerów po teatrze. Nawiązaliśmy stałą współpracę z organizacjami, działającymi na rzecz osób ze szczególnymi potrzebami i wspólnie zaprojektowaliśmy działania na miarę konkretnych osób i grup. U nas osoby ze szczególnymi potrzebami były nie tylko odbiorcami, ale również współtworzyły wydarzenia artystyczne i prowadziły warsztaty.\nDobra praktyka – krok 1\nJeszcze przed realizacją grantu pracownicy odpowiedzialni za programowanie działań instytucji wybrali spośród siebie osobę, która chciała podjąć się funkcji specjalistki ds. dostępności i zaproponowali tę kandydaturę (wraz z planem działań) dyrekcji. Dyrektor zaakceptował propozycję. I choć w ślad za decyzją nie poszło żadne oficjalne przedstawienie koordynatorki, to miała ona pełną swobodę w zarządzaniu budżetem przedsięwzięcia, zapraszaniu pracowników do współpracy oraz informowaniu o realizowanych wydarzeniach i wspólnych sukcesach.\nWobec odsunięcia się dyrektora na dalszy plan, dostępność nie była odgórnie narzuconym obowiązkiem, ale oddolną inicjatywą. To sprawiało, że stała się ona tematem koleżeńskich rozmów, wymiany doświadczeń, dzielenia się emocjami, przedmiotem artystycznych decyzji, wspólnym (pozytywnym) doświadczeniem, do którego chciały dołączać kolejne osoby. W projekcie prowadziliśmy szkolenia dla pracowników, z dużą dbałością o to, żeby każdy mógł się rozwijać w obszarze, który najbardziej go interesuje. Na początku zetknęliśmy się z nieufnością kierowników technicznych, którzy nie wyrażali zgody, aby ich pracownicy np. prowadzili warsztaty, ale dzięki rozmowom i elastycznemu (uwzględniającemu zasoby wszystkich działów) planowaniu repertuaru udało się ten opór przełamać. Powstał zespół, dzięki któremu dziś możemy zapewnić dostępność nie wybranych, ale wszystkich wydarzeń w Teatrze, a osoby ze szczególnymi potrzebami w każdym niemal pracowniku\n\n64 Dobre praktyki znajdą świetnie przygotowanego i otwartego przewodnika po świecie teatru. Przez osobę postronną duży – ponad pięćdziesięcioosobowy – zespół działający na rzecz dostępności został nazwany „mafią”. I tak geneza, jak i współpraca oraz skuteczność jakoś współgrają z historią Sycylijczyków. Oddolne inicjatywy mają siłę!\nAutorka tekstu: Marta Kurowska, koordynatorka pracy artystycznej Wrocławskiego\nTeatru Lalek\n\n65 Założenia dostępności\nRekomendacje\nWprowadzanie i rozwijanie dostępności może przynosić trwałe efekty, jeśli w instytucji kultury zostaną stworzone warunki pozwalające korzystać z wypracowanych rozwiązań. W Rekomendacjach przedstawiamy podpowiedzi, które pomogą tworzyć takie warunki i uczynić z dostępności praktykę codziennej działalności.\n1. Założenia dostępności\nDostępność to zadanie całej instytucji\nJedna osoba, nawet najbardziej zaangażowana i z największą wiedzą, nie zapewni dostępności w całej IK. Potrzebuje wsparcia ze strony innych pracowników. Zespół może być roboczy i modyfikowany w zależności od podejmowanych działań. Przy planowaniu kosztów w zespole znajdzie się osoba z działu administracji/zamówień publicznych. Przy przygotowaniu dostępnej oferty, będzie to zarówno ktoś z działów merytorycznych jak i technicznych. Przy promocji i informacji będzie to ktoś z promocji/marketingu.\nDostępność to proces\nNie jest możliwe udostępnienie od razu całej oferty instytucji kultury. Nie jest też możliwe wdrożenie dostępności raz na zawsze. Dostępność potrzebuje czasu, cierpliwości i systematyczności, bariery należy likwidować krok po kroku, zgodnie z porządkiem zaproponowanym w modelu.\nDostępność to współpraca z osobami ze szczególnymi potrzebami\nPlanowanie i wdrażanie dostępności nie powinno odbywać się wyłącznie siłami zespołu instytucji kultury. Należy nawiązać współpracę ze środowiskami zrzeszającymi osoby ze szczególnymi potrzebami. Im różnorodniejsza jest to grupa, tym bardziej kompleksowe wsparcie otrzymuje IK. W każdej organizacji czy środowisku są osoby aktywne, twórcze i zmotywowane – to liderzy. Można zaangażować ich we współpracę nie tylko jako ekspertów, samorzeczników, ale też jako współprowadzących, przewodników itp.\nDostępność to potencjał\nUdostępnienie zbiorów i przestrzeni osobom ze szczególnymi potrzebami daje instytucji szansę na rozwój, na zwiększenie publiczności i na zróżnicowanie oferty kulturalnej. Razem z grupą osób ze szczególnymi potrzebami do IK trafią ich rodziny i znajomi. Pozbawiona barier oferta czy przestrzeń nabiera często nieoczekiwanych walorów również dla osób niepotrzebujących dostępności w danym obszarze.\n\n66 Założenia dostępności\nWarto wykorzystywać ten potencjał i zapraszać na ciekawe wydarzenie sensoryczne, oprowadzanie z audiodeskrypcją, warsztaty w ciemności lub spacer prowadzony w języku migowym tłumaczony na język polski. Takie wydarzenia mogą przyciągnąć także odbiorców bez szczególnych potrzeb, stając się okazją do poszarzania doświadczeń i w efekcie do zwiększenia zrozumienia potrzeb innych.\nDostępność to proces twórczy\nMetody i techniki udostępniania kultury wymagają kreatywności. Za każdym razem należy je twórczo i racjonalnie przeobrażać na własny użytek. Trzeba je dostosowywać do potrzeb grupy, której mają służyć, do specyfiki konkretnej instytucji i do charakteru udostępnianej oferty. Na przykład w muzeum można zaprosić do tworzenia pomocy dotykowych pracowników działu konserwatorskiego. W teatrze może być to dział scenografii. Przy wsparciu samorzeczników i ekspertów stworzą unikatowe tyflografiki, czy makiety.\nDostępność to samodzielność i wybór\nDostępna instytucja kultury to placówka, którą każdy może swobodnie i niezależnie odwiedzić w każdej chwili jej działalności. To pewien ideał, ale warto do niego dążyć. Składa się na niego nie tylko udostępnienie oferty, ale również odpowiednie przygotowanie przestrzeni i osób, które pracują w instytucji kultury.\nDostępność to człowiek\nTechnika, nowoczesne urządzenia są ważne, ale dużo ważniejszy w dostępności jest zespół IK, który będzie wiedział, jak przyjąć osobę ze szczególnymi potrzebami i będzie chciał to robić. Dostępność tworzą przede wszystkim ludzie.\nJej wdrażanie to niekończące się spotkania, rozmowy, wymiany doświadczeń.\nTo umiejętność zdobywania wiedzy i dzielenia się dobrymi praktykami. Należy dbać też o współpracowników, osoby zatrudniane przez zewnętrzne firmy, na przykład pracowników ochrony czy dbających o czystość. Nie są oni zobligowani do szkoleń, można więc przygotować dla nich np. zestaw kart z prostymi wskazówkami, w jaki sposób wspierać osoby ze szczególnymi potrzebami.\n2. Zarządzanie dostępnością\nPowołanie koordynatora dostępności\nInstytucje, w których pracuje koordynator dostępności, likwidują bariery najefektywniej i najbardziej racjonalnie. Warto oficjalnie powołać w IK koordynatora dostępności. Taka osoba pomaga całemu zespołowi, który wie, do kogo może zwrócić się o radę w przypadku wątpliwości. Koordynator potrzebuje wyraźnego zapisu swoich obowiązków w umowie. Powinien być on wspierany przez osoby zarządzające\nIK. Należy stwarzać okazje, podczas których koordynator mógłby przekazywać wiedzę o dostępności, informować zespół o aktualnych działaniach dostępnościowych IK, o potrzebach, pomysłach i planach. Może robić to na spotkaniach zespołu lub przez\n\n67 Zarządzanie dostępnością wewnętrzny newsletter. Jest to szczególnie ważne w dużych organizacjach, które mają wiele działów.\nOrganizowanie cyklicznych szkoleń dla zespołu instytucji kultury\nInwestowanie w wiedzę zespołu to niezwykle efektywny sposób wdrażania i rozwijania dostępności. Szkolenia mogą mieć różny charakter:\n● Szkolenia uwrażliwiające\nNależy nimi objąć wszystkich pracowników instytucji kultury. Szkolenia te należy powtarzać co kilka lat, a każdy nowo zatrudniony pracownik powinien być objęty szkoleniem z zasad obsługi osób ze szczególnymi potrzebami.\n● Szkolenia z zakresu tworzenia dostępności\nSzkolenia takie powinny mieć postać warsztatów. Mogą to być warsztaty z tworzenia audiodeskrypcji, tekstów alternatywnych, tekstów ETR, z podstaw\nPJM, języka prostego, z tworzenia tyflografik. Mogą też dotyczyć dostępnej komunikacji i promocji oraz organizowania dostępnych wydarzeń.\n● Szkolenia inspiracyjne\nDobrą formą takich szkoleń są wizyty studyjne. W ich trakcie dochodzi do wymiany dobrych praktyk, dzielenia się nowościami w zakresie dostępności, nawiązywania i podtrzymywania kontaktu z osobami ze szczególnymi potrzebami.\n● Szkolenia z aspektów prawnych oraz w zakresie księgowości i zamówień publicznych\nSzkolenia przeznaczone przede wszystkim dla osób zarządzających instytucją kultury, dla pracowników działów zamówień publicznych, dla koordynatorów dostępności i osób tworzących zespoły ds. dostępności.\nOpracowanie planu realizowania dostępności\nPlan powinien być opracowany z udziałem koordynatora dostępności. Należy zaplanować w nim działania najbliższe, ale i projekty na kilka lat. Plan powinien być w miarę szczegółowy, należy go przy tym systematycznie, na przykład raz w roku, aktualizować. Tworzenie planu realizowania dostępności to stosunkowo długi proces, trzeba być cierpliwym i systematycznym. Założenia planu powinny być znane całemu zespołowi IK. Należy w nim określić jakie elementy oferty i w jaki sposób będą udostępniane. Warto też stworzyć standard dostępnej publikacji i informacji.\nStworzenie wewnętrznego poradnika dostępności\nOpracowanie powinno omawiać zasady likwidowania barier wykorzystywane w instytucji kultury, wskazywać istniejące procedury, prezentować wykorzystywane urządzenia i narzędzia, zawierać podpowiedzi poradników i podręczników, dzięki którym można samodzielnie pogłębiać wiedzę na temat dostępności. Poradnik powinien być regularnie aktualizowany. Jeśli nie ma czasu i przestrzeni aby stworzyć taki poradnik, można wykorzystać wydane już poradniki i standardy. Należy wybrać z nich treści pasujące do danego rodzaju instytucji kultury.\n\n68 Działania w otoczeniu instytucji kultury\nTworzenie bazy kontaktów osób ze szczególnymi potrzebami\nBaza kontaktów to bardzo efektywne narzędzie, z którego można korzystać w czasie promocji udostępnianej oferty. Baza pozwala prowadzić skuteczną akcję informacyjną umożliwiając rozsyłanie komunikatów bezpośrednio do zainteresowanych odbiorców kultury. W bazie warto więc zaznaczyć, kto woli otrzymywać newslettery i maile, kto smsy, a do kogo trzeba będzie zadzwonić. Może ją stworzyć koordynator dostępności lub inna współpracująca z nim osoba. Powinny korzystać z niej osoby prowadzące informację i promocję w IK.\nProwadzenie ewaluacji i audytów działań instytucji z zakresu dostepności\nEwaluacja i audyty powinny być inicjowane nie tylko po jednostkowym wydarzeniu, ale i w szerszej perspektywie, na przykład jako podsumowanie wszystkich działań podjętych w danym roku. Przeprowadzone badania należy analizować, podsumowywać i wyciągać z nich wnioski. Wynikami należy dzielić się nie tylko w ramach zespołu tworzącego dostępność, najważniejsze wnioski powinny być prezentowane wszystkim pracownikom instytucji kultury. Dobrym pomysłem jest stworzenie rocznego harmonogramu badań opinii i oczekiwań osób ze szczególnymi potrzebami.\n3. Działania w otoczeniu instytucji kultury\nProwadzenie stałej współpracy z organizatorem\nInstytucja kultury inicjująca lub rozwijająca dostępność powinna współdziałać w tym zakresie z organem założycielskim. Organizator IK (często więcej niż jednej) powinien wspierać IK w przygotowaniu i realizowaniu dostępności, wspierać w finansowaniu wydatków, określać wspólne standardy i tworzyć forum wymiany doświadczeń, organizować wspólne szkolenia.\nTworzenie partnerstw na rzecz dostępności\nInicjowanie sieci współpracy lub dołączanie do już działających inicjatyw jest bardzo istotnym czynnikiem w procesie zapewniania dostępności oferty instytucji kultury.\nWarto włączać się w takie działania. Współpraca może mieć różny charakter:\nSieć lokalnej współpracy – zawiązana z innymi IK oraz NGO działającymi w tej samej miejscowości, dzielnicy, gminie. W ramach tej sieci można inicjować wspólne działania, dzielić się dobrymi praktykami, posiadanym sprzętem, można budować publiczność osób zainteresowanych dostępną ofertą kulturalną. Można wspierać działania promocyjne i informacyjne. Można również prowadzić wspólnie rozmowy z przedstawicielami organu założycielskiego (jeśli jest to ten sam podmiot).\n\n69 Działania w otoczeniu instytucji kultury\nSieć współpracy branżowej – stworzona przez IK prowadzące ten sam rodzaj działalności kulturalnej. Może mieć charakter regionalny, na przykład wojewódzki, może też być ponadregionalna czy ogólnopolska. Taka sieć to znakomita platforma dzielenia się wiedzą, dobrymi praktykami. W jej ramach można stworzyć jedną grupę doradczą składającą się z samorzeczników, którzy będą doradzali w zakresie rozwiązań zwiększających dostępność w danym typie instytucji kultury.\n\n70 Słownik\nSłownik*\nA Alfabet Braille’a – system wypukłych znaków stworzony dla osób niewidomych do czytania i pisania. Podstawą każdego znaku jest wypukły sześciopunkt, którego rozmiar jest wystandaryzowany (nie można go pomniejszać ani powiększać przy druku lub produkcji).\nAlternatywne formy komunikowania się (AAC) – metody komunikowania się osób mających trudności z porozumiewaniem się za pomocą mowy.\nMogą być oparte o znaki manualne (język migowy), graficzne (piktogramy, obrazki, symbole), pismo (klocki słowne).\nAsystent (osobisty) osoby ze szczególnymi potrzebami – osoba, która wspiera osobę z niepełnosprawnością w pełnieniu ról społecznych, także w uczestnictwie w kulturze: może pomóc w zakupie biletów, dotarciu na miejsce wydarzenia, także w odbiorze wydarzenia na przykład przez\n„szeptaną” audiodeskrypcję.\nAudiodeskrypcja (AD) – werbalny opis treści wizualnych i audiowizualnych dla osób niewidomych. Dzięki audiodeskrypcji mają one szansę pełniej odebrać na przykład dzieło sztuki, film lub uczestniczyć w wydarzeniu kulturalnym.\nB Bariera – przeszkoda lub ograniczenie architektoniczne, cyfrowe lub informacyjno-komunikacyjne, które uniemożliwia lub utrudnia osobom ze szczególnymi potrzebami udział w różnych sferach życia na zasadzie równości z innymi osobami.\nC Czytnik ekranu (ang. screen reader) – program komputerowy, który rozpoznaje wyświetlany na ekranie komputera tekst oraz opisy alternatywne informacji graficznych i przetwarza je na syntezę głosową. To technologia asystująca, wykorzystywana przez osoby z niepełnosprawnością wzroku.\nIstnieją darmowe czytniki ekranu, które można pobrać. Najpopularniejsze systemy operacyjne (Microsoft, IOS, Android) mają własne czytniki.\nD Deskrypcja – opis słowny treści wizualnych, na przykład krótkiego materiału video, prezentacji, trailera. Deskrypcję wykorzystujemy wtedy, gdy nie mamy możliwości nagrania i montażu lektora. W takiej sytuacji deskrypcja pojawia się na przykład w poście pod opublikowanym filmem.\nDostępne dokumenty cyfrowe – pliki elektroniczne zawierające tekst odczytywalny maszynowo, dostosowany do programów asystujących, z których korzystają między innymi osoby z niepełnosprawnością wzroku.\n* Większość definicji została zaczerpnięta z publikacji: P. Cupryan, K. Kowalski,\nJ. Mańkowska, R. Więckowski, T. Włodarski, J. Zadrożny, A. Żórawska, Poradnik dla sektora kultury w zakresie zapewniania dostępności Ministerstwo Funduszy i Polityki\nRegionalnej, Warszawa 2021, → link, dostęp: 25.09.2023, s 13-20.\n\n71 Słownik\nDostępność – możliwość korzystania przez osoby ze szczególnymi potrzebami z oferty instytucji kultury w sposób możliwie pełny, trwały i na równi z innymi osobami.\nDruk powiększony – specjalnie przygotowany i sformatowany tekst dla osób niedowidzących, w tym osób starszych. Zasady przygotowania tekstu powiększonego dotyczą między innymi: rozmiaru czcionki, formatowania tekstu, wielkości marginesów i liczby ilustracji na stronie.\nE ETR – patrz: → Tekst łatwy do czytania i rozumienia\nG Głuchy – osoba posługująca się natywnie polskim językiem migowym;\nten język jest dla niej pierwszym i naturalnym. Osoba uznająca się za\nGłuchą nie uważa, że jest osobą z niepełnosprawnością, ale podkreśla, że przynależy do mniejszości językowo-kulturowej, utożsamia się z Kulturą\nGłuchych.\ngłuchy – osoba z niepełnosprawnością słuchu, nie słyszy, ale niekoniecznie posługuje się językiem migowym, nie zawsze utożsamia się z Kulturą\nGłuchych.\ng/Głusi – określenie odnoszące się do całej społeczności osób niesłyszących, uwzględniające istniejące w tej grupie potrzeby, oczekiwania i możliwości.\nJ Język prosty (ang. plain language) – standard językowy zalecany wszystkim autorom i instytucjom piszącym teksty adresowane do masowego odbiorcy. To język efektywny, komunikatywny, kładący nacisk na klarowność wypowiedzi i prostą formę.\nM Materiały dotykowe – nieodzowny element udostępniania oferty kulturalnej w obszarach widzenia i rozumienia. Bardzo dobrze uzupełniają audiodeskrypcję. Są to między innymi przedmioty oryginalne, makiety, tyflografiki, reliefy, druk wypukły czy modele w druku 3D.\nMiejsce wyciszenia – dostępna przestrzeń lub osobny pokój, gdzie można odpocząć od gwaru, tłumu, światła, dźwięków, można się uspokoić i wyciszy�� emocje. Przygotowanie takiego miejsca jest szczególnie ważne w przypadku udostępniania oferty w obszarach czucia i rozumienia.\nN Napisy dla osób niesłyszących – dostosowanie dla osób z niepełnosprawnością słuchu, które znają język polski. Są wykorzystywane w filmach, multimediach, spektaklach teatralnych oraz rejestracjach wydarzeń. Zawierają wypowiedzi osób, ale mają również informacje o dźwiękach i muzyce.\nNapisy na żywo – tekst wyświetlany na ekranie w czasie rzeczywistym.\nSą stosowane między innymi podczas debat, konferencji, wykładów, ale też wydarzeń plenerowych. Prezentują słowa, identyfikują osoby, opisują istotne dla zrozumienia treści dźwięki.\n\n72 Słownik\nO Osoba ze szczególnymi potrzebami – osoba, która ze względu na swoje cechy zewnętrzne lub wewnętrzne albo ze względu na okoliczności w których się znajduje, musi podjąć dodatkowe działania albo wykorzystać dodatkowe środki, by móc uczestniczyć w różnych sferach życia publicznego na zasadzie równości z innymi osobami.\nP Pętla indukcyjna – urządzenie wspomagające słyszenie osób z aparatami słuchowymi oraz implantami ślimakowymi wyposażonymi w cewkę indukcyjną. Pomaga lepiej i wyraźniej słyszeć mowę i inne dźwięki, na przykład dialogi w filmie czy muzykę na koncercie.\nPolski język migowy (PJM) – język przestrzenno-wizualny z gramatyką różniącą się od języka fonicznego. Składa się ze znaków migowych, mimiki.\nDla Głuchych w Polsce jest to pierwszy język. Język polski jest dla nich językiem drugim lub obcym.\nPrzedprzewodnik – publikacja, która pomaga przygotować się do poznawania oferty kulturalnej. W przedprzewodniku znajdują się informacje: jak trafić do instytucji, jak się w niej poruszać, gdzie znaleźć kasy, szatnie i przewodników. Zawiera też najważniejsze informacje związane z korzystaniem z oferty, ostrzega przed intensywnymi bodźcami.\nJest ilustrowany zdjęciami i grafikami. Szczególnie ważny w obszarach rozumienia i czucia.\nR Racjonalne usprawnienie – zmiany i dostosowania, nienakładające na instytucję kultury nadmiernego obciążenia, wprowadzane w celu zapewnienia osobom ze szczególnymi potrzebami możliwości korzystania z oferty IK na zasadzie równości z innymi osobami.\nS Samorzecznicy – osoby ze szczególnymi potrzebami reprezentujące siebie i inne osoby ze środowiska wobec np. mediów, urzędów i innych instytucji publicznych. Osoby te często są ekspertami, proponują i oceniają rozwiązania dostępnościowe.\nSystem językowo-migowy (SJM) – jest to środek komunikowania się osób doświadczających trwale lub okresowo trudności w komunikowaniu się.\nW SJM znaki migowe wspierają wypowiedź dźwiękowo-artykulacyjną.\nSłuchawki wyciszające – chronią przed nadmiernymi bodźcami dźwiękowymi i hałasem. Są szczególnie przydatne do udostępniania oferty w obszarach rozumienia i czucia.\nSystemy FM – system FM bezprzewodowo przesyła sygnał – na przykład głos osoby mówiącej – do słuchacza. Potrzebny jest nadajnik (z mikrofonem krawatowym lub przesyłający sygnał z nagłośnienia) oraz odbiornik – wieszany na szyi słuchacza. Do odbiornika można podłączyć słuchawkę lub pętlę indukcyjną naszyjną.\nT Tekst alternatywny (inaczej: atrybut alt) – zwięzły opis treści wizualnych zamieszczanych w Internecie (na przykład grafik, zdjęć, plakatów na stronach www, portalach społecznościowych, aplikacjach).\n\n73 Słownik\nTekst łatwy do czytania i rozumienia (inaczej: ETR: easy-to-read) – uproszczona forma tekstu, przygotowywana głównie w czasie udostępniania oferty kulturalnej w obszarze rozumienia. Standard obejmuje:\ndobór słów, sposób konstruowania zdań, rodzaj i rozmiar czcionki, kompozycję tekstu oraz użycie zdjęć i ilustracji. Do tekstu dołączone są proste ilustracje lub symbole, które wyjaśniają przekaz.\nTranskrypcja – zapis tekstowy dialogów i warstwy dźwiękowej materiału wideo lub nagrania. Transkrypcja może być użyta tam, gdzie nie ma możliwości dodania napisów.\nTyflografika – wypukły rysunek możliwy do odczytania za pomocą dotyku, na przykład odwzorowanie pokazujące grafikę, obraz, elementy architektoniczne, plan budynku.\nU Uniwersalne projektowanie – projektowanie produktów, przestrzeni, programów i usług w taki sposób, by były użyteczne dla wszystkich, w możliwie największym stopniu, bez potrzeby adaptacji lub specjalistycznego projektowania.\nUstawa o zapewnianiu dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych (USC) – ustawa uchwalona\n4 kwietnia 2019 roku, określa między innymi minimum zapewniania dostępności cyfrowej.\nUstawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (UZD) – ustawa z dnia 19 lipca 2019 roku, określa między innymi minima dostępności architektonicznej oraz informacyjno-\n-komunikacyjnej, zadania koordynatora dostępności oraz tryb składania skarg na brak dostępności w podmiocie publicznym.\n\n74 Załącznik 1\nZałącznik 1\nPoniżej zamieszczono przykładowe listy, które mogą pomóc w ocenie dostępności poszczególnych etapów podróży odbiorcy. Taka ocena będzie stanowić punkt wyjścia do zaplanowania zmian. Zaproponowane listy należy traktować jako przykłady, dotyczą one pojedynczych elementów składających się na wybrane etapy podróży odbiorcy.\nKażdy element oceniany jest pod kątem dostępności w 5 obszarach: widzenie, słyszenie, poruszanie się, rozumienie, czucie. Chcąc zbadać dostępność innych elementów, mogą Państwo stworzyć podobne listy.\nEtap 1 – pozyskanie informacji o wydarzeniu – komunikacja na stronie www\nDostępność strony www\n●\nDokumenty tekstowe\n●\nTreści w formie audio\n●\nTreści wideo\n●\nDesign: kontrast\n●\nDesign: rozmiar czcionki\n●\nInformacje o dostępności instytucji\n●\nInformacje o dostępności oferty\n●\nNewsletter\n●\nE-mailing\n●\nEtap 2 – Proces zakupu biletów\nInformacja o zakupie biletu na stronie www\n●\nInformacja o zakupie biletu w mediach społecznościowych\n●\nMożliwość zakupu biletu przez Internet\n●\nInformacja o dostępności miejsc\n●\nMożliwość wyboru adekwatnego miejsca\n●\nMożliwość zakupu biletu przez telefon\n●\nMożliwość rezerwacji i zakupu biletu przez e-mail\n●\nKasa w budynku\n●\nEtap 4 – Poruszanie się w przestrzeni IK\nWejście główne\n●\nWejście boczne\n●\nSzatnia\n●\nToaleta przy szatni\n●\nToaleta przy sali widowiskowej/wystawienniczej\n●\nRestauracja/ Kawiarnia\n●\nSklep z pamiątkami\n●\nDostęp na inny poziom – schody\n●\nDostęp na inny poziom – winda\n●\nEtap 5 – Doświadczanie wydarzenia – spektakl teatralny\nZajęcie miejsc na widowni\n●\nScenografia\n●\nGra aktorów\n●\nWypowiedzi aktorów\n●\nOświetlenie\n●\nMuzyka i efekty dźwiękowe\n●\nPrzerwy pomiędzy aktami\n●\n\n75 Załącznik 2\nZałącznik 2 – Lista grantobiorców w projekcie\n\"Kultura bez barier\"\nBiblioteki:\nBiblioteka Miejska im. Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu\nBiblioteka bez barier\nBiblioteka Narodowa\nDostęp do Skarbów Biblioteki Narodowej\nBiblioteka Publiczna Gminy Grodzisk Mazowiecki\nBiblioteka bez barier\nBiblioteka Publiczna Gminy Niegowa\nBiblioteka Niegowa bardziej dostępna!\nBiblioteka Publiczna w Dzielnicy Bemowo m.st. Warszawy\nDostosowanie oferty kulturalnej do potrzeb użytkowników ze szczególnymi potrzebami w tym do potrzeb osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz ze spektrum autyzmu\nBiblioteka Publiczna w Piasecznie\nBiblioteka Dostępna w Piasecznie\nBiblioteka Raczyńskich, Poznań\nUłatwienie dostępu w Bibliotece Raczyńskich do zgromadzonych książek i multimediów oraz wydarzeń kulturalnych adresowanych do szerokiego grona odbiorców, także ze szczególnymi potrzebami. Ułatwienie dostępu traktujemy bardzo szeroko od dostępnej strony internetowej, przez ułatwienie komunikacji – system\nTOTUPOINT, aż po ofertę spotkań autorskich\nBiblioteka Śląska, Katowice\nENTER – wejście w świat dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami\nGminna Biblioteka Publiczna im. Kaspra Wojnara w Jedliczu\nKsiążka bez granic\nGminna Biblioteka Publiczna w Gilowicach\nCoolturalnie w Gilowicach\nGminna Biblioteka Publiczna w Rzekuniu\nGminna Biblioteka Publiczna w Rzekuniu w drodze do dostępności\nKsiążnica Beskidzka w Bielsku-Białej\nBłękitna kraina – biblioteka autystyka\nKsiążnica Płocka im. Władysława Broniewskiego w Płocku\nKsiążnica seniorom\nKsiążnica Podlaska im. Łukasza Górnickiego w Białymstoku\nBiblioteka bliżej Ciebie: rozbudowa oferty Książnicy Podlaskiej w kierunku dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Adama Próchnika, Łódź\nZmysłowisko\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Jana Długosza w Sandomierzu\nCzytelnia sensoryczna w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Sandomierzu\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Jana Pawła II w Opolu\nBiblioteka – tu chcę być!\n\n76 Załącznik 2\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Tadeusza Różewicza we Wrocławiu\nJak się żyło w dawnym Wrocławiu. Cykl działań literackich, artystycznych i kulturalnych w wybranych filiach bibliotecznych MBP we Wrocławiu inspirowanych niezwykłą historią miasta\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Władysława Strzemińskiego w Koluszkach,\nCzytać każdy może. Zwiększenie dostępności do oferty Miejskiej Biblioteki Publicznej w Koluszkach\nMiejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Nałkowskiej w Przasnyszu\nPodróż bez barier\nMiejska Biblioteka Publiczna w Dąbrowie Górniczej\nCzytanie wszystkimi zmysłami\nMiejska Biblioteka Publiczna w Gliwicach\nBiblioteka łączy\nMiejska Biblioteka Publiczna w Nowej Rudzie\nLiteratura bez barier! Likwidacja barier w dostępie do oferty Miejskiej Biblioteki\nPublicznej w Nowej Rudzie\nMiejska Biblioteka Publiczna w Rabce-Zdroju\nBiblioteka otwarta\nMiejska Biblioteka Publiczna w Szczecinie\nZobacz i usłysz kulturę!\nMiejska Biblioteka Publiczna w Żarach\nPUBLICZNA = DOSTĘPNA\nMiejska Biblioteka w Mszanie Dolnej\nKultura bez granic w Miejskiej Bibliotece w Mszanie Dolnej\nMiejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Chorzelach\nDostępność oferty i zasobów Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej w Chorzelach dla osób ze szczególnymi potrzebami, w tym osób z niepełnosprawnościami\nMiejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Józefa Ignacego Kraszewskiego w Bełchatowie\nPrzystanek Biblioteka – Stacja Blisko\nMiejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Słupcy\nKULTURAlna Biblioteka\nPowiatowa Biblioteka Publiczna im. Władysława Broniewskiego w Sieradzu\nBiblioteka bliżej – zapewnienie dostępności oferty i zasobów Powiatowej Biblioteki\nPublicznej w Sieradzu dla osób z niepełnosprawnościami\nPowiatowa Biblioteka Publiczna w Wieluniu\nBiblioteka nie wyklucza\nWojewódzka Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi\nŁódzkie sensorycznie\nWojewódzka Biblioteka Publiczna w Krakowie\nKultura bliżej. Poprawa dostępności usług i zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki\nPublicznej w Krakowie dla osób ze szczególnymi potrzebami\nCentra / domy kultury:\nCentrum Kultury Dwór Artusa, Toruń\nDwór dostępny\n\n77 Załącznik 2\nCentrum Kultury \"Dworek Białoprądnicki\", Kraków\nDostępny Dworek\nCentrum Kultury i Sportu w Krzeszowicach\nUdostępniamy – nie wykluczamy\nCentrum Kultury i Sztuki im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Sierpcu\nKultura bez barier w sierpeckim Centrum Kultury i Sztuki\nCentrum Kultury, Sportu i Promocji w Rabce-Zdroju\nDostępne Kino Śnieżka i imprezy plenerowe Centrum Kultury, Sportu i Promocji w Rabce-Zdroju\nCentrum Kultury ZAMEK w Poznaniu\nKino Otwarte. Dostępna kultura filmowa\nCentrum Kultury w Żyrardowie\nKultura i TY – cykl wydarzeń dostępnych dla każdego\nCentrum Nauki Experyment w Gdyni\nBez barier. Wizyta dla każdego w Centrum Nauki Experyment w Gdyni\nCentrum Nauki Kopernik\nWIELOZMYSŁY KOPERNIKA\nCentrum Rzeźby Polskiej w Orońsku\nOrońsko na wyciągnięcie ręki\nCentrum Sztuki Współczesnej ŁAŹNIA\nGdańsk, Dostosowanie CSW ŁAŹNIA dla osób z niepełnosprawnością wzroku\nCieszyński Ośrodek Kultury \"Dom Narodowy\"\nDom Narodowy dostępny dla wszystkich\nDolnośląskie Centrum Filmowe we Wrocławiu\nKultura bez barier w DCF\nDzielnicowy Dom Kultury \"Węglin\"\nDom otwarty\nEstrada Poznańska\nMuza – kino otwarte. Stworzenie ścieżki dostępności projekcji filmowych dla dorosłych osób z niepełnosprawnością wzroku lub słuchu w Kinie Muza w Poznaniu\nEuropejskie Centrum Bajki im. Koziołka Matołka w Pacanowie\nNie słyszę, nie rozumiem – Europejskie Centrum Bajki bez barier!\nEuropejskie Centrum Solidarności, Gdańsk\nUzmysłowienie\nGminne Centrum Kultury i Promocji w Kobylnicy\nSprawni w kulturze\nGminny Dom Kultury w Burzeninie\nKultura i sztuka dla NIEzwykłych\nGminny Ośrodek Kultury, Promocji, Turystyki i Sportu Bystra-Sidzina\nCztery żywioły – dostępna kultura w gminie Bystra-Sidzina\nGminny Ośrodek Kultury w Kijewie Królewskim\nPoprawa dostępności oferty kulturalnej Gminnego Ośrodka Kultury w Kijewie\nKrólewskim osobom ze szczególnymi potrzebami\nGminny Ośrodek Kultury w Mełgwi\nKulturalnie dostępni\nInstytut Kultury Willa Decjusza\nHistoria Willi Decjusza od czasów Justusa Decjusza do współczesności\n\n78 Załącznik 2\nInstytut Północny im. Wojciecha Kętrzyńskiego\nInstytut Północny w Olsztynie – JA tu bywam!\nKatowice Miasto Ogrodów – Instytucja Kultury im. Krystyny Bochenek\nPrzecieramy nowe ścieżki komunikacji o sztuce\nKrakowskie Biuro Festiwalowe\nDostępność wydarzeń Krakowskiego Biura Festiwalowego\nKrakowskie Forum Kultury\nArtystyczna Olsza\nKieleckie Centrum Kultury\nNic nie stoi na przeszkodzie\nLegnickie Centrum Kultury\nAkademia Dostępności\nŁubniański Ośrodek Kultury\nTu jesteś u siebie, naturalnie! Poprawa dostępności w Łubniańskim Ośrodku Kultury\nMalborskie Centrum Kultury i Edukacji\nNiepełnosprawni-Pełnosprawni w KULTURZE\nMiejska Strefa Kultury w Łodzi\nLubimy ludzi – program rozwoju dostępności w Miejskiej Strefie Kultury\nMiejski Dom Kultury \"Bogucice-Zawodzie\"\nZmysłowe przestrzenie kultury\nMiejski Dom Kultury Koszutka, Katowice\n(u)SŁYSZALNE – przestrzeń wspólnego rozumienia\nMiejski Dom Kultury \"Prażakówka\" w Ustroniu\n\"WOW – czyli Wielkie Otwarcie na Współdziałanie\" – MDK \"Prażakówka\" otwiera się na promowanie w środowisku lokalnym twórczości osób ze szczególnymi potrzebami\nMiejski Dom Kultury w Piekarach Śląskich\nPiekarski nadajnik dostępności\nMiejski Ośrodek Kultury i Sportu w Pyskowicach\nKultura bez barier, szansą na zwiększenie dostępności zasobów i oferty kulturalnej\nMiejskiego Ośrodka Kultury i Sportu w Pyskowicach dla osób ze szczególnymi potrzebami i poszerzenie grupy odbiorców usług kulturalnych\nMiejski Ośrodek Kultury w Nowej Rudzie\nCzas na dostępność! Nowe otwarcie MOK na drugie półwiecze\nMiejski Ośrodek Kultury w Zabrzu\n\"Kultura – Integracja – Edukacja\" – poprawa dostępności oferty Miejskiego\nOśrodka Kultury\nMiejskie Centrum Kultury w Bydgoszczy\nPoprawa i rozwinięcie dostępu do wydarzeń i budynków Miejskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy dla osób ze szczególnymi potrzebami\nMiejsko-Gminne Centrum Kultury w Działoszycach\nPrzyjazna kultura\nMiędzynarodowe Centrum Kultury, Kraków\nUsłysz MCK. Dostosowanie siedziby i oferty instytucji do potrzeb osób z niepełnosprawnością słuchu\nOgrody Przelewice – Zachodniopomorskie Centrum Kultury\nObszarów Wiejskich i Edukacji Ekologicznej\nOgrody Przelewice bez barier\n\n79 Załącznik 2\nOśrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie\nNorwid – dostępny!\nOśrodek Kultury Kraków - Nowa Huta\nKursujeMY tam, gdzie za dostępnością stoi człowiek\nOśrodek Kultury w Brzeszczach\nNa wyciągnięcie ręki\nOśrodek Upowszechniania Kultury w Chorzelach\nFestiwal Sztuki \"Kultura bez barier\" pod patronatem Burmistrza Miasta i Gminy Chorzele\nPark Kultury w Bydgoszczy\nMłyny – zobacz i usłysz kulturę\nPowiatowe Centrum Kultury w Strzelcach Opolskich\nSprawni w kulturze – zwiększanie dostępu do oferty Powiatowego Centrum Kultury dla osób ze szczególnymi potrzebami\nPyrzycki Dom Kultury\nPDK otwarci na dostęp\nRegionalny Ośrodek Kultury w Olecku \"Mazury Garbate\"\n\"MAZUR\" – KINO DOSTĘPNE\nTeatr Stary w Lublinie\nNa kolejne 200 lat: dostępność i współpraca\nWrocławski Instytut Kultury\nRodzinnie w Barbarze – Dostępność we Wrocławskim Instytucie Kultury\nInstytucje muzyczne i teatry:\nFilharmonia Kameralna im. Witolda Lutosławskiego w Łomży\nFilharmonia dostępna\nFilharmonia im. H. Wieniawskiego w Lublinie\nCykl koncertów i warsztatów muzyczno-plastycznych \"Muzyką malowane\"\nGdański Teatr Szekspirowski\nSzekspir dla każdego\nLubuski Teatr w Zielonej Górze\nTeatr – widzę, słyszę, rozumiem\nMiejski Teatr Miniatura w Gdańsku\nKiedy widz nie widzi – poczuj teatr\nMiędzynarodowe Centrum Kultury Nowy Teatr, Warszawa,\nNOWY BEZ BARIER\nNarodowe Forum Muzyki im. Witolda Lutosławskiego\nNarodowe Forum Muzyki – przestrzeń dla piękna przestrzenią bez barier\nNarodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej, Kraków\nZwiększenie dostępności oferty Muzeum Interaktywnego MICET w Narodowym\nStarym Teatrze w Krakowie dla osób z niepełnosprawnością słuchu\nOpera Bałtycka w Gdańsku\nOpera dostępna\nOpera Śląska, Bytom\nZwiększenie dostępności oferty Opery Śląskiej\n\n80 Załącznik 2\nOpolski Teatr Lalki i Aktora im. Alojzego Smolki\nOpolskie \"Lalki\" bez barier\nTeatr Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie\nPoprawa dostępności spektakli i strony internetowej Teatru Ateneum dla osób z wykluczeniami\nTeatr Baj, Warszawa\nBaj bez barier – poszerzenie dostępności\nTeatr „Baj Pomorski”, Toruń,\nTeatr jako zwierciadło – partycypacyjne działania artystyczne, edukacyjne i infrastrukturalne na rzecz rozwoju dostępności w Teatrze \"Baj Pomorski\" w Toruniu\nTeatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego w Płocku\nTeatr Dramatyczny im. J. Szaniawskiego w Płocku – Teatr dostępny\nTeatr Groteska, Kraków,\nKultura bez barier w Teatrze Groteska\nTeatr im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze\nZobacz, usłysz, poczuj – teatr dostępny dla każdego\nTeatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie\nDostępny Teatr im. J. Słowackiego – poprawa dostępności oferty kulturalnej Teatru\nTeatr im. Wilama Horzycy, Toruń,\nTeatr nasz tworzymy dostępny\nTeatr im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu\nBogusławski bez barier\nTeatr Lalek Arlekin im. Henryka Ryla w Łodzi\nPoczuj teatr\nTeatr Lalek Guliwer, Warszawa,\nRówniRóżni.doc – model partycypacyjny teatru, realizowany metodą teatru dokumentalnego, niwelujący dwustronnie bariery w obszarach widzenia, czucia i rozumienia, włączający osoby niewidome (oN) i w spektrum Autyzmu (osoby z ASD) w proces tworzenia spektaklu i oferty od pomysłu do realizacji\nTeatr Lalek PLECIUGA, Szczecin,\nPleciuga dostępna dla wszystkich\nTeatr Lalka, Warszawa,\nDotknąć teatru lalkowego\nTeatr Miejski w Gliwicach,\nTeatr w strefie ciszy\nTeatr Miejski im. Witolda Gombrowicza w Gdyni\nDostępny Teatr Miejski w Gdyni\nTeatr Nowy im. Tadeusza Łomnickiego w Poznaniu\nTeatr Nowy dostępny dla wszystkich\nTeatr Ochoty im. Haliny i Jana Machulskich, Warszawa,\nTeatr Neuroróżnorodny – Teatr Ochoty dla osób neuroatypowych i z niepełnosprawnością intelektualną\nTeatr Powszechny im. Zygmunta Hübnera, Warszawa,\nTeatr POWSZECHNY\nTeatr Śląski im. St. Wyspiańskiego w Katowicach\nUdostępnienie oferty Teatru Śląskiego dla osób ze szczególnymi potrzebami w zakresie słuchu\n\n81 Załącznik 2\nTeatr Wielki im. Stanisława Moniuszki w Poznaniu\nOpera otwiera – dostosowanie oferty kulturalnej i przestrzeni Teatru Wielkiego im. Stanisława Moniuszki w Poznaniu w zakresie dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami\nTeatr Wielki – Opera Narodowa\nPoprawa dostępności do oferty kulturalnej Teatru Wielkiego – Opery Narodowej dla osób z niepełnosprawnościami\nTeatr Współczesny w Szczecinie\nOd początku – oTWarcie Teatru Współczesnego w Szczecinie na osoby ze szczególnymi potrzebami\nTeatr Wybrzeże, Gdańsk,\nTeatr Dostępny\nTeatr Zagłębia\nScena Dostępna\nToruńska Orkiestra Symfoniczna\nZOBACZYĆ MUZYKĘ\nTR Warszawa\nTR BEZ BARIER – włącz pełne spektrum!\nWrocławski Teatr Lalek\nTeatr wrażliwy. Dostosowanie repertuaru Wrocławskiego Teatru Lalek dla odbiorców o szczególnych potrzebach\nZdrojowy Teatr Animacji w Jeleniej Górze im. Bogdana Nauki\nZobacz, usłysz, dotknij teatru\nZespół Pieśni i Tańca \"Śląsk\" im. Stanisława Hadyny\nZespół „Śląsk” w świecie ciszy – otwarci na kulturę\nMuzea:\nCentralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi\nRealizacja modelu dostępności wystawy \"Miasto-Moda-Maszyna\" dla osób niewidomych i słabowidzących\nMuzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa \"Nila\" w Krakowie\nHistoria bez barier! Ścieżka zwiedzania dla osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz spektrum autyzmu z udogodnieniami dla osób z niepełnosprawnością wzroku\nMuzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie\nMuzeum na wyciągnięcie ręki\nMuzeum Azji i Pacyfiku im. Andrzeja Wawrzyniaka w Warszawie\nPoprawa dostępności Muzeum Azji i Pacyfiku\nMuzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II w Wadowicach\nDom dla KAŻDEGO. Sensoryczna ścieżka zwiedzania i warsztaty dla osób ze szczególnymi potrzebami w Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II w Wadowicach\nMuzeum – Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach\nSzklany Renesans BEZ BARIER\nMuzeum Emigracji w Gdyni\nWdrożenie Modelu zapewniania dostępności oferty w Muzeum Emigracji w Gdyni\n\n82 Załącznik 2\nMuzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu\nTradycje dostępne na święta. Zwiększanie dostępności ekspozycji stałych i czasowych w Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu\nMuzeum Gdańska\nBursztyn bez barier\nMuzeum Historii Żydów Polskich POLIN\nWystawa dla wszystkich – zwiększenie dostępności wystawy stałej Muzeum POLIN dla osób ze szczególnymi potrzebami\nMuzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie\nMiastoczuli – zbudowanie oferty edukacyjno-kulturalnej oraz zapewnianie jej dostępności wraz z zasobami Muzeum Inżynierii i Techniki dla osób ze szczególnymi potrzebami\nMuzeum Krakowa\nUsłyszmy się! Dostępne Muzeum Krakowa\nMuzeum Łazienki Królewskie w Warszawie\nBliżej sztuk\nMuzeum Mazowieckie w Płocku\nMuzeum Mazowieckie w Płocku – Muzeum bez barier\nMuzeum Miasta Gdyni\nMuzeum Miasta Gdyni, Ambasadorzy Muzeum Miasta Gdyni\nMuzeum Miasta Łodzi\nMuzeum? Jasna sprawa!\nMuzeum Narodowe w Krakowie\nMuzeum bardziej dostępne – poprawa dostępności oferty i oddziałów Muzeum\nNarodowego w Krakowie\nMuzeum Narodowe w Lublinie\nOferta kulturalno-edukacyjna do wystawy \"Magia Starożytnego Egiptu\" dostępna dla wszystkich\nMuzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy\nMuzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy BEZ BARIER\nMuzeum Okręgowe w Nowym Sączu\nMuzealne spotkania z kulturą i tradycją dla wszystkich\nMuzeum Okręgowe w Tarnowie\nWidzimy się w Muzeum!\nMuzeum Okręgowe w Toruniu\nUdostępnienie wystawy w Muzeum Twierdzy Toruń – wsparcie techniczne dla różnych grup zwiedzających poprzez zakup audiobooków i oprogramowania przeznaczonego dla zwiedzających\nMuzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie\nUsunięcie barier komunikacyjnych na wystawie „Fascynacje kolekcjonerskie\nPotockich” celem poprawy dostępności w obszarze rozumienia i czucia\nMuzeum Pierwszych Piastów na Lednicy\nPrzeszłość w teraźniejszości\nMuzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie\nMuzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie – zwiedzaj bez barier\n\n83 Załącznik 2\nMuzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu\nZwiększenie dostępności Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu dla osób ze szczególnymi potrzebami w obszarze widzenia\nMuzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze\nBarwny świat ptaków bez barier – poprawa dostępności oferty Muzeum\nPrzyrodniczego w Jeleniej Górze dla osób ze szczególnymi potrzebami\nMuzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie\nMuzeum Dostępne 2022\nMuzeum Sztuki w Łodzi\nAudioobrazowanie. Samodzielna, integrująca wizyta w Muzeum Sztuki w Łodzi publiczności o różnych potrzebach\nMuzeum Śląskie\nDostępna Noc Muzeów\nMuzeum Warszawy\nPoprawa dostępności wystaw czasowych Muzeum Warszawy oraz wydarzeń towarzyszących dla osób ze specjalnymi potrzebami\nMuzeum Wojska w Białymstoku\nPoprawa dostępności oferty kulturalnej Muzeum Wojska w Białymstoku dla osób ze szczególnymi potrzebami\nMuzeum Wsi Kieleckiej w Kielcach\nRozszerzenie i ulepszenie dostępności oferty edukacyjnej Muzeum Wsi Kieleckiej w Parku Etnograficznym w Tokarni na potrzeby odbiorców wydarzeń kulturalnych\nMuzeum – Zamek w Łańcucie\nKlucz-program dostępności Muzeum – Zamek w Łańcucie\nMuzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze\nZwiększenie dostępności do pełnej oferty kulturalnej Muzeum Ziemi Lubuskiej osobom ze szczególnymi potrzebami\nPaństwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu\nAuschwitz – pamięć dostępna\nPodlaskie Muzeum Kultury Ludowej\nPodlaskie Muzeum Kultury Ludowej jest dostępne!", "token_count": 73667}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Monika Dubiel; Izabela Sopalska-Rybak; Aleksandra Szorc; Aleksandra Sztajerwald; Robert Więckowski", "created": "2019-01-20", "id": "kultura_bez_barier_pl_przewodnik_po_dostepnosci", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "SPIS RZECZY\nWSTĘP ..................................................................................................................................................................................................... 5\n1. NIEWIDOMI I SŁABOWIDZĄCY ..................................................................................................................................... 6\n1.1 Savoir-vivre .............................................................................................................................................................................. 6\nPies przewodnik................................................................................................................................................................... 7\n1.2 Etapy udostępniania wydarzenia ........................................................................................................................ 8\nZespół ......................................................................................................................................................................................... 8\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0 ............................................ 8\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności ................................................................................ 9\nOferta ........................................................................................................................................................................................... 9\nPrzygotowanie „ścieżek dostępu” ....................................................................................................................... 10\nEwaluacja ............................................................................................................................................................................... 10\n1.3 Możliwe udogodnienia ............................................................................................................................................... 10\nAudiodeskrypcja ............................................................................................................................................................... 10\nTyflografiki ................................................................................................................................................................................ 11\nMakiety przestrzenne ..................................................................................................................................................... 11\nDotknięcie oryginału ...................................................................................................................................................... 12\nInformacje w alfabecie Braille’a ........................................................................................................................... 12\nKontrasty i duża czcionka .......................................................................................................................................... 12\nŚcieżka prowadząca i punkty uwagi ................................................................................................................. 13\n1.4 Dobre praktyki ................................................................................................................................................................... 13\n2. GŁUSI I SŁABOSŁYSZĄCY .................................................................................................................................................. 16\n2.1 Savoir-vivre ............................................................................................................................................................................ 16\n2.2 . Etapy udostępniania wydarzenia .................................................................................................................... 17\nZespół ........................................................................................................................................................................................ 17\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0. ......................................... 18\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności .............................................................................. 18\nOferta ......................................................................................................................................................................................... 18\nPrzygotowanie „ścieżek dostępu” ........................................................................................................................ 19\nEwaluacja ................................................................................................................................................................................ 19\n2.3 Możliwe udogodnienia............................................................................................................................................... 19\nSystem FM .............................................................................................................................................................................. 19\nTłumaczenie na język migowy ............................................................................................................................. 20\nSystem Językowo-Migowy (SJM) ........................................................................................................................ 20\nLustrzane ............................................................................................................................................................................... 20\nCieniowe .................................................................................................................................................................................. 21\nNapisy dla niesłyszących ............................................................................................................................................. 21\nNapisy na żywo ................................................................................................................................................................... 21\n\nPętla indukcyjna ................................................................................................................................................................ 21\nSymultaniczny Przekaz Tekstowy ....................................................................................................................... 22\nTranskrypcja ......................................................................................................................................................................... 22\nTablice z charakterystycznymi pojęciami .................................................................................................... 22\nPrzewodnik po dźwiękach wystawy ................................................................................................................. 22\n2.4 Dobre praktyki ................................................................................................................................................................. 22\n3. OSOBY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ RUCHOWĄ ............................................................ 26\n3.1 Savoir-vivre ........................................................................................................................................................................... 26\nPsy asystujące ..................................................................................................................................................................... 27\n3.2 Etapy udostępniania wydarzenia .................................................................................................................... 28\nZespół ...................................................................................................................................................................................... 28\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0 ......................................... 28\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności .............................................................................. 29\nPrzygotowanie oferty .................................................................................................................................................... 29\nEwaluacja ............................................................................................................................................................................... 29\n3.3 Możliwe udogodnienia ............................................................................................................................................. 30\nNiwelacja schodów lub progów przez pochylnie ................................................................................. 30\nWinda ....................................................................................................................................................................................... 30\nPodnośnik ............................................................................................................................................................................. 30\nPlatformy przyschodowe .......................................................................................................................................... 30\nToaleta dla osób z niepełnosprawnością ruchu ....................................................................................... 31\nBlaty recepcji/kasy/szatni ............................................................................................................................................ 31\n3.4 Dobre praktyki ................................................................................................................................................................... 31\n4. OSOBY ZE SPEKTRUM AUTYZMU ............................................................................................................................ 33\n4.1 Savoir-vivre ........................................................................................................................................................................... 33\n4.2 Etapy udostępniania wydarzenia ..................................................................................................................... 34\nZespół ....................................................................................................................................................................................... 34\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0 .......................................... 35\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności .............................................................................. 35\nOferta......................................................................................................................................................................................... 35\nEwaluacja ............................................................................................................................................................................... 36\n4.3 Możliwe udogodnienia ............................................................................................................................................. 36\nPrzedprzewodnik............................................................................................................................................................. 36\nPokój wyciszenia .............................................................................................................................................................. 37\nOgraniczenie ilości bodźców sensorycznych ............................................................................................ 37\nCiche godziny ..................................................................................................................................................................... 37\nPiktogramy ............................................................................................................................................................................ 37\nPlan ............................................................................................................................................................................................. 38\nPomoce wizualne ............................................................................................................................................................ 38\n\nStanowisko pracy ............................................................................................................................................................. 38\n4.4 Dobre praktyki ................................................................................................................................................................ 38\n5. OSOBY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ ............................................................................ 41\n5.1 Savoir-vivre ............................................................................................................................................................................ 41\n5.2 Etapy udostępniania wydarzenia ..................................................................................................................... 43\nZespół ....................................................................................................................................................................................... 43\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0 .......................................... 43\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności .............................................................................. 43\nOferta ......................................................................................................................................................................................... 44\nEwaluacja ............................................................................................................................................................................... 44\n5.3 Możliwe udogodnienia .............................................................................................................................................. 45\nTekst łatwy do czytania i rozumienia ............................................................................................................... 45\nPomoce wizualne ............................................................................................................................................................ 45\nKomunikacja Wspomagająca i Alternatywna (z ang. AAC) ........................................................... 46\nPiktogramy ........................................................................................................................................................................... 46\nSymbole PCS ...................................................................................................................................................................... 46\nOsobisty słownik do komunikacji ..................................................................................................................... 46\n5.4 Dobre praktyki ................................................................................................................................................................. 47\n6. ROZWIĄZANIA TECHNOLOGICZNE ...................................................................................................................... 48\nPortal i aplikacja „Czytanie obrazów” Fundacji Kultury bez Barier .......................................... 48\nPortal ADAPTER Fundacji Katarynka .............................................................................................................. 48\nAudioMovie Fundacji Katarynka i Fundacji Siódmy Zmysł ........................................................... 48\nSystem „Podszepty” w Muzeum Pałacu Herbsta................................................................................... 48\nSystem TOTUPOINT ...................................................................................................................................................... 49\n\nWSTĘP\nMisją Fundacji Kultury bez Barier jest działanie na rzecz udostępniania kultury i upowszechniania idei kultury dostępnej. Chcemy, aby wszyscy – niezależnie od stopnia i rodzaju niepełnosprawności, sytuacji materialnej czy rodzinnej mieli możliwość systematycznego i samodzielnego uczestnictwa w kulturze. W tym celu organizujemy lub udostępniamy projekcje filmowe, spektakle teatralne, wystawy dzieł plastycznych, warsztaty i, wreszcie, Festiwal Kultury bez Barier. Stale i z przekonaniem wykorzystujemy audiodeskrypcję, napisy dla niesłyszących, pętlę indukcyjną i tłumaczenia na polski język migowy. Oprócz nas w podobny sposób pracuje kilka organizacji pozarządowych oraz placówek kultury. To mało, bardzo mało, a my zdecydowanie nie chcemy być samotną wyspą dostępności na morzu kultury polskiej. Zależy nam na podnoszeniu świadomości społecznej na temat osób z niepełnosprawnością, ich potrzeb oraz istniejących dla nich udogodnień umożliwiających pełnowartościowy kontakt z kulturą. Pragniemy, aby kultura dostępna stała się standardem, a nie wydarzeniem odświętnym. Dlatego prowadzimy szkolenia z zakresu obsługi widza z niepełnosprawnością i promujemy różne działania na rzecz dostępności w kulturze.\nZachęcamy przedstawicieli kin, teatrów, muzeów oraz wszelkiego rodzaju organizacji i instytucji związanych z kulturą do wybrania się wraz z nami w podróż do dostępności. Jak każda wyprawa w nieznane, ta także przyniesie z pewnością wiele wyzwań i niespodzianek. Dlatego oddajemy w ręce odważnych podróżników przewodnik po dostępności, który, mamy nadzieję, pomoże zrobić pierwsze kroki na początkowych etapach tej fascynującej przygody. Przewodnik ten nie jest wyczerpującym kompendium wiedzy na temat różnych niepełnosprawności. Nie jest także gotowym przepisem na dostępność tej czy innej instytucji. Jest syntetycznym zbiorem informacji na temat możliwości udostępniania kultury oraz istniejących udogodnień w tym zakresie. Jest także krótkim poradnikiem savoir-vivre’u wobec osób z niepełnosprawnościami.\nNa końcu każdego rozdziału podajemy wybrane przykłady dobrych praktyk. Jest to zaledwie wycinek działań na rzecz dostępności kultury. Chcemy, aby te przykłady stały się inspiracją dla nowych podróżników do dostępności. Publikacja powstała w ramach projektu „Otwarci dla wszystkich” dofinansowanego ze środków Miasta Stołecznego Warszawy.\n\n1. NIEWIDOMI I SŁABOWIDZĄCY\nOsoby niewidome można podzielić na osoby niewidome od urodzenia i ociemniałe, czyli takie, które straciły wzrok po 5 roku życia. Ta druga grupa jest znacznie liczniejsza. Osoby niewidome w znakomitej większości poruszają się w przestzeni publicznej samodzielnie, korzystają jednak z białej laski lub psa przewodnika oraz, to bardzo ważne, aby trafiać bezbłędnie w pożądane miejsce, uczą się drogi razem z instruktorem orientacji przestrzennej.\nZdarza się także, że osoby niewidome bywają mniej samodzielne i potrzebują stałego wsparcia asystentów. Nie wszystkie osoby z dysfunkcją wzroku znają alfabet Braille’a. Osoby niewidome od urodzenia uczą się go w szkole, ale osoby, które straciły wzrok jako dorosłe, często nie muszą lub nie chcą go poznawać. Dzieje się tak w dużej mierze za sprawą nowoczesnych technologii, które umożliwiają samodzielne czytanie, pisanie, komunikowanie się z innymi bez znajomości brajla. Zdecydowana większość osób z niepełnosprawnością wzroku korzysta z komputera i telefonu komórkowego. Urządzenia te są wyposażone w czytnik ekranu, czyli program odczytujący na głos wszystko, co się wyświetla na ekranie. Osoby niewidome mogą więc odebrać i wysłać maila lub smsa, przeglądać strony internetowe i korzystać z portali społecznościowych. Osoby słabowidzące praktycznie zawsze poruszają się samodzielnie.\nCzasem używają białej laski, ale nie jest to regułą. W zależności od stopnia dysfunkcji wzroku częściej lub rzadziej potrzebują przy tym wsparcia osób widzących, by w pełni rozpoznać kody wizualne, takie jak poszukiwany adres, numer autobusu czy tramwaju, wreszcie film, spektakl teatralny czy wystawę w muzeum lub galerii.\n1.1 Savoir-vivre\n- Mówiąc o osobach z niepełnosprawnością wzroku, nie należy używać pojęć: kaleka, inwalida, ślepy. Zamiast tego mówimy: osoba z niepełnosprawnością wzroku, osoba niewidoma.\n- Rozmawiając z osobą niewidomą, zwracajmy się do niej i patrzmy na nią, nawet jeśli przyszła z asystentem.\n- Mówiąc o osobach wspierających niewidomych, nie używajmy określenia opiekun. Powiemy raczej: asystent, osoba wspierająca, osoba towarzysząca, przewodnik. Dorosła osoba niewidoma jest w pełni autonomiczna, nie należy się do niej zwracać jak do dziecka ani\n\npodejmować za nią decyzji.\n- Określenia: „spójrz”, „popatrz”, „sam pan widzi” czy „oglądała pani ten film?” są jak najbardziej na miejscu. Osoby niewidome też się nimi posługują.\n- Zawsze gdy chcemy pomóc osobie niewidomej, należy najpierw spytać, czy potrzebuje pomocy. Pomagamy dopiero wtedy, gdy otrzymamy twierdzącą odpowiedź. Niewidomych nie łapiemy za rękę, laskę czy plecak bez uprzedzenia. Szanujemy też odmowę skorzystania z pomocy.\n- Do opisu przestrzeni czy ludzi nie należy używać określeń typu: tu, tam, ona, on, jeśli nie doszło wcześniej do jednoznacznego zdefiniowania człowieka lub miejsca. Przy pytaniu: „ona prezentuje się dziś świetnie, prawda?” osoba niewidoma będzie się zastanawiała, kim jest owa\n„ona”.\n- Jeśli zauważymy osobę niewidomą na przystanku i chcemy jej pomóc, powiedzmy, jaki jest numer nadjeżdżającego pojazdu, ale nie wypytujmy, dokąd się wybiera albo jakim autobusem czy tramwajem chce jechać. Jeśli osoba niewidoma będzie chciała, sama udzieli nam tych informacji.\n- Prowadząc osobę niewidomą, należy pamiętać, że to ona się nas trzyma za łokieć lub ramię.\nPrzewodnik powinien być zawsze pół kroku przed osobą, którą prowadzi.\n- Prowadząc osobę niewidomą, uprzedzamy ją o schodach, pamiętamy też o tym, aby powiedzieć, czy prowadzą w górę czy w dół. Należy informować tylko o takiej poręczy, której sami byśmy dotknęli.\n- Przewodnik zawsze powinien iść z przodu, zwłaszcza w wąskich przejściach czy przy przechodzeniu przez drzwi.\n- Osoba z niepełnosprawnością wzroku może wchodzić po schodach, jeździć windą i schodami ruchomymi. Zapytajmy, co woli. Nie zmuszajmy do jeżdżenia windą.\nPies przewodnik\nPies przewodnik to pies wyszkolony indywidualnie do pomocy osobie niewidomej.\nPomaga on właścicielowi swobodnie poruszać się w przestrzeni publicznej. Aby został uznany za psa asystującego, powinien mieć na sobie specjalną uprząż, a osoba z niepełnosprawnością musi mieć przy sobie certyfikat potwierdzający status psa asystującego i zaświadczenia o wykonaniu wymaganych szczepień weterynaryjnych.\n- Pies przewodnik ma prawo wejść ze swoim właścicielem do każdego miejsca publicznego, np: teatru, kina, urzędu, sklepu, muzeum, szpitala, restauracji.\n- Psy asystujące są tak przeszkolone, aby dopóki pozostają w uprzęży, być blisko właściciela\n\ni nie zrobić nic bez jego wyraźnego polecenia. Zwykle nie będą też szczekać, nie należy więc obawiać się wpuszczenia ich na seans filmowy czy spektakl teatralny. Najprawdopodobniej położą się obok właściciela i zasną.\n- Na wydarzeniach typu koncert czy spektakl osobę niewidomą z psem należy sadzać przy przejściu tak, by pies miał się gdzie położyć. Dobrze jest zaproponować miskę z wodą dla psa.\n- Psa przewodnika, gdy jest w uprzęży, nie wolno głaskać, zaczepiać ani nawet patrzeć mu w oczy. To go dekoncentruje i sprawia, że nie może dobrze wykonywać swojej pracy. Jeśli widzimy, że ktoś w otoczeniu osoby niewidomej zaczepia jej psa przewodnika, warto zwrócić uwagę, by tego nie robił.\n1.2 Etapy udostępniania wydarzenia czyli co trzeba uwzględnić, by wydarzenie stało się dostępne dla osób z niepełnosprawnością wzroku\nZespół\nPodstawą jest przeszkolenie pracowników/wolontariuszy. Osoby te powinny czuć się w miarę swobodnie i powinny zachowywać się naturalnie w sytuacji spotkania z osobami z niepełnosprawnością wzroku, nawet jeśli będzie to ich pierwsze tego typu spotkanie. Bardzo ważne jest wyznaczenie wśród pracowników koordynatora dostępności. Do zadań tej osoby będzie należało przygotowanie dostępnej oferty oraz kontakt z osobami z niepełnosprawnościami.\nW procesie udostępniania przestrzeni czy tekstu kultury zawsze najważniejszy jest człowiek – nawet jeśli w instytucji nie będzie ani jednej pomocy dedykowanej osobom z niepełnosprawnością, ale znajdą się ludzie, którzy będą chcieli i wiedzieli, jak pomóc, odbiorcy poczują się komfortowo.\nBardzo ważne jest odpowiednie przeszkolenie nie tylko edukatorów i przewodników, ale także pracowników z tzw. pierwszej linii, a więc osób pracujących w kasie, w szatni, jako ochrona.\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0\nOsoby z dysfunkcją wzroku poszukują informacji przede wszystkim na stronach www, a znajdą je na pewno wtedy, gdy strona internetowa będzie stworzona i prowadzona zgodnie ze standardem WCAG 2.0. Pracownicy instytucji kultury powinni pamiętać o tym, by wszystkie\n\ninformacje, a zwłaszcza te dedykowane środowisku osób niewidomych, były zamieszczane w Internecie w sposób dostępny, a więc w postaci tekstu, a nie zdjęć czy plakatów. Jeśli do informacji o wydarzeniu dołączone jest zdjęcie, np. kadr z filmu, powinno być ono opatrzone przynajmniej jednym zdaniem audiodeskrypcji.\n- Na stronie www powinien być podany kontakt mailowy i telefoniczny do osoby zajmującej się dostępnością w instytucji.\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności\nUmieszczenie ogłoszeń w miejscach publicznych, na stronach internetowych zazwyczaj nie wystarczy. Chcąc zaprosić do siebie widzów z niepełnosprawnością wzroku, należy nawiązać kontakt ze środowiskiem osób niewidomych. Organizacje ogólnopolskie, takie jak:\nPolski Związek Niewidomych, Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym, Fundacja Szansa dla\nNiewidomych mają swoje oddziały w każdym większym polskim mieście. Istnieje jednak wiele organizacji działających na szczeblu lokalnym, np: Wielkopolskie Stowarzyszenie\nNiewidomych, Fundacja Vis Maior działająca w Warszawie. Chcąc dotrzeć do młodych ludzi w miastach uniwersyteckich, warto skontaktować się z biurem osób niepełnosprawnych lub\nPełnomocnikiem Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych na uczelniach w danym mieście.\nChcąc zaprosić dzieci i młodzież, najlepiej poszukać ośrodka szkolno-wychowawczego dla dzieci niewidomych w okolicy albo skontaktować się ze szkołami integracyjnymi i sprawdzić, czy wśród uczniów są dzieci z niepełnosprawnością wzroku. Osoby niewidome i niedowidzące raczej nie przyjdą na wydarzenie samodzielnie, pojawią się za to w grupie znanych i lubianych osób. Warto zainwestować swój czas na dotarcie do liderów wyżej wymienionych grup. Istnieją także grupy na Faceboku zrzeszające środowisko osób z niepełnosprawnością wzroku, np:\nNiewidomi i Niedowidzący – bądźmy razem, Trzecie Oko – niewidomi i widzący razem.\nOferta\nOsoby niewidome jako grupa, są takie same jak wszyscy inni, ale jest im zdecydowanie trudniej „być na bieżąco” i „wiedzieć wszystko”. Wybierajmy filmy i spektakle aktualne, dyskutowane, raczej wartościowe, ale zapewniajmy też rozrywkę. Osoby niewidome potrzebują więcej czasu na obejrzenie eksponatu lub wykonanie zadania przewidzianego na warsztatach. Dlatego należy wybrać tylko kilka elementów, które chcemy zaprezentować.\nNajlepszym sposobem udostępnienia tekstu kultury jest opatrzenie go audiodeskrypcją, nawet taką wypowiadaną na miejscu i stworzenie do niego pomocy dotykowej. Warsztaty powinny\n\nbyć tak zaplanowane, żeby osoby niewidome mogły w miarę możliwości wykonać zadanie samodzielnie.\nPrzygotowanie „ścieżek dostępu” – audiodeskrypcje, tyflografiki, makiety, dotykanie eksponatów.\nZdecydowanie zawsze najlepiej mieć zarówno audiodeskrypcję, jak i materiały dotykowe. Oprócz prowadzącego spotkanie obecnych powinno być kilkoro asystentów pomagających osobom niewidomym, np. poruszać się po przestrzeni, oglądać udostępnione przedmioty. Idealna sytuacja jest wtedy, gdy na jedną osobę niewidomą przypada jeden asystent.\nRozwiązaniem przynoszącym dobre efekty jest zaoferowanie osobom z niepełnosprawnością wzroku pomocy w dotarciu na wydarzenie, np. odebranie grupy takich osób z najbliższego przystanku komunikacji miejskiej.\nEwaluacja\nJest szczególnie ważna dla instytucji dopiero rozpoczynających podróż ku dostępności.\nDobrym pomysłem jest krótka, zawierająca kilka punktów ankieta. Pytania powinny być jednoznaczne i skoncentrowane na najważniejszych dla organizatora kwestiach związanych z udostępnionym wydarzeniem. Należy pamiętać o tym, by zapewnić osobom z niepełnosprawnością wzroku pomoc przy wypełnianiu ankiety i warto zapowiedzieć jej przeprowadzenie zaraz na początku spotkania, by po jego zakończeniu udało się zebrać głosy od przynajmniej kilku odbiorców. Ankietę można również przeprowadzić w Internecie, ale wówczas musimy sprawdzić dostępność strony www i samego formularza. Ankietę możemy też rozesłać mailem.\n1.3 Możliwe udogodnienia\nAudiodeskrypcja\nTo werbalny, dźwiękowy opis obrazu i treści wizualnych zawartych w dziele sztuki, spektaklu, filmie itp., przeznaczony dla osób z niepełnosprawnością wzroku. Najpopularniejszy symbol oznaczający audiodeskrypcję to litery AD z dwoma nawiasami prawostronnymi za literą\nD.\nAudiodeskrypcja może być mówiona na żywo lub nagrana. Audiodeskrypcję stosuje się głównie do opisu filmów, spektakli teatralnych, eksponatów muzealnych, ale także\n\nkoncertów i imprez sportowych.\nPrzy opisie dzieł audiowizualnych lub wydarzeń na żywo najważniejsze jest, by przekazać akcję, jednocześnie mieszcząc się między dialogami czy wypowiedziami osób na scenie.\nPrzy opisie eksponatu należy pamiętać o następujących elementach:\netykieta (autor, tytuł, itd.);\nopis ogólny;\nopis szczegółowy;\nosnowa (dodatkowe informacje, np. kontekst powstania dzieła).\nPojedyncza audiodeskrypcja eksponatu nie powinna przekraczać 4 minut.\nTyflografiki\nSą to wypukłe rysunki, na których zaznaczono najważniejsze elementy dzieła.\nTyflografika nie może być zbyt szczegółowa, gdyż zaburzy to jej czytelność. Powinna być prezentowana na sztywnym podłożu, np: położona na stole lub przypięta do twardej podkładki.\nProfesjonalna tyflografika jest najczęściej wykonana z plastiku. Jej stworzenie jest dość kosztowne. Tańszą alternatywą jest wykorzystanie wygrzewarki, czyli specjalnej drukarki, która pod wpływem wysokiej temperatury tworzy wypukłe rysunki na specjalnie do tego przeznaczonym papierze. Inną propozycją jest folia do rysowania, której większość niewidomych dzieci używa w szkole do nauki geometrii. Do rysowania na niej można użyć długopisu lub ołówka. Dzięki specjalnej gumowej podkładce, każda narysowana na folii kreska staje się wypukła.\nZachęcamy także do samodzielnego tworzenia tyflografik. Można sięgnąć po plastelinę, filc czy cienką piankę i przy ich pomocy wykleić wypukły rysunek.\nMakiety przestrzenne\nTo pomniejszone, trójwymiarowe kopie oryginalnych eksponatów. Tworzy się je do obiektów dużych, których nie można dokładnie poznać, dotykając oryginału (np. budynki, duże pomniki) i do obiektów, których nie wolno dotykać (np. kruche rzeźby lub naczynia). Makiety można wykonać samodzielnie z kartonu, gliny lub modeliny. Można zamówić wydruk 3D lub profesjonalny odlew z metalu.\n\nDotknięcie oryginału\nJest to najbardziej atrakcyjne rozwiązanie dla osób niewidomych. Dotykanie oryginału w muzeum musi być skonsultowane z kuratorem wystawy i konserwatorem. Najczęściej odbywa się pod okiem pracownika muzeum i w rękawiczkach.\nRękawiczki mogą być bawełniane lub silikonowe. Niektórzy wolą używać tych silikonowych, twierdząc, że bawełniane są zbyt grube i nie pozwalają dokładnie poznać dotykanego obiektu. Inni wolą bawełniane, twierdząc, że silikonowe są nieprzyjemne w kontakcie ze skórą. Najlepiej więc zaopatrzyć się w jedne i drugie.\nInformacje w alfabecie Braille’a\nAlfabet Braille’a jest przeznaczony dla osób niewidomych. Osoby słabowidzące raczej go nie znają. Jednakże nawet wśród niewidomych większość nie posługuje się nim biegle.\nOsoba niewidoma, znająca brajla nie znajdzie też samodzielnie wypukłych podpisów umieszczonych w przestrzeni wystawy budynku (chyba, że do tych napisów będą ją prowadziły tzw. ścieżki prowadzące). Brajl umieszczony pionowo na ścianie jest bardzo niewygodny w użyciu, szczególnie gdy tekst jest długi. Podpisy takie warto raczej umieszczać na pulpitach czy blatach.\nWydruk brajlowski jest dość kosztowny. Nie ma więc sensu drukować broszur muzealnych czy katalogów wystaw w wielu egzemplarzach. Można pokusić się o dosłownie kilka egzemplarzy dostępnych w kasie.\nKontrasty i duża czcionka\nOsoby słabowidzące, choć czasem wspomagają się białą laską, starają się jednak korzystać z informacji wizualnych. Aby mogły skorzystać z podpisów i broszur w czarnodruku czcionka powinna być odpowiednio duża (minimum 18) oraz bezszeryfowa np: Verdana, Arial,\nHelvetica, Univers, Futura. Ważne aby kolory liter i tła były kontrastowe.\nW przypadku osób słabowidzących niezwykle ważne jest też odpowiednie oświetlenie.\nNie powinno być ono punktowe, a raczej rozproszone. Generalnie lepiej też, jeśli pomieszczenie jest dobrze oświetlone. W półmroku osoba słabowidząca będzie miała problem z samodzielnym poruszaniem. Należy zadbać o kontrastowe oznaczenie schodów i szklanych drzwi.\n\nŚcieżka prowadząca i punkty uwagi\nŚcieżka prowadząca to podłużne wypukłości w posadzce lub chodniku, stanowiące dotykowe oznakowanie trasy wolnej od przeszkód. Prowadzą do konkretnych miejsc, np: drzwi, schodów, windy, kasy.\nPola uwagi to wypukłe guzki w posadzce lub chodniku mające zwrócić szczególną uwagę osoby niewidomej. Znajdują się one w takich miejscach, jak: krawędź peronu lub przystanku, krawężnik przed przejściem dla pieszych, początek schodów, a także rozwidlenia ścieżek prowadzących.\n1.4 Dobre praktyki\nFundacja Kultury bez Barier w Warszawie – Rodzina Kinomaniaków – comiesięczne pokazy filmów z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących. Dodatkowo w trakcie trwania seansów zapewniona jest opieka dla dzieci.\nstrona www\nFundacja Kultury bez Barier – Warszawski Festiwal Kultury bez Barier – to największe święto kultury dostępnej w Polsce. W ciągu kilkunastu dni muzea, galerie, kina, teatry w Warszawie i całym kraju są dostępne dla każdego bez względu na niepełnosprawność.\nstrona www\nFundacja Kultury bez Barier – Festiwal Przejścia – to festiwal filmowy od 2 lat organizowany w ramach Warszawskiego Festiwalu Kultury bez Barier. W trakcie festiwalu wyświetlane są filmy z audiodeskrypcją i napisami/tłumaczeniem na PJM. Są filmy zarówno dla dzieci jak i dorosłych. Kiedy rodzice spędzają czas na sali kinowej, ich dzieci bawią się pod opieką animatorów. Nie brakuje dodatkowych atrakcji np wieczornych potańcówek czy spotkań z gwiazdami wyświetlanych filmów.\nstrona www\nFundacja Na Rzecz Rozwoju Audiodeskrypcji „Katarynka\" we Wrocławiu –\nAdapter – comiesięczne pokazy filmów z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących strona www\n\nFundacja Mili Ludzie – projekt „Kinoteatr dostępny v.2.0\"\nW ramach projektu wyświetlane są filmy z audiodeskrypcją i tłumaczeniem/napisami dla osób z niepełnosprawnościami. Prezentowane są także spektakle teatralne, dostępne dla widzów z dysfunkcją narządu wzroku i słuchu.\nstrona www\nStowarzyszenie „De Facto” – Festiwal Kultury i Sztuki (dla Osób Niewidomych) w\nPłocku. W trakcie festiwalu wyświetlane są filmy z audiodeskrypcją, Odbywają się spotkania z reżyserami i aktorami.\nstrona www\nMuzeum Śląskie - możliwość dotykania oryginałów strona www\nMuzeum Narodowe w Warszawie – repliki wybranych eksponatów udostępnione do dotykania, comiesięczne spotkania dla niewidomych strona www\nMuzeum Emigracji w Gdyni – możliwość zwiedzania z przewodnikiem przeszkolonym z podstaw audiodeskrypcji po wcześniejszym zgłoszeniu.\nstrona www\nZachęta – Narodowa Galeria Sztuki – comiesięczne spotkania „Sztuka dostępna dla osób Niewidomych”.\nstrona www\nTeatr Maska w Rzeszowie – cykliczne spektakle z audiodeskrypcją.\nstrona www\nTR w Warszawie – cykliczne spektakle z audiodeskrypcją oraz warsztaty przed spektaklami.\nstrona www\nOrange Warsaw Festival – to festiwal muzyczny poważnie podchodzący do kwestii dostępności. Zapewniona jest dla osób niewidomych audiodeskrypcja, dla osób na wózku\n\nspecjalna platforma. Osoby niesłyszące mogą skorzystać z pętli indukcyjnej i tłumacza PJM w punkcie obsługi i informacji.\nstrona www\nPlacówki wystawiennicze, które mają audiodeskrypcję do eksponatów ze stałej kolekcji to,m.in. Galeria Sztuki Arsenał (Białystok), Muzeum Wojska (Białystok), Muzeum Okręgowe im.Leona Wyczółkowskiego (Bydgoszcz), Muzeum Lubuskie (Gorzów Wielkopolski), Muzeum\nŚląskie (Katowice), Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Muzeum Narodowe w Krakowie,\nMuzeum Sztuki Współczesnej MOCAK (Kraków), Galeria Bunkier Sztuki (Kraków), Muzeum\nArmii Krajowej (Kraków), CRICOTEKA (Kraków) , Muzeum Lubelskie, Muzeum Wsi Lubelskiej,\nMuzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Archeologiczne (Poznań), Muzeum Historyczne\n(Sanok), Muzeum Okręgowe w Toruniu, Muzeum Pana Tadeusza (Wrocław), Muzeum\nNarodowe we Wrocławiu oraz większość muzeów mających siedziby w Warszawie.\n\n2. GŁUSI I SŁABOSŁYSZĄCY\nOsoby z niepełnosprawnością słuchu to grupa bardzo zróżnicowana. Są wśród nich osoby Głuche, posługujące się jedynie polskim językiem migowym i słabo znające język polski.\nDla tych osób polski jest językiem obcym lub drugim po PJM. Drugą grupą są Głusi posługujący się PJM, ale znający też język polski. Wśród nich można spotkać osoby odczytujące mowę z ruchu warg, umiejętność ta nie jest jednak powszechna. Trzecia grupa to osoby ogłuchłe, które straciły słuch po nauczeniu się języka polskiego. Te osoby często mówią płynnie po polsku, są w stanie czytać ze zrozumieniem nawet długie i skomplikowane teksty w języku polskim, ale zwykle nie najlepiej lub w ogóle nie znają PJM. I wreszcie ostatnia grupa to osoby słabosłyszące. Osoby te często nie znają języka migowego. Posiadają aparaty słuchowe i z ich pomocą bazują przede wszystkim na informacjach dźwiękowych.\n2.1 Savoir-vivre\n- O osobach g/Głuchych nie należy mówić głuchoniemy (jest to obraźliwe). Zamiast tego używamy słów: Głuchy, głuchy, słabosłyszący, osoba z niepełnosprawnością słuchu, osoba niesłysząca.\n- Słowo głuchoniemy kojarzone jest z brakiem możliwości komunikowania się, brakiem języka.\nW przypadku osób Głuchych wcale tak nie jest. Większość z tych osób aparat mowy ma sprawny, ale formą komunikacji jest język migowy.\n- Osoby Głuche uważają siebie za mniejszość językową, nie za osoby z niepełnosprawnością, dlatego piszemy to słowo wielką literą: Głuchy.\n- Dla zdecydowanej większości osób Głuchych pierwszym językiem jest język migowy, w Polsce jest to polski język migowy (PJM). Język polski jest natomiast językiem obcym dla osób\nGłuchych, dlatego mogą one pisać zdania niepoprawne gramatycznie. Warto wykazać się zrozumieniem, warto dopytywać i używać prostych, zrozumiałych słów. Nieznajomość języka polskiego nie wynika z niedouczenia czy ignorancji, ale z faktu, że język polski dla osób\nGłuchych jest językiem obcym lub drugim. Osoby słyszące uczą się polszczyzny, gdyż słyszą wypowiadane słowa. Głusi są pozbawieni tej możliwości.\n- Rozmawiając z osobą g/Głuchą, zawsze zwracajmy się bezpośrednio do niej i patrzmy na naszego rozmówcę. Kiedy rozmowie towarzyszy tłumacz, pamiętajmy, że jest on tylko\n\npośrednikiem w komunikacji. Nie zwracajmy się więc do niego, gdy wypowiadamy słowa kierowane do osoby g/Głuchej.\n- Pamiętajmy o tym, aby nasze usta były cały czas widoczne dla rozmówcy, nie odwracajmy się, utrzymujmy kontakt wzrokowy z g/Głuchym rozmówcą, stańmy w cichym, dobrze oświetlonym miejscu, nie pod światło. W trakcie rozmowy zadawajmy pytania kontrolne, aby upewnić się, czy druga osoba na pewno rozumie nasz przekaz. Nie krzyczmy, chyba że rozmówca poprosi o głośniejsze mówienie. W razie potrzeby korzystajmy z telefonu, kartki papieru, aby napisać przekazywaną informację.\n- Pamiętajmy, że osoby niesłyszące są uczone mowy w warunkach naturalnych, a co za tym idzie – również odczytywania mowy z ust. Przesadne zwalnianie tempa mowy czy przesadne głośniejsze mówienie, zniekształca naturalny układ ust i, paradoksalnie, utrudnia osobom niesłyszącym możliwość zrozumienia wypowiadanego tekstu.\nPrzy pierwszym kontakcie spytajmy osobę niesłyszącą, jaki rodzaj kontaktu preferuje – czy rozmowę werbalną, czy pisanie na kartce, a może tłumaczenie na język migowy. Nie bójmy się zawołać osoby niesłyszącej poprzez dotknięcie. W komunikacji z osobami z niepełnosprawnością słuchu nie istnieje w tym kontekście pojęcie strefy prywatnej. Dotyk wykorzystany w celu zwrócenia na siebie uwagi jest całkowicie akceptowalny i często używany.\n- Nie przechodźmy między dwojgiem migających do siebie ludzi. Jest to przerywanie rozmowy.\n2.2 . Etapy udostępniania wydarzenia czyli co trzeba uwzględnić, by wydarzenie stało się dostępne dla osób z niepełnosprawnością słuchu\nZespół\nPodstawą jest przeszkolenie pracowników/wolontariuszy. Dobrze, jeśli pracownicy znają choć kilka podstawowych znaków w PJM albo są otwarci na inny sposób komunikacji, np: przy pomocy kartki lub telefonu.\nOdpowiednio przeszkoleni powinni być nie tylko edukatorzy i przewodnicy, ale także pracownicy z tzw. pierwszej linii (osoby pracujące w kasie, w szatni, jako ochrona, w teatrze i w kinie to bileterzy i obsługa widowni). To ci pracownicy najczęściej będą udzielać podstawowych informacji widzom z niepełnosprawnością słuchu.\nBardzo ważne jest wyznaczenie wśród pracowników koordynatora dostępności. Do zadań tej osoby będzie należało przygotowanie dostępnej oferty oraz kontakt z osobami z niepełnosprawnościami.\n\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0.\nDobrze, jeśli najważniejsze informacje, np: dotyczące godzin zwiedzania i cen biletów, pojawią się na niej przetłumaczone na PJM w formie krótkich filmików. Na stronie powinien być podany kontakt mailowy i telefoniczny do osoby zajmującej się dostępnością w instytucji.\nPodając numer telefonu, należy zaznaczyć, że kontakt możliwy również przez SMS.\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności\nUmieszczenie ogłoszeń w miejscach publicznych, na stronach internetowych zazwyczaj nie wystarczy. Chcąc zaprosić do siebie widzów z niepełnosprawnością słuchu należy nawiązać kontakt ze środowiskiem. Organizacje ogólnopolskie: Polski Związek Głuchych,\nTowarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym mają swoje oddziały w każdym większym polskim mieście. Istnieje jednak wiele organizacji działających na szczeblu lokalnym, np. Podkarpackie\nStowarzyszenie Głuchych, Stowarzyszenie Effetha działające w Trójmieście. Chcąc dotrzeć do młodych ludzi w miastach uniwersyteckich, warto skontaktować się z biurem osób niepełnosprawnych lub Pełnomocnikiem Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych. Chcąc zaprosić dzieci i młodzież, najlepiej poszukać w najbliższej okolicy ośrodka szkolnowychowawczego dla dzieci Głuchych albo skontaktować się ze szkołami integracyjnymi i sprawdzić, czy wśród uczniów są dzieci z niepełnosprawnością słuchu.\nZaproszenie na wydarzenie można przygotować w formie krótkiego filmu w PJM, ale nie należy zapominać o tekście pisanym, bo nie wszyscy Głusi znają PJM.\nPlakaty powinny być uniwersalne – zawierać dużo grafiki i maksymalnie konkretne informacje:\nCo? Gdzie? Kiedy? Ile kosztuje?\nOsoby Głuche bardzo aktywnie korzystają z mediów społecznościowych. Na\nFacebooku istnieją grupy zrzeszające środowisko osób z niepełnosprawnością słuchu, np.\nSłabosłyszący, implantowani lub Życie Głuchych.\nOferta\nNależy pamiętać o tym, że osoby z niepełnosprawnością słuchu są raczej wzrokowcami. Bardzo lubią rzeczy ciekawe wizualnie, dlatego tę grupę widzów powinna przekonać wystawa malarstwa czy fotografii. Atrakcyjniejsze niż wykład będą zawsze praktyczne warsztaty, w trakcie których ich uczestnicy mają szansę zdobywać wiedzę w sposób aktywny.\nPrzygotowując oprowadzanie, wybierajmy miejsca dobrze oświetlone, przestrzenne, aby uczestnicy mogli dobrze widzieć przewodnika i tłumacza. Grupy niesłyszących zazwyczaj\n\nustawiają się w półkole wokół nich. Dla osób słabosłyszących bardzo ważna jest dobra akustyka miejsca.\nOsoby niesłyszące, które odczytują mowę z ust lub korzystają z tłumaczenia na język migowy, nie są w stanie jednocześnie „słuchać” i patrzeć na eksponaty. Warto więc rozpocząć od opowiedzenia o wystawie, przestrzeni, eksponacie, a następnie dać czas na samodzielne obejrzenie ekspozycji.\nPrzewodnik nie powinien jednocześnie opowiadać i przemieszczać się po wystawie.\nW sytuacji takiej niemożliwe jest zarówno tłumaczenie na język migowy, jak i odczytywanie słów z ruchu warg.\nJeśli warsztaty odbywają się w budynku, pamiętajmy o ustawieniu stołów w kształcie kwadratu lub litery U, ewentualnie wykorzystajmy okrągłe stoły. Tylko w sytuacji, gdy wszyscy uczestnicy zajęć widzą się nawzajem, możliwa jest swobodna rozmowa z niesłyszącymi widzami, którzy mają szansę widzieć i, dzięki temu, rozumieć poszczególnych mówców.\nPrzygotowanie „ścieżek dostępu” – napisy dla niesłyszących, tłumaczenie na PJM, pętla indukcyjna, symultaniczny przekaz tekstowy, napisy na żywo, przewodnik po wystawie z opisem dźwięków\nCiekawą i bardzo popularną wśród Głuchych odbiorców propozycją jest zwiedzanie wystaw w PJM prowadzone przez przewodników Głuchych. Osoby Głuche silnie utożsamiają się ze swoim środowiskiem i językiem, chętnie więc uczestniczą w takich wydarzeniach.\nEwaluacja\nJest szczególnie ważna dla instytucji dopiero rozpoczynających podróż ku dostępności. Dobrym pomysłem jest krótka, zawierająca kilka punktów ankieta. Pytania powinny być jednoznaczne i skoncentrowane na najważniejszych dla organizatora kwestiach związanych z udostępnionym wydarzeniem. Najlepiej sprawdzi się ankieta internetowa – tekst w języku polskim + tłumaczenie na PJM.\nMożna też skorzystać z obecności uczestników i od razu, po spotkaniu spytać o jakość tłumaczenia, co im się podobało, czego by oczekiwali.\n2.3 Możliwe udogodnienia\nSystem FM\nJest to rodzaj systemu wspomagania słuchu. Składa się z dwóch elementów: nadajnika\n\ni odbiornika. Nadajnik ma kształt długopisu, który osoba mówiąca może przyczepić do ubrania, bądź ma postać kwadratowego pudełka do zawieszenia na szyi. Odbiornik jest połączony z aparatem słuchowym. Nadajnik zbiera dźwięki, przetwarza je na sygnał radiowy\nFM i przekazuje do odbiornika. Zaś odbiornik przekazuje sygnał dalej do aparatu słuchowego.\nW przypadku korzystania z tego systemu, przewodnik musi mówić cały czas do mikrofonu.\nTłumaczenie na język migowy\nPolski Język Migowy (PJM) – naturalny język komunikacji używany przez Głuchych, ma własną gramatykę, różną od gramatyki języka polskiego. Bardzo ważna jest w nim mimika twarzy, mowa ciała. Najpopularniejszy symbol dostępności tłumaczenia na język migowy w danym miejscu to dwie dłonie z palcami ułożonymi w kształt litery O.\nSystem Językowo-Migowy (SJM)\nTo subkod języka polskiego, charakteryzuje się stosowaniem znaków migowych zgodnie z polską gramatyką. Często nazywany przez środowisko osób niesłyszących językiem sztucznym.\nPamiętajmy więc, że w momencie, kiedy szukamy tłumacza na wydarzenie, musimy zwrócić uwagę na to, czy posługuje się on polskim językiem migowym czy systemem językowomigowym. Osoby Głuche najczęściej polecają tłumaczy znających PJM. Pamiętajmy też, że materiały dostępne dla Głuchych powinny być przetłumaczone na PJM.\nTłumaczenie może być na żywo (spektakl, warsztat, oprowadzanie) lub nagrane (film, ścieżka zwiedzania w muzeum, galerii).\nPrzy przygotowywaniu zaproszeń, krótkich filmów informacyjnych w PJM pamiętajmy, że powinny one być tworzone w zgodzie z zasadą maksimum treści w minimum słów.\nJeden film w PJM nie powinien przekraczać 2 min. (dotyczy to zaproszeń, filmów do eksponatów itp. W przypadku tłumaczeń materiałów audiowizualnych długość tłumaczenia na\nPJM jest oczywiście uzależniona od długości tłumaczonego materiału.\nTłumacz języka migowego powinien być ubrany na czarno, nie powinien mieć żadnych elementów rozpraszających uwag�� (długie kolczyki, kolorowe paznokcie, mocny makijaż itp.), tło nagrania musi być stałe, nie mogą nim być ruchome animacje.\nZ uwagi na formę i sposób przekazu możemy wyróżnić kilka rodzajów tłumaczenia:\nLustrzane – jest wykonywane przez same osoby głuche, np. na konferencji. Z tłumaczeniem lustrzanym mamy do czynienia w sytuacji, gdy naprzeciwko osoby mówiącej w języku fonicznym stoi osoba głucha odczytująca mowę z ruchu warg jednocześnie migająca do\n\ndrugiej osoby Głuchej, stojącej obok mówcy. Druga osoba Głucha stoi przodem do widowni i powtarza przekazywane jej znaki. Dzięki takiej formule wszystkie osoby niesłyszące siedzące na widowni mają szanse zrozumieć treść wystąpienia.\nCieniowe – wykonywane przez tłumaczy słyszących w teatrze. Do każdego aktora jest przypisany jeden tłumacz, który przez cały spektakl chodzi za nim jak cień i tłumaczy na bieżąco jego kwestie na PJM. Jest to najwygodniejszy dla osób Głuchych sposób udostępniania spektaklu, gdyż od początku do końca przedstawienia nie ma najmniejszych wątpliwości, kto wypowiada tłumaczoną kwestię. Rozwiązanie takie jest jednak wymagające organizacyjnie, niezbędne są wielokrotne próby, „zgranie” aktorów z tłumaczami, a to pociąga za sobą spore nakłady finansowe. Tłumaczenie to jest idealne w przypadku spektakli z małą liczbą bohaterów.\nPamiętajmy, że tyle, ile jest osób z niepełnosprawnością słuchu, tyle jest sposobów funkcjonowania. Nie kierujmy się stereotypem, że kiedy ktoś miga, nie będzie chciał napisów albo że kiedy ktoś korzysta z aparatów słuchowych, nie skorzysta z tłumacza. Oferując udogodnienia w swojej instytucji, opowiedzmy o wszystkim, co mamy i pozwólmy samej osobie zainteresowanej wybrać, co jej będzie najbardziej odpowiadało i z jakim udogodnieniem będzie czuła się najbardziej komfortowo.\nNapisy dla niesłyszących\nNapisy dla niesłyszących mogą być wykorzystane w czasie tłumaczenia filmu, spotu reklamowego, spektaklu teatralnego. Od klasycznych napisów w filmie odróżnia je to, że każda postać wypowiadająca kwestie ma przypisany sobie kolor. Napisy dla niesłyszących są więc wielobarwne. Zawierają także opisy dźwięków i etykiety pozwalające zidentyfikować aktora, który wypowiada daną kwestię. Jest to potrzebne, bo czasem bohaterowie stoją tyłem do ekranu, czasem jakiś głos jest w tle, a na ekranie nie pojawia się żadna twarz.\nNapisy na żywo\nTo szczególny rodzaj napisów – zazwyczaj nie zawierają one opisu dźwięków, ale mają etykiety i również są w różnych kolorach. Stosowane do programów na żywo.\nPętla indukcyjna\nUmożliwia, poprzez cewkę telefoniczną w aparacie słuchowym bądź implancie ślimakowym, odbiór nieskazitelnie wyraźnego i czystego dźwięku. Składa się z odpowiednio\n\nzainstalowanego w pomieszczeniu przewodu tworzącego pętlę oraz ze specjalnego wzmacniacza pętli indukcyjnej. Do wzmacniacza podłącza się źródło dźwięku, mikrofon, CD, telewizor itp. Prąd płynący przez przewód wytwarza zmienne pole magnetyczne wewnątrz pętli, które jest odbierane przez cewkę telefoniczną. Pętla oznaczona jest najczęściej białym symbolem ucha z literą T, na niebieskim tle.\nPętla może być zainstalowana w danym pomieszczeniu na stałe albo rozkładana okazjonalnie na niektóre wydarzenia. Pierwsza daje dużo lepsze efekty, ale jest droższa i nie zawsze istnieje możliwość jej zainstalowania.\nSymultaniczny Przekaz Tekstowy\nW skrócie SPT – oznacza również napisy na żywo, ale do konferencji, debat, a także wykładów na uczelni. Odzwierciedlają one z dużą dokładnością (ale nie 100%) słowa wypowiadane podczas wydarzenia.\nTranskrypcja\nZapisanie wypowiedzi z nagrania audiowizualnego w formie dokumentu tekstowego.\nUmieszcza się ją najczęściej pod oryginalnym filmem/nagraniem audio lub niezależnie, jako oddzielny plik do pobrania.\nTablice z charakterystycznymi pojęciami\nTrudne słowa, takie jak np. awangarda, impresjonizm są zapisane na tablicy wielką czcionką, tablicę trzyma edukator. Kiedy słowo jest użyte po raz pierwszy, tłumacz wyjaśnia jego pojęcie, przy kolejnych użyciach słowa, tłumacz wskazuje na tablicę.\nPrzewodnik po dźwiękach wystawy\nJeśli ważnym elementem jakiejś ekspozycji są dźwięki, można opisać je w formie przewodnika. Taką wydrukowaną broszurkę udostępnia się w kasie na prośbę zwiedzających.\n2.4 Dobre praktyki\nFundacja Kultury bez Barier - Rodzina Kinomaniaków – comiesięczne pokazy filmów z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących. Dodatkowo w trakcie trwania seansów zapewniona jest opieka dla dzieci.\nstrona www\n\nFestiwal Kultury bez Barier – Warszawski Festiwal Kultury bez Barier\nTo największe święto kultury dostępnej w Polsce. W ciągu kilkunastu dni muzea, galerie, kina, teatry w Warszawie i całym kraju są dostępne dla każdego bez względu na niepełnosprawność.\nstrona www\nFundacja Kultury bez Barier – COOLuturalny dzień Głuchego\nZ okazji światowego dnia Głuchych przez cały dzień można było oglądać filmy, brać udział w dyskusjach i zapoznać sie z rozwiązaniami technologicznymi – wszystko związane z tematyką osób niesłyszących. Wydarzenie zostało zorganizowane w ramach 6. Warszawskiego Festiwalu\nKultury bez Barier.\nstrona www\nFundacja Kultury bez Barier – Festiwal Przejścia\nTo festiwal filmowy od 2 lat organizowany w ramach Warszawskiego Festiwalu Kultury bez\nBarier. W trakcie festiwalu wyświetlane są filmy z audiodeskrypcją i napisami/tłumaczeniem na\nPJM. Są filmy zarówno dla dzieci jak i dorosłych. Kiedy rodzice spędzają czas na sali kinowej, ich dzieci bawią się pod opieką animatorów. Nie brakuje dodatkowych atrakcji np wieczornych potańcówek czy spotkań z gwiazdami wyświetlanych filmów.\nstrona www\nMuzeum Historyczne Miasta Krakowa oddział Fabryka Emalia Oskara\nSchindlera – przewodnik dla niesłyszących po dźwiękach wykorzystanych na wystawie Kraków - czas okupacji 1939-1945.\nstrona www\nZachęta – Narodowa Galeria Sztuki – Zachęta Miga! – comiesięczne oprowadzania po wystawach czasowych prowadzone przez Głuchego przewodnika w PJM i tłumaczone na polski język foniczny.\nstrona www\nMuzeum Śląskie – regularne wizyty w PJM prowadzone przez głuchego przewodnika tłumaczone na polski język foniczny.\nstrona www\n\nMuzeum Emigracji w Gdyni – możliwość zwiedzania z przewodnikiem Głuchym oprowadzającym w PJM po wcześniejszym umówieniu.\nstrona www\nFundacja Kultury bez Barier i Stowarzyszenie Historii Głuchych „Surdus\nHistoricus\" – „Igor i wehikuł czasu” – komiks, który opowiada o historii Głuchych.\nstrona www\nZamek Królewski w Warszawie – Muzeum. Rezydencja Królów i Rzeczypospolitej – tablety z tłumaczeniami w PJM do sal i obiektów.\nstrona www\nMiędzynarodowy Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych CAMERIMAGE – część wyświetlanych filmów jest w wersji bez barier z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących. Do zapowiedzi filmów zapewnione jest tłumaczenie na PJM.\nstrona www\nMiędzynarodowy Festiwal Kina Niezależnego OFF CAMERA – część wyświetlanych filmów jest w wersji bez barier z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących. Do zapowiedzi filmów zapewnione jest tłumaczenie na PJM.\nstrona www\nDemakijaż – Festiwal Kina Kobiet w Lublinie - część wyświetlanych filmów jest w wersji bez barier z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących. Do zapowiedzi filmów zapewnione jest tłumaczenie na PJM.\nstrona www\nPol'and'Rock Festival to największy festiwal muzyczny w Polsce. W trakcie spotkań z gośćmi w Akademii Sztuk Przepięknych zapewnione było tłumaczenie na PJM. Natomiast na koncertach osoby Głuche miały możliwość bezpłatnego wypożyczenia specjalnych wibrujących plecaków zapewnianych przez firmę Mastercard. Plecaki poprzez wibracje przekazywały rytm muzyki rozbrzmiewającej na scenie. Uzupełnieniem były specjalne słuchawki wykorzystujące technikę przewodzenia kostnego. strona www\n\nOrange Warsaw Festival to kolejny festiwal muzyczny poważnie podchodzący do kwestii dostępności. Zapewniona jest dla osób niewidomych audiodeskrypcja, dla osób na wózku specjalna platforma. Osoby niesłyszące mogą skorzystać z pętli indukcyjnej i tłumacza PJM w punkcie obsługi i informacji.\nstrona www\n\n3. OSOBY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ\nRUCHOWĄ\nOsoby z niepełnosprawnością ruchową, to osoby z trwałymi lub czasowymi ograniczeniami mobilności. Mogą to być np. osoby poruszające się na wózku, o kulach, z niskorosłością czy po amputacji. Sprzęt używany przez osobę z niepełnosprawnością ruchu zależy od potrzeb i możliwości danej osoby. Wózki używane w codziennym życiu można podzielić na trzy kategorie: aktywne, ortopedyczne (potocznie zwane szpitalnymi) i wózki elektryczne. Wózki aktywne są wykorzystywane przez osoby aktywne, mające możliwość własnoręcznego napędzania wózka i nim kierowania. Wózki aktywne są najczęściej stosunkowo lekkie, a osoba poruszająca się na nim jest zwykle w stanie wykonać samodzielnie wiele czynności. Wózki ortopedyczne są cięższe, mniej zwrotne i raczej nie są przeznaczone do codziennego, długotrwałego, samodzielnego poruszania się, ale jest to także możliwe. Wózki elektryczne są przeznaczone dla osób, które nie są w stanie samodzielnie poruszać się na dwóch poprzednich rodzajach wózków. Wózki elektryczne są bardzo ciężkie i najczęściej osoby trzecie nie są w stanie pomóc osobie korzystającej z takiego rodzaju wózka pokonać schody czy wysoki krawężnik. Osoby poruszające się na wózkach elektrycznych mają najczęściej niedowład rąk, nie są więc w stanie samodzielnie napędzać swojego wózka. Osoba z niepełnosprawnością ruchu może także używać kul, balkoników, protez, ortez itd.\n3.1 Savoir-vivre\n- Rozmawiając z osobą na wózku lub osobą z niskorosłością, stańmy w komfortowej odległości dla obu stron. Nie kucajmy i nie pochylajmy się. Jeżeli rozmowa ma być dłuższa, mo��emy usiąść na krześle lub ławce.\n- Przestrzeń prywatna w przypadku osób z niepełnosprawnościami to nie tylko ciało, ale także sprzęt, którego używają. Wózek, kule, biała laska itd. są częścią przestrzeni prywatnej osoby z niepełnosprawnością i nie należy ich dotykać bez zgody i wiedzy właściciela.\n- Jeśli chcemy pomóc osobie poruszającej się na wózku, zawsze najpierw zapytajmy, czy potrzebuje pomocy i jak możemy pomóc. Nie pomagajmy bez pytania.\n- Kolana osoby na wózku to nie jest stolik - nie kładźmy nic na nich bez wyraźnej prośby osoby z niepełnosprawnością.\n- Kiedy osoba z niepełnosprawnością ruchową jest w towarzystwie innej osoby i pyta o coś,\n\nzawsze odpowiadajmy osobie, która zadała pytanie.\n- Nie unikajmy podania ręki osobie, która ma mniej sprawne dłonie. Nawet jeżeli osoba z niepełnosprawnością nie może wyprostować palców lub ich zgiąć, należy rękę po prostu uścisnąć. Jeżeli nie mamy pewności, czy osoba z niepełnosprawnością jest w stanie podać rękę, możemy poczekać, aż wyciągnie dłoń jako pierwsza.\n- Traktujmy osobę z niepełnosprawnością podmiotowo. Nie mówmy o niej jak o przedmiocie, np. „Czy wózek tutaj wjedzie?”. Pamiętaj, że to jest człowiek, który porusza się na wózku.\n- Osoba asystująca czy osoba wspierająca nie jest opiekunem osoby z niepełnosprawnością.\nDorosła osoba z niepełnosprawnością ruchu może sama decydować o sobie, nie potrzebuje opieki tylko czasami wsparcia lub asysty przy wykonywaniu pewnych czynności. Dlatego warto zrezygnować ze słowa opiekun w regulaminach lub cennikach i zastąpić zwrotem „osoba asystująca”.\nPsy asystujące\nTo psy pracujące. Osoba z niepełnosprawnością ma prawo ze specjalnie wyszkolonym i certyfikowanym psem asystującym wejść do każdego miejsca użyteczności publicznej (jedynym wyjątkiem są miejsca kultu religijnego). Pies może asystować nie tylko osobie z niepełnosprawnością wzroku czy ruchu, ale także osobom niesłyszącym bądź osobom z cukrzycą lub epilepsją. Można go rozpoznać po kamizelce z napisem „pies asystujący”, „pies przewodnik” itd. Należy pamiętać o tym, że takiego psa nie można rozpraszać, czyli zaczepiać, bawić się, karmić, głaskać ani nawiązywać z nim kontaktu wzrokowego. Wszystkie tego typu zachowania mogą odwrócić jego uwagę od pracy, którą ma wykonać. Pies asystujący jest szkolony w zależności od potrzeb danej osoby z niepełnosprawnością. Psy asystujące osobom z niepełnosprawnością ruchu mogą np. otwierać drzwi, podnosić przedmioty z ziemi, pomagać zdjąć kurtkę lub buty, a także wyrzucać śmieci. Ponieważ pies często pracuje pyskiem lub musi odejść na większą odległość od osoby z niepełnosprawnością, nie ma obowiązku trzymania go na smyczy ani używania kagańca. Kiedy spotka się psa asystującego bez osoby z niepełnosprawnością, może to oznaczać, że został wysłany po pomoc. Dlatego nie rozpraszając go, należy za nim iść, a on prawdopodobnie zaprowadzi nas do osoby, która potrzebuje pomocy. W razie wątpliwości, czy pies na pewno jest psem asystującym, można poprosić jego właściciela o okazanie stosownych dokumentów.\n\n3.2 Etapy udostępniania wydarzenia czyli co trzeba uwzględnić, by wydarzenie stało się dostępne dla osób z niepełnosprawnością ruchu\nZespół\nPodstawą jest przeszkolenie pracowników/wolontariuszy. Osoby te powinny czuć się w miarę swobodnie i powinny zachowywać się naturalnie w sytuacji spotkania z osobami z niepełnosprawnością ruchu, nawet jeśli będzie to ich pierwsze tego typu spotkanie.\nBardzo ważne jest wyznaczenie wśród pracowników koordynatora dostępności. Do zadań tej osoby będzie należało przygotowanie dostępnej oferty oraz kontakt z osobami z niepełnosprawnościami.\nW procesie udostępniania przestrzeni czy tekstu kultury zawsze najważniejszy jest człowiek – nawet jeśli w instytucji nie będzie ani jednej pomocy dedykowanej osobom z niepełnosprawnością, ale będą ludzie, którzy będą chcieli i wiedzieli, jak pomóc, odbiorcy będą czuli się komfortowo.\nBardzo ważne jest odpowiednie przeszkolenie nie tylko edukatorów i przewodników, ale także pracowników z tzw. pierwszej linii, a więc osób pracujących w kasie, w szatni, jako ochrona. To najprawdopodobniej oni będą najczęściej udzielali informacji i pomagali osobom z niepełnosprawnością.\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0\nDostępność stron internetowych dla osób z niepełnosprawnością ruchu uwzględnia ewentualne problemy manualne użytkownika Internetu. Stronę należy zbudować w ten sposób, by była możliwa jej obsługa przy użyciu tylko myszki lub tylko klawiatury. W świecie osób z niepełnosprawnościami Internet jest prawdziwym oknem na świat; podróż osoby z niepełnosprawnością do instytucji kultury zaczyna się zazwyczaj od wizyty w Internecie. Osoby z niepełnosprawnością ruchową będą poszukiwać informacji o dostępności miejsca, do którego chcą się wybrać. Dlatego ważne jest, by rzetelnie napisać o tym, jak z uwagi na dostępność wygląda dana instytucja. Nie należy wychodzić z założenia, że jeżeli jest jeden stopień przed wejściem, to miejsce będzie niedostępne dla osób z niepełnosprawnością ruchu.\nPo przeczytaniu opisu dostępności osoba zainteresowana sama zdecyduje, czy chce to miejsce odwiedzić i czy ewentualnie może potrzebować pomocy. Pracownicy instytucji kultury powinni zaś pamiętać o tym, by na bieżąco aktualizować informacje na temat ewentualnych utrudnień w instytucji lub jej okolicy, np. roboty drogowe uniemożliwiające skorzystanie z głównego wejścia do budynku. Na stronie powinien też być podany kontakt mailowy i telefoniczny do\n\nosoby zajmującej się dostępnością w instytucji.\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności\nW przypadku osób z niepełnosprawnością ruchu nie ma potrzeby tworzenia wydarzeń dedykowanych tylko tej grupie osób. Warunkiem uniemożliwiającym wzięcie udziału w danym wydarzeniu może być co najwyżej niedostępność przestrzeni, w której zaplanowano przedsięwzięcie. W przypadku chęci zaproszenia większej liczby osób z niepełnosprawnością ruchu do swej instytucji kultury, można zwrócić się o pomoc do organizacji pozarządowych pracujących na rzecz tego środowiska. Są to między innymi Fundacja Aktywnej Rehabilitacji\n(FAR) czy Stowarzyszenie Integracja. Warto też poszukać lokalnych organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnością ruchu.\nChcąc dotrzeć do młodych ludzi w miastach uniwersyteckich, warto skontaktować się z biurem osób niepełnosprawnych lub Pełnomocnikiem Rektora ds. Studentów z Niepełnosprawnością na jednej czy drugiej uczelni. Chcąc zaprosić dzieci i młodzież najlepiej skontaktować się ze szkołami z oddziałami integracyjnymi i sprawdzić, czy wśród uczniów są dzieci z niepełnosprawnością ruchową. W mediach społecznościowych istnieją też grupy skupiające osoby z niepełnosprawnością ruchu.\nPrzygotowanie oferty\nW przypadku osób z niepełnosprawnością ruchową głównym problemem jest zwykle niedostępność architektoniczna budynku. Jeśli możemy wprowadzać ewentualne zmiany, należy pamiętać o zapewnieniu ciągów komunikacyjnych bez wysokich progów, schodów, z możliwością odpoczynku na krześle lub ławce, szczególnie jest to istotne w przypadku osób poruszających się o kulach lub balkonikach. Przydatne może być również zapewnienie wsparcia przeszkolonych asystentów, którzy w razie potrzeby mogą pomóc pokonać ewentualne przeszkody.\nEwaluacja\nJest szczególnie ważna dla instytucji dopiero rozpoczynających podróż ku dostępności.\nDobrym pomysłem jest krótka, zawierająca kilka punktów ankieta. Pytania powinny być jednoznaczne i skoncentrowane na najważniejszych dla organizatora kwestiach związanych z udostępnionym wydarzeniem. Należy pamiętać o tym, by zapewnić osobom z niepełnosprawnością rąk pomoc przy wypełnianiu ankiety i warto zapowiedzieć taką ankietę zaraz na początku spotkania, by po jego zakończeniu udało się zebrać głosy od przynajmniej\n\nkilku odbiorców. Ankietę można również przeprowadzić w Internecie lub rozesłać mailem.\n3.3 Możliwe udogodnienia\nNiwelacja schodów lub progów przez pochylnie\nWykonane odpowiednio z przepisami (Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie).\nWinda\nOdpowiednio duża, ulokowana w pobliżu dostępnych ciągów komunikacyjnych winda będzie udogodnieniem dla wszystkich, niezależnie od stopnia sprawności czy niepełnosprawności. W przypadku braku możliwości obrócenia się na wózku inwalidzkim warto zadbać o powieszenie lustra na tylnej ścianie windy, naprzeciwko drzwi wejściowych.\nNajlepszym rozwiązaniem jest zamontowanie lustra na całą ścianę. Poruszająca się na wózku i zmuszona do opuszczenia windy tyłem osoba będzie mogła zobaczyć, czy nie ma za nią żadnych przeszkód.\nPodnośnik\nUdogodnienie mniej dostępne dla osób z niepełnosprawnością ruchu, wymagające czasami odpowiedniej asysty. Podnośnik pionowy charakteryzuje się tym, że nie ma pełnej kabiny i przez cały czas trzeba trzymać przycisk, aby z niego korzystać, co może być problematyczne dla pewnej grupy osób z niepełnosprawnością ruchu.\nPlatformy przyschodowe\nJeżeli nie ma możliwości zapewnienia pochylni, windy ani podnośnika, istnieje jeszcze możliwość wyposażenia schodów w platformę przyschodową. Niestety, wiele osób z niepełnosprawnością ruchu nie będzie miało możliwości skorzystania z takiego udogodnienia. Jest ono przeznaczone tylko dla osób poruszających się na wózkach, co może wykluczać osoby chodzące o kulach, o balkoniku, osoby starsze czy rodziców z dziećmi w wózkach. Czasami w instytucjach kultury można także spotkać schodołaz. Decydując się na takie udogodnienie, należy pamiętać, że jest to nie najlepszy sposób dostosowania przestrzeni i likwidowania barier architektonicznych. Osoby z niepełnosprawnością ruchu raczej nie zdecydują się skorzystać z takiego udogodnienia. Schodołaz często wymaga, aby się na niego przesiąść, a to wyklucza duże grono osób z niepełnosprawnością ruchu. Po drugie nie każde\n\nschody nadają się do poruszania się po nich schodołazem. Co istotne, schodołaz wyklucza samodzielność. Osoba z niepełnosprawnością korzystająca ze schodołazu, musi w pełni zaufać osobie, która obsługuje to urządzenie. Dlatego wiele osób odmówi skorzystania z takiego udogodnienia. Schodołazy często są wybierane przez różne instytucje, ponieważ jest to zwykle najtańszy sposób udostępnienia przestrzeni; tym razem najtańszy oznacza również najmniej użyteczny. Lepiej więc poczekać nieco dłużej, zainwestować większą sumę, ale w ostateczności mieć u siebie rozwiązanie, z którego będzie mogła i chciała korzystać zdecydowanie większa grupa osób z niepełnosprawnością ruchu.\nToaleta dla osób z niepełnosprawnością ruchu\nMusi być wykonana w zgodzie z przepisami (Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie).\nNiestety wiele kwestii jest nieokreślonych lub niedoprecyzowanych, co zwykle stanowi poważne utrudnienie dla osób, które chcą mieć w instytucji kultury odpowiednio dostosowaną toaletę.\nWarto więc konsultować kwestię dostępności z organizacją pozarządową wyspecjalizowaną w temacie udogodnień dla osób z niepełnosprawnościami.\nBlaty recepcji/kasy/szatni\nBlat powinien być obniżony tak, aby osoba z niepełnosprawnością ruchu mogła swobodnie załatwić konkretną sprawę. Blat powinien być obniżony na odcinku o długości minimum 90 cm lub w całości. Niektóre osoby z niepełnosprawnością ruchu mogą mieć problem z podniesieniem rąk wysoko, więc obniżony blat będzie dla nich sporym ułatwieniem.\nJeżeli instytucja jest na początku procesu zwiększania dostępności budynku, można wprowadzić procedurę wychodzenia zza blatu osoby pracującej w recepcji, kasie czy szatni itd.\n3.4 Dobre praktyki\nDostępność to jest proces, dlatego nie da się podać przykładu idealnie dostosowanej instytucji. Budynek, który był uznawany 10-15 lat temu za świetnie dostosowany, obecnie nie spełnia wielu wymogów projektowania uniwersalnego, a niektóre dostosowania mogą być już uznawane za nieużyteczne lub nawet niebezpieczne. Często też, zanim dostosuje się budynek do aktualnych potrzeb, mija wiele czasu i są potrzebne ogromne środki finansowe.\nNiejednokrotnie byłoby łatwiej wybudować coś od nowa i na każdym etapie pamiętać o każdym potencjalnym użytkowniku przestrzeni, niż dostosować stary, często zabytkowy budynek. Co oczywiście nie oznacza, że nie należy dążyć do jak najlepszego dostosowania\n\nkażdej instytucji. W wielu instytucjach stworzono plan udostępniania budynku i wydarzeń, i powoli, sukcesywnie jest on realizowany. Warto więc przeanalizować obecną sytuację i stworzyć taki plan.\nNie tylko architektura jest ważna, ale przede wszystkim ludzie, którzy pracują w danej instytucji. Chęć poprawienia sytuacji, dotarcia do jak największej liczby odbiorców, także z niepełnosprawnościami, jest ogromną zaletą wielu pracowników różnych instytucji kultury.\nPrzykładem systematycznej, długotrwałej pracy nad dostępnością są Muzeum Łazienki\nKrólewskie w Warszawie. Coraz więcej budynków i wystaw jest tam dostępnych także dla osób z niepełnosprawnością ruchu.\nZachęta – Narodowa Galeria Sztuki jest kolejnym przykładem na to, że warto starać się o to, by budynek był dostępny dla każdego. Kilka lat temu zostało dostosowane wejście dla osób z niepełnosprawnością ruchu, prowadzone są szkolenia dla pracowników, a także konsultowane i sprawdzane udogodnienia.\nMożna także wymienić zagraniczne przykłady, jak Luwr w Paryżu we Francji czy mniej znane Muzeum Sztuki Aros w Aarhus w Danii. Mimo wielu udogodnień dla osób z niepełnosprawnościami, nie można powiedzieć, że te miejsca są bardzo dobrze dostosowane. Czasami jest to kwestia schodów przed wejściem, innym razem punktowe oświetlenie, które utrudnia oglądanie niektórych dzieł z perspektywy osoby na wózku lub niskiego wzrostu, a czasami brak możliwości odpoczęcia na krześle w trakcie zwiedzania.\nPrzykładami dużych, plenerowych festiwali z udogodnieniami dla osób z niepełnosprawnością ruchu, są Opener Festival i Orange Warsaw Festival. Można na nich zaobserwować nie tylko podesty dla osób z niepełnosprawnością ruchu, dostosowane toalety, ale także miejscowo utwardzone ciągi komunikacyjne.\n\n4. OSOBY ZE SPEKTRUM AUTYZMU\nAutyzm jest obecnie najczęściej występującym zaburzeniem rozwoju u dzieci. Jego objawy ujawniają się we wczesnym dzieciństwie i towarzyszą człowiekowi przez całe życie.\nAutyzm to nie choroba, to całościowe zaburzenie rozwoju. Osoby z autyzmem są bardzo różne, ale wszystkie zachowują się niestandardowo w niektórych sytuacjach społecznych:\n- nawiązywanie relacji z innymi osobami – nie potrafią patrzeć w oczy, nie rozpoznają naszej mimiki i uczuć, nie wiedzą, jak zacząć rozmowę;\n- porozumiewanie się z innymi osobami – część osób z autyzmem przez całe swoje życie nie mówi, a u pozostałych mowa rozwija się zwykle późno. Osoby, które mówią, często nie rozumieją znaczenia wszystkich wypowiadanych słów i mają trudności w prowadzeniu rozmowy;\n- rozumienie mowy – np.: poleceń, wypowiedzi, żartów;\n- rozwijanie zabawy i wyobraźni;\n- panowanie nad swoim zachowaniem – wiele osób z autyzmem ma problemy sensoryczne, co oznacza, że zmysły inaczej odbierają bodźce, tj.: światło, obrazy, dźwięki. Osoby te inaczej odczuwają dotyk, zapach, smak czy ból (np.: boją się dźwięku miksera, wpatrują się w lampy, kręcą się długo w kółko, nie pozwalają wziąć się za rękę, biorą niejadalne rzeczy do buzi itp.).\n4.1 Savoir-vivre\n- Bądźmy przyjaźni, ale nie narzucajmy się. Nie zniechęcajmy się, gdy osoba z autyzmem, z którą rozmawiamy, nie patrzy w oczy.\n- Dawajmy czas na odpowiedź i bądźmy cierpliwi, gdy rozmówca nie odpowiada natychmiast na zadawane pytania.\n- Bądźmy przewidywalni. Uprzedzajmy o zmianach. Nie zaskakujmy.\n- Używajmy krótkich zwrotów i jasnych, konkretnych sformułowań. Podawajmy przykłady.\n- Unikajmy abstrakcyjnych pojęć, żartów, ironii, dwuznaczności, porównań i metafor.\nUpewnijmy się, że osoba z autyzmem, z którą rozmawiamy, wie, o co nam chodzi.\n- Mówmy, czego oczekujemy od danej osoby, np.: zamiast powiedzieć czego nie chcemy –\n„Nie biegaj\", powiedzmy, co dana osoba może zrobić: „Możesz chodzić powoli\".\n- Jeżeli mamy kontakt z osobą niemówiącą, spróbujmy skorzystać z alternatywnych sposobów\n\nkomunikacji, np.: możemy poprosić o wskazanie obrazka, piktogramu, wybranie odpowiedniego przedmiotu, a w przypadku osób posługujących się pismem – o zapisanie swojej odpowiedzi lub zapisanie pytania na kartce czy komputerze.\n- Pamiętajmy, że osoba z autyzmem może czuć się zaniepokojona w nowej sytuacji. Objawem niepokoju i braku poczucia bezpieczeństwa mogą być tzw. manieryzmy ruchowe, np.:\nkołysanie się, machanie rękami, podskakiwanie. Starajmy się nie zwracać na nie uwagi. Nie jest to przejaw agresji. Jeżeli jednak manieryzmy będą się nasilać, może to oznaczać, że sytuacja jest zbyt trudna dla osoby ze spektrum autyzmu. Zaproponujmy wówczas przejście do spokojniejszego miejsca. Możemy również zapytać osobę wspierającą (rodzica, opiekuna), czy i w jaki sposób moglibyśmy pomóc.\n- W sytuacjach konfliktowych odwołujmy się do zasad i regulaminów obowiązujących w placówce.\n4.2 Etapy udostępniania wydarzenia czyli co trzeba uwzględnić, aby wydarzenie stało się dostępne dla osób ze spektrum autyzmu\nZespół\nPodstawą jest przeszkolenie pracowników/wolontariuszy. Osoby te powinny czuć się w miarę swobodnie i powinny zachowywać się naturalnie w sytuacji spotkania z osobami ze spektrum autyzmu, nawet jeśli będzie to ich pierwsze tego typu spotkanie.\nBardzo ważne jest wyznaczenie wśród pracowników koordynatora dostępności. Do zadań tej osoby będzie należało przygotowanie dostępnej oferty oraz kontakt z osobami z niepełnosprawnościami.\nW procesie udostępniania przestrzeni czy tekstu kultury zawsze najważniejszy jest człowiek – nawet jeśli w instytucji nie będzie ani jednej pomocy dedykowanej osobom ze spektrum autyzmu, ale będą ludzie, którzy będą chcieli i wiedzieli, jak pomóc, odbiorcy poczują się komfortowo.\nBardzo ważne jest odpowiednie przeszkolenie nie tylko edukatorów i przewodników, ale także pracowników z tzw. pierwszej linii, a więc osób pracujących w kasie, w szatni, jako ochrona. To najprawdopodobniej oni będą najczęściej udzielali informacji i pomagali osobom ze spektrum autyzmu.\n\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0\nNajważniejsze informacje powinny być zawarte w przedprzewodniku. Przygotowując go, warto skorzystać z zasad tworzenia tekstu łatwego do czytania i rozumienia.\nNa stronie powinien być podany kontakt mailowy i telefoniczny do osoby zajmującej się dostępnością w instytucji.\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności\nUmieszczenie ogłoszeń w miejscach publicznych, na stronach internetowych zazwyczaj nie wystarczy. Chcąc zaprosić do siebie widzów ze spektrum autyzmu, należy nawiązać kontakt z organizacjami pozarządowymi działającymi w danym mieście. Zachęcamy także do kontaktu z Warsztatami Terapii Zajęciowej, Zakładami Aktywności Zawodowej czy Środowiskowymi\nDomami Samopomocy.\nChcąc zaprosić dzieci i młodzież, warto zwrócić się do specjalnego ośrodka szkolnowychowawczego w okolicy, a także szkół specjalnych i integracyjnych.\nChcąc dotrzeć do młodych ludzi w miastach uniwersyteckich, warto skontaktować się z biurem osób niepełnosprawnych lub Pełnomocnikiem Rektora ds. Studentów\nNiepełnosprawnych.\nZachęcamy do korzystania z mediów społecznościowych i umieszczania ogłoszeń o ofercie kulturalnej w grupach na Facebooku zrzeszających środowisko osób ze spektrum autyzmu.\nOferta\nOsoby ze spektrum autyzmu chcą uczestniczyć w życiu kulturalnym, rozwijać swoje pasje i zainteresowania, tak jak ich rówieśnicy. Coraz częściej organizowane są warsztaty czy dedykowane wydarzenia, w których uwzględnia się potrzeby osób ze spektrum autyzmu.\nCzym wyróżniają się warsztaty dla osób ze spektrum autyzmu?\n- Praca w małych grupach do 10 osób.\n- Przygotowany i przeszkolony personel.\n- Wykorzystujmy pomoce wizualne i dotykowe, działajmy na różne zmysły.\n- Konsultacja scenariuszy z terapeutami pracującymi z osobami z autyzmem.\n- Dopytujmy i sprawdzajmy scenariusze swoich warsztatów z opiekunami.\n- Indywidualne podejście i elastyczność prowadzących.\n- Pytajmy odwiedzające nas osoby ze spektrum autyzmu o ich potrzeby. Możemy umieścić\n\nodpowiednie pytania w formularzu zgłoszeniowym lub zapytać o nie podczas rozmowy telefonicznej.\n- Warto skorzystać z wiedzy nauczyciela, terapeuty lub asystenta. Dowiedzmy się, czy osoby ze spektrum autyzmu korzysta z narzędzi wspomagających komunikację, czy potrzebują czasu na zapoznanie z przestrzenią instytucji lub czasu na odpoczynek przed zwiedzaniem.\n- Reagujmy na bieżąco.\n- Planując aktywności, zadbajmy o to, aby nie przestymulować uczestników, m.in. ilością aktywności, formą ćwiczeń czy długością zwiedzania. Zastanówmy się nad poleceniami, pojęciami i materiałami, które zostaną użyte w czasie zajęć i dobierzmy odpowiednie zdjęcia, ilustracje, przedmioty czy piktogramy.\n- Jeżeli odwiedzający muszą pokonać długą drogę, aby przyjechać do naszej instytucji, zapytajmy opiekunów, czy grupa nie potrzebuję 10 minut odpoczynku przed zwiedzaniem.\n- Wychodźmy z inicjatywą, włączajmy uczestników do działania, wykorzystując komunikaty wprost. Jeżeli są to warsztaty rodzinne, aktywizujmy rodziców.\n- Dostosujmy miejsca i czasu zajęć – ze względu na okres możliwego skupienia, ilość bodźców czas warsztatu powinien zamknąć się w 45 minutach. Jeżeli warsztat wymaga dłuższego czasu, zaplanujmy przerwy.\nEwaluacja\nJest szczególnie ważna dla instytucji dopiero rozpoczynających podróż ku dostępności.\nDobrym pomysłem jest krótka, zawierająca kilka punktów ankieta. Pytania powinny być jednoznaczne i skoncentrowane na najważniejszych dla organizatora kwestiach związanych z udostępnionym wydarzeniem. Warto zapowiedzieć taką ankietę zaraz na początku spotkania, by po jego zakończeniu udało się zebrać głosy od odbiorców. Zachęcamy także do przeprowadzenia elektronicznej ankiety, dobór technik badania należy dostosować do możliwości uczestników.\n4.3 Możliwe udogodnienia\nPrzedprzewodnik\nZadaniem przedprzewodnika jest przygotowanie osoby ze spektrum autyzmu do wizyty w nowym miejscu. Przedprzewodnik ma formę broszury zawierającej opis sposobu korzystania z danej przestrzeni i przebieg wydarzenia. Prezentuje krok po kroku wszystko, co będzie się działo od początku do końca. Rozpoczyna się informacjami dotyczącymi przyjścia na miejsce\n\nwydarzenia, np. wejście do budynku, zakup biletów, szatnia, toaleta, drogi ewakuacji, opis ekspozycji. Powinien zawierać wszystkie najważniejsze informacje organizacyjne.\nDla osób wybierających się na warsztaty pomocna będzie broszura przybliżająca plan zajęć.\nPrzygotowujemy ją tak jak przedprzewodnik.\nZaleca się, aby przedprzewodnik i broszura były przygotowane zgodnie z zasadami tekstu łatwego do czytania i rozumienia oraz zostały opatrzone fotografiami.\nWięcej informacji o zasadach tworzenia tekstu łatwego do czytania i rozumienia w rozdziale 5. Przedprzewodnik należy umieścić na stronie internetowej instytucji w wersji do pobrania. Dobrą praktyką jest także przesyłanie informacji o pprzedprzewodniku w wiadomościach potwierdzających udział w zajęciach.\nPokój wyciszenia\nTo wydzielone miejsce w budynku lub przestrzeń na wystawie, gdzie osoby ze spektrum autyzmu w sytuacji przebodźcowania będą mogły odpocząć i się wyciszyć. W pokoju wyciszenia sprawdzą się także słuchawki wyciszające.\nOgraniczenie ilości bodźców sensorycznych\nOsoby z autyzmem są często wrażliwe na bodźce sensoryczne. Głośne i zaskakujące dźwięki, zbyt dużą liczbę zwiedzających, ostre lub migające światło. Wszystko to może spowodować przeciążenia sensoryczne. Jeśli możemy, ograniczmy ilość bodźców i ostrzegajmy o nich uczestników zajęć.\nCiche godziny\nZwiedzanie odbywa się w godzinach, kiedy instytucja jest zamknięta dla innych zwiedzających lub kiedy obowiązuje zwiedzanie w ciszy. Podczas cichych godzin dźwięki i multimedia na ekspozycji są przytłumione lub wyłączone. Ograniczone jest także zwiedzanie dla grup zorganizowanych.\nPiktogramy\nInstytucje coraz częściej decydują się na stworzenie własnych propozycji piktogramów.\nStanowią one uniwersalną pomoc, którą można z powodzeniem wykorzystać na zajęciach dla różnych grup odwiedzających. Przygotowując wytyczne dla grafika, należy pamiętać, aby przede wszystkim stawiać na czytelność znaku. Tworząc piktogramy, obowiązkowo trzeba skonsultować pierwsze propozycje z terapeutami lub osobami korzystającymi z AAC.\n\nPlan\nJasna struktura i zaplanowanie poszczególnych czynności bardzo ułatwi pracę.\nZalecamy, aby zobrazować za pomocą piktogramów lub zdjęć przedstawiających kluczowe działania planowane podczas warsztatu. Obrazki należy przyczepić do tablicy korkowej lub umieścić na ścianie za pomocą rzepu.\nPomoce wizualne\nPodczas warsztatów wykorzystujmy pomoce, które w prosty sposób zobrazują to, o czym mówimy. Dobierzmy pomoce adekwatnie do wieku uczestników. Działajmy na różne zmysły. Zawsze dawajmy czas na zapoznanie się z pomocami. Dopytujmy o wrażenia, zadawajmy pytania.\nPomoce pokazujmy w momencie, kiedy o nich mówimy. Po ich wykorzystaniu schowajmy je w miarę szybko.\nJeśli chcemy wykorzystać mapy i grafy, dbajmy o ich przejrzystość. Miejmy egzemplarz dla każdego uczestnika spotkania lub duży format, na którym pokazujemy interesujące nas rzeczy wszystkim naraz.\nStanowisko pracy\nZadbajmy o komfort pracy uczestników, każdy powinien mieć swoje stanowisko.\nPomyślmy o miejscu dla asystenta.\nLepiej sprawdzają się aktywności wykonywane indywidualnie, jeśli robimy prace zbiorową, każdy powinien mieć wyznaczone zadanie.\n4.4 Dobre praktyki\nFundacja Kultury bez Barier – projekt Paszport do sztuki\n„Paszport do sztuki” to wspólny projekt Fundacji Kultury bez Barier i instytucji kultury, w celu stworzenia oferty kulturalnej dla młodzieży ze spektrum autyzmu oraz ich rówieśników. Podczas każdego ze spotkań uczestnicy odkrywali, jak różne mogą być oblicza podróży. Wspólnie odwiedzili Muzeum Łazienki Królewskie, Zachętę - Narodową Galerię Sztuki, Muzeum Pałacu\nKróla Jana III w Wilanowie i Muzeum Narodowe w Warszawie. Wyruszyli w podróż w czasie i do odległych zakątków Ziemi, aby odkryć skarby, które posiadają instytucje w swoich zbiorach.\nstrona www\n\nKino przyjazne sensorycznie – „Autypilot – podróże w świat dzieci z autyzmem” we współpracy z kinami Cinema City zainicjowali specjalny cykl projekcji filmowych w ramach\n„Kina przyjaznego sensorycznie”. Seanse dedykowane są widzom z autyzmem i Zespołem\nAspergera, a także dla tych widzów, którzy z powodu swoich trudności z odbiorem otaczającego świata mogliby skorzystać z takich seansów. Seanse przyjazne sensorycznie odbywają się w wybranych kinach Cinema City w Warszawie, Poznaniu, Krakowie, Łodzi,\nStarogardzie Gdańskim, Wrocławiu, Toruniu, Bydgoszczy, Lublinie, Częstochowie, Bielsku\nBiałej, Zielonej Górze, Rybniku i Katowicach.\nstrona www\nFundacja SYNAPSIS – projekt Kultura przyjazna osobom z autyzmem zapoczątkował działania mające na celu zwiększenie dostępności kultury dla osób ze spektrum autyzmu.\nstrona www\nAutentyzm – działania dla dorosłych z ASD – AUTENTYZM to oddolna inicjatywa, w ramach której tworzona jest przestrzeń do spotkań osób dorosłych ze spektrum autyzmu z osobami neurotypowymi, w celu dzielenia się zainteresowaniami i rozwijania swoich pasji.\nhttp://e.org.pl/autentyzm/ http://e.org.pl/tak-ja-widze/ http://www.autentyzm.pl/ https://www.facebook.com/autentyzm\nZachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie – comiesięczne warsztaty „Co robi artysta?” adresowane do rodzin z dziećmi z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (4-12 lat).\nstrona www\nMuzeum Łazienki Królewskie w Warszawie – cykle warsztatów „Mali mistrzowie”,\n„Z wizytą u króla” i „Pawie oczko” adresowane do dzieci z autyzmem. Posiada także ofertę zajęć dla grup zorganizowanych.\nstrona www\nMuzeum Pałacu Króla Jana III Sobieskiego w Warszawie – warsztaty „A co to? A kto to?” dla rodzin z dziećmi ze spektrum autyzmu (7-10 lat). W partnerstwie z Fundacją SYNAPSIS przeprowadziło cykl warsztatów „Zabawy w ogrodzie” dedykowane dzieciom z podejrzeniem\n\nlub diagnozą zaburzeń ze spektrum autyzmu w wieku od 1 roku do 3 lat.\nstrona www\nTeatr Baj w Warszawie – warsztaty edukacyjne dla rodzin z dziećmi z autyzmem oraz grup zorganizowanych. Posiada przeszkolony personel zajmujący się obsługą publiczności. Doradza w doborze repertuaru dla młodego widza.\nMuzeum Sztuki Nowoczesnej – warsztaty do wystaw czasowych „Po co dzieciom artyści?”, a także warsztaty towarzyszące aktualnym wystawom adresowane do dorosłych osób ze spektrum autyzmu strona www\n\n5. OSOBY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ\nINTELEKTUALNĄ\nOsoby z niepełnosprawnością intelektualną mają często trudności w procesie uczenia się w zdobywaniu wiedzy, w rozumieniu świata, jak i w funkcjonowaniu społecznym. Należy zwrócić uwagę, że jest to grupa bardzo niejednorodna. Osoby te różnią się od siebie pod względem potrzeb czy sposobu funkcjonowania. Warto pamiętać, że niepełnosprawność intelektualna może występować samodzielnie lub z innymi zaburzeniami psychicznymi i fizycznymi.\nWyróżnia się niepełnosprawność intelektualną w stopniu lekkim, umiarkowanym i znacznym. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, są w stanie samodzielnie funkcjonować przy niewielkim wsparciu ze strony otoczenia. Osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności będą potrzebowały wsparcia asystenta w wielu czynnościach.\nOsoby z niepełnosprawnością intelektualną bardzo chętnie biorą udział w działaniach kulturalnych. Zazwyczaj uczestniczą w wyjściach zorganizowanych przez placówki, rzadziej zdarza się, że są to indywidualni odwiedzający. Zachęcamy do nawiązywania stałej współpracy z placówkami edukacyjnymi i organizacjami pozarządowymi, w celu podjęcia długofalowej współpracy na rzecz osób z niepełnosprawnością intelektualną. Bardzo ważne jest, aby pokazać tym osobom, że mogą korzystać z oferty instytucji także poza obszarem współpracy.\nPokazać, że jej pracownicy są otwarci i chętnie pomogą.\n5.1 Savoir-vivre\n- Traktujmy osobę z niepełnosprawnością intelektualną w sposób odpowiedni do jej wieku. Nie mówmy do dorosłego jak do dziecka, np. używając formy „ty” czy dużej ilości zdrobnień.\nZwracanie się na „ty” jest możliwe jedynie po ustaleniu wspólnych zasad komunikacji obowiązujących wszystkich uczestników wydarzenia. Zachowajmy maksimum naturalności i unikajmy pobłażliwego i protekcjonalnego podejścia. Pamiętajmy o formach grzecznościowych.\n- Jeśli chcemy pomóc, zapytajmy, czy jest taka potrzeba. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną wolniej przyswajają informacje i umiejętności. Dlatego mogą mieć problem z ich zastosowaniem. Mimo to chcą i powinny być traktowane jak osoby niezależne. W znanym\n\notoczeniu zazwyczaj dobrze sobie radzą, bo działają zgodnie ze stałymi schematami.\nW miejscu nowym, np. na nieznanej ulicy czy w obcym budynku mogą poczuć się jednak przestraszone lub zagubione. Zanim pospieszymy z pomocą, upewnijmy się, czy istotnie jest potrzebna.\n- Ostrzegajmy i podpowiadajmy, ale nie decydujmy. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną mają prawo decydować o tym, co mogą czy chcą robić, a czego nie. Jeśli zabronimy im uczestnictwa w jakimś wydarzeniu, powiemy, żeby czegoś nie robiły, odmówimy ich prośbie, podajmy przyczynę, np. bezpieczeństwo, przepisy prawne itp. W innym razie nasi rozmówcy mogą stwierdzić, że bez powodu ich ograniczamy i mogą poczuć się pokrzywdzeni.\nDlatego ważne jest dokładne wyjaśnienie zasad panujących w instytucji na początku spotkania.\n- Podchodźmy z wyczuciem do kontaktu fizycznego. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną, podobnie jak osoby pełnosprawne, mają strefę intymną. Kontakt fizyczny, np.\nłapanie za rękę, poklepywanie, zwłaszcza przy pierwszym spotkaniu, może być dla nich zaskakujący i nieprzyjemny. Jednocześnie pamiętajmy, że zdarzają się sytuacje odwrotne.\nNiektóre osoby z niepełnosprawnością intelektualną mogą przejawiać zbytnią otwartość i bezpośredniość w kontaktach fizycznych. Jako wyraz sympatii mogą chcieć przytulić lub ucałować nowo poznanego rozmówce. Jeśli czujemy się niekomfortowo w takiej sytuacji, zawsze mamy pełne prawo się wycofać i poprosić, aby osoba z niepełnosprawnością intelektualną tego nie robiła, gdyż jej zachowanie jest dla nas krępujące.\n- Zwracajmy się zawsze bezpośrednio do osoby z niepełnosprawnością intelektualną, a nie do jej towarzysza. Instruktor, osoba wspierająca, asystent zwykle sam wie, kiedy włączyć się do rozmowy. Rolą asystenta osoby z niepełnosprawnością intelektualną jest wspieranie w samodzielności, a nie wyręczanie. Jeśli nie jesteśmy w stanie zrozumieć odpowiedzi udzielonej przez naszego rozmówcę, poprośmy o powtórzenie.\n- W rozmowie z osobą z niepełnosprawnością intelektualną używajmy swojego zwykłego sposobu mówienia. Postarajmy się nawiązać dobry emocjonalny kontakt z rozmówcą , tak aby poczuł się bezpiecznie, Formułujmy wypowiedzi w jasny sposób. Używajmy prostych słów.\nUnikajmy abstrakcyjnych porównań i złożonej składni. Odwołujmy się do sytuacji z życia codziennego. Powtarzajmy polecenia. Spytajmy, czy wszystko jasne. Upewnijmy się, że zostaliśmy dobrze zrozumiani. Możemy w tym celu poprosić o powtórzenie komunikatu.\nStarajmy się nie poprawiać wypowiedzi rozmówcy i nie kończyć zdań za niego, chyba że będzie to osoba słabo komunikująca się i nasze słowa będą pomagały jej przedstawić swoją opinię.\n\n5.2 Etapy udostępniania wydarzenia czyli o trzeba uwzględnić, aby wydarzenie stało się dostępne dla osób z niepełnosprawnością intelektualną\nZespół\nPodstawą jest obecność przeszkolenie pracowników/wolontariuszy. Osoby te powinny czuć się w miarę swobodnie i powinny zachowywać się naturalnie w sytuacji spotkania z osobami z niepełnosprawnością intelektualną, nawet jeśli będzie to ich pierwsze tego typu spotkanie.\nBardzo ważne jest wyznaczenie wśród pracowników koordynatora dostępności. Do zadań tej osoby będzie należało przygotowanie dostępnej oferty oraz kontakt z osobami z niepełnosprawnościami.\nW procesie udostępniania przestrzeni/ tekstu kultury zawsze najważniejszy jest człowiek\n– nawet jeśli w instytucji nie będzie ani jednej pomocy dedykowanej osobom z niepełnosprawnością, ale będą ludzie, którzy będą chcieli i wiedzieli, jak pomóc, odbiorcy poczują się komfortowo.\nBardzo ważne jest odpowiednie przeszkolenie nie tylko edukatorów i przewodników, ale także pracowników z tzw. pierwszej linii, a więc osób pracujących w kasie, w szatni, jako ochrona. To najprawdopodobniej oni będą najczęściej udzielali informacji i pomagali osobom z niepełnosprawnością.\nDostępna strona internetowa, zgodna ze standardem WCAG 2.0\nDobrą praktyką jest stworzenie podstrony ze zbiorem najważniejszych informacji zapisanych zgodnie z zasadami tekstu łatwego do czytania i rozumienia. Tekst ten powinien być opatrzony odpowiednim logotypem. Na tej podstronie można zamieścić przedprzewodnik do pobrania, a także kontakt mailowy i telefoniczny do osoby zajmującej się dostępnością w instytucji.\nZaproszenie, promocja, zbudowanie publiczności\nUmieszczenie ogłoszeń w miejscach publicznych, na stronach internetowych zazwyczaj nie wystarczy. Chcąc zaprosić do siebie widzów z niepełnosprawnością intelektualną, należy nawiązać kontakt ze środowiskiem. Organizacje ogólnopolskie, np.: Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną mają swoje oddziały w każdym większym polskim mieście. Istnieje jednak wiele organizacji działających na szczeblu lokalnym, np.\n\nStowarzyszenie Otwarte Drzwi działające w Warszawie. Zachęcamy także do kontaktu z Warsztatami Terapii Zajęciowej, Zakładami Aktywności Zawodowej czy Środowiskowymi\nDomami Samopomocy.\nChcąc zaprosić dzieci i młodzież warto zwrócić się do specjalnego ośrodka szkolnowychowawczego w okolicy, a także szkół specjalnych.\nZachęcamy do korzystania z mediów społecznościowych i umieszczania ogłoszeń o ofercie kulturalnej w grupach na Facebooku zrzeszających środowisko osób z niepełnosprawnością intelektualną.\nOferta\nPrzygotowując się do oprowadzania osób z niepełnosprawnością intelektualną, trzeba założyć, że będzie potrzeba więcej czasu niż na standardowe zwiedzanie. Należy zaplanować więcej przerw, np. na wyjście do toalety. Dlatego najlepiej wybrać tylko kilka elementów, które chcemy zaprezentować. Warsztaty powinny być tak zaplanowane, żeby uczestnicy mogli w miarę możliwości wykonać zadanie samodzielnie.\n- Koncentracja i percepcja u osób z niepełnosprawnością intelektualną mogą być wybiórcze i krótsze. Warto zatem zaplanować różne scenariusze zwiedzania muzeum czy zajęć warsztatowych.\n- Osoby z niepełnosprawnością intelektualną pojawią się najprawdopodobniej w towarzystwie swoich asystentów. Warto skorzystać z ich wiedzy. Mogą oni podpowiedzieć przed wizytą, jakie narzędzia i rozwiązania będą najlepsze dla danej osoby.\n- Podczas wydarzenia należy zapewnić asystentowi miejsce do pracy, tak aby mógł być blisko osoby wspieranej.\n- Dla komfortu uczestników i prowadzącego warsztaty najlepsze będą nieduże grupy 10-15 osobowe. Asystenci powinni być wliczeni w wielkość grupy. Praca w mniejszej grupie daje możliwość indywidualnego podejścia do uczestników.\n Bardzo ważna jest otwartość i elastyczność osób zajmujących się obsługą wydarzenia.\nNiezbędne jest indywidualne podejście uwzględniające potrzeby odbiorców rozumiane jako dopasowanie zakresu wiedzy, czasu i tempa przekazu informacji do możliwości percepcyjnych widzów.\nEwaluacja\nJest szczególnie ważna dla instytucji dopiero rozpoczynających podróż ku dostępności.\n\nDobrym pomysłem jest krótka, zawierająca kilka punktów ankieta. Pytania powinny być jednoznaczne i skoncentrowane na najważniejszych dla organizatora kwestiach związanych z udostępnionym wydarzeniem. Warto zapowiedzieć taką ankietę zaraz na początku spotkania, by po jego zakończeniu udało się zebrać głosy od przynajmniej kilku odbiorców.\n5.3 Możliwe udogodnienia\nTekst łatwy do czytania i rozumienia\nTo mocno uproszczona forma komunikatu tekstowego ułatwiająca jego zrozumienie, przygotowywana głównie z myślą o osobach z niepełnosprawnością intelektualną. Może być jednak również pomocna dla niektórych osób ze spektrum autyzmu, cudzoziemców, osób dysponujących niewielkim zasobem nowego dla nich słownictwa lub osób mających problemy z czytaniem. Także dla głuchych użytkowników języka migowego,\nW proces tworzenia tekstów uproszczonych powinny być zaangażowane osoby, do których skierowany jest komunikat. Dodatkowym elementem komunikatów przygotowanych zgodnie z zasadami tekstu łatwego są ilustracje pomagające zrozumieć przekaz.\nSzczegółowe zasady łatwego tekstu określa Easy-to-read: Inclusion Europe\n(http://easy-to-read.eu/pl/european-standards/, dokument dostępny w polskiej wersji językowej http://psoni.org.pl/wp-content/uploads/2015/09/Informacja-dla-wszystkichinternet_0.pdf). Dokument ten określa, m.in. dobór słownictwa, sposób formułowania zdań, rodzaj i rozmiar użytej czcionki, kompozycję tekstu na stronie, użycie zdjęć, ilustracji i symboli.\nNajważniejsze zasady to, m.in. używanie łatwych do zrozumienia wyrazów – takich samych do opisywania tych samych rzeczy, stosowanie przykładów z życia codziennego, rezygnacja z metafor, zapożyczeń, skrótów, dużych liczb, stosowanie zdań krótkich, pozytywnych, raczej w stronie czynnej; porządkowanie informacji w sposób łatwy do zrozumienia (nowe zdanie w nowej linii, bez przenoszenia wyrazów, śródtytuły, nagłówki); bez tła i wzorów utrudniających czytanie, w odpowiednim kontraście, czcionką bezszeryfową (np. Arial, Tahoma, Verdana), co najmniej 14 pkt., standardową (np. bez nadmiernego powiększania lub zmniejszania odstępów pomiędzy znakami).\nPomoce wizualne\nPodczas zajęć dla lepszego zrozumienia omawianych treści sprawdzą się wszelkie pomoce wizualne.\n\nKomunikacja Wspomagająca i Alternatywna (z ang. AAC)\nTo zbiór metod, które są stosowane do wspierania komunikacji osób mających trudności w werbalnym porozumiewaniu się. Metody te opierają się najczęściej na pomocach wizualnych. Metody umożliwiają takim osobom wyrażanie swoich potrzeb, preferencji, myśli, opinii, a w konsekwencji pomagają w nawiązywaniu relacji z innymi osobami. Wśród osób korzystających z alternatywnych metod komunikowania się są osoby ze spektrum autyzmu, osoby z niepełnosprawnością intelektualną czy mózgowym porażeniem dziecięcym.\nPiktogramy\nTo system znaków obrazkowych – białe znaki na czarnym tle. Piktogramy są odpowiednie dla osób ze słabym rozumieniem mowy, które potrzebują określonej liczby słów do porozumiewania się, bez stosowania złożonych struktur językowych. Za pomocą piktogramu, dziecko może przekazać pojedynczą informację, np. czym chce się bawić, jak również może przekazywać bardziej złożone informacje za pomocą tablic komunikacyjnych stworzonych z piktogramów. Każdy piktogram ma podpis, co jest ułatwieniem dla osoby rozmawiającej z użytkownikiem AAC. Piktogramy w prosty i przejrzysty sposób przedstawiają treść, mają prostą formę graficzną, a duży kontrast umożliwia szybką percepcję wzrokową obrazka. Piktogramy zebrane w tablicach są podzielone na kategorie słowne, np: ubrania, żywność, co usprawnia komunikację.\nSymbole PCS\nTo system kolorowych symboli, które ukazują obrazkowo znaczenie słowa, zwyczajowo używanej frazy, zwrotu grzecznościowego, np. „Udało się”, „Dziękuję”, „Poproszę”. PCS zawierają sporo pojęć abstrakcyjnych. Symbole PCS zawierają wszystkie części mowy, można z nich tworzyć wypowiedzi mniej lub bardziej złożone. System symboli PCS zawiera program komputerowy Boardmaker czy Speaking Dynamically Pro.\nOsobisty słownik do komunikacji\nMoże mieć postać tablicy lub książki. Tablica zwykle jest zrobiona z tektury, składa się ją jak folder. Jest kolorowa, bo różnym częściom mowy odpowiadają różne kolory, aby łatwiej było zbudować zdanie. Wszystkie hasła słownika zgromadzone są na jednej płaszczyźnie – użytkownik ma dostęp do nich wszystkich naraz. Książka do porozumiewania się to najczęściej segregator z kolorowymi kartkami. Na poszczególnych stronach umieszczone są części mowy\n\nlub tablice tematyczne. Znaki mogą być wydrukowane na kawałkach papieru, zalaminowane i przy pomocy rzepa przyczepione do dykty pokrytej wykładziną. Mogą to być także obrazki umieszczone w wizytownikach. Znaki to nie tylko wydruki. Mogą to być fragmenty realnych przedmiotów, np: gałązka, kawałek materiału czy fragment opakowania. Wszystkie znaki, czyli hasła w słowniku, są podpisane, aby ich znaczenie ustalone z użytkownikiem, było jasne dla wszystkich odbiorców.\n5.4 Dobre praktyki\nMuzeum Historii Żydów Polskich POLIN – oferta edukacyjna stworzona z myślą o osobach z niepełnosprawnością intelektualną. Scenariusze warsztatów zostały opracowane w takisposób, aby można było je dopasowywać do możliwości i wieku uczestników.\nstrona www\nZamek Królewski w Warszawie – Muzeum. Rezydencja Królów i\nRzeczypospolitej – oferta zajęć przygotowanych dla szkół specjalnych. Zajęcia merytorycznie i metodycznie są dostosowane do programu nauczania oraz możliwości percepcji dzieci. Szkołom specjalnym przysługuje ulgowa opłata za lekcję.\nstrona www\nMuzeum Emigracji w Gdyni – grupy zorganizowane mogą wziąć udział w zajęciach poruszających tematykę bezpiecznej podróży oraz odpowiedniego do niej przygotowania.\nUczestnicy poznają także podstawowe różnice kulturowe, które charakteryzują poszczególne kraje i regiony. Indywidualni odwiedzający mogą skorzystać z asystenta-przewodnika, który w przystępny sposób omówi g��ówne wątki wystawy, jak i będzie towarzyszył osobom z niepełnosprawnością intelektualną w czasie zwiedzania. Wsparcie przewodników może rozpocząć się już w momencie odebrania gościa muzeum z przystanku autobusowego.\nstrona www\n\n6. ROZWIĄZANIA TECHNOLOGICZNE\nPortal i aplikacja „Czytanie obrazów” Fundacji Kultury bez Barier\nProjekt Fundacji Kultury bez Barier umożliwiający osobom z niepełnosprawnością sensoryczną poznawanie zasobów z kolekcji polskich muzeów i galerii. W ramach projektu stworzone zostały: portal internetowy oraz aplikacja na urządzenia mobilne. Za ich pośrednictwem udostępniane i popularyzowane są zdigitalizowane obiekty muzealne. Na portalu i w aplikacji znaleźć można pliki z audiodeskrypcją, z tłumaczeniem na polski język migowy i etykiety w łatwym tekście przeznaczone dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. „Czytanie obrazów” zbiera w jednym miejscu istniejące już pliki z AD i PJM z całej Polski. www.czytanieobrazow.pl\nPortal ADAPTER Fundacji Katarynka\nPierwsze na świecie kino w sieci stworzone dla niewidomych i niesłyszących odbiorców.\nPremierowe pokazy odbywają się w każdy czwartek o godzinie 20:00 pod adresem www.adapter.pl. Obecnie znajduje się tam ponad 160 filmów z audiodeskrypcją oraz napisami dla niesłyszących.\nAudioMovie Fundacji Katarynka i Fundacji Siódmy Zmysł\nPozwala osobom niewidomym i słabowidzącym samodzielnie uczestniczyć w seansach kinowych. Audiodeskrypcję odsłuchują na własnym smartfonie, bez konieczności wypożyczania nieznanego im sprzętu z kina. Z kolei osoby starsze i wszyscy, którzy nie lubią czytać napisów, będą mogli uruchomić na swoim telefonie ścieżkę lektorską. www.audiomovie.pl\nSystem „Podszepty” w Muzeum Pałacu Herbsta\nTo połączenie audiodeskrypcji z innowacyjnymi elementami technicznymi, rozmieszczonymi w Pałacu, Galerii Sztuki Dawnej oraz w ogrodzie. Dzięki nim osoby słabowidzące i niewidome mogą poruszać się w tych miejscach swobodnie, bezpiecznie i bez wsparcia osób trzecich. To pierwszy w Polsce stały i tak rozbudowany system, który pozwala osobom niewidomym przemieszczać się i zwiedzać samodzielnie rozległy obszar wystawienniczy.\nwww.palac-herbsta.org.pl\n\nSystem TOTUPOINT\nJest to system wspomagający orientację przestrzenną oraz zwiększający poziom bezpieczeństwa osób z niepełnosprawnością narządu wzroku. Składa się on ze znaczników\nTotupoint umieszczanych w przestrzeni publicznej np. przy wejściu do instytucji, ogólnodostępnej bezpłatnej aplikacji mobilnej „TOTUPOINT” oraz bazy wiedzy umieszczonej w Internecie na stronie www.totupoint.pl Z systemu można korzystać za pomocą smartfonu lub tabletu wyposażonego w interfejs BLE (Bluetooth Low Energy 4.0). Po uruchomieniu aplikacji urządzenie mobilne łączy się przez Bluetooth z najbliższym znacznikiem, który emitując dźwięk, informuje użytkownika o swoim położeniu (komunikatem tekstowym lub głosowym).\nJednocześnie na ekranie urządzenia mobilnego wyświetla się tekst informujący o szczegółach najbliższego otoczenia np. lokalizacja kasy biletowej. Znaczniki znaleźć można m.in. w\nTeatrze Syrena, TR Warszawa,Teatrze Komedia i na Uniwersytecie Warszawskim.\nwww.totupoint.pl\n\nPUBLIKACJĘ WSPÓLNIE STWORZYLI\nTEKSTY\nMonika Dubiel, Izabela Sopalska-Rybak, Aleksandra Szorc,\nAleksandra Sztajerwald, Robert Więckowski\nREDAKCJA\nRobert Więckowski\nKOREKTA\nMarta Michnowska\nSKŁAD\nMagda Pawluczuk\nPublikacja przygotowana w ramach projektu „Otwarci dla wszystkich!\" realizowanego dzięki dofinansowaniu ze środków m.st. Warszawy", "token_count": 33939}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Monika Dubiel; Aleksandra Szorc", "created": "2019-01-29", "id": "kultura_bez_barier_pl_filmolekcje", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "FILMOLEKCJE dla\nKAŻDEGO czyli edukacja filmowa dla osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi\n\n.................................................................................................................. 4\n............................................................ 6\n........................................... 13\nCzy mówić osobom z niepełnosprawnością wzroku o kolorach? Jakie są i co znaczą? ..... 13\nCzy mówić osobom z niepełnosprawnością wzroku o kadrach i ujęciach? Jakie są i co znaczą? .................................................................................................................... 13\nCzy rozmawiając z osobami z niepełnosprawnością wzroku używać porównań odnoszących się do wizualności np. Mężczyzna w typie Don Juana? .................................................. 13\nJak wyjaśnić osobom niewidomym zagadnienia wizualne np. perspektywa, ostrość? ........ 14\nDlaczego napisy dialogów są kolorowe? ..................................................................... 14\nNapisy czy tłumacz PJM? ............................................................................................ 14\nCzy powinniśmy zaznaczać muzykę w napisach dla osób niesłyszących? ......................... 15\nJaka jest różnica między Głuchym a głuchym? ............................................................. 15\nCzy wszyscy niesłyszący odczytują z ust? ....................................................................... 15\nSkąd mam wiedzieć, jaki sposób komunikacji preferuje grupa osób niesłyszących, która zgłosiła się na warsztaty?............................................................................................ 16\nGdzie mogę znaleźć tłumacza PJM? ............................................................................ 16\nJak powinna wyglądać moja współpraca z tłumaczem? ................................................ 16\nCzy skupiać się na wyjaśnianiu znaczenia muzyki w filmie i czy odtwarzać muzykę niesłyszącym? ............................................................................................................ 17\nNa co zwracać uwagę przy warsztatach z udziałem osób Głuchych i słabosłyszących? ..... 17\nJak zrobić dostępne warsztaty dla osób niesłyszących? / WSKAZÓWKI ........................... 18\n....................................................... 20\nWarsztaty .................................................................................................................. 20\n\nSpotkanie z ekspertem i dyskusja ................................................................................. 29\nWykład ..................................................................................................................... 31\n.................................................................. 36\nNiepełnosprawność wzroku......................................................................................... 36\nNiepełnosprawność słuchu ......................................................................................... 38\n..................................................................... 39\nDefinicje ................................................................................................................... 39\nOsoba niewidoma .................................................................................................. 39\nOsoba ociemniała ................................................................................................. 39\nOsoba słabowidząca .............................................................................................. 39\nOsoba głucha /niesłysząca ..................................................................................... 40\nOsoba Głucha ....................................................................................................... 40\nOsoby g/Głuche .................................................................................................... 40\nOsoba słabosłysząca .............................................................................................. 40\nUsługi dostępu dla osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi ................................... 41\nSprzęty wspomagające słyszenie .............................................................................. 41\nSposoby komunikacji .............................................................................................. 43\nSystem językowo-migowy (SJM) ................................................................................ 43\nPolski język migowy (PJM) ........................................................................................ 43\nNapisy dla niesłyszących oraz napisy uproszczone ..................................................... 43\n\nKino to jeden z najistotniejszych obszarów kultury polskiej; obszarów rozpatrywanych zarówno z perspektywy twórczości artystycznej, jak i uczestnictwa w kulturze.\nPolki i Polacy lubią chodzić do kina, lubią oglądać filmy, lubią w ten właśnie sposób spędzać wolny czas. Potwierdzają to badania prowadzone przez socjologów kultury. Wynika z nich niezbicie, że wśród najczęściej wybieranych przez Polaków aktywności kulturalnych seanse filmowe zajmują drugie miejsce, zaraz po czytaniu książek. Wizyty w galeriach czy teatrach są znacznie dalej na liście preferowanych rozrywek. Znajomość kultowych filmów i śledzenie aktualnego repertuaru jest, dla wielu osób, naturalnym, czasami wręcz niezbędnym, elementem życia. Do kina chodzi się samodzielnie, ale i z przyjaciółmi, na spotkaniach towarzyskich dyskutuje się o gwiazdach wielkiego ekranu i przerzuca się cytatami z ulubionych komedii. Niestety osoby z niepełnosprawnościami sensorycznymi bardzo często są wykluczone z tego typu radości.\nOsoby niewidome i niesłyszące mają niezwykle ograniczony dostęp do filmów. Idąc na zwyczajny, powszedni seans filmowy nie są w stanie samodzielnie i w pełni z niego skorzystać.\nOsoby niewidome są pozbawione całej wizualnej warstwy filmu, co nie tylko zubaża estetyczny odbiór, ale często całkowicie uniemożliwia zrozumienie treści/ przekazu oglądanego dzieła.\nOsoby niewidome, zmuszone czerpać wiedzę jedynie z dialogów, często nie są w stanie zorientować się na bieżąco w przebiegu akcji.\nDodatkowym utrudnieniem jest bariera językowa. Osoby nieposługujące się biegle językami obcymi, mają wybór ograniczony jedynie do polskich produkcji, a w związku z tym większość osób niewidomych nie zna klasyki światowego kina. Z osobami Głuchymi sprawa ma się odwrotnie. Ta grupa widzów pozbawiona jest możliwości oglądania rodzimych, polskich produkcji, ponieważ w wersjach kinowych nie mają one napisów z polską ścieżką dialogową.\nNiesłyszący, jeśli idą do kina, wybierają produkcje zagraniczne, które są wyświetlane zazwyczaj z napisami. Dzięki temu Głuchy widz może śledzić tekst dialogów.\nDodatkowo, w Polsce brak jest jakiejkolwiek oferty edukacyjnej, skierowanej do osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi i poświęconej szeroko rozumianej produkcji filmowej,\n\njęzykowi filmu, technikom i sposobom kreowania świata w dziełach przynależnych X muzie.\nWiedza osób niewidomych i niesłyszących jest najczęściej, w tym zakresie, niezwykle uboga.\nZainspirowało nas to do stworzenia projektu, który wypełniłby tę lukę. Tak narodził się pomysł dwuletniego projektu zatytułowanego „”Filmolekcje dla każdego” (Projekt został dofinansowany ze środków Miasta Stołecznego Warszawy). W trakcie projektu Fundacja\nKultury bez Barier przygotowała 11 filmów z udogodnieniami dla osób z niepełnosprawnościami i przeprowadziła cykl spotkań edukacyjnych. Celem projektu było przybliżenie osobom z niepełnosprawnościami sensorycznymi języka filmu. Było to działanie pionierskie i eksperymentalne. Niniejsza publikacja jest podsumowaniem wyników tego eksperymentu. Mamy nadzieję, że posłuży ona w przyszłości wszystkim, którzy chcieliby podjąć, w środowiskach osób niewidomych i niesłszących, działania z zakresu, szeroko rozumianej, edukacji filmowej. Publikacja nie jest oczywistym przepisem na sukces; jest raczej zbiorem wskazówek i podpowiedzi, które można wykorzystać przygotowując się do zajęć z osobami z niepełnosprawnościami sensorycznymi. Byliśmy - Fundacja Kultury bez Barier oraz edukatorzy filmowi i krytycy – w sytuacji prekursorów, usilnie szukaliśmy najlepszego sposobu zrealizowania naszego pomysłu. Staraliśmy się stworzyć ofertę edukacyjną, która okazałaby się atrakcyjna dla naszych odbiorców i dla osób prowadzących zajęcia. Wypróbowaliśmy różne formy, zaprosiliśmy do współpracy reprezentantów różnych środowisk filmowych, zebraliśmy sporo opinii od uczestników. Wierzymy, że zgromadzone przez nas doświadczenia stanowią solidną podstawę dla rozwoju edukacji filmowej osób z niepełnosprawnościami. Jesteśmy przekonani, że jest to działalność bardzo potrzebna i mamy nadzieję, że wkrótce wytyczoną przez nas ścieżką podążą kolejne osoby chcące zarażać swą miłością do filmu każdego! w tym widzów z niepełnosprawnościami.\n\nOgraniczenia związane z niepełnosprawnością sensoryczną uniemożliwiają wielu osobom pełny i samodzielny odbiór treści wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych. Wszelkie pokazy filmowe, spektakle, czy nawet zwykłe dyskusje, jeśli nie są dostosowane do potrzeb osób niewidomych i niesłyszących, uniemożliwiają tym osobom aktywny udział w wydarzeniu.\nDlatego filmy prezentowane w ramach projektu „Filmolekcje dla każdego” były pokazywane w, charakterystycznym dla Fundacji Kultury bez Barier, standardzie „bez barier”.\nWszystkie filmy miały audiodeskrypcje i napisy dla niesłyszących, niektóre także tłumaczenie na polski język migowy (PJM). Zawsze podczas seansów i spotkań edukacyjnych na sali rozłożona była pętla indukcyjna, zawsze był też obecny tłumacz PJM.\nAudiodeskrypcja i napisy dla niesłyszących są bardzo dobrym narzędziem wspierania osób z niepełnosprawnościami w odbiorze sztuki audiowizualnej. Udogodnienia te nie są jednak pozbawione wad i ograniczeń i nie w każdej sytuacji są w stanie dobrze spełnić swoją rolę.\nUznaliśmy, że antidotum na te ograniczenia będzie Projekt edukacyjny, w którym osoby niewidome i niesłyszące będą miały szansę poznać język sztuki filmowej. Plan zakładał, że w ramach projektu pokażemy łącznie 11 filmów ( w 2017r. 5, zaś w 2018r 6). Oprócz tego przeprowadzimy 16 warsztatów - 8 dla osób niewidomych i 8 dla osób g/Głuchych.\nW praktyce niektóre spotkania były łączone.\nPoczątkowo myśleliśmy, że lepsze efekty edukacyjne osiągniemy organizując spotkania dedykowane zawsze osobom z jedną, wybraną niepełnosprawnością (niewidomym lub niesłyszącym). W trakcie projektu stwierdziliśmy, że najbardziej preferowaną przez naszych odbiorców formą jest jednak grupowa dyskusja, w której z powodzeniem mogą uczestniczyć zarówno osoby niewidome jak i niesłyszące. Ich wspólny udział okazał się wręcz bardzo inspirujący. Każdej z grup dawał, dzięki wysłuchaniu refleksji z drugiej strony, nową perspektywę.\nWybierając filmy różnicowaliśmy je z uwagi na gatunek, technikę wykonania filmu oraz fabułę. Chcieliśmy, by filmy były odmienne, by widzowie mogli poznać bogactwo kultury filmowej. Chcieliśmy, by nasi odbiorcy byli inspirowani do przemyśleń i dyskusji o tym, co ich interesuje i jakie są trudności w odbieraniu poszczególnych treści. Filmy wybieraliśmy tak, aby\n\nna warsztatach eksperymentować jak najwięcej i jak najwięcej się dowiedzieć, jak najwięcej odkryć. Chcieliśmy ustalić, które techniki w edukacji filmowej osób z niepełnosprawnościami się sprawdzają, a które nie, które tematy i zagadnienia poruszać, a jakich unikać.\nOstatecznie na naszej liście znalazły się następujące tytuły:\n(2017), reż. Dorota Kobiela, Hugh Welchman. Film otrzymał Europejską\nNagrodę Filmową i był nominowany do Oscara. Jest to film animowany, który powstał na bazie obrazów. Przedstawia on życie jednego z najsłynniejszych malarzy - Vincenta Van Gogha.\nDo filmu zostały opracowane uproszczone napisy dla niesłyszących (Fundacja Katarynka z Wrocławia).\nNa warsztatach chcieliśmy poruszyć takie zagadnienia jak:\n• Audiowstęp – najlepsze rozwiązanie dla osób z niepełnosprawnością wzroku, gdy nie ma czasu na opisanie w audiodeskrypcji ważnych kwestii?\n• Jak opisać zmieniające się obrazy w audiodeskrypcji?; Czy były potrzebne dodatkowe informacje, których zabrakło podczas oglądania filmu?;\n• Jak opowiadać o kolorach w sposób atrakcyjny dla osób z niepełnosprawnością wzroku?;\n• Jak osoby g/Głuche i słabosłyszące oceniają zasadność stosowania napisów uproszczonych?; Czy rzeczywiście to rozwiązanie pozwala osobom g/Głuchym zrozumieć więcej z dialogów?; Czy jednak lepszym rozwiązaniem jest stosowanie napisów dla niesłyszących i/ lub tłumaczenia na PJM?\n(2003), reż. Konrad Niewolski. Film zdobył nagrodę dziennikarzy na Festiwalu\nPolskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz wiele nominacji na europejskich festiwalach. Film został wybrany głównie na prośbę młodych Głuchych, z ośrodka szkolno-wychowawczego w Warszawie, którzy byli zainteresowani grypserą. Jest to jeden z dwóch filmów, w którym kierowaliśmy się fabułą, a nie gatunkiem, czy techniką montażu.\nPokazując ten film chcieliśmy zwrócić uwagę na następujące kwestie:\n• Gwara więzienna – grypsera, inny język, który podobnie jak PJM, został stworzony do\n\nswobodnej komunikacji między osobami tworzącymi określone środowisko.\n• wykluczenie, które dotyczy również innych grup społecznych, nie tylko osób z niepełnosprawnościami.\n• Poznanie subkultury – więziennej.\n• Jak w tłumaczeniu na PJM przekazać grypserę, czy słowa powinny być przeliterowane, czy powinny oddawać kontekst wypowiedzi?\n(2016), reż. Marie Noelle. Film otrzymał Złote Żaby na\nFestiwalu Filmu Polskiego w Ameryce oraz Polską Nagrodę Filmową „Orła” za najlepsze kostiumy. Obraz biograficzny o pierwszej polskiej noblistce, który przedstawia Marię jako naukowca, matkę i kochankę.\nW dyskusji chcieliśmy poruszyć takie zagadnienia jak:\n• Jakie zabiegi filmowe zostały zastosowane, by pokazać Marię z trzech perspektyw jako kochankę, matkę i naukowca?\n• Czym się różni adaptacja filmowa od ekranizacji? Czy „Maria Skłodowska-Curie” była adaptacją filmową, samodzielnym filmem czy ekranizacją?\n• Jak opisać styl ubioru obowiązujący w czasach Marii osobom niewidomym?\n(2016) reż. Andrzej Wajda. Film otrzymał pozakonkursową nagrodę jury na\nFestiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz nagrodę specjalną na Festiwalu Filmów\nPolskich Wisła w Duszanbe. Jest to film biograficzny o Władysławie Strzemińskim, znakomitym polskim malarzu, twórcy teorii unizmu.\nPokazując ten film chcieliśmy zwrócić uwagę na następujące kwestie:\n• Film biograficzny jako gatunek filmowy.\n• Jaki styl malarstwa reprezentował Władysław Strzemiński i czym charakteryzował się unizm?\n• Co to jest socrealizm, czym się charakteryzuje, w jaki sposób jest prezentowany na ekranie?\n\n• Jak przybliżyć kody wizualne i werbalne związane z systemem totalitarnym i jak przedstawić filmową metaforykę ukazywania bezwzględnej ingerencji ideologii w życie człowieka?\n(2016), reż. Roger Ross Williams. Film nominowany do Oscara i nagrodzony na największym festiwalu filmów niezależnych w USA Sundance Film Festival. Jest to historia mężczyzny ze spektrum autyzmu, który komunikował się ze światem wykorzystując filmy Disneya. Film jest częściowo fabularny, częściowo animowany.\nW dyskusji chcieliśmy poruszyć takie zagadnienia jak:\n• Film dokumentalny – zabiegi formalne w dokumencie.\n• Świat osób ze spektrum autyzmu - jak wygląda, jakie problemy napotykają na swojej drodze osoby ze spektrum autyzmu?\n• Czy kwestie z filmów Disneya cytowane przez głównego bohatera powinny być opisane w napisach cudzysłowem? Czy powinny być dodatkowo opisane, z którego są filmu\n(bohater używa cytatów do komunikacji z otoczeniem)?\n(2016), reż. Martin Scorsese. Film został nominowany do Oscara. Opowiada historię dwóch jezuitów przybywających do siedemnastowiecznej Japonii by głosić słowo boże.\nPokazując ten film chcieliśmy zwrócić uwagę na następujące kwestie:\n• Historia chrześcijaństwa i ewangelizacji, sposób jej prezentowania na ekranie.\n• Bogactwo kultury siedemnastowiecznej Japonii, sposób jej prezentowania na ekranie.\n• Symboliczne znaczenie obrazów w filmie.\n• Czy można opowiedzieć obrazem czym jest dobro i zło? Jakie techniki zostały zastosowane w filmie, by podkreślić różnicę między dobrem a złem?\n(2016), reż. Paolo Genovese. Film zdobył nagrodę włoskiej akademii filmowej David di Donatello w dwóch kategoriach za najlepszy film i najlepszy scenariusz. Został także nominowany do wielu nagród na festiwalach\n\neuropejskich, w tym w Gdyni. Jest to film interesujący, pominąwszy kwestie fabuły, ze względu na sposób przedstawienia akcji, która działa się tak naprawdę w jednym miejscu – w salonie, przy jednym stole.\nNa warsztatach chcieliśmy poruszyć takie zagadnienia jak:\n• Akcja dzieje się w jednym miejscu, jest wiele elementów w filmie, ale nie ma miejsca na audiodeskrypcję - jak w takiej sytuacji przybliżyć film osobom niewidomym? Czy rozwiązaniem jest audiowstęp?\n• Kultura włoska - jakie elementy w filmie przybliżają nam kulturę Włoch?\n• Muzyka budująca napięcie - jaka jest rola dźwięku w filmie, czy warto o tym mówić osobom niesłyszącym?\n• Na co g/Głusi zwracają uwagę w takim filmie? Na mimikę twarzy bohaterów, ich zachowania, czy na technikę filmową?\n• Jaki humor jest wykorzystany w filmie? Co nas śmieszy w zależności od różnego poziomu znajomości języka polskiego? Osoby g/Głuche mogą mieć problem ze zrozumieniem żartów słownych, przenośni czy metafory.\n(2018) reż. Paweł Pawlikowski. Film nagrodzony licznymi nagrodami (m.in.\nZłota Palma za reżyserię na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w 2018). Film przedstawia historię miłości pary muzyków; ludzi nie potrafiących żyć ani z sobą ani bez siebie.\nTragizm ich losów podkreśla dodatkowo zimnowojenne tło historyczne.\nPokazując ten film chcieliśmy zwrócić uwagę na następujące kwestie:\n• Cechy charakterystyczne polskiej muzyki ludowej. Jak je przedstawić osobom z niepełnosprawnością słuchu?\n• W jaki sposób możemy opisać film czarno-biały? Jaka jest jego rola we współczesnej kinematografii?\n• Charakterystyka lat 50 i 60. XX wieku, sposób ich prezentacji na ekranie.\n• Jakie kostiumy występują w filmie? Jak przedstawić strój w audiodeskrypcji?\n\n(2017) reż. Ildikó Enyedi. Film zdobył Złotego Niedźwiedzia w Berlinie i był nominowany do Oscara. Opowiada o niełatwej relacji między kontrolerką jakości pracującą w rzeźni i jej szefem. Obojgu śni się, że są jeleniami.\nPokazując ten film chcieliśmy zwrócić uwagę na następujące kwestie:\n• Co to jest jawa, co to sen? W jaki sposób zostało to pokazane w filmie, jak można to odróżnić?\n• Co to jest abstrakcja?\n(2012), reż. Wes Anderson. Film nominowany do Oscara,\nZłotej Palmy i Złotych Globów. Opowiada historię zakochanych nastolatków, którzy postanawiają uciec z domu. Akcja dzieje się w latach sześćdziesiątych XX wieku.\nW dyskusji chcieliśmy poruszyć takie zagadnienia jak:\n• Rola kolorów w filmie - jak przedstawić kolory osobom niewidomym?\n• Jakie sposoby można wykorzystać, by przedstawić wątek miłosny?\n• Opis kostiumów.\n• Czy w filmie większą wartością była intensywność kolorów czy dialogi?\n(2015), reż. Marcin Wrona. Film nagrodzony na Międzynarodowym Festiwalu\nFilmowym w Hajfie oraz na Fantastic Fest w Austin. Nominowany w kilku kategoriach na\nFestiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz Camerimage. Obraz przedstawia przygotowania do ślubu i wesele. Dominują kolory sepii, szarości.\nNa warsztatach chcieliśmy poruszyć następujące zagadnienia:\n• Nawiązanie do literatury - do jakiej książki nawiązuje film?\n• Ze względu na różny poziom znajomości języka polskiego, czytanie książek jest trudnością dla osób niesłyszących.\n• Co łączy film “Demon” z książką “Wesele” Wyspiańskiego?\n• Pojęcia występujące w filmie i ich znaczenia: Dybuk, Egzorcyzmy, Chochoł, Chocholi\n\ntaniec, Kukły, marionetki, Ballada, Halucynacja, Pejzaż wewnętrzny, Jidysz, Nastrój,\nGroza\n• Kultura żydowska, sposób jej prezentacji na ekranie.\n• Pojęcie grzechu, przenoszenie grzechu na pokolenia.\n• Znaczenie kolorów sepii, siności, szarości w filmie. W jaki sposób możemy opisać te kolory.\n• Na czym polega mroczność w filmie?\n• Rola dźwięku w filmie. Czy dźwięki opisywać szczegółowo, czy ogólnie?\n(2017), reż. Ira Carpelan, Jakub Wroński. Film został nominowany do Polskiej Nagrody Filmowej „Orła”. Jest to opowieść o sile przyjaźni i magii świąt. Muminki zostały przedstawione w dawnym stylu bajek.\nW prezentacji chcieliśmy poruszyć takie zagadnienia jak:\n• W jaki sposób przygotować dostępne dla dzieci filmy i warsztaty?\n• Czy w bajce lepiej jest dać napisy uproszczone, czy tłumaczenie na polski język migowy?\n• Jakie są standardy współczesnej animacji, a jakie były w latach 90?\n• Animacja poklatkowa – co to jest i jak powstaje?\n• Warsztaty dla dzieci - w formie dyskusji czy zajęcia praktyczne?\n\nW trakcie warsztatów czy dyskusji jak najbardziej powinno się mówić o kolorach. Dla wielu osób niewidomych wcale nie są to puste pojęcia. Spora część osób z niepełnosprawnością wzroku pamięta kolory i ciekawa jest jakie kolory zostały zastosowane w filmie. Dla osób słabowidzących to również ciekawe uzupełnienie seansu. Czasem mogli czegoś istotnego nie dojrzeć. Ważne, aby wytłumaczyć dlaczego te a nie inne kolory zostały wybrane, jaka jest ich symbolika, jakie tonacje dominują i jaki nastrój tworzą kolory.\nW trakcie warsztatów i dyskusji można odnieść się do ciekawych ujęć czy kadrów.\nZanim przejdzie się jednak do interpretacji ich znaczenia, najpierw należy wyjaśnić czym jest kadr a czym ujęcie albo upewnić się, że pojęcia te są uczestnikom znane. To samo dotyczy innych pojęć z zakresu kina np. głębia ostrości.\nMożna użyć takiego porównania, ale trzeba wyjaśnić co ono oznacza. Osoby niewidome często nie mają takich wizualnych skojarzeń. Możliwe, że nikt im nie wyjaśnił jak wygląda typowy Don Juan, a same nie miały okazji tego zobaczyć w filmie czy na zdjęciach.\n\n,\nMożna posiłkować się porównaniami ze sfery dźwiękowej. Kiedy próbujemy wyregulować radio czasem dźwięk jest nieco zagłuszany przez szum i trzaski, im mniej szumów tym lepiej słychać. Podobnie jest z obrazem. Im mniej rozmazany (szumiący) tym lepiej widać.\nPerspektywę można przyrównać do dźwięku nadjeżdżającej karetki. Kiedy jest daleko, wydaje się cichsza, im jednak jest bliżej wydaje się głośniejsza, choć w rzeczywistości jej dźwięk jest ciągle taki sam. Przedmiot, który oglądamy z daleka wydaje się mniejszy, a gdy podejdziemy wydaje się większy, w rzeczywistości ma wciąż ten sam rozmiar.\nRóżnorodność kolorów w dialogach ma na celu wskazanie, kto wypowiada daną kwestię. Trzeba pamiętać, że kolory napisów nie powinny być przesadnie wyraziste ani przesadnie wyblakłe, by nie utrudniały odbioru treści. Kolor napisów powinien być również skontrastowany z obrazem w tle.\nTak naprawdę powinny być dostępne obie opcje. Ze względów finansowych, niestety, często stajemy przed wyborem i zastanawiamy się, co wybrać. Napisy usatysfakcjonują większą grupę odbiorców, ponieważ nie każdy zna język migowy, z napisów skorzystają zarówno, osoby niesłyszące i słabosłyszące. Bezdyskusyjne jest natomiast dodawanie tłumaczenia na język migowy do wszelkich bajek i filmów dla dzieci. Najmłodsi widzowie nie zawsze umieją czytać, a już na pewno problemem będzie szybkie czytanie. Stąd zalecane jest umieszczanie dla dzieci tłumaczenia na język migowy.\n\nJak najbardziej! Możemy to zaznaczyć w postaci kursywy, nutki. Sama nutka jest kojarzona ze zwykłą melodią. W przypadku piosenki, najczęściej używana jest kursywa, bądź nutki z tekstem piosenki pomiędzy.\nGłuchym, z wielkiej litery, określa się osobę, dla której polski język migowy (PJM) jest pierwszym i naturalnym sposobem porozumiewania się. Nie ma znaczenia rodzaj ani głębokość uszkodzenia słuchu, a poczucie przynależności do Kultury Głuchy. Nazwa głuchy jest pojęciem bardziej medycznym, które określa osobę z niepełnosprawnością słuchu.\nNie wszyscy niesłyszący odczytują mowę z ust. Dla osób posługujących się polskim językiem migowym, język polski jest językiem obcym. Stąd też, im szerszy zakres znajomości języka polskiego, tym łatwiej osobom tym odczytać mowę z ust. Duży wpływ na fakt odczytywania mowy z ust ma również rehabilitacja oraz styczność z osobami słyszącymi – czy osoby były uczone patrzenia na usta, czy mają kontakt z osobami komunikującymi się werbalnie.\nWażną informacją jest, iż osoby niesłyszące nie czytają z ust, a odczytują. Czytanie odnosi się do treści pisemnych. Czytanie kojarzy się z pełnym odbiorem treści, ponieważ widzimy tekst i możemy go przeczytać, mając cały czas swobodny do niego dostęp. Inaczej jest w przypadku osób z niepełnosprawnością słuchu i ich komunikacji. One odczytują mowę z ust, czyli odbierają to, co zobaczą i też/lub zrozumieją komunikat z kontekstu całej wypowiedzi/sytuacji.\n\nW przypadku warsztatów, powinniśmy wprowadzić zapisy nie tylko ze względu na informację o liczebności grupy, ale również ze względu na możliwość dostosowania sposobu komunikacji. Warto więc przygotować formularz zgłoszeniowy, w którym zapytamy, czy dana osoba posługuje się polskim językiem migowym, czy odczytuje z ust czy też wspomaga się technicznymi środkami wspierającymi słyszenie.\nSzukając tłumacza, warto zasięgnąć wsparcia Stowarzyszenia T��umaczy Polskiego języka Migowego oraz organizacji pozarządowych działających na rzecz osób niesłyszących.\nWiarygodnym źródłem są same osoby niesłyszące, posługujące się polskim językiem migowym. Jeżeli mamy więc możliwość konsultacji i wskazania tłumacza przez samych odbiorców, róbmy to.\nNajważniejszą! sprawą jest to, że tłumacz języka migowego jest tłumaczem (błędnym i często obraźliwym określeniem jest migacz). Nie pełni roli asystenta osoby Głuchej, ani jej opiekuna. Rolą tłumacza jest przekazanie informacji z języka migowego na foniczny bądź z języka fonicznego na język migowy. Poza tłumaczeniem, tłumacza nie należy angażować w żadne zadania.\nW przypadku przygotowywania warsztatów, na które zapraszamy tłumacza, ważne jest wcześniejsze przygotowanie dla niego materiałów, tj np. lista słów do wyjaśnienia, nazwiska.\nJeżeli będziemy korzystać z prezentacji czy treści wykładowych, warto wcześniej również wysłać tekst. Udostępniony materiał jest przeznaczony tylko i wyłącznie do przygotowania się tłumacza do pracy.\n\nKiedy planujemy warsztaty trwające dłużej niż jedną godzinę zegarową, powinniśmy zapewnić wsparcie drugiego tłumacza.\nPotrzeba poznania muzyki jest u osób niesłyszących kwestią indywidualną. Zależy to od korzyści słuchowych samych odbiorców oraz ich zainteresowań. Są osoby, które odbierają muzykę dzięki aparatom słuchowym czy implantom ślimakowym i bardzo chętnie poznają nowe dźwięki. Są też osoby, które muzykę odbierają głównie poprzez czucie wibracji. Niektórzy uznają to za atrakcyjne, niektórzy nie. Ale ogólnie patrząc na środowisko osób g/Głuchych, widzimy, że śpiewają piosenki w języku migowym, tańczą i jest to dowodem, że kultura muzyczna nie jest im obca.\nOsoby Głuche i słabosłyszące korzystają z różnych form komunikowania się. Dla\nGłuchych priorytetem jest dostępność tłumacza języka migowego. Osoby słabosłyszące prawdopodobnie będą korzystały z odczytywania mowy z ust, więc potrzebują dobrej widoczności ust prowadzącego i innych uczestników. Ważne też jest zapewnienie pętli indukcyjnej/systemu FM.\nMusimy pamiętać, że powyższe przedstawienie sposobów komunikacji nie jest jednoznaczne z tym, że zawsze tak jest. Są osoby, które korzystają z aparatów słuchowych, ale wolą tłumacza języka migowego niż pętlę indukcyjną. Idąc tym tropem, powinniśmy informować o wszystkich usługach dostępu i pozwolić samym zainteresowanym wybrać, co dla nich będzie najlepsze.\nW przypadku osób Głuchych i słabosłyszących bardzo ważną rzeczą, o której nie możemy zapomnieć w czasie prowadzenia warsztatów, jest konieczność rozdzielenia sposobów przekazywania informacji. Obie grupy, by mieć pełny dostęp do informacji, skupiają swoją\n\nuwagę albo na tłumaczu języka migowego/ na ustach prowadzącego albo na prezentowanych przedmiotach/ obrazach. W związku z tym, w sytuacji kiedy mamy prezentacje, pokazujemy przykładowe działania czy zdjęcia/nagrania, musimy na przemian mówić i pokazywać.\nUmożliwi to zainteresowanym odbiór komunikatu, a następnie odbiór treści wizualnych. Kiedy mówimy i pokazujemy jednocześnie, osoby niesłyszące gubią wątek, ponieważ muszą jednocześnie patrzeć na tłumacza/prowadzącego i obserwować prezentowane przedmioty.\nUczestnicy z niepełnosprawnością słuchu będą czuć się swobodnie i komfortowo na naszym spotkaniu, jeśli spełnimy poniższe warunki:\nZapewnimy na sali krzesła ustawione w kole. Kiedy planujemy przygotować zadania wymagające siedzenia przy stole, warto ustawić stoły w kwadracie lub w kształcie litery U, a nie jako jeden długi stół. Takie ustawienie pozwala widzieć się nawzajem wszystkim uczestnikom.\nW trakcie takich spotkań wypowiedzi uczestników padają z różnych stron sali. O ile osoby słyszące usłyszą, a osoby Głuche korzystają z tłumacza języka migowego, to grupa osób słabosłyszących często może czuć się wyłączona z dyskusji, bowiem ani nie słyszy dobrze, ani nie zna języka migowego. Osoby migające nie zawsze mogą zobaczyć, co miga inna osoba, więc mogą się zdarzać momenty dyskomfortu.\nBędziemy utrzymywać kontakt wzrokowy z odbiorcami. Należy więc zwracać się do nich bezpośrednio, nawet jeżeli jest tłumacz języka migowego. Nigdy nie patrzmy na tłumacza.\nBędziemy Stać zawsze przodem do naszych uczestników. Należy unikać chodzenia po sali, odwracania się, zasłaniania ust rękoma czy różnymi rzeczami, np. trzymając kartkę papieru blisko ust. Utrudnia to odbiór treści.\nZapewnijmy dobre oświetlenie! Nie stajemy nigdy pod światło, ponieważ padający cień zasłania usta i ręce.\nPrzy promocji wydarzeń, sygnalizujmy wyraźnie, jakie zapewniamy usługi dostępu, np.\ntłumaczenie na język migowy i/lub napisy dla niesłyszących i/lub pętlę indukcyjną.\nWszelkie materiały wideo powinny mieć co najmniej napisy. Idealnie, jeżeli możemy wstawić zarówno napisy, jak i tłumaczenie na PJM. Prezentacje powinny zawierać najważniejsze\n\ninformacje, konkretne. Unikajmy długich, rozbudowanych zdań i nadmiaru zbędnych ilustracji.\nRozprasza to uwagę.\nBędziemy unikać pojedynczych wyrazów. Mówmy zawsze całymi zdaniami. Gwarantuje to większe szanse na odbiór i zrozumienie przekazu.\nBędziemy Wykorzystywać wszystkie alternatywne sposoby komunikacji oraz wszelkie możliwe sposoby przekazania wiedzy, np. w postaci opisu + obraz.\nBędziemy Mówić wyraźnym, naturalnym głosem, bez przesadnego zwalniania, przyspieszania tempa mowy czy przesadnie głośnego mówienia.\nKiedy na warsztatach jest tłumacz, zwracajmy uwagę na jego czas migania, dostosujmy w razie potrzeby nasze tempo mówienia do tłumacza, by mógł spokojnie nadążyć z przekazywaniem wszystkich informacji.\nBędziemy Zachęcać do aktywności, zadawania pytań czy proszenia o powtórzenie, ale bez wywierania presji.\n\nSzukając najlepszej metody pracy z odbiorcami niewidomymi i G/głuchymi przez 2 lata prowadziliśmy cykl spotkań w różnych formach. Każda z nich okazała się mieć pewne wady i zalety. Żadna nie jest idealna.\nNiewidomi i Głusi to grupy bardzo od siebie różne. Inne rzeczy są interesujące dla każdej z tych grup, inne rzeczy sprawiają trudności. Na podstawie rozmów z odbiorcami i naszych wcześniejszych doświadczeń, doszliśmy do wniosku, że najlepszym rozwiązaniem jest organizowanie warsztatów oddzielnie dla osób niewidomych i dla osób niesłyszących.\nPrzygotowaliśmy jeden warsztat łączony dla niewidomych i Głuchych do filmu ”Twój\nVincent”. Pozostałe były rozdzielone. Dla niewidomych do filmów: „Demon” oraz „Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie”. Dla Głuchych do filmu „Demon” oraz warsztaty filmowe dla grupy Młodzi Migają Muzykę z Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Głuchych im. Jana\nSiestrzyńskiego w Warszawie.\nWarsztaty do filmu „Twój Vincent” przeprowadziła osoba nie będąca edukatorem filmowym, ale historykiem sztuki. Taki wybór prowadzącego był podyktowany specyfiką omawianego filmu. „Twój Vincent” to wyjątkowa na skalę światową animacja malarska. Na film złożyło się 65 tysięcy klatek, z których każda została ręcznie namalowana w technice olejnej. Film najpierw został nakręcony jako tradycyjny film aktorski. Aktorzy grali swoje role na specjalnie stworzonych planach, które wzorowane były na obrazach van Gogha. Następnie malarze przemalowywali każdą klatkę tak, by była odzwierciedleniem konkretnego dzieła van\nGogha.\n\nDla zrozumienia wyjątkowości tego filmu niezbędne jest poznanie specyfiki malarstwa\nVincenta van Gogha. Dla kogoś kto nigdy nie widział „Gwiaździstej nocy” może być to bardzo trudne.\nProwadząca skupiła się na zagadnieniu warsztatu artystycznego i techniki malarskiej van Gogha. Jako wprowadzenie przeczytała uczestnikom wiersz inspirowany malarstwem holenderskiego mistrza.\n„Paul Engle Autoportret\nFarba wybucha w jakąś twarz.\nTe oczy oskarżają - Słyszysz?\nJesteś szalony? Ten kapelusz\nZe strachu na mej głowie krzyczy.\nA miejsce znasz,\nArles? Czy ja tam jestem? Co tu masz,\nNóż, pędzel? Trzeba uważać, tak czy tak.\nTo kłuje pigment w mojej brodzie.\nI jeszcze tylko spłaszczyć twarz\nŻeby pokazać zdrowe ucho.”\nNastępnie uczestnicy wykonali kilka ćwiczeń.\nProwadząca poprosiła uczestników o wymienienie skojarzeń z Vincentem van\nGoghiem. Mogły to być rzeczy związane z jego biografią, twórczością, tym jak jest postrzegany, co o nim wiadomo.\nProwadząca zapisała wszystko na dużym arkuszu przyporządkowując odpowiedzi do kategorii: - osoba – charakter, wygląd, życie - sztuka – tytuły dzieł, określenia malarstwa\n\nW ten sposób powstał pierwszy zarys postaci zbudowany z ogólnej wiedzy, wyobrażeń, i potocznych opinii o artyście. Określenia jakie się pojawiły to m.in: biedak, samotnik, nieszczęśliwy, gwałtownik, Słoneczniki, Gwiaździsta noc.\nProwadząca rozdała uczestnikom próbki malarskie zawierające charakterystyczną technikę nakładania farb przez van Gogha, do oglądania, dotykania. Następnie rozmawiała z uczestnikami o powierzchni obrazów van Gogha, sposobach nakładania farb. Zauważyła, że typową techniką było grube i wielowarstwowe ich nakładanie. Kreski scharakteryzowała jako:\nkrótkie, w różnych kierunkach, chaotyczne, szybkie – jak uderzenia, sztywne, mocne, zmieniające rytm i układy. Zwróciła też uwagę na typowe dla van Gogha wijące się, niespokojne linie tworzące serpentyny i okręgi sprawiające wrażenie niestabilności, płynności malowanych kształtów. Podkreśliła, że na filmie te efekty osiągnięte zostały poprzez rozedrgane i przenikające się kadry.\nProwadząca rozdała uczestnikom różne rodzaje pędzli. Wyjaśniła jakie efekty wizualne można osiągnąć przy pomocy każdego z nich oraz jak wyglądały pociągnięcia pędzla van\nGogha. Poprosiła uczestników aby naśladowali w powietrzu gesty malarskie van Gogha, sposób jego nakładania farby – krótkie, gwałtowne ruchy, kreski proste, sztywne, rytmiczne oraz długie wijące się ślimacznice\nProwadząca przybliżyła uczestnikom typową dla malarstwa van Gogha paletę barw i przedyskutowała z nimi skojarzenia jakie te kolory mogą wywoływać. Prowadząca przyniosła dużą kartkę w kształcie palety z napisanymi nazwami uczuć, obok nich wspólnie z uczestnikami doklejała kartki w kolorach, które mają podobny ładunek emocjonalny. Próbując pokolorować uczucia takie jak: miłość, cierpienie, zaduma, pasja, nienawiść, smutek, rozpacz otrzymano zestaw czystych i intensywnych barw, bez półtonów, łagodnych przejść.\n„Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie” to włoski film o dość prostej konstrukcji fabularnej. Jest to opowieść o jednym wieczorze z życia grupy przyjaciół, w trakcie którego na\n\nwspólnej kolacji zaczynają sobie zdradzać najskrytsze tajemnice. Choć na początku jest śmiesznie to z upływem czasu komedia zdaje się przeradzać w dramat.\nWarsztaty poprowadził dokumentalista i operator kamery filmowej.\nNa początku prowadzący zrobił wykład na temat podstawowych pojęć języka filmu.\nWyjaśnił czym jest plan i jakie są jego rodzaje: daleki, ogólny, pełny, amerykański, średni, półzbliżenie, zbliżenie, detal. Następnie opowiedział o jednostkach podziału filmu: kadr, ujęcie, scena, sekwencja i film. Wyjaśnił czym są i zwrócił uwagę, że granice między nimi często są płynne. Można powiedzieć, że większość omawianego filmu była jedną długą sceną albo serią krótkich scenek.\nNastępnie prowadzący rozmawiał z uczestnikami o obejrzanym filmie. Wspólnie analizowano jakie plany czy kadry zostały zastosowane i jakie było znaczenie takiego ich doboru. Prowadzący zwrócił uwagę, że dobór środków wyrazu jest zawsze dopasowany do rytmu akcji. W omawianym filmie była ona raczej statyczna, głównie opierała się na dialogach prowadzonych we wnętrzach. Ujęcia były więc statyczne zastosowane plany nie zmieniały się zbyt często. Dominował plan amerykański pokazujący siedzących przy stole gości od kolan w górę. By dodać nieco dynamizmu kamera czasem się chwiała. Aby podkreślić wagę czyjejś wypowiedzi stosowano półzbliżenie lub zbliżenie. Detal pojawił się zaledwie kilka razy.\nZbliżenie na kolczyki, o których była mowa we wcześniejszej kłótni albo na malowane czerwoną szminką usta. Prowadzący zwrócił także uwagę na inny aspekt obrazu jakim jest ostrość. Była ona zawsze taka sama na wszystkich postaciach znajdujących się w kadrze co ma sugerować, że reżyser nie próbuje zwrócić naszej uwagi na tylko jedną, wszystkie są równie istotne. Następnie prowadzący poświęcił chwilę na krótką analizę ścieżki dźwiękowej omawianego filmu. Początkowo akcji towarzyszy lekka muzyka sugerująca, że mamy do czynienia z komedią. Dialogi są wówczas splotem żartów i drobnych złośliwości mieszczących się jednak w konwencji luźnego towarzyskiego spotkania. Potem, kiedy bohaterowie ujawniają stopniowo swoje tajemnice, muzyka staje się przytłumiona i poważna jak z melodramatu albo dramatu obyczajowego. Jest tłem dla ich emocji. Niespodziewanemu zwrotowi akcji pod koniec filmu towarzyszy kolejna zmiana muzyki tym razem na żywiołową rockową piosenkę.\nWażnym elementem w ścieżce tego konkretnego filmu są dźwięki telefonów komórkowych bohaterów, m.in. bohater, który na skutek nieporozumienia zostaje uznany przez przyjaciół za geja, a następnie okazuje się kobieciarzem zdradzającym notorycznie swoją żonę ma jako dzwonek piosenkę Glorii Gaynor „I will survive”, która z jednej strony jest skargą zdradzonej kobiety, ale z drugiej po wykorzystaniu jej w kultowym dla środowisk LGBTQ filmie\n\nstała się hymnem homoseksualistów. Następnie prowadzący wspomniał o tytule oryginalnym filmu „Perfetti Sconosciuti”, czyli Perfect strangers i wymienił z uczestnikami uwagi na ten temat.\nZ ewaluacji przeprowadzonej po warsztatach wynika, że osobom niewidomym faktycznie brakuje znajomości podstawowych pojęć filmowych takich jak kadr czy plan.\nUczestnicy warsztatów z niepełnosprawnością wzroku uznali przekazaną im wiedzę za ważną, ciekawą i przydatną. Jednakże formę zajęć uznali za dość monotonną. Opierała się w zasadzie jedynie na rozmowie. Zabrakło elementów praktycznych, np. pomocy dotykowych pomagających wyobrazić sobie to, o czym mowa.\nProponowane ćwiczenia na zajęcia mające na celu przybliżenie podstawowych pojęć z zakresu języka filmowego.\nProwadzący przed zajęciami wycina z kartonu ramkę jako kadr i przygotowuje kilka wypukłych rysunków*. Aby wyjaśnić czym jest zbliżenie należy przygotować kilka wypukłych rysunków przedstawiających ten sam obiekt w różnych rozmiarach, np. twarz o wymiarach\n10/10 cm, twarz o wymiarach 20/20 cm i twarz o wymiarach 30/30 cm. Na zajęciach prowadzący przykłada ramkę do odpowiedniego fragmentu rysunku, aby pokazać co jest w kadrze a co poza nim. Przykładając tę samą ramkę (kadr) do różnej wielkości obrazków raz zmieści w ramce całą twarz innym razem tylko jej fragment.\nĆwiczenia takie mogą być również atrakcyjne dla osób niesłyszących. Doświadczenie pomoże im zrozumieć pewne pojęcia. Należy jednak pamiętać o tym, że osoby niewidome znacznie więcej czasu poświęcą na dotykanie elementów niż osoby niesłyszące.\n* Wypukły rysunek można wydrukować na specjalnej wygrzewarce lub przygotować samodzielnie wyklejając go plasteliną, sznurkiem, tekturą, filcem lub jakimkolwiek innym materiałem.\nProwadzący przed zajęciami wycina z tektury kilkanaście kwadratów tej samej wielkości. Na zajęciach uczestnicy układają z nich samodzielnie kształt ekranu. Najpierw dawniej wykorzystywany prostokąt o wymiarach 3/4, a następnie aktualnie używany 9/16.\nJest to zdecydowanie bardziej działające na wyobraźnie niż proste stwierdzenie, że kiedyś ekran miał kształt zbliżony do kwadratu, a dziś jest wydłużonym prostokątem.\n\nFilm „Demon” to polski dramat jednak nie pozbawiony komicznych elementów. Jest przepełniony odniesieniami do polskiej kultury i do tradycji biblijnej. Nawiązuje do wydarzeń z przeszłości. Jest nakręcony w konwencji filmu grozy. Warsztaty poprowadzili edukatorzy filmowi.\nProwadzący omówił z uczestnikami treść i konstrukcję fabularną filmu a następnie jego stronę wizualną.\nNa początku przeanalizował pierwszą i ostatnią scenę. Stanowią one klamrę narracyjną. W pierwszej scenie Piotr przypływa na barce przez rzekę. W ostatniej Żaneta odpływa tą samą barką. Prowadzący wspólnie z uczestnikami rozważał różne możliwe interpretacje tego zabiegu. Co miał symbolizować? Pojawiły się odpowiedzi, m.in. przejście z jednego świata do drugiego, przejście z jednego etapu życia do innego pożegnanie z przeszłością itp.\nNastępnie prowadzący analizował postać głównego bohatera Pytona/Piotra. Pyton jest byłym przestępcą Piotr ma być dobrym mężem. Przechodzi przemianę w trakcie nocy, którą spędził w starym domu. Sam mówi, że dziś umarł Pyton a narodził się Piotr. Prowadzący analizował z uczestnikami symbolikę i znaczenie imion bohatera. Pyton to wąż a więc zwierzę w chrześcijaństwie i judaizmie kojarzone z szatanem i ciemnymi mocami. Natomiast Piotr to imię apostoła, który dzierży klucze do nieba, a więc stoi na granicy dwóch światów. Podobnie główny bohater, gdy opęta go dybuk, stanie się połączeniem między światem żywych ludzi i światem duchów. Analizie poddano również symbolikę innej postaci, starego profesora o imieniu Szymon. Szymon to również apostoł, ale także Szymon Anski, autor sztuki Dybuk.\nProwadzący przybliżył uczestnikom treść i problematykę sztuki i wskazał odniesienia do niej w fabule filmu. Następnie przeszedł do analizy innych nawiązań do różnych tekstów kultury.\nJako istotny motyw wskazał chocholi taniec bohaterów w scenie przechodzenia z domu do stodoły i w trakcie zabawy weselnej. Taniec chocholi pierwszy raz pojawił się w sztuce\nStanisława Wyspiańskiego „Wesele” z początku XX w. Następnie został wykorzystany w filmie\nAndrzeja Wajdy „Popiół i diament” nakręconym niedługo po wojnie. Pojawił się także w ekranizacji „Wesela” Wyspiańskiego również w reżyserii Wajdy oraz w filmie Wojciecha\nSmarzowskiego Wesele z 2004 r.\n\nProwadzący wskazał także odniesienia do kultury popularnej np. ojciec panny młodej próbujący zahipnotyzować gości jak Kaszpirowski.\nProwadzący wspomniał także o istotnych faktach biograficznych dotyczących reżysera.\nJego ojciec był egzorcystą więc Wrona miał styczność z tematyką ezoteryczną od dzieciństwa.\nW wywiadach mówił, że gdy rozpoczął pracę nad „Demonem” wiele osób mu radziło porzucenie tego tematu. W noc premiery „Demona” na Festiwalu Filmowym w Gdyni reżyser popełnił samobójstwo.\nNastępnie prowadzący przeszedł do analizy strony wizualnej filmu. Skupił się na jego kolorystyce. Wyjaśnił, że w filmie ważne są trzy kolory: żółty, biały i czerwony, przy czym ten pierwszy dominuje a pozostałe pojawiają się jako kontrapunkty np. biała suknia panny młodej z przeszłości lub czerwona krew płynąca z nosa Piotra w chwili ataku. Tonacja żółta dominuje, gdyż cały obraz jest pokazywany przez filtr w tym kolorze. Prowadzący objaśnił, że wywołuje to z jednej strony wrażenie niepokoju, a z drugiej przywołuje na myśl stare zdjęcia w sepii co sprawia, że film zdaje się pochodzić z odległej przeszłości.\nProwadzący rozdał wszystkim kawałki cienkiego, półprzeźroczystego pergaminu i wytłumaczył, że w czasie oglądania filmu miało się wrażenie patrzenia właśnie przez taki pożółkły pergamin lub przydymioną szybę.\nProwadzący omówił z uczestnikami ich skojarzenia z kolorami dominującymi w filmie.\nNawiązał również do znaczenia przypisywanego kolorom w kulturze - czerwony: miłość, wściekłość, namiętność, cierpienie; biel: czystość niewinność ch��ód.\nW trakcie ewaluacji po warsztacie uczestnicy uznali za bardzo ciekawe nawiązanie do wątków biograficznych i odniesienia do treści intertekstualnych. Podobał im się nakreślony szeroki kontekst filmu. Osoby niewidome często nie znają klasycznych pozycji z kanonu filmowego dlatego nie wychwytują nawiązań. Z drugiej strony nawet jeśli znają dzieła, do których reżyser czyni aluzję, często ich nie wyłapują, gdyż odniesienia przeważnie dotyczą sfery wizualnej i nie są wystarczająco jasno uwidocznione w audiodeskrypcji. Słabowidzącym bardzo podobało się omówienie kolorów. Stwierdzili, że na filmie tego nie zauważyli, a dzięki warsztatom mają bogatszy obraz filmu. Niektóre osoby niewidome uznały jednak informacje o kolorach za zupełnie nieistotne i nieinteresujące. Wolałyby pogłębić dyskusję na temat samej\n\ntreści filmu. Niektórym brakowało wyjaśnienia na czym polegała specyfika ujęć typowych dla filmu grozy.\nWarsztaty prowadziła nauczycielka języka polskiego, zafascynowana światem kina.\nWprowadzenie do tematu zajęć zaczęła od ogólnej dyskusji na temat filmu. Co było ciekawe, co się podobało, co odbiorcy zrozumieli. Prowadząca przed warsztatami przesłała listę nowych słów dla tłumacza języka migowego, by mógł on też przygotować tłumaczenie na polski język migowy. Po krótkiej dyskusji prowadząca wyjaśniła ważne pojęcia, które wystąpiły w filmie:\nDybuk, duch, egzorcyzmy, Chochoł, chocholi taniec, kukły, marionetki, ballada, halucynacja, pejzaż wewnętrzny, jidysz, nastrój, groza. Opowiedziała również o istocie dźwięku, jaką rolę odgrywał on w filmie. Przygotowała fragmenty filmów, w których kluczowe były momenty muzyczne i przy pomocy dużego głośnika, opisywała dźwięk, a osoby niesłyszące mogły położyć ręce na głośniku i poczuć drżenie membrany. Prowadząca streściła również książkę\nWyspiańskiego „Wesele” i wskazała najważniejsze postacie. Wspólnie z grupą zidentyfikowała podobieństwa między książką a filmem.\nZ ewaluacji przeprowadzonej po warsztatach wynika, że osoby będące na warsztatach uznały je za wartościowe. Niesłyszący stwierdzili, że były ciekawe, że sporo się dowiedzieli, że została pogłębiona ich znajomość języka polskiego, który tak naprawdę jest dla nich językiem obcym. Warsztaty były więc edukacyjne nie tylko pod względem filmowym, ale i językowym.\nDla osób głuchych czytanie książek w języku polskim jest tak trudne, jak dla osób słyszących czytanie w niezbyt dobrze znanym języku obcym. Jako dodatkowa propozycja padła też próba pokazania dźwięku poprzez balony, które trzyma każdy uczestnik i czuje przechodzące przez nie wibracje – głośna muzyka puszczana z głośników pobudza drgania balonów.\nOsoby niesłyszące wyraziły również zainteresowanie dodatkowym wyjaśnieniem sytuacji abstrakcyjnych, kolorów czy zachowań bohaterów.\nProwadzący omawia znaczenie muzyki w filmie. Przybliża dźwięk poprzez umożliwienie dotknięcia głośnika i poczucia wibracji dźwięku pochodzącego z fragmentu filmu. Można również wykorzystać balony. Każdy z uczestników trzyma w rękach balony, a prowadzący odtwarza fragment filmu z określoną muzyką. Głośna muzyka, lecąca z głośników pobudza drgania balonów. Osoby niesłyszące mogą wówczas poczuć dźwięk i ocenić, czy jest spokojny,\n\nczy wzbudza napięcie. Ważne jest jednak, by prowadzący starał się opisać rolę dźwięku i cel jego zastosowania.\nProwadzący wyjaśnia pojęcia występujące w filmie, np. dybuk, chocholi taniec.\nOmawia je, a następnie pokazuje zdjęcia.\nFilm Demon a książka Wesele Wyspiańskiego - wskazanie cech podobieństwa.\nProwadzący udostępnia fragmenty z książki Wesele, uczestnicy czytają. Próbują przeanalizować tekst i wskazać podobieństwo, gdzie\nWesele fragmenty gdzie były podobne sceny, głusi czytają i próbują sami przeanalizować. Wskazują podobieństwo między sceną/postacią w książce, a w filmie.\nW ramach projektu, uczestniczyliśmy również w warsztatach muzyczno-filmowych grupy\nMłodzi Migają Muzykę. Jest to grupa uczniów niesłyszących z Ośrodka Szkolno-\nWychowawczego dla Głuchych w Warszawie, którzy przygotowują teledyski w polskim języku migowym. Zaprosiliśmy do współpracy reżysera, jednego z uczniów Kazimierza Karabasza i\nLidii Zonn. Jego zadaniem było podzielenie się swoim doświadczeniem z grupą i wsparcie merytoryczne i techniczne przy realizacji nowego teledysku.\nProwadzący zaczął od teorii, czym jest scenariusz, jak należy go konstruować oraz jakie są jego wymogi. Opowiedział także o teledysku, jako oddzielnym gatunku filmowym. Wyjaśnił takie pojęcia jak: analiza dramaturgiczna, draft, plan, perspektywa, scenopis, storyboad, kostium, aranżacja. Na warsztatach zostały omówione również kwestie oświetlenia, zostały pokazane różnice między kamerą w ruchu, a kamerą statyczną. Wiedzę teoretyczną uczestnicy wykorzystali pracując nad swoimi scenariuszami, dyskutowali o tym jak się zachować przed kamerą oraz jak przygotować dobrą aranżację.\nWarsztaty były skierowane wyłącznie do młodzieży niesłyszącej. Zapewniony był tłumacz języka migowego. Duże znaczenie miał fakt, że młodzież mogła pracować samodzielnie pod okiem doświadczonej osoby.\n\nW tym przypadku zajęcia były wspólne dla osób niewidomych i niesłyszących.\nOdbywały się po filmie w sali kinowej. Na scenę zapraszany był ekspert, z którym moderator przeprowadzał około piętnastominutową rozmowę a następnie był czas na pytania z sali.\nKażde z takich spotkań było tłumaczone na PJM .\nW tej formule odbyły się 4 wydarzenia. Były to spotkania do filmów: „Życie animowane”, „Maria Skłodowska-Curie”, „Kochankowie z księżyca” oraz dodatkowo, ponadplanowo „Chór”.\njako film dokumentalny. Dokument opowiada historię chłopca ze spektrum autyzmu, dla którego filmy Disneya stały się nicią porozumienia ze światem. W filmie występują fragmenty animowane. W roli eksperta wystąpił reżyser filmowy. Najpierw jako wprowadzenie omówił główne wątki dramaturgiczne i użyte środki techniczne zwracając uwagę na sposób ich wykorzystania w filmie. Na przykładzie kilku scen omówił ustawienia kamery i sposób jej pracy. Starał się przedstawić różnice i podobieństwa w sposobie realizacji filmów dokumentalnych i filmów fabularnych. Zwrócił uwagę, m.in. na fakt, iż w filmie dokumentalnym ujęcia są znacznie dłuższe. Poruszył także kwestię pracy na planie filmowym przy obu rodzajach produkcji. Opowiedział czym się różni praca z aktorem od pracy z bohaterem filmu dokumentalnego. Odpowiadając na pytania z sali mówił o tym do jakiego stopnia film dokumentalny jest prawdziwy a ile jest w nim planowanych i zaaranżowanych elementów. Inne pytanie dotyczyło elementów animowanych. Ekspert wspólnie z widzami zastanawiał się dlaczego do dokumentu wprowadzono animację, i jakie znaczenie miała ona w określonych scenach. Przy okazji poruszona została także kwestia techniki tworzenia animacji.\nPrzykładowe ćwiczenia do dyskusji.\nOmówienie środków technicznych\nTechnika tworzenia animacji\nFilm dokumentalny a fabularny - różnice i podobieństwa\n\njako film biograficzny. W roli eksperta wystąpił edukator filmowy.\nOpowiedział przede wszystkim o specyfice filmu biograficznego. Jakie są jego ograniczenia, jakie wyzwania stawia przed twórcami. Nawiązał także do faktu, iż ten gatunek zdobywa w ostatnich latach na świecie i w Polsce co raz większą popularność. Wspólnie z widzami starał się odpowiedzieć dlaczego tak się dzieje.\nOmawiając warstwę wizualną zwrócił uwagę na dwa ciekawe zabiegi formalne budujące tożsamość głównej bohaterki. Po pierwsze kolorystyka dominująca to zielenie i błękity co miało nawiązywać do poświaty promieniotwórczych pierwiastków z laboratorium. Po drugie przywołał i porównał ze sobą dwie sceny kąpieli Skłodowskiej. W pierwszej, niemal na początku filmu, kobieta zanurza się w bali z wodą ubrana w halkę. Nawet w tak intymnej sytuacji jak kąpiel nie jest w stanie się rozebrać. Mimo iż poza nią w łazience nie ma nikogo wstyd jest zbyt silny.\nNastępnym razem gdy oglądamy ją w kąpieli jest naga a rozbudzona przez romans zmysłowość i kobiecość wprost z niej emanują.\nProwadzący przyrównuje sceny z filmu. Na przykład wykorzystuje sceny kąpieli\nSkłodowskiej, kiedy zanurza się w bali z wodą i ubrana w halkę (wstyd, intymność) oraz kiedy bierze kąpiel, gdy jest naga (romans, zmysłowości, kobiecość). Pokazuje ujęcia tych scen, kładzie etykiety z nazwami: wstyd, intymność, romans, zmysłowość, kobiecość i prosi uczestników, by dopasowali etykiety do ilustracji. Następnie wspólnie omawiają charakter i znaczenie tych scen.\nprzykład niezwykłego świata stworzonego przez reżysera.\nZaproszonym ekspertem był reżyser i wykładowca z Warszawskiej Szkoły Filmowej. Rozmowa miała na celu przybliżyć odbiorcom fenomen kina Wesa Andersona. Prowadzący mówiąc o stronie wizualnej zwrócił uwagę przede wszystkim na magiczny i niemal bajkowy wygląd świata przedstawionego. Bardzo ważną rolę odgrywają w nim kolory: wyraźne, kontrastowe czasem wręcz rodem z kreskówki. Do baśni nawiązuje też wiele ujęć, np. bohaterka wyglądająca w deszczu przez okno ze swojej wieży. Prowadzący zwrócił również uwagę na bogactwo nawiązań do kultury i popkultury światowej. Wskazał sceny inspirowane twórczością Quentina Tarantino, np. taniec dwójki bohaterów w obozowisku. Sceny z obozu skautów natomiast nawiązują do bogatej tradycji filmów o tematyce wojennej\n\nProwadzący pokazuje zdjęcia z filmów. Wykłada również różne etykiety z opisami, np.\nkreskówka, dokument, intensywne kolory, wyblakłe kolory. Uczestnicy starają się dopasować etykiety do obrazów z filmu. Wspólnie opisują charakterystykę filmu.\nPokazanie zdjęć z baśni i przyrównanie do kadrów z filmu, np. bohaterka wyglądająca po deszczu z okna swojej wieży – z jaką bajką się kojarzy?\nCharakterystyka Wesa Andersona i dlaczego jego filmy są dobre?\njako film zaangażowany społecznie.– krótką dyskusję po filmie przeprowadził młody chłopak, Głuchy. Był tłumacz, który tłumaczył z języka migowego na foniczny. Dyskusja nawiązywała do równości, że każdy z nas jest taki sam, a występują w życiu codziennym sytuacje, kiedy czujemy się wyizolowani, dyskryminowani. Zaprosiliśmy do prowadzenia dyskusji osobę Głuchą, by porozmawiać z dziećmi o integracji w społeczeństwie, o tym, co może łączyć ludzi pełnosprawnych i osobami z niepełnosprawnościami. Co ciekawe były to pierwsze warsztaty prowadzone w polskim języku migowym Warto, by czasem też zajęcia dedykowane osobom niepełnosprawnym były prowadzone przez kogoś, kto sam tej niepełnosprawności doświadcza. Ma to wtedy również wymiar edukacyjny.\nNawiązanie do różnych grup społecznych, do równości i szacunku do drugiego człowieka.\nFormę wykładu z prezentacją zastosowaliśmy tylko raz przy okazji filmu animowanego\n„Muminki”. Prowadzącą spotkanie była reprezentantka studia animacji filmowej, które wyprodukowało film. Odbiorcami były dzieci niewidome, Głuche oraz pełnosprawne. Całe spotkanie było tłumaczone na polski język migowy. Tematem rozmowy był proces tworzenia animacji. Ponieważ wykład był skierowany do dzieci był on dość interaktywny. Prowadząca zadawała dzieciom wiele pytań a dzieci chętnie odpowiadały. Jako wsparcie służyła\n\nprowadzącej kolorowa prezentacja multimedialna. Dla dzieci Głuchych taka forma okazała się interesująca. Dla dzieci niewidomych jednak samo słuchanie opowieści byłoby nużące.\nDlatego przygotowaliśmy pomoce dotykowe. Dzieci mogły dotknąć wyciętego z pianki kształtu muminka. Prowadząca również uwzględniła elementy audiodeskrypcji slajdów w swojej opowieści.\nProwadzący omawia technikę stworzenia animacji lalkowej, jako techniki komputerowej. Omawia również animację rysunkową (lata 90). Pokazuje przykładowe zdjęcia z filmu “Magiczna Zima Muminków” oraz z bajki rysunkowej i przyrównuje. “Magiczna Zima\nMuminków” jest odzwierciadleniem bajki z lat 80.\nDla dzieci: memory w postaci par - jedna karta z ilustracją z lat 80, druga z lat 90.\nPrzy znalezieniu par, dzieci wskazują na różnice, np. rysunkowy ogień, a w formacie komputerowej.\nProwadzący rozdaje każdemu dziecku po dziesięć karteczek. Prosi, by dzieci na pierwszej kartce narysowały kółeczko. Na kolejnej kółeczko z jednym promykiem. Na kolejnej kółeczko z dwoma promykami. Dzieci rysują kółeczka i dziesięć promyczków, na końcu w słońcu rysują buźkę uśmiechniętą. Składają kartki kolejno i spinają. Przewracając szybko stronami, widzą efekt animacji.\nPrzygotowując warsztaty, starajmy się wcześniej dowiedzieć, jak najwięcej o grupie warsztatowej: wiek, zainteresowania, niepełnosprawność, potrzeby.\nKonsultujmy nasze pomysły z ekspertami, najlepiej z osobami, które same mają niepełnosprawność.\nPrzygotowując prezentacje multimedialną musimy pamiętać, że jeśli wykorzystujemy materiały filmowe, niezbędne są napisy lub tłumaczenie na język migowy Dla osób niesłyszących oraz audiodeskrypcja dla osób niewidomych.\n\nPowidok, nazywany również Kontrast lub obraz następczy - zjawisko optyczne polegające na tym, że po wpatrywaniu się w jakiś kształt, a następnie odwróceniu wzroku, w oczach pojawia się na chwilę ten sam, zamazany kształt w barwie dopełniającej, np. czerwone zachodzące słońce pozostawi w oczach swój okrąg w barwie zielono-niebieskiej - źródło:\ndefinicja z Wikipedii.\nProwadzący prosi uczestników, by przez kilka dłuższych chwil wpatrywali się w światło, a następnie nagle skierowali wzrok w ścianę. Przed oczami pojawią się białe plamki.\n.\nProwadzący prezentuje prace Strzemińskiego. Pyta o występujące tam kolory, o kształty.\nPrace Strzemińskiego jako prace głównie bez określonego schematu. Różnego wzoru/kształtu plamy farb. Kontury wyznaczane są po prostu poprzez kontrast kolejnej “plamy”. Czasami na kolorach widać nakładające się same kontury. Można również wykorzystać zdjęcia, wykorzystywane do wykrycia daltonizmu. Pokazując obrazek składający się z różnych obrazków, ale o podobnych kolorach, przybliżamy temat związany z nakładającymi się kolorami. Oprócz tych kropek, widzimy również innego koloru cyfry. Czasami są one bardziej skontrastowane z pozostałymi kropkami, czasami mniej. Można więc nawiązać do prac Strzemińskiego. Niektóre obrazy są bardziej skontrastowane i widzimy wyraźnie kontury, a czasami te kontury nam się zlewają ze względu na podobne kolory.\nPodobnie jak w ćwiczeniu dla niesłyszących prowadzący przedstawia charakterystykę prac\nStrzemińskiego.\nProwadzący przygotowuje kartkę. Do tego wycina różnego koloru kształty oraz różne ramki o zupełnie różnych kształtach. Uczestnicy nakładają na różne sposoby wycięte kształty na kontury, kontury na kształty.\nkontekst filozoficzny\n\nKolory filmów- sepia, czarno białe, kolorowe – pokazanie różnych scen z różnych filmów, w różnych odcieniach, przedstawienie kolorów\nIlustracje różnych scen, skąd wiadomo kiedy się coś śni, kiedy nie? Wskazywanie cech.\nWyjaśnienie pojęcia grypsera. Pokazanie kilku przykładów grypsery. W nawiązaniu do filmu:\npokazanie przykładowych cytatów z filmów. Połączenie sceny z napisami z grypserą i kilka odpowiedzi co to może znaczyć.\nPokazanie ujęć z filmów, omówienie ważnych elementów, charakterystyka więzienia. Jaki panuje klimat?\nPlanując wspólną dyskusję dla osób z niepełnosprawnościami wzroku i słuchu należy pamiętać, o tym, że często grupy te wypowiadają się przez pryzmat własnych doświadczeń i potrzeb. Stąd trzeba z wyczuciem planować, kiedy możemy pozwolić sobie na wspólne spotkanie, a kiedy lepiej rozdzielić grupy.\nPrzygotowując zajęcia dla osób z niepełnosprawnością słuchu starajmy się oferować wszelkie alternatywne sposoby komunikacji, tj. napisy, pętlę indukcyjną, systemy FM itd.\nWybierajmy tłumacza polskiego języka migowego (PJM), nie systemowego (SJM). SJM jest subkodem, więc dla osób Głuchych ta forma komunikacji nie będzie w pełni zrozumiała.\nW przypadku dyskusji czy wykładów odbywających się po seansie w sali kinowej należy wziąć pod uwagę, że może być to sytuacja mało komfortowa dla osób słabosłyszących.\nWypowiedzi uczestników padają z różnych stron sali. O ile osoby niewidome słyszą, a osoby\nGłuche korzystają z tłumacza języka migowego, to grupa osób słabosłyszących często może czuć się wyłączona z dyskusji, bowiem ani nie słyszy dobrze, ani nie zna języka migowego.\nW przypadku warsztatów, warto, by sala warsztatowa miała krzesła ustawione w kole.\nWtedy Głusi będą mogli bez przeszkód widzieć tłumacza. Kiedy planujemy przygotować\n\nzadania wymagające siedzenia przy stole, warto ustawić stoły w kwadracie a nie jako jeden długi stół. Takie ustawienie pozwala widzieć się nawzajem wszystkim uczestnikom.\nDla osób głuchych bardzo ważny jest kontakt wzrokowy. Prowadzący powinien mówić do uczestników a nie tłumacza. Jeśli będzie zwracał się tylko do osób, które mówią, osoby\nGłuche będą się czuły pominięte. Brak dobrego kontaktu z prowadzącym będzie rzutował nie tylko na atmosferę zajęć ale także na ich efektywność.\nDla osób niewidomych bardzo ważne są pomoce dotykowe. Pomagają sobie one wyobrazić to o czym mówi prowadzący.\n\nTemat edukacji filmowej dla osób niewidomych czy niesłyszących jest tematem nowym.\nGłównym, najważniejszym problemem jest brak wykwalifikowanych edukatorów, którzy wiedzą, jak można w sposób ciekawy, ale i dostępny przeprowadzić warsztaty. Edukatorzy nie znają potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Możliwe, że pojawia się też obawa, że nie podołają zadaniu i nie przekażą w sposób dostępny wiedzy. W tym momencie niewątpliwie wskazana jest współpraca edukatorów ze specjalistami czy samymi osobami z grupy docelowej, dla której mają być przygotowane zajęcia. Niestety, edukatorzy nie wiedzą, czego potrzebują odbiorcy, a z kolei odbiorcy nie wiedzą, o co mogą zapytać. Nie wiedzą, co jest ważne w filmie i na co warto zwrócić uwagę.\nEdukacja filmowa dla osób z niepełnosprawnościami jest tematem nowym, wcześniej nieeksplorowanym. Dlatego wypracowanie schematów i zasad takiej pracy wymaga dużo wysiłku i czasu. Jest to długotrwały proces, ale metodą prób i błędów, można doprowadzić całość przedsięwzięcia do sukcesu.\nWyzwań związanych z edukacją filmową osób z niepełnosprawnościami jest wiele i są zróżnicowane. Zależą one w dużym stopniu od niepełnosprawności danej grupy odbiorców.\nGłusi będą chcieli raczej poznać filmy polskie, bo to do nich mają najbardziej ograniczony dostęp. Niewidomi natomiast w większym stopniu będą zainteresowani filmami zagranicznymi, bo polskie, choć w niewielkim stopniu są w stanie poznać samodzielnie.\nSposobem na udostępnianie osobom z niepełnosprawnością wzroku filmów jest już opisana powyżej audiodeskrypcja. Niestety często ścieżka dialogowa jest tak bogata, że nie ma czasu nie tylko opisać wyglądu bohaterów czy scenerii ale nawet umieścić etykiet z imionami. Czasem zdarza się, że w filmie zastosowano ciekawe zabiegi formalne. Na informację o tym w trakcie filmu również nie ma miejsca. Wtedy można posiłkować się tzw.\naudiowstępem czyli kilkuzdaniowym wprowadzeniem, w którym możemy umieścić informacje ważne dla odbioru filmu. Rozwiązanie takie zastosowano w przypadku filmów: „Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie”, „Demon”, „Twój Vincent” i „Zimna wojna”. W pierwszych dwóch\n\nprzypadkach wstęp był dość długi, skupiał się na wyglądzie aktorów i został przeczytany przed rozpoczęciem filmu. W kolejnych filmach była to zwięzła informacja o technice nakręcenia filmu i została odczytana w trakcie napisów początkowych. W przypadku „Zimnej wojny” twórcy audiodeskrypcji za istotne informacje uznali fakt, że jest to film czarno-biały oraz że jest nakręconym w nietypowym formacie. Obraz zbliżony do kwadratu zamiast wydłużonego prostokąta. Z ewaluacji po seansach można wnioskować, że osoby niewidome niechętnie odnoszą się do zbyt długich i narzucających jednoznaczną interpretację audiowstępów. Przy okazji filmu „Demon” uczestnicy stwierdzili, że audiowstęp był za długi i zbyt szczegółowy. Nie podobało się zasugerowanie, iż jedna z bohaterek ma się kojarzyć z Rachelą z „Wesela”.\nKontrowersje budziły określenia próbujące oddać sposób prowadzenia kamery, np. kamera patrzy z dołu lub kamera prowadzi samochód Piotra. Dla niektórych były zupełnie niezrozumiałe. Innym się podobały, gdyż dawały możliwość zorientować się w sposobie przedstawiania obrazu. Rozbudowane porównania, np. „Żaneta obraca się za nim jak kwiat za słońcem” zostały uznane za zbędne ozdobniki.\nW przypadku filmu „Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie” podstawowy problem przy tworzeniu audiodeskrypcji polegał na niezwykle rozbudowanej ścieżce dialogowej.\nWypowiedzi bohaterów niemal nie pozostawiają audiodeskryptorowi miejsca nawet na etykiety.\nDlatego niezbędny był audiowstęp choć w minimalnym stopniu charakteryzujący wygląd bohaterów. Jednakże tu znów uczestnicy uznali go za zbyt drobiazgowy. Postaci było sporo, zanim więc uczestnicy pokazu usłyszeli opis ostatniej, zdążyli zapomnieć czego dowiedzieli się o pierwszej. Zwrócono także uwagę na to że niepotrzebnie tyle samo uwagi w opisie poświęcono postaci epizodycznej jaką jest Sofia, co pozostałym bohaterom zajmującym więcej miejsca. Wpłynęło to na dodatkowe wydłużenie audiowstępu. Wątpliwości uczestników wzbudził także podany w opisie postaci wiek. Nigdzie w filmie informacja na ten temat nie pada. Można więc pomyśleć, że audiodeskryptor go sobie wymyślił, lub, że opierał się na faktycznym wieku aktorów co obniża zaufanie do reszty audiodeskrypcji. Zamiast pisać, że\nPepe ma 43 lata a Bianca 31, lepiej powiedzieć, że Pepe to mężczyzna około czterdziestki a\nBianca to kobieta około trzydziestki.\nWszyscy uczestnicy zgodnie stwierdzili, że w audiowstępie brakowało im opisu scenerii zwłaszcza mieszkania, w którym rozgrywa się akcja. Jest to zapewne mieszkanie eleganckie i luksusowe. Więcej mówiące o bohaterach niż ich ubrania. Uczestnicy stwierdzili, że woleli by taką informacje niż rozbudowane opisy bohaterów, gdzie zdaniem uczestników wystarczyły po dwie czy trzy ogólne informacje, np. Bianca to szczupła blondynka około trzydziestki ubrana w elegancką sukienkę, Pepe to mężczyzna około czterdziestki ubrany na sportowo.\n\nPodsumowując audiowstęp jest dobrym rozwiązaniem, ale nie może być zbyt długi i szczegółowy. Lepiej jest także gdy zostaje odczytany w trakcie napisów, a nie przed filmem.\nWtedy nie wpływa na komfort odbioru widzów nie korzystających z audiodeskrypcji. Nie muszą oni czekać.\nW przypadku osób niesłyszących, najlepszym udogodnieniem jest przygotowanie trzech form wspomagających pełny odbiór treści: tłumaczenie na język migowy, pętla indukcyjna, napisy. Odpowiedź na pytanie co lepsze: napisy, czy tłumaczenie na język migowy jest kwestią trudną, ze względu na zróżnicowane potrzeby samych zainteresowanych. Są osoby, które korzystają z każdego wsparcia, są osoby które tylko migają, albo osoby, które mają korzyści słuchowe z aparatów słuchowych czy implantów ślimakowych.\nBarierą, z którą się spotykają osoby z niepełnosprawnością słuchu, jest stereotyp, że g/Głusi nie mówią i tylko migają. Środowisko to jest na tyle zróżnicowane, że nie można powiedzieć, że osoba, która korzysta z aparatów słuchowych nie zrozumie języka migowego, czy osoba g/Głucha zupełnie nic nie słyszy w aparacie. Dlatego oferując udogodnienia, stosujmy wszelkie alternatywne możliwości i pozwólmy samym zainteresowanym zdecydować, co dla nich będzie najlepsze.\nDużo osób z niepełnosprawnością słuchu odczytuje mowę z ust, więc musimy również pamiętać o tym, by nasze usta były dobrze widoczne. Starajmy się nie zasłaniać ust rękoma, odwracać się, czy palić papierosów/żuć gumy. Niesłyszący uczą się komunikacji w warunkach naturalnych, więc tak naprawdę przesadne mówienie głośno czy wolno, paradoksalnie utrudnia odczytanie komunikatu. Związane jest to z tym, że zniekształcamy tym nasz naturalny układ ust.\nEdukacja jest prawdziwym wyzwaniem. Ale by warsztaty były ciekawe i dostępne, warto pamiętać o paru kwestiach:\nOsoby z niepełnosprawnością, podobnie jak osoby pełnosprawne mają różne zainteresowania. I to, czy ktoś przyjdzie, czy nie na zajęcia, może być też najzwyczajniej związane z zainteresowaniem.\n\nNie zrażajmy się, że na nasze spotkanie przychodzi mało osób. Edukacja filmowa jest tematem mało popularnym, dużo osób nie wie, czego może się spodziewać i brak ich obecności może być związany z niewiedzą.\n– osoba, która nie widzi od urodzenia lub, funkcjonalnie, osoba, która nie widzi zupełnie nic, ewentualnie widzenie jest tak szczątkowe, że osoba ta funkcjonuje bazując na pozostałych czterech zmysłach.\n– osoba, która straciła wzrok po piątym roku życia. Grupa ociemniałych jest znacznie liczniejsza niż grupa niewidomych od urodzenia.\nOsoby niewidome w znakomitej większości poruszają się po mieście samodzielnie. W tym celu korzystają z białej laski lub psa przewodnika. Pies przewodnik ma prawo wejść ze swoim właścicielem do każdego miejsca publicznego, np: sklepu, urzędu, szpitala, poczty, kina, teatru, muzeum czy szkoły. Psa przewodnika można rozpoznać po specjalnej uprzęży w jaką jest ubrany. Kiedy pies ma ją na sobie, nie wolno go zaczepiać: głaskać, cmokać a nawet patrzeć mu w oczy, bo to uniemożliwia mu skuteczne wypełnianie obowiązków przewodnika.\nAby trafiać bezbłędnie w pożądane miejsce, osoby niewidome uczą się drogi razem z instruktorem orientacji przestrzennej. Zdarzają się także osoby niewidome mniej samodzielne, które potrzebują stałego wsparcia asystentów.\nNie wszystkie osoby niewidome znają alfabet Braille’a. Osoby niewidome od urodzenia uczą się go w szkole, ale osoby, które straciły wzrok jako dorosłe, często nie muszą lub nie chcą go poznawać. Dzieje się tak w dużej mierze za sprawą nowoczesnych technologii, które umożliwiają samodzielne czytanie, pisanie, komunikowanie się z innymi osobami bez znajomości brajla.\n– osoba z dysfunkcją wzroku. Czasem, choć nie zawsze korzysta z pomocy optycznych: lupa, okulary, monokular. Pożądanym udogodnieniem dla niej jest powiększona czcionka, w kroju bezszeryfowym oraz podwyższony kontrast. Może poruszać się z białą laską lub bez niej.\n\nZdecydowana większość osób z niepełnosprawnością wzroku korzysta z komputera i telefonu komórkowego. Urządzenia te są wyposażone w czytnik ekranu czyli program odczytujący na głos wszystko A także specjalne aplikacje do powiększania tekstu czy obrazu jak lupa.\nOsoby z niepełnosprawnością wzroku mogą mieć dużo niższe kompetencje w zakresie rozpoznawania kodów wizualnych niż osoby widzące. Dotyczy to zwłaszcza osób niewidomych od urodzenia. Bardzo często nie znają symboliki kolorów, nie rozpoznają nawiązania do znanych dzieł sztuki światowej, kultowych scen filmowych czy ikonicznych wizerunków znanych osób, bo nigdy ich nie widziały i najprawdopodobniej nigdy nikt ich nie opisał. Podobna sytuacja może dotyczyć powszechnie rozpoznawalnych gestów jak np. gest ok lub gest łapania autostopu. Podstawowe pojęcia z zakresu opisu sztuk wizualnych (perspektywa, ostrość) również mogą być dla nich niezrozumiałe.\n– osoba z niepełnosprawnością słuchową. Może komunikować się werbalnie z otoczeniem, ale ma problem z identyfikacją, np. niektórych wyrazów, głosek.\nMoże znać język migowy lub go nie znać, często wspomaga się odczytywaniem mowy z ust, niekoniecznie perfekcyjnie. Osoby te mają deficyty słuchu uniemożliwiające (lub w znacznym stopniu utrudniające) słyszenie.\n– osoba niesłysząca natywnie posługująca się polskim językiem migowym utożsamiająca się z kulturą Głuchych. PJM jest dla większości osób Głuchych językiem pierwszym, wtedy język polski jest językiem drugim. Głusi uczą się polszczyzny tak jak języka obcego. Co ważne, piszemy “Głuchy” z wielkiej litery, ponieważ osoby te uważają się za mniejszość kulturowo-językową.\n– ogół osób niesłyszących. Określenie to odnosi się zarówno do osób głuchych od urodzenia jak i osób, które straciły słuch w dorosłości a więc zarówno do tych dla których PJM jest językiem pierwszym jak i do tych, które się go nauczyły w dorosłości a nawet osób, które go nie znają.\nNie stosujemy określenia „głuchoniemy”, gdyż jest ono odbierane negatywnie. Niesie ono ze sobą błędne skojarzenie osoby niesłyszącej jako człowieka bez języka.\n– osoby te przeważnie korzystają ze sprzętu wspomagającego słuch, są w stanie komunikować się werbalnie z otoczeniem. Często nie znają one języka migowego.\n\n– werbalny opis treści wizualnych zawartych w dziele sztuki, spektaklu, filmie itp., przeznaczony dla osób z niepełnosprawnością wzroku. Najpopularniejszy symbol oznaczający audiodeskrypcję to litery AD z dwoma nawiasami prawostronnymi za literą D.\nAudiodeskrypcja może być mówiona na żywo lub nagrana. Przy opisie dzieł audiowizualnych lub wydarzeń na żywo najważniejsze jest, by przekazać akcję, jednocześnie mieszcząc się między dialogami czy wypowiedziami osób na scenie.\n– wypukłe rysunki, na których zaznaczono najważniejsze elementy dzieła.\nTyflografika nie może być zbyt szczegółowa, aby była czytelna. Powinna być prezentowana na sztywnym podłożu np. położona na stole lub przypięta do twardej podkładki. Profesjonalna tyflografika jest najczęściej odlana z plastiku. Jej wykonanie jest dość kosztowne. Inną propozycją jest folia do rysowania, której większość niewidomych dzieci używa w szkole do nauki geometrii. Do rysowania na niej można użyć długopisu lub ołówka. Dzięki specjalnej gumowej podkładce, każda narysowana na folii kreska staje się wypukła. Są też zupełnie domowe sposoby tworzenia tyflografik. Można sięgnąć po plastelinę, filc czy cienką piankę i przy ich pomocy wykleić wypukły rysunek.\n– pomniejszone, trójwymiarowe kopie oryginalnych eksponatów.\nTworzy się je do obiektów dużych, których nie można dokładnie poznać dotykając oryginału\n(np. budynki, duże pomniki) i do obiektów, których nie wolno dotykać (np. kruche rzeźby lub naczynia). Makiety można wykonać samemu, z kartonu, gliny lub modeliny. Można zamówić wydruk 3D lub profesjonalny odlew z metalu lub tworzywa sztucznego.\nPanuje błędny stereotyp, że wystarczy głośny dźwięk, by poprawić rozumienie i słyszenie. Do usprawnienia odbioru dźwięku bardziej potrzebne jest jednak wyeliminowanie zakłóceń oraz zniekształceń zewnętrznych, a w szczególności pogłosu, który aparat słuchowy dodatkowo zwiększa. Nie możemy zatem twierdzić, że osobom z wadą słuchu nie przeszkadzają hałasy czy inne dźwięki z zewnątrz. Są one właśnie często czynnikami zakłócającymi możliwość zrozumienia przekazu werbalnego. Należy pamiętać, że:\n\nSłyszeć nie znaczy rozumieć! – osoby, które korzystają z jakiegokolwiek sprzętu wspomagającego słyszenie, mogą słyszeć wiele dźwięków. Należy mieć świadomość, że czym innym jest słyszenie tych dźwięków, a czym innym rozumienie. Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do rozumienia mowy. Wiele osób słyszy dźwięk, aparaty czy implanty wspomagają słyszenie poprzez sygnalizację, że coś się dzieje, że coś słychać. Najlepsze rozumienie mowy występuje wówczas, gdy osoby z niepełnosprawnością słuchu mogą widzieć twarz rozmówcy, gdy usta rozmówcy nie są niczym zasłonięte, gdyż niesłyszący/ niedosłyszący wspierają się wówczas odczytywaniem słów z ruchu warg. Ważne jest również zachowanie kontaktu wzrokowego.\nKażdy sprzęt, który wspomaga słyszenie, jest tylko protezą! Żadna technika nie zapewni stuprocentowego, zdrowego słyszenia.\n– Najczęściej spotykaną konstrukcją jest aparat zauszny, w którym część elektroakustyczna protezy jest umieszczana we wspólnej obudowie za uchem użytkownika, natomiast dźwięk jest transmitowany od przetwornika nadawczego do ucha poprzez falowód, składający się z rożka, przewodu oraz wkładki usznej, umieszczonej w małżowinie ucha.\nAparat wzmacnia dźwięk, a jego droga akustyczna jest taka sama jak w przypadku naturalnego słyszenia.\n– składa się z mikrofonu, który znajduje się w posiadaniu osoby mówiącej, przekaźnika FM przenoszącego sygnał audio i odbiornika FM, który jest podłączany jako dodatkowy element do aparatu słuchowego osoby niesłyszącej.\nKorzystanie z systemu FM wymaga od osoby mówiącej świadomości obecności mikrofonu a od osoby korzystającej dołączenia specjalnej końcówki do wejścia audio aparatu zausznego\n(najnowsze aparaty mają tę część wbudowaną). Systemy FM mogą mieć zastosowanie w szkołach, na uczelniach czy na warsztatach.\n– to potoczna nazwa systemu wspomagania słuchu wykorzystującego pętlę indukcyjną. Pętla umożliwia osobie z niepełnosprawnością słuchu, która korzysta z aparatu słuchowego lub implantu ślimakowego, odbiór wyraźnego dźwięku poprzez cewkę telefoniczną (T). Cewka ta jest umieszczona w aparacie/implancie. Pętla składa się z przewodu elektrycznego otaczającego jakąś przestrzeń, wzmacniacza i mikrofonu. Osoba z niepełnosprawnością słuchu, chcąca korzystać z pętli indukcyjnej, musi znajdować się wewnątrz pola otoczonego przewodem elektrycznym. Najczęściej pętle indukcyjne stosuje się w miejscach, gdzie panuje duży hałas, o dużym pogłosie lub po prostu tam, gdzie potrzebne jest dobre rozumienie mowy, np. w kasach, w punktach informacyjnych.\n\nCzęsto mylony z naturalnym językiem migowym, jest dla Głuchych sztucznym tworem, ponieważ wypowiedzi budowane są w oparciu o gramatykę języka polskiego.\nNaturalny, intuicyjny język społeczności Głuchych oparty na modalności wzrokowej, a nie słuchowej. Jest językiem przestrzennym a nie fonicznym. Ma też zupełnie inną gramatykę niż język polski.\nNapisy dla niesłyszących charakteryzują się dodatkowym opisem dźwięku, etykietami z imionami osób wypowiadających dane kwestie oraz przypisaniem kolorów do głównych bohaterów. Czynniki te ułatwiają odbiór filmu osobom niesłyszącym. Bardzo często napisy traktowane są jako alternatywa dla języka migowego. Jest to błędne założenie. Osoby niesłyszące mogą mieć problem z pełnym zrozumieniem napisów dla niesłyszących z tego względu, że język polski jest dla nich językiem obcym lub drugim. Stosowane czasami uproszczenie dialogów nie wynika z obniżonej sprawności intelektualnej osób g/Głuchych, lecz z faktu umiarkowanej znajomości języka polskiego.\nW samym środowisku osób z niepełnosprawnością słuchu opinie na temat napisów są podzielone. Niektórzy preferują napisy uproszczone, ponieważ umożliwiają lepsze zrozumienie przekazywanych treści, inni twierdzą, że oglądanie filmów z napisami dla niesłyszących, napisami będącymi pełnym odzwierciedleniem ścieżki dialogowej, pozwala g/Głuchym rozwijać umiejętność posługiwania się językiem polskim\n\nPUBLIKACJĘ WSPÓLNIE STWORZYLI\nTEKSTY\nMonika Dubiel, Aleksandra Szorc,\nREDAKCJA\nRobert Więckowski\nKOREKTA\nMarta Michnowska\nSKŁAD\nMagda Pawluczuk\nWWW.KULTURABEZBARIER.ORG\nWARSZAWA 2018\nPublikacja przygotowana dzięki dofinansowaniu ze środków m.st. Warszawy", "token_count": 28165}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Fundacja Kultury bez Barier", "created": "2017-11-20", "id": "kultura_bez_barier_pl_podsumowanie_wizyt_studyjnych", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "Podsumowanie wizyt studyjnych zorganizowanych w ramach projektu\nTYDZIEŃ KULTURY\nBEZ BARIER\nProjekt dofinansowano ze środków\nNarodowego Centrum Kultury w ramach programu\nKultura - Interwencje 2017\n\nSPIS TREŚCI\n1. Wstęp ............................................................................................................................... 2\n2. Kogo odwiedziliśmy ........................................................................................................... 4\n3. Dobre praktyki ................................................................................................................ 11\nO czym pamiętać organizując zwiedzanie dla grup z niepełnosprawnością wzroku? .............. 13\nO czym pamiętać organizując zwiedzanie dla grup z niepełnosprawnością słuchu? ............... 16\nJakich błędów należy unikać ............................................................................................. 19\nŁączyć czy nie łączyć? ....................................................................................................... 20\nWyzwania na przyszłość. Budowanie stałej dostępnej oferty kulturalnej ................................. 21\n4. Uczestnicy ....................................................................................................................... 23\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n1. WSTĘP\nPrzygotować w instytucjach kultury udogodnienia dla osób z niepełnosprawnością sensoryczną i podzielić się doświadczeniem – to były zdecydowanie najważniejsze cele naszego projektu; cele, które wymagały przeprowadzenia wizyt studyjnych, zorganizowania spotkań, debat, otwartych, szczerych dyskusji pomiędzy pracownikami instytucji kultury i widzami z różnego rodzaju niepełnosprawnościami. To były cele, które zmuszały do stworzenia zespołu kompetentnych, świadomych, głodnych kultury i sztuki osób z dysfunkcją wzroku i słuchu i zabrania ich w podróż po Polsce. Podróż do instytucji kultury, które były gotowe skonfrontować swój pomysł na dostępność z wymagającą, ale pełną życzliwości grupą widzów poszukujących – w czasie wizyty w muzeum czy teatrze – człowieka, który wie, o co chodzi z tą audiodeskrypcją, tłumaczeniem na\nPJM czy napisami dla niesłyszących.\nOd pięciu lat organizujemy Warszawski Tydzień Kultury bez Barier (od bieżącego, 2017 roku\nWarszawski Festiwal Kultury bez Barier). Jest to jedyne takie przedsięwzięcie w kraju. Podczas tygodnia, który w rzeczywistości trwa kilkanaście dni, mają miejsce liczne wydarzenia kulturalne.\nIch wspólnym mianownikiem jest fakt, że są one dostępne dla widzów z niepełnosprawnością.\nMoże przy tym zapisać się na nie każda zainteresowana osoba, pełno¬ i niepełnosprawna.\nOd 2015 roku organizujemy równolegle do WTKBB Tydzień Kultury bez Barier (od bieżącego,\n2017 roku Festiwal Kultury bez Barier). Trwa on tak samo długo, jak WTKBB, a od warszawskiego przedsięwzięcia różni go jedynie fakt, że biorą w nim udział instytucje kultury ulokowane w innych niż Warszawa miastach i miasteczkach. Dzięki temu festiwalowi osoby niepełnosprawne z całej Polski mają szansę zasmakować kultury bez barier.\nW czasie Festiwalu Kultury bez Barier instytucje starają się własnym sumptem przygotować udogodnienia dedykowane widzom z niepełnosprawnością, ale nie zawsze mają na to środki, nie zawsze wiedzą od razu, co i jak wykonać, by przedsięwzięcie okazało się sukcesem.\nW ramach projektu postanowiliśmy wyjść naprzeciw takim placówkom i wspomóc je w procesie przygotowywania rozwiązań składających się na tzw. ścieżki dostępu. Chcieliśmy też, oprócz opracowania i przekazania konkretnych udogodnień, podzielić się dobrymi praktykami. Dlatego zorganizowaliśmy trzy wyjazdy studyjne do dziesięciu miast. W czasie rajdów wzięliśmy udział w najróżniejszych dostępnych wydarzeniach kulturalnych. W wydarzeniach tych uczestniczyli również pracownicy innych instytucji kultury znajdujących się w danej okolicy oraz przedstawiciele lokalnych środowisk osób z niepełnosprawnością. Tak pomyślane spotkania stawały się za każdym razem okazją do podzielenia się dobrymi praktykami, pomysłami, stawały się inspiracją do organizowania coraz większej liczby coraz lepiej dostosowanych wydarzeń spod znaku kultury dostępnej.\nStrona | 2\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nKażdorazowo odkrywaliśmy potencjał drzemiący w każdej z odwiedzanych instytucji, a przy okazji i my zdobywaliśmy nowe doświadczenia. Uczestnicy rajdu, niepełnosprawni widzowie z Warszawy, poznawali nowe miejsca na mapie Polski, które przynależą do kultury dostępnej, które można umieszczać, jako warte zwiedzenia, na trasie planowanych wycieczek po kraju. Warszawa jest centrum kultury bez barier, tutaj dzieje się najwięcej w tej sferze i tutaj jest największa, wśród potencjalnych odbiorców tego typu wydarzeń, świadomość istnienia kultury dostępnej. Niepełnosprawni widzowie z Warszawy często nie mają świadomości, jak wiele dzieje się w Lublinie,\nKazimierzu Dolnym, Krakowie, Gdyni czy innych miastach. Również niepełnosprawni mieszkańcy tamtych miast często nie orientują się, jakie możliwości oferuje im lokalna instytucja kultury, że oni też mają możliwość pójścia na warsztat do muzeum czy na spektakl z audiodeskrypcją lub napisami dla niesłyszących.\nPodczas każdego wyjazdu zbieraliśmy uwagi, spostrzeżenia, pomysły – wszystko inspirowane konkretnymi wydarzeniami w konkretnych instytucjach - na temat możliwości lepszego i szerszego udostępniania wydarzeń i przestrzeni kultury osobom z niepełnosprawnością. Nasze spostrzeżenia zostały zapisane w niniejszej publikacji. Mamy nadzieję, że przyczyni się ona do szerzenia dobrych praktyk w dziedzinie udostępniania kultury w całej Polsce.\nStrona | 3\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n2. KOGO ODWIEDZILIŚMY\n Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym\n Muzeum Historyczne w Sanoku\n Muzeum Dobranocek w Rzeszowie\n Teatr Maska w Rzeszowie\n Muzeum Lubelskie w Lublinie\n Dom Słów - Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN w Lublinie\n Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu\n Muzeum Śląskie w Katowicach\n Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora – Cricoteka w Krakowie\n Muzeum Narodowe w Kielcach - Pałac Biskupów Krakowskich\n Muzeum Miasta Gdyni\n Centrum sztuki Współczesnej Łaźnia w Gdańsku\nKażda z odwiedzanych instytucji przygotowała dla uczestników zwiedzanie lub warsztaty.\nZaproponowane aktywności były naturalną konsekwencją codziennej oferty danej instytucji.\nPracujący w poszczególnych muzeach i teatrach edukatorzy mieli całkowitą swobodę w doborze form pracy, a także w sposobie podziału grupy.\nMuzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym ul. Rynek 19, Kazimierz Dolny\nKoordynator dostępności - Emila Kamola\nTel./SMS + 48 509 490 034 e-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: przeszkolony i bardzo przyjazny personel, Oddział Zamek w Janowcu - możliwość dotykania wszystkich eksponatów po wcześniejszym uzgodnieniu, Oddział Muzeum\nSztuki Złotniczej - obiekty/judaika dostępne do dotykania po wcześniejszym uzgodnieniu.\nNa rajdzie: Możliwość dotykania oryginalnych eksponatów z wystawy czasowej, warsztaty rzeźbienia w glinie dostosowane do potrzeb i możliwości osób z niepełnosprawnościami.\nGrupa widzów z niepełnosprawnością wzroku, słuchu oraz osób pełnosprawnych była oprowadzana wspólnie po wystawie \"Nazywam się człowiek. Rzeźba Sylwestra Ambroziaka\".\nRzeźby były rozstawione w przestrzeni całego budynku muzeum. W czasie rajdowego zwiedzania\nStrona | 4\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych zostały omówione wybrane rzeźby artysty. Zwiedzanie wystawy zostało zakończone warsztatem, podczas którego każdy z uczestników wykonał z gliny figurę będącą własną interpretacją człowieka.\nMuzeum Historyczne w Sanoku ul. Zamkowa 2, Sanok\nOferta dostępna: przeszkolony i bardzo przyjazny personel, audiodeskrypcja dostępna na stronie internetowej i w trakcie oprowadzania, możliwość dotykania eksponatów po wcześniejszym uzgodnieniu.\nNa rajdzie: Zwiedzanie odbywało się w dwóch grupach, wyznaczonych ze względu na niepełnosprawność. Każdej grupie przydzielony był przewodnik. Uczestnicy zostali oprowadzeni po dwóch wystawach stałych: Galerii Zdzisława Beksińskiego oraz Sztuce Cerkiewnej XII - XX w.\nBardzo cenne okazało się wprowadzenie do tematu, przedstawienie rysu historycznego zamku i religii na terenie Podkarpacia.\nMuzeum Dobranocek w Rzeszowie ul. Mickiewicza 13, Rzeszów\nKoordynator dostępności - Katarzyna Lubas\nTel./SMS: 535 36 37 09\nE-mail: [REDACTED:EMAIL] oferta dostępna: tyflografiki, figurki postaci z bajek, książka w brajlu z ilustracjami z bajek i informacjami o nich. Bajka „Len” z polskimi napisami i audiodeskrypcją.\nZwiedzanie odbywało się w dwóch grupach, podzielonych ze względu na niepełnosprawność.\nKażdej grupie przydzielony był przewodnik. W Muzeum osobom z dysfunkcją wzroku zostały udostępnione do dotykania oryginalne eksponaty, m.in. pacynki Jacka i Agatki. Uczestnicy rajdu mogli też zapoznać się z publikacją \"Przewodnik dla małych i dużych wielbicieli Dobranocek.\nMuzeum oczyma niewidomego”. Publikacja jest wydrukowana w brajlu i druku transparentnym, ma wypukłe ilustracje popularnych postaci z wieczorynek oraz tyfloryciny przedstawiające kadry z dobranocek.\nStrona | 5\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nTeatr Maska w Rzeszowie ul. Mickiewicza 13, Rzeszów\nKoordynator dostępności - Joanna Glazar\nTel./SMS: 605 168 500 e-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: spektakle z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących lub tłumaczem PJM.\nNa rajdzie: wejście na scenę, możliwość dotknięcia rekwizytów, dekoracji i kukiełek.\nW teatrze zaproponowano odmienne aktywności dla każdej z grup widzów z niepełnosprawnością. Grupa z dysfunkcją wzroku mogła poznać lalki wykorzystywane podczas przedstawień, natomiast grupa głuchych wzięła udział w miniwarsztatach teatralnych. Każdą z grup opiekowali się pracownicy teatru i wolontariusze.\nMuzeum Lubelskie w Lublinie ul. Zamkowa 9, Lublin\nKoordynator dostępności: Małgorzata Kozioł tel: 81 537 96 15\nOferta dostępna: podjazdy, windy, audioprzewodniki z systemem wspomagania słuchu, filmy z tłumaczeniem na PJM, audiodeskrypcja wybranych obiektów (na stronie i w muzeum), tyflografiki.\nNa rajdzie: warsztaty ceramiczne, możliwość dotknięcia kopii starożytnych naczyń glinianych.\nZwiedzanie zostało zaplanowane dla dwóch oddzielnych grup wyznaczonych z uwagi na niepełnosprawność. Uczestnicy mieli możliwość poznania historii zamku, a także zwiedzenia wystawy archeologicznej. Oprowadzanie zakończyło się warsztatem, podczas którego można było wykonać miseczki z gliny.\nDom Słów - Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie ul. Żmigród 10, Lublin\nKoordynator dostępności - Katarzyna Celewicz\nStrona | 6\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nTel/SMS: 504449027 e-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: możliwość dotykania wszystkich eksponatów w Izbie Drukarstwa, oprowadzanie z tłumaczem PJM po wcześniejszym uzgodnieniu.\nUczestnicy rajdu wzięli udział w oprowadzaniu po Lublinie. Grupa nie została podzielona, osoby z niepełnosprawnością słuchu i wzroku stanowili jeden zespół. Przewodnik przybliżył Lublin, opowiadając historię wybranych obiektów, murali i instalacji. Trasa prowadziła przez Stare\nMiasto, a zakończyła się w siedzibie Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN\" na Żmigrodzie.\nMuzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu ul. Rynek 6, Wrocław koordynator dostępności: Lucyna Kościelniak [REDACTED:PHONE]\nE-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: ścieżki dotykowe, tyflografiki, makiety, audioprzewodnik, pętle indukcyjne w szatni i w kasie, do wypożyczenia system wspomagania słuchu na czas zwiedzania.\nNa rajdzie: warsztaty z robienia papieru czerpanego.\nOdwiedzający zostali podzieleni na dwie grupy, przy czym dobór był losowy, nie uwzględniał rodzaju niepełnosprawności. W grupach były zarówno osoby z niepełnosprawnością wzroku, jak i słuchu. Każda z grup oglądała inny fragment ekspozycji oraz miała możliwość wzięcia udziału w warsztacie z czerpania papieru.\nMuzeum Śląskie – Katowice\nT. Dobrowolskiego 1, 40-205 Katowice\nDostępna oferta edukacyjna: Dagmara Stanosz,\nTel./SMS: 690 455 917\nE-mail: [REDACTED:EMAIL]\nDostępne oprowadzanie: Anna Dąbrowa\nStrona | 7\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nTel./SMS: 690 455 0948 e-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: przeszkolony i przyjazny personel, regularne oprowadzanie z głuchym przewodnikiem w języku migowym, tłumaczenie na język migowy okolicznościowych wydarzeń, np.: wykładów, ścieżki dotykowe w podłodze, tyflografiki wybranych dzieł, możliwość dotykania wybranych eksponatów i oprowadzanie z audiodeskrypcją (po wcześniejszym uzgodnieniu).\nUczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy - osoby z niepełnosprawnością wzroku i osoby głuche. Każda z grup miała inny plan zwiedzania. Program części warsztatowej był natomiast taki sam dla obydwu grup. Podczas warsztatów uczestnicy mieli możliwość poznać tajniki malarstwa, między innymi takie jak dobór farby, sposób malowania, rodzaje pędzli.\nOśrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora – Cricoteka\nNadwiślańska 2-4, Kraków\nKoordynator dostępności - Barbara Pasterak tel: 12 442 77 70, wew. 115\nE-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOlga Curzydło\nTel./SMS: 506 164 487 lub 12 442 77 70, wew. 121 e-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: pokazy z audiodeskrypcją i napisami dla niesłyszących, oprowadzanie z audiodeskrypcją, oprowadzanie z tłumaczem PJM po wcześniejszym uzgodnieniu.\nNa rajdzie: możliwość dotknięcia wybranych eksponatów.\nUczestnicy zostali podzieleni na dwie grupy - osoby z niepełnosprawnością wzroku i osoby głuche. Każda z grup zwiedzała ekspozycję przybliżającą poszczególne sztuki Tadeusza Kantora oraz oglądała zbiory archiwum. Grupa osób głuchych zobaczyła także fragment próby, odbywającej się na sali teatralnej.\nStrona | 8\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nMuzeum Narodowe w Kielcach - Pałac Biskupów Krakowskich plac Zamkowy 1\nKoordynator dostępności - Natalia Łakomska\nE-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: możliwość dotykania eksponatów.\nOprowadzanie po obiekcie odbywało się w jednej dużej grupie. Uczestnikom zostały zaprezentowane wnętrza pałacu. Na koniec przeprowadzono warsztat, podczas którego były wykonywane formy z plasteliny inspirowane ornamentami roślinnymi. Przygotowane przez uczestników z niepełnosprawnością formy były następnie odbijane na serwetach, które przeistaczały się dzięki temu we wzorzysty materiał.\nMuzeum Miasta Gdyni\nZawiszy Czarnego 1\nKoordynator dostępności: Ewa Kielar,\nTel./SMS: 58 662 09 37,\nE-mail: [REDACTED:EMAIL]\nOferta dostępna: przeszkolony i bardzo przyjazny personel, cykliczne oprowadzania z tłumaczem\nPJM i audiodeskrypcją, ścieżki prowadzące, dwa modele 3D – budynku muzeum i Sądu\nRejonowego w Gdyni.\nNa rajdzie: warsztaty rzeźbienia w gipsie.\nCentrum Sztuki Współczesnej Łaźnia w Gdańsku ul. Strajku Dokerów 5\nKoordynator dostępności - Noemi Etush\nE-mail: [REDACTED:EMAIL]\nTel./SMS 58 500 02 31\nStrona | 9\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nOferta dostępna: wernisaże dostępne z tłumaczeniem na polski język migowy, dostępni asystenciwolontariusze przeszkoleni z audiodeskrypcji, oprowadzający po wystawach czasowych w Łaźni, aplikacja mobilna na system Android Artsee Łaźnia, oprowadzania z tłumaczem PJM.\nStrona | 10\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n3. DOBRE PRAKTYKI\nKażda z odwiedzanych instytucji działa w nieco innym obszarze, inne kompletuje zbiory, inne teksty prezentuje zwiedzającym. Cechą wspólną wszystkich włączonych w rajd placówek jest natomiast bogata i wartościowa oferta kulturalna. Podczas wizyt studyjnych przekonaliśmy się, że dzięki otwartości pracowników można stworzyć ciekawą propozycję dla dorosłych widzów z niepełnosprawnościami. Przekraczając próg instytucji, byliśmy za każdym razem pod wrażeniem rzetelnie przygotowanych materiałów oraz sposobu, w jaki przekazywane były składające się na ofertę kulturalną treści.\nBudowanie dostępnej oferty jest procesem wieloetapowym. Nie uniknie się błędów, można jednak minimalizować ich liczbę, gdy czerpie się z doświadczeń innych placówek i wdraża się u siebie wypracowane i sprawdzone w działaniu koncepcje. Po każdej wizycie, wspólnie z pracownikami danej instytucji, omawialiśmy przygotowany przez nich i zrealizowany program. Efekt naszych rozważań i obserwacji zebraliśmy w niniejszej publikacji. Omówienie to należy traktować jako wieloaspektową wskazówkę. W sposób szczególny wyróżniliśmy rozwiązania, które sprawdziły się w praktyce. Wszystkie wymienione przykłady są śladem rozwiązań, które są stosowane w odwiedzanych przez nas miejscach.\nNa co zwrócić uwagę:\n Przeszkolony i otwarty personel. Wszelkie udogodnienia techniczne nie zastąpią kontaktu z drugim człowiekiem. Otwartość i chęć dzielenia się swoją wiedzą była dla nas najcenniejsza. Dlatego największą wartością jest przeszkolony pracownik/wolontariusz.\nWarto stworzyć dla zespołu skrypty do oprowadzania. Dzięki temu opiekunowie ekspozycji mają szansę opowiedzieć odpowiednio o prezentowanych obiektach. Wyposażony w taki skrypt opiekun wie, jak i gdzie wykorzystać technikę audiodeskrypcji, jak pomóc osobie z niepełnosprawnością słuchu w uzyskaniu poszukiwanej informacji, a także wesprze osobę z dysfunkcją wzroku przy poruszaniu się po ekspozycji, dając cenne wskazówki pomagające w orientacji w przestrzeni.\nWiedzą zdobytą na szkoleniach należy dzielić się z całym zespołem. Warto organizować szkolenia wewnętrzne, w czasie których pracownicy dzielą się swoimi doświadczeniami, a także wspólnie tworzą skrypty i zgłaszają propozycję służące udostępnianiu oferty kulturalnej.\n Koordynator dostępności - to osoba pierwszego kontaktu dla osób z niepełnosprawnością chcących odwiedzić każdą instytucję. Warto zadbać o to, aby można było łatwo\nStrona | 11\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych skontaktować się z takim koordynatorem. On będzie wiedział, jak odpowiedzieć na potrzeby odbiorców i jaką ofertę zaproponować.\n Dostępna strona internetowa jest niezwykle ważną wizytówką każdej instytucji. Każda osoba z niepełnosprawnością chcąca odwiedzić daną placówkę rozpoczyna zwykle swoją podróż właśnie w Internecie. Tam szuka niezbędnych informacji. Warto zadbać o przejrzystą strukturę, dzięki której łatwo będzie się poruszało po każdej stronie WWW.\nNiezwykle potrzebna jest umieszczona na stronie głównej zakładka o dostępności, w której znajdą się szczegółowe informacje dotyczące udogodnień dla poszczególnych niepełnosprawności, m.in. informacja o ścieżkach dotykowych, progach, rozmieszczeniu wind i ramp, dokładne wskazówki, jak dotrzeć do muzeum komunikacją miejską albo własnym samochodem, a także sposób dotarcia do kasy.\nBędzie to także miejsce do informowania o stałej ofercie i organizowanych wydarzeniach.\nNależy opisać wszelkie formy dostępnych materiałów. Dzięki temu odwiedzający będzie wiedział, z czego może skorzystać i o co poprosić personel, np. o tyflografiki, audiodeskrypcję, opisy w brajlu, tłumacza PJM itp. Jeśli istnieje możliwość skorzystania z asystenta lub tłumacza, informacja o tym również powinna znaleźć się w takiej zakładce.\n Nowe technologie. Wszelkie rozwiązania wykorzystujące nowe technologie są mile widziane. Jednakże trzeba zadbać o ich przetestowanie przez samych użytkowników.\nWłaśnie w ten sposób należy dobierać nośniki. Jeśli decydujemy się na stworzenie aplikacji, powinna być ona dostępna zarówno na urządzenia z Androidem, jak i iOS.\nNależy też mieć świadomość, że osoby z niepełnosprawnością korzystają z aplikacji rzadziej niż osoby pełnosprawne.\n Rozwiązania architektoniczne. W przestrzeni muzeum można umieścić w podłodze ścieżki prowadzące i punkty uwagi, które pomogą osobom z dysfunkcją wzroku samodzielnie poruszać się w przestrzeni wystawy.\n Dobry system zabezpieczeń. Daje możliwość zbliżenia się do dzieła, by obejrzeć je z niewielkiej odległości, a włącza się dopiero wtedy, kiedy naprawdę się coś dzieje.\nStrona | 12\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nO CZYM PAMIĘTAĆ ORGANIZUJĄC ZWIEDZANIE DLA\nGRUP Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ WZROKU?\n Warto dowiedzieć się, kto będzie odbiorcą oprowadzania - czy w grupie będą osoby niedowidzące, czy osoby niewidzące od urodzenia. Taka wiedza pozwoli dobrać odpowiednie pomoce, a także treści. Jeśli nie uda się zebrać takich informacji, zwiedzanie należy przygotować tak, jakby w grupie były wyłącznie osoby niewidome.\n Cechy dobrze przygotowanego zwiedzania to zwięzłość i konkret. Warto skupić sie na wybranym wątku, który ma być przedstawiony uczestnikom. Nagromadzenie wielu różnych informacji może stanowić problem w odbiorze. Dużą wartością jest także możliwość dotknięcia oryginalnych eksponatów.\n Przy postojach grupy należy znaleźć miejsca, gdzie będzie cicho i spokojnie.\n W grupie nie powinno być więcej niż 15 osób. W grupie widzów z niepełnosprawnością wzroku zawsze będą obecni ich widzący przewodnicy.\n Kiedy pojawi się coś zagłuszającego (samochód, karetka), należy przerwać opowiadanie i wznowić je, gdy hałas ustanie.\n Omawiając dzieła zawierające wiele szczegółów, warto skupić się na najważniejszych elementach. Nie należy dokładnie opisywać wszystkich detali.\n Osoba prowadząca powinna co jakiś czas sprawdzać, czy uczestnicy rozumieją prezentowany opis. Każdy z nas ma inne doświadczenia, a szczególnie osoby niewidome od urodzenia mogą zupełnie inaczej odczytywać poszczególne opisy.\n Przykłady mile widziane. Za każdym razem, gdy coś opisujemy i używamy nowych pojęć warto dać materiały do dotykania albo eksponaty. Dzięki temu pojęcia stają się bardziej zrozumiałe.\n Jeśli zwiedzanie odbywa się w ciemnej przestrzeni, w gablotach można zastosować światło punktowe. Dzięki temu prezentowane eksponaty będą lepiej widoczne.\nStrona | 13\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nTyflografiki i audiodeskrypcja\n Słowa i dotyk – osoby niewidome najwyżej cenią zwiedzanie, w czasie którego były prezentowane opisy audiodeskryptywne, a dodatkowo stworzona była możliwość dotykania oryginalnych eksponatów, tyflografik lub kopii. Takie elementy zawsze ułatwią zrozumienie omawianych treści.\n Zwiedzanie z audiodeskrypcją i pomocami dotykowymi zawsze zabiera więcej czasu niż zwykłe oprowadzanie. Aby nie trzymać widzów zbyt długo, warto ograniczyć liczbę prezentowanych eksponatów/ przestrzeni.\n Przekaz łączony. Wszelkie pomoce dotykowe muszą być wsparte opisem, który wytłumaczy, z czym mamy do czynienia. Do wyjaśnienia można wykorzystywać opisy w brajlu, ale nie wszystkie osoby z niepełnosprawnością wzroku potrafią czytać brajlem. Najlepiej sprawdzi się wsparcie drugiego człowieka.\n Miniatury. Omawiając duże eksponaty, budynki czy elementy scenografii, warto przygotować ich mniejsze wersje. Dzięki temu osobom niewidomym łatwiej jest zorientować się w wyglądzie obiektów.\n Gdy odbiorcy dotykają eksponatu, skupiają się na nim i wtedy tracą treści mówione przez przewodnika. Najpierw należy opisać eksponat, opowiedzieć o jego historii, a następnie dać czas na dotykanie. Podczas dotykania osoba niewidoma także potrzebuje drugiej osoby, która powie jej, jakiego detalu dotyka.\n Przy dotykaniu oryginalnych eksponatów najlepiej sprawdzą się chirurgiczne rękawiczki.\nRękawiczki materiałowe uniemożliwiają dokładne poznanie dotykanej powierzchni.\n Książki w brajlu czyta się przy pulpicie. Warto przygotować odpowiednie miejsce do czytania.\n Dobre tyflografiki powinny być sztywne, nie za duże, wykonane z dobrze dobranego materiału zbliżonego fakturą do oryginału. Muszą też być wykonane w zgodzie z zasadami tworzenia takich pomocy.\n W czasie prezentacji makiety należy wskazać widzom z niepełnosprawnością wzroku umieszczone na niej punkty orientacyjne.\nStrona | 14\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n Jeśli wystawa jest wyposażona na stałe w udogodnienia dla osób z niepełnosprawnością wzroku, warto zadbać o wykonanie ścieżek prowadzących do poszczególnych pomocy.\n Warsztat jest ważnym i niezwykle użytecznym elementem prezentowania treści osobom z niepełnosprawnością wzroku. Dzięki samodzielnej pracy widzowie ci mają szansę bardziej wczuć się w temat i lepiej zrozumieć omawiane zagadnienia. .\nStrona | 15\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nO CZYM PAMIĘTAĆ ORGANIZUJĄC ZWIEDZANIE DLA\nGRUP Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ SŁUCHU?\n Tłumacz PJM. Należy bezwzględnie zadbać o obecność tłumacza języka migowego w czasie zwiedzania. Jeśli grupa, która przychodzi na oprowadzanie, nie ma własnego tłumacza, należy wynająć tłumacza języka migowego. Warto zbudować własną bazę współpracujących tłumaczy, tak aby zawsze móc zapewnić takie wsparcie osobom zwiedzającym. Dobrą praktyką jest nawiązywanie współpracy z osobami ze środowiska osób głuchych, które świetnie sprawdzą się w roli tłumacza.\n Wielkość grupy. Dla komfortu zwiedzających grupa powinna liczyć maksymalnie 15 osób.\n System FM. Akustyka, a także odgłosy generowane przez odwiedzających mają znaczenie dla odbioru przekazu przez osoby z niedosłuchem. Warto wykorzystać system FM, który wzmacnia dźwięk, dzięki czemu niedosłyszący nie tracą słów przewodnika.\n W czasie oprowadzania należy zawsze zaczekać na zebranie się całej grupy i dopiero wtedy zacząć opowieść. Słowa przewodnika mogą być wspierane gestami. Przewodnik powinien zwrócić na siebie uwagę zawsze, gdy zaczyna kolejną opowieść, np. po przejściu do kolejnej sali.\n Przewodnik powinien zawsze stawać naprzeciw źródła światła.\n Przewodnik razem z tłumaczem stanowią jedność. Tłumacz musi stać zawsze obok przewodnika, a grupę należy ustawiać w półkolu naprzeciw przewodnika. Dzięki temu oprócz patrzenia na tłumacza uczestnicy mają możliwość czytania z ruchu warg przewodnika. Takie ustawienie jest też najlepsze do prowadzenia dyskusji.\n W czasie zwiedzania nikt nie powinien przechodzić przed tłumaczem języka migowego, bo wtedy przerywa się komunikację pomiędzy tłumaczem a odwiedząjącym i odwiedzający traci fragmenty wypowiedzi.\n Kiedy coś się pokazuje i jednocześnie mówi, widzom z niepełnosprawnością słuchu ciężko jest się skupić na obydwu czynnościach. Nie można oglądać eksponatu i jednocześnie patrzeć na tłumacza. Dlatego warto najpierw dać czas na obejrzenie eksponatu, a następnie na wypowiedź przewodnika.\nStrona | 16\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n Prezentowane polskie filmy powinny być opatrzone napisami w języku polskim. Można umieścić je nad napisami w języku angielskim.\n Jeśli ktoś z grupy, w której znajdują się osoby Głuche lub słabosłyszące, zabiera głos, powinien podnieść rękę lub przewodnik powinien powiedzieć, kto zadał pytanie. Dzięki temu osoby z niepełnosprawnością słuchu będą wiedziały, kto jest autorem wypowiedzi.\n Najlepszy jest konkretny i jasny przekaz, bez specjalistycznego słownictwa. Jeśli na potrzeby zwiedzania konieczne jest wykorzystanie takiego słownictwa , wtedy nowe pojęcia warto przeliterować i zapytać się uczestników, czy znają to słowo. Następnie należy bezwzględnie wytłumaczyć jego znaczenie.\n Dobrym rozwiązaniem jest sprawdzenie, czy pojęcia, które będą wykorzystane w czasie zwiedzania, zostały wcześniej opracowane w polskim języku migowym i znajdują się w internetowej encyklopedii sztuki w polskim języku migowym opracowanej m. in. przez\nGrupę Artystów Głuchych.\n Więcej ćwiczeń, mniej teorii. Łatwiej jest zrozumieć teorię i nowe pojęcia poprzez przykłady i ćwiczenia.\nStrona | 17\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n Wypowiedź przewodnika powinna być wspierana pomocami wizualnymi tłumaczącymi poruszane zagadnienia.\n Podczas zwiedzania wnętrz można wykorzystać dodatkowe pomoce, np. zdjęcia, aby wskazywać konkretnie eksponat, o którym jest akurat mowa.\n Półmrok panujący na ekspozycji nie pozwala dobrze widzieć tłumacza PJM.\n Przewodnik w trakcie wypowiedzi powinien robić pauzy, aby tłumacz mógł nadążyć z tłumaczeniem.\n Przewodnik nie powinien znikać z pola widzenia widzów Głuchych i słabosłyszących.\n Głusi nie potrzebują dotykać eksponatów, wystarczy, że mogą je dokładnie obejrzeć.\nChyba że jest to coś bardzo cennego, a dzięki dotykowi pozyskują dodatkowe informacje.\n Podczas warsztatów, gdy uczestnicy wykonują zadanie, trudno jest się równocześnie skupić na rozmowie. Można pracować sekwencjami, tak aby był czas na wykonanie zadania i dyskusję.\n Ekspozycję warto wzbogacić o materiały wizualne, takie jak filmy w PJM, teksty. Dzięki temu widzowie z niepełnosprawnością słuchu będą mogli samodzielnie zwiedzać ekspozycje.\nStrona | 18\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nJAKICH BŁĘDÓW NALEŻY UNIKAĆ\n Jeśli odbiorcami są osoby dorosłe, przekaz musi być dostosowany do ich wieku. Nie wolno infantylizować osób z niepełnosprawnością.\n Podczas oprowadzania widzów z niepełnosprawnością przewodnik powinien korzystać ze swego naturalnego sposobu wypowiadania się, nie trzeba unikać słów typu „zobaczymy”,\n„możecie spojrzeć” nawet wówczas, gdy odbiorcami są osoby niewidome.\n Warto dbać o poprawność językową. W materiałach należy używać poprawnego słownictwa np. „dla osób z niepełnosprawnością”, a nie „dla osób niepełnosprawnych”, nie „w języku Brajla”, a „w alfabecie Brajla” lub „piśmie Brajla”.\n Przygotowując dostępne materiały, zawsze należy konsultować je z osobami ze środowiska.\n Multimedia. Jeżeli osoba niewidoma będzie chciała samodzielnie skorzystać z eksponatów, warto zadbać, aby ekran dotykowy był udźwiękowiony. Jeśli ekran ma się uruchomić przy pomocy karty, należy zadbać, aby było wiadomo, gdzie ją przyłożyć.\n To, co pomaga jednej grupie osób z niepełnosprawnościami, nie zawsze się sprawdza z inną grupą, np. osoby niewidome nie muszą koniecznie jechać windą, mogą przejść schodami.\n Podczas przemieszczania się pomiędzy salami, szczególnie na schodach lub w korytarzach, nie należy snuć opowieści przewodnickich. Osoby Głuche i słabosłyszące muszą się skupić na przejściu i nie mogą równocześnie patrzeć w dwa miejsca.\nStrona | 19\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nŁĄCZYĆ CZY NIE ŁĄCZYĆ?\nPodczas wizyt studyjnych stanęliśmy przed wyzwaniem jednoczesnego oprowadzania całej grupy osób z różnymi niepełnosprawnościami. Były to sytuacje, w których mogliśmy obserwować wzajemne wspieranie się uczestników, np. osoby z niedosłuchem pomagały osobom z niepełnosprawnością wzroku w dotarciu do kolejnej sali, opisywały też dotykane eksponaty. Nie twierdzimy w związku z tym, że łączenie grup osób z różnymi niepełnosprawnościami nie ma swoich zalet.\nNasze doświadczenia pokazują jednak, że dla pełnego komfortu i odbioru treści lepiej sprawdzało się rozdzielenie grupy ze względu na niepełnosprawność.\nJeśli jest to grupa mieszana pamiętaj:\n Tłumacząc dyskusję, w której uczestniczą osoby niewidome, tłumacz PJM powinien wypowiedzieć imię i nazwisko osoby, którą tłumaczy.\n Zwróć uwagę na ustawienie grupy. Zadbaj o to, aby tłumacz PJM był zawsze widoczny dla grupy osób głuchych.\n Dziel wypowiedź na sekwencje. Daj czas na zapoznanie się z obiektem. Osoby niewidzące potrzebują czasu na dotknięcie rzeźby i uniemożliwiają jej zobaczenie osobom głuchym, które potem, gdy przewodnik opowiada o dziele, muszą skupić się na tłumaczu i nie mają czasu na poznanie danego eksponatu.\n Zadbaj o tłumacza języka migowego. Przy dłuższym oprowadzaniu warto mieć dwie osoby, które będą odpowiedzialne za tłumaczenie.\n Osoby niewidome dopytują, co się dzieję, co jest wokół. Opisy audiodeskryptywne są bezużyteczne dla osób głuchych, dlatego zachowaj balans podczas swojej wypowiedzi.\n Warsztaty są dobrym pomysłem na prowadzenie wspólnych aktywności. W szczególności dyskusje i dzielenie się swoimi doświadczeniami okazują się bardzo pożyteczne, niesamowicie poszerzają horyzonty i pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby drugiego człowieka.\nStrona | 20\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nWYZWANIA NA PRZYSZŁOŚĆ. BUDOWANIE STAŁEJ\nDOSTĘPNEJ OFERTY KULTURALNEJ\nNaszym celem jest budowanie dostępnej oferty kulturalnej, tak aby zawsze móc czerpać z dobrodziejstw instytucji w całej Polsce. Podczas wyjazdów stworzyliśmy sytuację wyjątkową, ponieważ zawsze uprzedzaliśmy o naszej wizycie. Stanowiliśmy także grupę zorganizowaną i zawsze był z nami tłumacz PJM. Mieliśmy też odpowiednią liczbę osób asystujących osobom niewidomym.\nDla dalszego rozwoju kultury dostępnej należy zrobić kolejny krok i wprowadzać rozwiązania umożliwiające widzom z niepełnosprawnością samodzielne korzystanie z kultury. Ogromną wartością wyjazdów były spotkania podsumowujące. Było to szczególnie cenne, gdyż stanowiły one przykład niesamowitego dialogu pomiędzy przedstawicielami instytucji kultury a odbiorcami z niepełnosprawnością. Rozmawialiśmy szczerze o potrzebach, możliwościach, marzeniach i obawach...\nWyzwania i dylematy na przyszłość:\n Przygotowanie ścieżek do samodzielnego zwiedzania przestrzeni kultury przez osoby z niepełnosprawnością.\n Zagwarantowanie aktywnego i licznego udziału osób z niepełnosprawnościami w organizowanych wydarzeniach.\n Tworzenie stałego kalendarza wydarzeń dostępnych.\n Budowanie publiczności i nawiązywanie kontaktów z ambasadorami dostępnej kultury działającymi w środowisku osób z niepełnosprawnościami.\n Unormowanie kwestii odpłatności za zajęcia. Organizowanie bezpłatnych wydarzeń zawsze jest cenne, jednak nie bójmy się opłat za zajęcia. Jeśli uczestnik ma pewność, że będą zagwarantowane odpowiednie warunki, jest zwykle gotowy ponieść opłatę.\n Nie ukrywajmy dostępnych materiałów. Tak jak tłumaczenia dla obcokrajowców są elementem wystaw, tyflografiki, tłumaczenia na PJM lub napisy w języku polskim mogą się również na nich znaleźć.\nStrona | 21\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n Zapewnijmy opiekę asystenta, wolontariusza, który pomoże w dotarciu do instytucji.\n Informujmy na stronie o dostępnych materiałach i wydarzeniach. Część materiałów omawianych na wystawie możemy także zamieścić na stronie www.\n Stwórzmy newsletter z informacjami o dostępnych wydarzeniach.\nStrona | 22\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\n4. UCZESTNICY\nKamila Albin - ukończyła socjologię na Akademii Górniczo-Hutniczej.\nObecnie pracuje w Fundacji Kultury bez Barier. Współpracuje również z innymi organizacjami pozarządowymi:\nhttp://strefawenuszmilo.org/ http://siodmyzmysl.org/\nPublikuje artykuły dotyczące dostępności muzeów na portalu www.muzealnictwo.com\nKonsultantka audiodeskrypcji do filmów i dzieł sztuki. Prowadzi szkolenia w zakresie świadomości niepełnosprawności dla dzieci i dla dorosłych.\nJako ekspertka uczestniczy w projektach badawczych dotyczących różnych aspektów niepełnosprawności, realizowanych np. na UJ, UW, APS.\nSporo czasu spędza w podróży. Jej znak rozpoznawczy to „dom” na plecach i kije trekkingowe.\nLubi książki fantasy i SF. Uwielbia szybką jazdę na rowerze i długie górskie wędrówki.\nWszystkie wyjazdy były świetną okazją, aby osoby niewidome i Głuche mogły poznać nawzajem swoje, jednak trochę różne, światy i potrzeby.\nOdwiedzając instytucje kultury, pokazujemy ich pracownikom, że to, co robią na rzecz dostępności, ma sens i jest dla nas ważne i potrzebne. Mam nadzieję, że muzea, które odwiedziliśmy, będą teraz jeszcze bardziej otwarte, zarówno na grupy osób, jak i indywidualnych gości z niepełnosprawnościami. Nasze spotkania odbywały się w przyjaznej atmosferze, na zasadach partnerskiej wymiany doświadczeń i spostrzeżeń. Myślę, że nam wszystkim, gościom i przedstawicielom instytucji, atmosfera ta pomogła wypowiadać się otwarcie, także krytycznie.\nTo jest bardzo ważne, ponieważ jeśli chcemy, aby nasze potrzeby były zauważane i uwzględniane, sami musimy głośno je wyrażać.\nUdział w rajdzie, oprócz wspaniałych wrażeń i miłych wspomnień, dał mi osobiście sporo twórczej energii i odczarował wspomnienia z dzieciństwa, kiedy obiekty muzealne oglądało się z pozycji\n„za szybą lub za sznurkiem”.\nStrona | 23\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nAnna Butkiewicz - konsultant ds. głuchych w Biurze ds. Osób\nNiepełnosprawnych AGH, członek Rady Fundacji Między Uszami, której celem jest promowanie edukacji dwujęzycznej, Lektorka PJM, promotorka świadomości PJM i Kultury Głuchych w całym społeczeństwie. Miłośniczka kotów i dobrej herbaty :)\nBrałam udział tylko w III, ostatnim rajdzie i uważam, że wizyty w instytucjach kultury mają ogromny sens. Dają one mnóstwo korzyści dla obu stron. Dla użytkowników są szansą na poznanie ciekawych, nietypowych przejawów kultury. Pozwalają też przekonać się, że są w naszym kraju instytucje naprawdę zaangażowane w sprawę dostępności. Natomiast dla instytucji – takie wizyty są szansą na poznawanie potrzeb widzów z niepełnosprawnością oraz wiedzę, jak być otwartym na wszystkich. Na rajdzie panowała fajna atmosfera, oby takich wypraw było więcej!\nMonika Dubiel - psycholożka, filolożka hiszpańska, doktorantka na\nUniwersytecie Warszawskim, z zamiłowania podróżniczka, pracuje w Fundacji Kultury bez Barier.\nNasze rajdy po instytucjach kultury w całej Polsce mają ogromny sens.\nNa co dzień mieszkam w Warszawie i dobrze znam ofertę kulturalną stolicy, ale często, wybierając się na wakacje, zastanawiam się, czy będę mogła zwiedzić jakieś interesujące miejsce. Rajdy pozytywnie mnie zaskoczyły, nie miałam świadomości, że nawet w tak niewielkich miastach jak Sanok czy Kazimierz\nDolny muzea są przyjaźnie nastawione do osób z niepełnosprawnościami. Myślę, że to ważne, aby promować dostępność kultury nie tylko w dużych miastach, bo przecież osoby z niepełnosprawnościami są wszędzie. Zwiedzając i porównując różne muzea, mogliśmy podzielić się z ich pracownikami naszymi refleksjami, wskazać dobre praktyki i podpowiedzieć, co jeszcze można ulepszyć. Myślę, że taka informacja zwrotna, przekazana od samych zwiedzających z niepełnosprawnościami, jest dla tych instytucji bardzo ważna i pomocna.\nWojciech Figiel - pracownik naukowy oraz tłumacz. Obronił doktorat na temat dostępności zawodu tłumacza dla osób z niepełnosprawnością wzroku. Dostępnością zajmuje się od kilku lat.\nWspółpracuje z wieloma organizacjami pozarządowymi. Jest ekspertem w projektach realizowanych m.in. przez Akademię\nPedagogiki Specjalnej oraz Instytut Spraw Publicznych. Jest szczęściarzem, bo wykonywane przez niego prace są jednocześnie jego pasją. Te profesje to prowadzenie badań naukowych oraz nauka\nStrona | 24\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych przekładu konferencyjnego w Instytucie Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego, a także praca jako tłumacz ustny i pisemny języka angielskiego i hiszpańskiego. Jest również pierwszym w Polsce niewidomym respeakerem.\nRajdy kultury bez barier zdecydowanie mają sens! Wizyty w muzeach podczas trzech rajdów nauczyły mnie bardzo wielu rzeczy. Dzięki temu, że nasza grupa była mieszana, mogłem poznać wyzwania stojące przed osobami niesłyszącymi oraz dowiedzieć się od nich samych, w jaki sposób likwidować bariery dla osób z tym rodzajem niepełnosprawności sensorycznej. Wizyty w muzeach unaoczniły mi ponad wszelką wątpliwość, że żaden sprzęt i pomoce nie zastąpią człowieka, który jest chętny podzielić się z nami swoją wiedzą i pasją. Cieszy, że w tak wielu odwiedzonych instytucjach kultury spotkaliśmy właśnie takie osoby.\nKamil Gul - student ostatniego semestru informatyki, zatrudniony jako programista w banku. Lubi aktywnie spędzać czas, chętnie uczestniczy w wydarzeniach kulturalnych. Aktualnie myśli o stworzeniu aplikacji dla osób z niepełnosprawnościami, która ułatwiłaby funkcjonowanie w ich codziennym, samodzielnym życiu.\nUważam, że rajdy mają sens, bo dzięki temu mamy szansę na równy dostęp do kultury, możemy powiedzieć o własnych potrzebach. Możemy też zintegrować się z osobami z różnymi niepełnosprawnościami. Spotkania z różnymi osobami pozwalają mi na zrozumienie potrzeb drugiego człowieka i jego sposobu radzenia sobie w codziennym życiu, np. z wykorzystaniem sprzętu wspomagającego słyszenie. Rajdy uświadamiają, że istnieje kwestia utrudnionego dostępu do kultury przez osoby z niepełnosprawnościami słuchu, wzroku, i pomagają rozwiązać ewentualne problemy w czasie dyskusji między uczestnikami rajdu a pracownikami instytucji kulturalnych.\nPaulina Gul - jestem inżynierem informatyki, ale moją wielką pasją są kultura i język migowy. Pracuję w Fundacji Kultury bez Barier, gdzie prowadzę szkolenia, projekty, a także tłumaczę na PJM. Uwielbiam pracę z dziećmi, byłam uczestniczką nagrań teledysku \"Nie bój się chcieć\", a także opowiadałam w 5 warszawskich przedszkolach o niepełnosprawności słuchu.\nNasze rajdy i wizyty w muzeach miały sens, dlatego że choć w kulturze bez barier jestem od 3 lat, dowiedziałam się mnóstwa nowych rzeczy, zobaczyłam innowacyjne rozwiązania. Mogę teraz o nich opowiedzieć zarówno moim znajomym, jak i na szkoleniach, innym pracownikom muzeów. W ten sposób wiedza i dobre praktyki będą się rozprzestrzeniały.\nStrona | 25\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nNiektóre instytucje chciałabym odwiedzić ponownie, tym razem może w szerszym gronie? Myślę, że w tym projekcie nie tylko instytucje się uczą, ale my – uczestnicy - również.\nKarolina Jakóbczak - zajmuje się grafiką komputerową, fotografią, rysowaniem oraz wszelkimi działaniami artystycznymi. Aktywny członek\nGrupy Artystów Głuchych, gdzie między innymi działa na rzecz promocji sztuki Głuchych w Polsce oraz za granicą. Prywatnie zapalona odkrywczyni podwodnych głębin, gdzie są skrywane tajemnice większe od tych z kosmosu.\nGrupa Artystów Głuchych: www.gag.art.pl\nPortfolio fotograficzne: www.35mm-and-more.eu\nRajdy, takie jak nasz, mają sens, ponieważ zwracają uwagę różnych instytucji kultury (muzeów, galerii, kin, teatrów i wielu innych) na niepełnosprawnych, a szczególnie niesłyszących uczestników życia kulturalnego, przypominają o naszych potrzebach i wymaganiach. Dzięki tym rajdom mamy szansę poprawić działalność instytucji kultury na rzecz osób niepełnosprawnych oraz przypomnieć\n(niekiedy poinformować) o naszych specyficznych wymaganiach. Idąc tą drogą, można też doprowadzić do zwiększenia zainteresowania życiem kulturalnym wśród niepełnosprawnych, szczególnie Głuchych, Słabosłyszących, którzy do tej pory mieli minimalny dostęp do kultury.\nBernard Kinow - CODA, tłumacz Polskiego Języka Migowego\n(w telewizji, na konferencjach, on-line, wszędzie), członek STPJM.\nWielbiciel komiksów, filmów i seriali sci-fi.\nRajdy (a raczej rajd, bo byłem niestety tylko na ostatnim) był dla mnie czymś nowym i zdecydowanie ciekawym. Przede wszystkim dlatego, że poznawanie nowych, ciekawych ludzi jest zawsze rzeczą wartościową.\nBardzo ważna była również możliwość wejścia do instytucji kultury i obejrzenia ich pod kątem dostępności. Taka wizyta daje feedback ludziom, którzy tworzą te instytucje - mają oni szansę dowiedzieć się, co jest OK, a co należy poprawić. Jest to też okazja do wymiany myśli, pokazania czegoś nowego, czegoś, co wcześniej było nie w pełni zrozumiane.\nStrona | 26\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nKonrad Kozłowski Jestem Głuchy. Pochodzę z Warszawy. Od urodzenia żyję w świecie ciszy i kulturze Głuchych. To czyni mnie innym. Jestem z tego dumny. Kocham pracować z ludźmi. Interesuję się problematyką Głuchych, językiem migowym i kulturą Głuchych.\nLubię pracować w charakterze tłumacza języka migowego i reżysera filmowego. Działam w grupie nieformalnej Creactide.\nObecnie pracuję jako animator w Centrum Nauki Kopernik.\nRównocześnie studiuję na pierwszym roku na APS.\nwww.creactide.pl [REDACTED:EMAIL] www.facebook.com/creactide/\nDzięki rajdom i naszym wizytom w instytucjach kultury placówki te mają szanse zmienić sposób patrzenia na osoby z niepełnosprawnością. To ogromna szansa dla tych instytucji, by zrozumieć, że osoby niepełnosprawne naprawdę chcą mieć dostęp do kultury i sztuki. „Niepełnosprawny – to też człowiek”.\nMonika Kozub – Głucha aktywistka grupy „Creactide”. Zasiada w Radzie Fundacji Między Uszami i w zarządzie Instytutu Historii Głuchych \"Surdus Historicus\". Udziela się jako specjalistka od montażu filmowego, animacji i grafiki. Zajmuje się też składem i drukiem wszelkich publikacji.\nAbsolutny tytan pracy, którą wykonuje z zawrotną prędkością - marzenie każdego pracodawcy.\nArtystka w bardzo dobrym znaczeniu tego słowa. Aktywnie promuje Kulturę Głuchych na portalach internetowych.\nKażda podróż, połączona z wizytą w instytucji kultury, kształci w każdym zakresie. Pozwala zarówno zaspokoić ludzką ciekawość, jak i wymienić się doświadczeniami zawodowymi. Właśnie w ten sposób można nie tylko przejąć czy skopiować już gotowe doskonałe rozwiązania, ale też zastanowić się, co, gdzie i jak należy poprawić, by doprowadzić do likwidacji wszelkiego rodzaju barier w dostępie do kultury.\nIwona Krawczuk Nazywam się Iwona Krawczuk i jestem Głucha.\nWpadłam na pomysł założenia fanpage`a Głucha Polka Potrafi.\nProwadzę w nim wywiady z Głuchymi kobietami, które opowiadają o sobie, o swoich sukcesach oraz o tym, co je motywowało do działania.\nMówią o pasjach, jakie odkryły w swoim życiu, choć na początku nie przypuszczały, że tym będą się później zajmować. Organizuję także warsztaty motywacyjne dla Głuchych prowadzone w ich ojczystym języku\nStrona | 27\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych migowym, czyli PJM. Można mnie spotkać na fanpage`u Głucha Polka Potrafi oraz na stronie www.gluchapolkapotrafi.pl\nBrałam udział w pierwszym rajdzie z Głuchymi i niewidomymi. Była to podróż marzeń do\nKazimierza Dolnego, Sanoka, Rzeszowa i Lublina. Bardzo mile to wspominam. Można powiedzieć, że ten rajd był okazją, aby przekonać się o tym, czy jest możliwa integracja między osobami z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Na początku nieco sceptycznie odnosiłam się do pomysłu integracji między głuchymi a niewidomymi, bo niby jak mielibyśmy się komunikować? Jednak pomyliłam się, i to bardzo! Wspólny wyjazd przekonał mnie, że „niemożliwe nie istnieje”. Można!\nMożna! Bardzo mi się podobało nie tylko burzenie barier komunikacyjnych, ale i kulturowych!\nFKBB załatwiła nam tłumacza Polskiego Języka Migowego, dzięki czemu mieliśmy dostęp do muzeów i teatrów oraz mogliśmy wziąć udział w różnych wydarzeniach kulturalnych. Po tym rajdzie jestem bogatsza o nowe doświadczenia kulturalne. Jestem bardzo zadowolona, że FKBB z myślą o nas, niepełnosprawnych, stara się zapewnić dostęp do tylu atrakcji! Jestem wielką fanką teatru i kocham żywą grę aktorską. To jest dla mnie sensem życia, którego nie wyobrażam sobie bez\nFKBB!! Ta fundacja musi istnieć, bo zawdzięczamy jej napisy i wydarzenia kulturalne przetłumaczone na PJM!\nAdam Marciniak - jestem osobą słabowidzącą, tracącą wzrok, która nie lubi siedzieć bezczynnie w domu. Jak mówią znajomi – codziennie załatwiam więcej spraw niż niejeden widzący. Z wykształcenia tyflopedagog, pedagog, informatyk; poszukuję dla siebie pracy w zawodzie. Moje pasje to jazda tandemem na długie wyprawy oraz żeglarstwo.\nWizyty osób z niepełnosprawnościami w instytucjach kultury mają sens, bo właśnie wtedy kultura staje się dostępna. Dla osoby niepełnosprawnej taka zwykła dostępność nie jest codziennością.\nWspólne rajdy i spotkania dają świetną okazję do wyjścia z domu, do kontaktów z ciekawymi ludźmi, a obcowanie z kulturą, dla tych którzy nie obcowali z nią wcześniej tak intensywnie, jest odkryciem, niespodzianką, dodatkowym bonusem.\nMożna powiedzieć, że Fundacja wychowuje kulturalnie swoich odbiorców, a z kolei instytucje kultury i sztuki wychowuje tak, by były dostępne dla wszystkich.\nStrona | 28\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nMarta Michnowska wieloletnia redaktor wydawnictw dziecięcych\nPolskiego Związku Niewidomych - czasopism w brajlu i druku powiększonym dla dzieci z dysfunkcją narządu wzroku; redaktor naczelna magazynu sportowego \"Cross\" dedykowanego osobom niewidomym i słabowidzącym; youth workerka , wielbicielka kultury i pasjonatka sportu.\nKulturalne rajdy bez barier to istna uczta dla głodnych sztuki i tych, którzy mają misję – chcą, by na co dzień umożliwiano każdemu rozsmakowanie się w kulturze i w sztuce. Warto je organizować, bo czas najwyższy otworzyć instytucje kultury dla każdego - bez wyjątku - i przemienić je w miejsca przyjazne również osobom z niepełnosprawnością. Rajd przekonał mnie, że w instytucjach kultury nie brakuje ludzi z pasją, którzy chcą się spotkać i poznać, przełamać stereotypy i porozmawiać o potrzebach szczególnych grup odbiorców.\nWłaśnie tak powstają najlepsze rozwiązania - z marzeń, woli i wspólnej pracy.\nTomek Olender Podróżuję od kilku lat, trochę prywatnie, trochę z projektów Erasmusa+, taki obieżyświat, jak mnie zwą. Jeszcze mi parę państw zostało :)\nŚwieży magister pedagogiki specjalnej, a dokładnie to surdopedagogiki z terapią pedagogiczną. Moim celem jest pracować z dziećmi z wadą słuchu, uczyć matematyki, bo przecież 2+2 to 5, takie proste :P\nDziałam jako tłumacz języka migowego w Towarzystwie Pomocy Głuchoniewidomych, a czasem jako tłumacz-przewodnik.\nRajdy były strzałem w dziesiątkę! Dzięki takim wyjazdom jesteśmy w stanie wskazać instytucjom kultury bariery i nazwać to, co jest niedostępne. Nikt inny tego im nie powie lepiej niż my, osoby z wadą wzroku czy słuchu. Czasami mam poczucie, że te instytucje są nam wdzięczne, że otworzyliśmy im oczy. Dzięki nam widzą więcej, mogą ruszyć do przodu i lepiej dostosowywać swą ofertę do potrzeb osób z niepełnosprawnością.\nBędąc na tych rajdach, uczę się trochę sztuki, poznaję nowych artystów, próbuję zrozumieć dzieła stworzone przez malarzy. Jednym słowem nadrabiam zaległości, gdyż wcześniej, ze względu na wadę słuchu, nie miałem takich możliwości. Teraz, dzięki najwspanialszej fundacji, prę do przodu i czuję się pewniejszy i bardziej kompetentny w świecie sztuki.\nDziękuję! :*\nStrona | 29\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nAleksandra Rogalska Od wielu lat moją pasją jest przybliżanie sztuki niewidomym. We współpracy z Teatrem Rozmaitości tworzę audiodeskrypcję do spektakli teatralnych oraz dokumentację fotograficzną działań warsztatowych - TR BEZ BARIER. Jako historyk kultury pracuję w szkole dla niewidomej młodzieży w Laskach, ucząc przedmiotu wiedza o kulturze.\nMoim marzeniem jest, aby wszystkie instytucje kultury były otwarte na każdego i gotowe przyjąć odbiorcę niepełnosprawnego. Dlatego wspieram wszelkie działania\nFundacji Kultury bez Barier zmierzające w tym kierunku. Udział w \"Rajdzie bez barier\" z osobami niewidomymi i głuchymi określiłabym jako \"kawał dobrej roboty\" i cieszę się, że mogłam w nim uczestniczyć. Przekonałam się, że nie musimy się siebie bać nawzajem i że ogromną wartością jest walka ze stereotypami i społecznym wykluczeniem.\nJoan Rossel Nazywam się Joan Rossell, jestem Hiszpanem i mam 23 lata. Studiuję inżynierię budowy okrętów na uniwersytecie w Barcelonie. Mam głęboki ubytek słuchu, w prawym uchu mam wszczepiony implant ślimakowy, w lewym noszę aparat słuchowy. Uwielbiam jeść sushi, a moje hobby to czytanie komiksów manga, książek, oglądanie filmów i seriali oraz podróżowanie.\nNasze rajdy były niezwykle kształcące. Pozwoliły mi poznać zasady działania każdego z odwiedzanych muzeów i przekonać się, jakie występują w nich braki, jeśli chodzi o udostępnianie oferty osobom z niepełnosprawnością wzroku i słuchu. Mogłem też przy okazji poznać zgłaszane przez uczestników rajdu propozycje służące poprawie dostępności poszczególnych instytucji. Dwa rajdy, w których wziąłem udział, dostarczyły mi mnóstwa wiedzy i praktycznych umiejętności, takich jak sposób wykorzystania smartfona w czasie tłumaczenia na żywo.\nJoan Rossel My name is Joan Rossell and I'm 23 years old. I'm currently studying a degree in\nSystems Engineering and Naval Technology in Barcelona (Spain). I have profound hearing loss,\nI'm using a cochlear implant on my right side and a hearing aid on the other. Eating sushi fascinates me . My hobbies are reading manga and books, watching movies and series and travelling.\nOur trips were pretty useful, because they allowed me learn about the way of operation of each museum and see what they lack regard to the accessibility for deaf and blind people. And, by the way, I listened to the participants about what they proposed to improve the accessibility. From the first and second trips I acquired lots of knowledge and practical tools, such as the method of interpreting via phone.\nStrona | 30\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nBeata Strzelczyk Jestem UX writerką. Moja praca to między innymi przekład hermetycznego języka urzędowego na prostą polszczyznę.\nMoje teksty znajdziecie na przykład na rządowym portalu obywatel.gov.pl. Jestem osobą słabosłyszącą, noszę aparaty słuchowe.\nWspółpracowałam z Polską Fundacją Osób Słabosłyszących.\nRajdy z kulturą bez barier to dla mnie jedno z najcenniejszych doświadczeń. Autoterapia, w której przypominam sobie, że życie z niepełnosprawnością może być pełne cudownych przeżyć związanych z odbiorem kultury i sztuki. Źródło energii, którą ładuję się na kolejne dni.\nNiesamowici ludzie podejmujący nas w instytucjach kultury w całej Polsce - nie dość, że z bogatą wiedzą i pasją, to jeszcze wrażliwi na nasze potrzeby, otwarci i wzruszająco gościnni. A do tego cudowni towarzysze podróży z różnymi niepełnosprawnościami. Każdy z nich wniósł w moje życie niezwykłą historię. Nieprzeciętne osobowości, którym apetyt na kulturę i sztukę każe zrzucać ciepłe domowe kapcie, wsiadać do ciasnego busika i przemierzać setki kilometrów, by promować najwyższy standard dostępności.\nMichał Szcześniak - rencista, zaangażowany w działania fundacji pomagającej m.in. osobom ze stwardnieniem zanikowym bocznym.\nStały uczestnik wydarzeń Fundacji Kultury bez Barier. Od zawsze kochał teatr, który po utracie wzroku odkrył dzięki fundacji po raz drugi. Wolne chwile spędza na łonie przyrody, doglądając zwierząt, roztaczając szczególną opiekę nad końmi. Uwielbia turystykę górską i nordic walking.\nDzięki rajdowi mogłem nadrobić kulturalne zaległości i skorzystać z niezwykle bogatej oferty muzeów i innych instytucji. Wcześniej obawiałem się wyjścia do teatru, teraz wiem, że to jest dalej moje miejsce. Jestem przekonany, że dzięki takim inicjatywom coraz więcej muzeów i instytucji kulturalnych jest edukowanych w obsłudze osób z niepełnosprawnością wzroku.\nA przede wszystkim rajd to dla mnie wspaniali i otwarci ludzie, dla których nie liczy się ani niepełnosprawność, ani metryczka. Nawet taki senior jak ja dobrze się tu czuje.\nStrona | 31\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nKatarzyna Szczepanek Prowadzę radiową audycję \"Wejść Głębiej\".\nJest ona poświęcona różnym aspektom egzystencji człowieka, które rozważam m.in. w oparciu o teksty poetyckich piosenek. Każdego, kto chce do mnie dołączyć, zapraszam do słuchania - środa, godz. 22,\nRadio Wnet. Wykonuję także piosenki poetyckie, przede wszystkim\nJacka Kaczmarskiego, na samodzielnych koncertach z własnym gitarowym akompaniamentem. Zawodowo jestem w drodze - poszukuję zatrudnienia jako coach i doradca zawodowy - w tych specjalnościach mam odpowiednie wykształcenie.\nMożna mnie znaleźć na Facebooku, tam informuję o audycjach:\nhttps://www.facebook.com/Wej%C5%9B%C4%87-g%C5%82%C4%99biej-\n220463308079859/\nMożna mnie posłuchać także pod innym adresem (tu zamieszczane są audycje archiwalne i bieżące informacje):\nhttp://wnet.fm/author/katarzyna-szczepanek/\nUważam, że wizyty w instytucjach kultury, takie jak podczas naszych rajdów, są najbardziej pożyteczne dla tych, których odwiedzamy. Dzięki kontaktowi z nami, a także szczerym rozmowom po zwiedzaniu czy po warsztatach, mogą się oni dowiedzieć, jakie potrzeby mają osoby z poszczególnymi niepełnosprawnościami, co w konkretnej instytucji było zrobione zgodnie z naszymi oczekiwaniami, a co dobrze by było poprawić bądź też zmienić. W rajdach brały udział osoby z różnymi rodzajami niepełnosprawności, pracownicy instytucji mogli więc zobaczyć, jak zróżnicowane są potrzeby poszczególnych grup i w przyszłości lepiej dostosować się do kolejnych zwiedzających. Wizyty te mają sens również dla nas, ponieważ pokazują nam nowe obszary świata i pozwalają na zdobycie kolejnych doświadczeń.\nAgnieszka Szeliga Jestem Głucha, urodziłam się w rodzinie Głuchych od dwóch pokoleń. Byłam rehabilitowana zabiegiem medycznym.\nW czasie wolnym uwielbiam czytać książki, a czasem grywać na gitarze, również na keyboardzie/pianinie. Byłam aktywną członkinią w grupie\nMłodzi Migają Muzykę, która tłumaczy teksty piosenek na polski język migowy (PJM). Działam dla młodych Głuchych ludzi w grupie nieformalnej Creactide. Prowadzę też blog o życiu Głuchych, pokazując\nStrona | 32\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych nasz świat słyszącym.\nhttps://agnesszelon.wordpress.com/ https://web.facebook.com/creactide/\nRajdy kultury bez barier i wizyty w instytucjach kultury były dla Głuchych, w tym również dla mnie, bardzo ważne. Dla mnie może nawet w sposób szczególny, bo od urodzenia mam duszę artystyczną i interesuje mnie sztuka w jej najróżniejszych przejawach. Byłam na rajdzie w\nTrójmieście i absolutnie nie żałuję tej decyzji. Miałam pełny dostęp do wszystkiego, wszystko było dla mnie jasne, bo cały czas był z nami tłumacz języka migowego. Dwie wizyty w muzeach okazały się dwoma sukcesami. Mogłam poznać bliżej prezentowane w nich dzieła, mogłam naprawdę zanurzyć się w kulturze. Wcześniej, w różnych odwiedzanych przeze mnie muzeach, oferta nie była w pełni dostępna, gdyż instytucje te nie zapewniały obecności tłumacza języka migowego. Na rajdzie było wspaniale, a poza tym, dzięki Fundacji Kultury bez Barier, mogłam wcześniej wielokrotnie oglądać polskie filmy z napisami, zwiedzać wystawy w towarzystwie tłumacza PJM i korzystać z napisów wyświetlanych w czasie spektakli teatralnych. Dla mnie to jest ósmy cud świata.\nAleksandra Szorc - nie lubi siedzieć w jednym miejscu i czuje silną wewnętrzną potrzebę pokonywania stawianych samej sobie wyzwań.\nNa co dzień jest pracownikiem Fundacji Kultury bez Barier, a oprócz tego otacza się w życiu osobami z niepełnosprawnościami – pracuje jako pedagog specjalny. A w weekendy słucha wykładów z psychologii.\nWizyty w instytucjach kultury pozwoliły mi aktywnie uczestniczyć we wszystkich organizowanych wydarzeniach. Były one czymś niecodziennym, ponieważ na co dzień dostępność do kultury dla osób niesłyszących i niewidomych jest ograniczona. Rajd zaszczepił jeszcze większą chęć uczestniczenia w wydarzeniach kulturalnych. Pozwolił zrozumieć nie tylko własne potrzeby i zainteresowania, ale także „tę drugą stronę” – pracowników instytucji, ich obawy oraz nieznajomość naszego środowiska.\nRajd był nie tylko edukacją dla naszego środowiska czy środowiska pracowników instytucji kulturalnych. Był niezwykłą integracją, niesamowicie spędzonym czasem wśród wartościowych ludzi!\nStrona | 33\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nAlicja Szurkiewicz- CODA, z wykształcenia pedagożka specjalna, surdopedagożka, terapeutka pedagogiczna. Na co dzień tłumaczka języka migowego, koordynatorka projektów.\nRajdy i wizyty w instytucjach kultury mają ogromny sens, przede wszystkim jest to szansa, by nakierować i uwrażliwić te instytucje na konkretne potrzeby danej grupy odbiorców. Ludzie stają się bardziej otwarci, a kultura staje się bardziej dostępna. Dzięki tym wydarzeniom poznajemy siebie nawzajem, integrujemy się i pokonujemy wspólnie bariery.\nDziękuję serdecznie, że mogę brać udział w tak wspaniałych wydarzeniach z tak wspaniałymi ludźmi. Nie bójmy się chcieć! :)\nKamil Wiśniewski Mam 18 lat, jestem uczniem technikum informatycznego w Laskach. Poza informatyką mam jednak różne inne pasje. Gram na organach, staram się zresztą profesjonalnie wykształcić w tym zakresie, uczęszczam na liczne imprezy kulturalne, chętnie zwiedzam muzea i inne placówki kultury. Chciałbym, by kultura i sztuka stawały się coraz bardziej dostępne, dlatego czasami udzielam konsultacji w kwestii audiodeskrypcji spektakli teatralnych. Tworzę również poradnik mówiący o tym, jak w prawidłowy sposób pomagać osobom z dysfunkcją wzroku.\nUdostępnianie kultury osobom, które mają do niej utrudniony dostęp, to naprawdę ważna, choć często bagatelizowana kwestia. Wiadomo - kropla drąży skałę, każde zwiedzanie muzeum, każdy spektakl, każdy pokaz filmu z audiodeskrypcją mają więc ogromny sens. Im więcej jest takich wydarzeń, tym więcej osób może się o nich dowiedzieć.\nDzięki audiodeskrypcji filmów mogę poznać kanon zarówno polskiego, jak i światowego kina.\nMogę dyskutować ze znajomymi i przyjaciółmi o spektaklach teatralnych, bo widziałem je z AD.\nMogę wreszcie, na równi z innymi, być uczestnikiem zwiedzania muzealnego. Coraz więcej dzieje się w zakresie dostępności i to dobrze. Jest jednak nadal ogromna potrzeba konkretnych działań, żeby to, co nas otacza, było dostępne dla wszystkich.\nStrona | 34\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych\nPrzemysław Zdrok – z wykształcenia teatrolog i polonista, autor audiodeskrypcji i napisów dla niesłyszących do filmów i programów telewizyjnych oraz audiodeskrypcji do spektakli teatralnych i ekspozycji muzealnych. Współpracuje z wieloma organizacjami pozarządowymi i instytucjami wspierającymi dostępność kultury dla osób z dysfunkcjami wzroku i słuchu, m.in. z Fundacją Kultury bez Barier,\nFundacją Barak Kultury, Fundacją Mili Ludzie. Mieszka w Poznaniu.\nOdwiedzanie instytucji kultury wraz z osobami z niepełnosprawnościami jest ogromnie cenne.\nPozwala sprawdzić, które przeznaczone dla nich udogodnienie sprawdzają się najlepiej, a które należy jeszcze udoskonalić. Doświadczenie to utwierdziło mnie w przekonaniu, że kontakt z kulturą jest niezbędny i warto pracować nad tym, aby była ona dostępna dla każdego. Wiele spośród odwiedzanych podczas rajdu instytucji udowodniło, że jest to możliwe.\nWielką wartością naszych wypraw była możliwość spotkania niezwykłych, pełnych pasji osób zarówno pośród pracowników muzeów, jak i uczestników rajdów. Bijąca od nich pozytywna energia dała mi ogromny zapał do dalszej pracy i wiarę w to, że nie ma takich barier, których nie dałoby się pokonać.\nAndrzej Zugaj - filolog, kulturoznawca, autor publikacji z zakresu kultury polskiej i rosyjskiej po II wojnie światowej; pracownik Działu\nEdukacji, Informacji i Wydawnictw Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów; redaktor naczelny czasopisma internetowego\n„Muzealnictwo.com; w latach 2011-2017 członek kolegium redakcyjnego rocznika \"Muzealnictwo\".\nRajdy po muzeach mają sens i w moim odczuciu są bardzo potrzebne.\nDla muzeów to świetna okazja do uzyskania informacji na temat jakości swojej oferty skierowanej do widzów o specjalnych potrzebach, a także do zebrania wskazówek, co można zrobić, by jeszcze lepiej prezentować swoje zbiory WSZYSTKIM zwiedzającym. Dla uczestników jest to możliwość dotarcia do miejsc, do których wybrać się indywidualnie jest dużo trudniej.\nFundacja Kultury bez Barier powstała w odpowiedzi na marzenia o pełnym włączeniu osób wykluczonych, w tym głównie niepełnosprawnych, w naturalny rytm życia kulturalnego i społecznego. Podejmowane działania mają prowadzić do tworzenia mentalnych i technicznych warunków gwarantujących osobom z niepełnosprawnością wzroku i słuchu samodzielność i komfort w czasie wizyty w kinie, teatrze, muzeum i galerii. Systematyczne i powszechne udostępnianie przestrzeni kultury ma być także, kierowanym do wszystkich,\nStrona | 35\n\n„Tydzień kultury bez barier w Polsce” podsumowanie wizyt studyjnych zaproszeniem do dialogu o potrzebie i możliwościach budowania społeczeństwa otwartego, świadomego, wolnego od stereotypów i uprzedzeń. Realizując swoje cele Fundacja Kultury bez\nBarier Inicjuje wydarzenia kulturalne i społeczne, prowadzi szkolenia, warsztaty, przygotowuje skrypty audiodeskrypcji i napisy dla niesłyszących, promuje ideę społeczeństwa „bez barier” oraz dobre praktyki podpatrywane na całym świecie. Zachwyćmy się Kulturą bez Barier!\nStrona | 36", "token_count": 23578}
+{"added": "2026-09-07", "author": "Fundacja Kultury bez Barier", "created": "2018-11-19", "id": "kultura_bez_barier_pl_jak_udostepniac_kulture", "license": "CC-BY-SA-3.0", "source": "kultura_bez_barier_pl", "text": "Publikacja została zrealizowana jako część projektu „Kultura. Rajdy bez barier” dofinansowanego przez Narodowe Centrum Kultury w ramach programu Kultura Interwencje 2018.\nPublikacja jest dostępna na licencji CC BY-SA.\n\nultura może być dostępna dla każdego, także dla osób\nK z niepełnosprawnościami. Może, jeśli tylko artyści, menedżerowie i pracownicy instytucji kultury chcą ją taką uczynić i wiedzą, jak to zrobić. Nasza publikacja ma działać w obu tych przestrzeniach. Z jednej strony, mamy nadzieję, że każdy, kto po nią sięgnie, zechce zrobić coś, nawet najmniejszego, by dostosować pewien wycinek kultury do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Z drugiej strony, chcemy, by dzięki tej publikacji były rozwiewane wątpliwości, które czasami nawiedzają osoby przygotowujące wydarzenia spod znaku kultury bez barier.\nPublikacja jest nietypowa, różni się zdecydowanie od tych, zresztą nielicznych, które pojawiały się do tej pory. Nasze opracowanie to zbiór odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania. Formuła FAQ, mamy nadzieję, sprawdzi się znakomicie. Siłą udzielanych odpowiedzi jest fakt, że ich autorami są przede wszystkim osoby z niepełnosprawnościami, aktywni uczestnicy i uczestniczki życia kulturalnego. Wiele z pytań i odpowiedzi zaistniało w czasie tegorocznych Kulturalnych Rajdów bez Barier, ale w opracowaniu odwołujemy się również do doświadczeń z lat poprzednich, do rajdów, w czasie których odwiedzaliśmy instytucje kultury działające w innych rejonach Polski.\nMamy nadzieję, że nasza publikacja pomoże tym doświadczonym działać jeszcze lepiej, a tym niedoświadczonym zrobić pierwszy krok.\n\nNAJCZĘŚCIEJ\nZADAWANE\nPYTANIA\n\nOGÓLNE INFORMACJE O DOSTĘPNOŚCI\n1. W mojej instytucji obowiązują bilety ulgowe dla osób z niepełnosprawnościami, jak sprawdzić czy osoba ma niepełnosprawność i jakiego rodzaju? 10\n2. O czym pamiętać przygotowując dostępny spektakl? 10\n3. O czym pamiętać przygotowując pokaz filmowy? 11\n4. Kim jest koordynator dostępności? 12\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ WZROKU\n1. Jak przygotować materiały dotykowe? 14\n2. Czy ścieżki prowadzące dla osób z niepełnosprawnością wzroku powinny znajdować się także w budynku? 15\n3. Co dla osoby z niepełnosprawnością wzroku jest lepsze:\nsamodzielne zwiedzanie z audioprzewodnikiem i z wykorzystaniem ścieżki prowadzącej czy żywy przewodnik? 15\n4. Na co zwracać uwagę przy projektowaniu wystawy dla osoby słabowidzącej? 15\n5. Jakie rodzaje obiektów do dotykania są najbardziej lubiane przez osoby z niepełnosprawnością wzroku – oryginał, tyflografika czy trójwymiarowy model eksponatu? 16\n6. Przewodnik muzealny i asystent osoby niewidomej - kto w jaki sposób wspiera osoby z niepełnosprawnością wzroku podczas wizyty w instytucji kultury? 17\n7. Jak zaplanować czas zwiedzania z audiodeskrypcją i dotykaniem eksponatów? 18\n8. Czy warsztaty parateatralne są dobrym pomysłem dla grupy osób z niepełnosprawnością wzroku? 18\n9. Jak długa powinna być audiodeskrypcja do jednego obiektu? 18\n10. Czym się różni audiodeskrypcja muzealna od teatralnej i filmowej? 19\n11. Jak przygotować informację dostępną dla osób z niepełnosprawnością wzroku w mediach społecznościowych? 20\n12. Czy osoby z niepełnosprawnością wzroku mogą uczestniczyć w planowym zwiedzaniu wraz z osobami pełnosprawnymi? 21\n13. Dlaczego aplikacje dedykowane osobom z niepełnosprawnością wzroku powinny być w pierwszej kolejności zaprojektowane dla systemu iOS niż na Androida? 21\nAINATYP\nENAWADAZ\nJEICŚĘZCJAN\n............................................................\n..................................\n.........................................\n................................................................\n..........................................................\n.....................................................\n...................................................\n..................................................................................................\n.................................................................\n.............................................................................\n.....................................................................................................\n......................................................................\n.....................\n...........\n.................\n........................\n..........................................................................\n\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ SŁUCHU\n1. Jaka jest różnica między „Głuchy” a „głuchy”? Jakie określenia osoby niesłyszącej należy stosować? 23\n2. Czy osoby g/Głuche czytają z ruchu warg? 23\n3. Skąd mam wiedzieć jaki sposób komunikacji preferuje osoba niesłysząca? 24\n4. Czym się różni system FM od pętli indukcyjnej? 24\n5. Pętla indukcyjna nie działa, dlaczego? 26\n6. Co to jest SJM i PJM? 26\n7. Jak mam sprawdzić czy tłumacz, z którym chcę współpracować, posługuje się PJM? 26\n8. Gdzie mogę znaleźć tłumacza PJM? 27\n9. Jak współpracować z tłumaczem języka migowego? 27\n10. Czy osoby G/głuche są zainteresowane wydarzeniami muzycznymi? 28\n11. W mojej instytucji wyświetlane są filmy z napisami angielskimi.\nW jaki sposób wtedy wyświetlić napisy dla niesłyszących? 28\n12. Napisy dla niesłyszących, napisy polskie, transkrypcja – co oznaczają? Jak przygotować dobre napisy dla niesłyszących? 29\n13. Czy przygotowanie przewodnika w polskim języku migowym do wystawy, np. na tablecie lub w formie aplikacji, ma sens? 30\n14. Na co zwracać uwagę przy oprowadzaniu/warsztatach z udziałem osób g/Głuchych i słabosłyszących? 32\n15. Jak promować wydarzenia dostępne dla osób g/Głuchych i słabosłyszących? 33\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB ZE SPEKTRUM AUTYZMU\n1. Co to jest przed-przewodnik i czy jest konieczny? 36\n2. W jaki sposób przygotować przedprzewodnik dla osób ze spektrum autyzmu? 36\n3. Gdzie umieścić przedprzewodnik dla osób ze spektrum autyzmu? 36\n4. Czy osoby ze spektrum autyzmu chętnie biorą udział w aktywnościach ruchowych? 37\n5. Na jakie wydarzenia zapraszać osoby ze spektrum autyzmu? 37\n6. Jak się dobrze przygotować do wizyty osób ze spektrum autyzmu w naszej instytucji? 37\nAINATYP\nENAWADAZ\nJEICŚĘZCJAN\n.........................................................................\n.....................................................\n......................................................................................................\n............................................\n............................................................\n........................................................................................\n...........................................................................................\n................................................................\n....................................\n..........\n..........................\n.....................\n............................\n................................................................\n.............................................................................................\n.........................................\n..........................................................................................\n.............\n.........................................................................\n......................\n...........................................................................\n\n7. Osoba ze spektrum autyzmu czy z zespołem Aspergera?\nCo oznaczają dokładnie te określenia? 38\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ\n1. Co to jest tekst łatwy do czytania i rozumienia? 40\n2. Jakie są standardy opracowania informacji w tekście łatwym do czytania? 40\n3. Co powinniśmy wiedzieć przed wizytą osób z niepełnosprawnością intelektualną w naszej instytucji? 40\n4. Jak współpracować z asystentami osób z niepełnosprawnością intelektualną by wizyta była satysfakcjonująca dla wszystkich stron? 41\n5. Jak liczna powinna być grupa osób z niepełnosprawnością intelektualną na warsztatach? 41\nUCZESTNICY\nAINATYP\nENAWADAZ\nJEICŚĘZCJAN\n...........................................................\n............................................\n......................................................................................................\n...................................................................\n.................................................................................................................\n.........................................................................\n\nOGÓLNE\nINFORMACJE\nO DOSTĘPNOŚCI\n\nW mojej instytucji obowiązują bilety ulgowe dla osób z niepełnosprawnościami, jak sprawdzić czy osoba ma niepełnosprawność i jakiego rodzaju?\nWiększość osób z niepełnosprawnością posiada legitymację osoby niepełnosprawnej lub orzeczenie o niepełnosprawności. Z legitymacji można odczytać rodzaj niepełnosprawności, ponieważ jest na niej zapisany symbol niepełnosprawności, np. 03-L oznacza zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu (to oznaczenie będą miały osoby z niepełnosprawnością słuchu),\n04-O oznacza choroby narządu wzroku itd.\nUwaga! Na nowych legitymacjach osoby niepełnosprawnej nie ma widocznego symbolu niepełnosprawności, można go odczytać tylko przez zeskanowanie kodu QR na legitymacji.\nO czym pamiętać przygotowując dostępny spektakl?\nSpektakl będzie w pełni dostępny dla osób z niepełnosprawnościami, gdy zostaną zapewnione:\n• audiodeskrypcja dla niewidomych\n• tłumaczenie na polski język migowy (PJM) dla G/głuchych\n• napisy dla niesłyszących\n• pętla indukcyjna dla osób słabosłyszących\nNajważniejszą informacją jest to, że napisy dla niesłyszących, audiodeskrypcja do spektaklu, tłumaczenie na polski język migowy, inaczej niż w przypadku filmu,\nICŚONPĘTSOD\nO\nEJCAMROFNI\nENLÓGO\n\nmuszą być podawane na żywo. Przed dostępnym spektaklem powinna odbyć się próba, w czasie której zostaną sprawdzone wszystkie udogodnienia.\nDo przygotowania napisów dla niesłyszących, tłumaczenia na język migowy oraz audiodeskrypcji niezbędne są nagranie wideo ze spektaklu oraz scenariusz przedstawienia.\nAby zapewnić dobry odbiór udogodnień przez osoby z niepełnosprawnościami:\n• Teatr powinien zapewnić osobom niesłyszącym miejsca, z których najlepiej widać napisy i tłumacza języka migowego\n• Światło kierowane na scenę w czasie spektaklu nie powinno oświetlać napisów, wtedy są one nieczytelne\n• Jeśli pętla indukcyjna jest rozłożona na części sali, osoby słabosłyszące muszą dostać miejsca objęte działaniem pętli indukcyjnej\n• Osoby słabosłyszące bardzo często do pełnego odbioru spektaklu potrzebują obu udogodnień\n– napisów dla niesłyszących i pętli indukcyjnej. Nie można „posadzić” takiej osoby w miejscu gdzie działa pętla indukcyjna, a nie widać napisów.\n• Osoby niewidome z reguły przychodzą z asystentami, natomiast jeśli przychodzą same, ktoś powinien do nich podejść i dać im słuchawki do audiodeskrypcji.\nO czym pamiętać przygotowując pokaz filmowy?\nPokaz filmowy będzie w pełni dostępny, gdy zostaną zapewnione:\n• audiodeskrypcja dla niewidomych\n• tłumaczenie na polski język migowy (PJM) dla G/głuchych zarówno w filmie\nICŚONPĘTSOD\nO\nEJCAMROFNI\nENLÓGO\n\njak i podczas dyskusji przed/po filmie\n• napisy dla niesłyszących, także na żywo podczas dyskusji\n• pętla indukcyjna dla osób słabosłyszących\nUWAGA! Do filmów zagranicznych trzeba nagrać lektora, który przeczyta polską ścieżkę dialogową i drugiego lektora, który przeczyta tekst audiodeskrypcji. Do filmów polskich niezbędne są polskie napisy dla niesłyszących.\nAby zapewnić dobry odbiór filmu wszystkim osobom na sali:\n• Tłumacz języka migowego powinien być możliwie jak największy, tak aby jego ręce były dobrze widoczne nawet z końca sali kinowej\n• Osoby niewidome powinny przed wejściem dostać słuchawki do audiodeskrypcji\n• Jeśli pętla indukcyjna jest rozłożona na części sali, osoby słabosłyszące muszą dostać miejsca w sektorze, w którym działa pętla indukcyjna\n• Jeśli przed lub po filmie jest dyskusja, niezbędne jest zapewnienie tłumacza języka migowego dla osób g/Głuchych, dla osób słabosłyszących pętla indukcyjna może być niewystarczającym rozwiązaniem i jeśli są możliwości techniczne, warto zapewnić napisy na żywo.\nKim jest koordynator dostępności?\nKoordynator dostępności to pracownik instytucji, który zajmuje się koordynacją i inicjowaniem działań dostępnościowych w swojej instytucji. Do jego obowiązków mogą należeć: organizacja szkoleń z obsługi widzów z niepełnosprawnościami, właściwa promocja wydarzeń dostępnych, okresowy audyt dostępności instytucji.\nKoordynator musi mieć wiedzę na temat różnych niepełnosprawności, popartą stosownym dokumentem potwierdzającym udział w szkoleniu czy innych formach kształcenia.\nIdealna sytuacja jest, jeśli w instytucji stanowisko koordynatora dostępności jest odrębną jednostką, nie dodatkowym zakresem obowiązków dla pracownika.\nICŚONPĘTSOD\nO\nEJCAMROFNI\nENLÓGO\n\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB\nZ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ\nWZROKU\n\nJak przygotować materiały dotykowe?\nMateriały dotykowe można przygotować samodzielnie, można też zlecić ich wykonanie zewnętrznej firmie. W pierwszym przypadku uzyskamy zapewne niskobudżetową kopię z papieru i kleju czy plasteliny, w drugim możemy się pokusić o model 3D czy trwałą tyflografikę z plastyku. Jeśli decydujemy się na pracę samodzielną musimy pamiętać, że materiały dotykowe muszą być przede wszystkim funkcjonalne, stąd przygotowując kopię obrazu czy rzeźby należy się skupić na najważniejszych elementach, dać np. kontury twarzy, ale niekoniecznie odzwierciedlać wszystkie zmarszczki. Materiały dotykowe muszą być w miarę trwałe, stąd lepiej sprawdzi się np. klej typu superglue, który pozostawi niezmienną wypustkę na kartonie, niż miękka plastelina. I wreszcie – materiały dotykowe muszą być wyskalowane, przygotowując kopię pamiętajmy o proporcjonalnym zmniejszaniu lub zwiększaniu elementów i odległości pomiędzy poszczególnymi detalami.\nTyflografiki to dwuwymiarowe grafiki, na których zaznaczono wypukłościami najważniejsze elementy dzieła; należy zadbać o to, by zachowane zostały proporcje dzieła. Tyflografiki można wyprodukować samemu przy użyciu folii tyflograficznej lub zlecić ich przygotowanie firmie zewnętrznej. Najdroższe jest przygotowanie pierwszej tyflografiki, stąd jeśli już zlecamy ich wykonanie, warto zaopatrzyć się w większą ilość kopii.\nMakiety przestrzenne są często wykorzystywane do prezentowania przestrzeni miast i instytucji; są wówczas zbiorem trójwymiarowych kopii oryginalnych, znajdujących się na danym terenie obiektów. Wykonaniem makiety najczęściej zajmują się wyspecjalizowane w tej działalności firmy.\nModele 3D – są to trójwymiarowe kopie oryginalnych eksponatów. Tworzy się je do obiektów dużych lub bardzo małych, których nie można dokładnie poznać dotykając oryginału, np. budynki, duże pomniki czy dzieła miniaturowe. Modele 3D sprawdzą się również jako kopie obiektów, których po prostu nie wolno dotykać, są to np. naprawdę kruche czy wyjątkowo cenne rzeźby. Modele 3D cieszą się zwykle dużą popularnością wśród widzów z niepełnosprawnością wzroku, wykonanie takich obiektów wiąże się jednak najczęściej ze stosunkowo dużymi kosztami, albo wymaga czasu i zdolności manualnych. Jedną z najtańszych wersji modeli 3D są wydruki z drukarek trójwymiarowych, a koszty ograniczamy najbardziej wtedy, gdy jesteśmy posiadaczami takiej drukarki. Podobnie jak w przypadku tyflografik, najdroższa jest zawsze pierwsza kopia, każda następna jest sporo tańsza.\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n\nCzy ścieżki prowadzące dla osób z niepełnosprawnością wzroku powinny znajdować się także w budynku?\nŚcieżki prowadzące to ciąg wypukłych lub wklęsłych linii umieszczonych w podłożu. Ścieżki stanowią dotykowe oznakowanie trasy wolnej od przeszkód i mają doprowadzać do konkretnych miejsc typu budynek, przystanek, informacja.\nŚcieżki prowadzące są najczęściej wykorzystywane zarówno na zewnątrz budynków, jak i w ich środku. Osoby niewidome podkreślają, że linie prowadzące dają im poczucie bezpieczeństwa, a mądrze przygotowane z pewnością pomogłyby zwiedzać przestrzenie wystaw. Nie chodzi przy tym o to, by ścieżka prowadziła do każdego, prezentowanego na ekspozycji obiektu, ale by przede wszystkim pozwoliła odnaleźć i zachować kierunek zwiedzania. Ważne jest również to, że zbyt duża liczba przecinających się ze sobą ścieżek może w efekcie utrudnić orientację w przestrzeni. Koniecznie należy też pamiętać o tym, żeby ścieżki naprawdę były bezpieczną drogą dla osoby niewidomej, stąd nie wolno ich zastawiać, na przykład materiałami reklamowymi.\nCo dla osoby z niepełnosprawnością wzroku jest lepsze: samodzielne zwiedzanie z audioprzewodnikiem i z wykorzystaniem ścieżki prowadzącej czy żywy przewodnik?\nZwiedzanie wystawy z audio przewodnikiem i z wykorzystaniem ścieżki prowadzącej jest sytuacją dosyć komfortową i dającą osobie z niepełnosprawnością wzroku możliwość samodzielnej podróży przez ekspozycję. Ścieżka musi być jednak przygotowana w ten sposób, by było wiadomo w którym momencie należy wysłuchać opisu konkretnego eksponatu, jeśli zawarte w audio przewodniku opisy nie uruchamiają się automatycznie w pobliżu poszczególnych dzieł. Połączenie audio przewodnika i ścieżki dotykowej jest więc rozwiązaniem satysfakcjonującym, ale możliwość spotkania z kompetentnym, umiejącym oprowadzać osoby niewidome przewodnikiem jest zawsze sytuacją bardziej pożądaną, gwarantującą pełniejsze zwiedzenie wystawy.\nNa co zwracać uwagę przy projektowaniu wystawy dla osoby słabowidzącej?\nOsoby słabowidzące mają trochę inne potrzeby niż osoby niewidome, starają się bowiem wykorzystywać wzrok. Ich widzenie jest jednak zawsze dysfunkcyjne.\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nPrzygotowując wystawę uwzględniającą potrzeby osób słabo widzących należy przede wszystkim jak najczęściej wykorzystywać kontrasty oraz zadbać o właściwe oświetlenie sal ekspozycyjnych i samych eksponatów. W zależności od przyczyny i rodzaju ubytku wzroku, osoby słabowidzące dzielą się na takie, które lepiej widzą w ciemnych pomieszczeniach i takie, które preferują jasne pomieszczenia. Nie ma więc idealnego oświetlenia, które pasowałoby wszystkim.\nSzukając kompromisu warto projektować sale, które nie będą ani zbyt jasne ani za ciemne. Zawsze natomiast niekorzystne będzie światło świecące prosto w oczy oraz silne, jasne światło, którego źródło znajduje się w podłożu. Właściwe oświetlenie eksponatów oznacza, że będą one na przykład rozjaśnione światłem punktowym lub będą dobrze oświetlone, jeśli znajdują się w gablotach. Osobom słabo widzącym warto też zaoferować lupy do oglądania eksponatów w mocnym przybliżeniu.\nW przypadku multimediów warto zaprojektować wystawę tak, by obiekty na ekranach nie zmieniały się zbyt szybko. Osoby słabowidzące potrzebują więcej czasu by przyjrzeć się jednemu elementowi, a zmieniające się co kilka sekund obrazy uniemożliwiają im taki wgląd. Gdy mamy ekrany multimedialne interaktywne, powinna być tam opcja kontrastu i powiększania czcionki.\nNależy też uważać z przezroczystymi elementami typu przeszklone drzwi, na które osoby słabowidzące mogą wpaść. Aby uniknąć takich sytuacji, przeszklone drzwi powinny być oznakowane kontrastowymi naklejkami.\nJakie rodzaje obiektów do dotykania są najbardziej lubiane przez osoby z niepełnosprawnością wzroku – oryginał, tyflografika czy trójwymiarowy model eksponatu?\nNieodmiennie każda osoba z niepełnosprawnością wzroku podkreśla, że najbardziej pożądanym obiektem do dotykania jest oryginał. Jeśli opcja taka zostaje w danej instytucji kultury dopuszczona, warto zainwestować w rękawiczki lateksowe. Są one cieńsze od materiałowych i nie mają szwów na opuszkach palców. Pozwalają, dzięki temu, lepiej poczuć wypukłości obiektu i dokładniej go poznać, chronią przy tym oryginał przed zabrudzeniem czy niekorzystnym zanieczyszczeniem chemicznym, które mogłyby się zdarzyć w wypadku dotykania eksponatów gołymi rękami.\n\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nNa drugim miejscu, wśród preferowanych obiektów do dotykania, są modele przestrzenne, a na trzecim tyflografiki. Te ostatnie są jednak najtańsze i najszybsze w przygotowaniu, a zawsze lepszym rozwiązaniem jest stworzenie możliwości dotykowego poznania eksponatu, niż rezygnacja z takiej formy udostępnienia dzieła.\nNależy przy tym pamiętać, że sam dotyk nie wystarczy do poznania obiektu przez osobę z niepełnosprawnością wzroku. Potrzebna jest jeszcze audiodeskrypcja, i dopiero połączenie tych dwóch źródeł informacji daje osobie z niepełnosprawnością wzroku szansę na poznanie dzieła sztuki.\nPrzewodnik muzealny i asystent osoby niewidomej - kto w jaki sposób wspiera osoby z niepełnosprawnością wzroku podczas wizyty w instytucji kultury?\nJeśli w zwiedzaniu wystawy uczestniczy kilka osób z niepełnosprawnością wzroku, wygodnym rozwiązaniem jest zapewnienie asystenta dla każdego widza z dysfunkcją wzroku. Asystent pomoże nie tylko w poruszaniu się po budynku i wystawie, ale też będzie mógł opisywać dotykane obiekty. W takiej sytuacji\n\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD przewodnik może skupić się wyłącznie na prowadzeniu całej grupy. Warto pamiętać o tym, żeby dać trochę czasu na „obejrzenie” obiektów, ponieważ osoby niewidome i słabowidzące nie są w stanie jednocześnie słuchać opowieści przewodnika i audiodeskrypcji asystenta.\nJak zaplanować czas zwiedzania z audiodeskrypcją i dotykaniem eksponatów?\nKażde zwiedzanie z audiodeskrypcją i dotykaniem eksponatów jest dłuższe niż tradycyjne zwiedzanie wystawy. Opisanie i udostępnienie do dotykania jednego obiektu może zająć nawet kilkanaście minut, a całe zwiedzanie nie powinno być dłuższe niż standardowe oprowadzanie po ekspozycji. W czasie tradycyjnego, półtoragodzinnego zwiedzania ekspozycji możliwe jest więc pokazanie osobom niewidomym i niedowidzącym zaledwie kilku obiektów, co nie oznacza wcale, że zwiedzanie zostanie uznane przez tych widzów za mało atrakcyjne.\nCzy warsztaty parateatralne są dobrym pomysłem dla grupy osób z niepełnosprawnością wzroku?\nOsoby niewidome od urodzenia często nie znają niektórych ruchów i gestów funkcjonujących w świecie osób widzących. Stąd niejednokrotnie nie czują się komfortowo w sytuacji warsztatów parateatralnych, ponieważ nie do końca wiedzą, co i jak mają pokazywać / odgrywać. Dobrym rozwiązaniem, mogącym zachęcić takie osoby do wzięcia udziału w warsztacie, jest zapewnienie asystenta, który pokaże jak poprawnie wykonać dany ruch czy gest. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku osób, które straciły wzrok. One częściej i swobodniej włączają się w warsztaty parateatralne.\nJak długa powinna być audiodeskrypcja do jednego obiektu?\nBadania przeprowadzone wśród osób z niepełnosprawnością wzroku wskazują, że długość pojedynczego opisu audio deskryptywnego nie powinna przekraczać 3 – 4 minut. Oznacza to, że w przypadku tworzenia skryptu audio deskrypcji, tekst nie powinien być dłuższy niż 3600 – 4000 znaków.\n\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nCzym się różni audiodeskrypcja muzealna od teatralnej i filmowej?\nAudiodeskrypcja do dzieła sztuki plastycznej jest tekstem samodzielnym, dającym możliwość pełnego poznania opisywanego obiektu w każdym miejscu i czasie.\nAudiodeskrypcja do dzieł audiowizualnych ma sens wyłącznie wtedy, gdy odtwarza się ją razem z dziełem, do którego została stworzona. To najważniejsza różnica. Druga, równie ważna to fakt, że audiodeskrypcja do dzieła sztuki plastycznej jest jedną, spójną narracją, podczas gdy audiodeskrypcja do filmu czy sztuki teatralnej jest podzielona na wiele, zwykle krótkich, części / fragmentów, które mają sens jedynie w zestawieniu z konkretną sekwencją dzieła audiowizualnego. Opis audiodeskryptywny w filmach i spektaklach pojawia się tylko w przerwach pomiędzy dialogami i, dodatkowo, nie powinien zagłuszać innych, ważnych dźwięków.\nZasady tworzenia audiodeskrypcji zostały opisane w niniejszej publikacji:\nAudiodeskrypcja – zasady tworzenia\n\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nJak przygotować informację dostępną dla osób z niepełnosprawnością wzroku w mediach społecznościowych?\nZamieszczane w mediach społecznościowych informacje będą dostępne dla osób niewidomych i słabowidzących, jeśli:\nwszystkie materiały audiowizualne (zdjęcia, filmy) zostaną opatrzone opisem audiodeskryptywnym. Opis zdjęcia powinien być zwięzły i mieścić się w 2 – 3 zdaniach.\n\nUKORZW\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nCzy osoby z niepełnosprawnością wzroku mogą uczestniczyć w planowym zwiedzaniu wraz z osobami pełnosprawnymi?\nTak, jeśli tylko mają na to ochotę. Osoby z niepełnosprawnością wzroku powinny jednak mieć świadomość, że w czasie takiego zwiedzania będą zmuszone zrezygnować z opisów audiodeskryptywnych i z możliwości dotykania eksponatów.\nZ drugiej strony, osoby pełnosprawne mogą zawsze brać udział w zwiedzaniu przygotowanym z myślą o osobach z niepełnosprawnością wzroku. Muszą jednak pamiętać, że podczas takiego zwiedzania będą prezentowane opisy AD, a osoby niewidome i niedowidzące będą też mogły dotykać niektórych eksponatów.\nDlaczego aplikacje dedykowane osobom z niepełnosprawnością wzroku powinny być w pierwszej kolejności zaprojektowane dla systemu iOS niż na Androida?\nOsoby z niepełnosprawnością wzroku w większości korzystają z iPhone’ów ze względu na dostępny dla nich interfejs iOS. Inne systemy mają dużo słabiej rozwiniętą opcję odczytywania zawartości ekranu. Projektując aplikację dla osób niewidomych i słabowidzących w pierwszej kolejności należy więc przygotować wersję na iOS, inaczej nie będzie ona dostępna dla dużego grona osób z dysfunkcją wzroku.\nJeśli chodzi o komputery, tutaj jest większa różnorodność, co prawda laptopy Mac mają wbudowaną opcję czytania ekranu, ale i dla Windowsa są dostępne różne, darmowe programy czytające, stąd nie ma tu aż takiej dominacji jednego systemu.\n\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB\nZ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ\nSŁUCHU\n\nJaka jest różnica między „Głuchy” a „głuchy”? Jakie określenia osoby niesłyszącej należy stosować?\nGłuchy oznacza członka określonej mniejszości językowej – osobę, dla której język migowy (w Polsce polski język migowy - PJM) jest pierwszym i/lub preferowanym sposobem porozumiewania się. Do tak rozumianych Głuchych mogą należeć osoby całkowicie niesłyszące, niedosłyszące, a także CODA. Istotną rolę odgrywa w tym przypadku poczucie tożsamości danej osoby, rodzaj i głębokość uszkodzenia słuchu nie mają znaczenia. Raczej nie zdarza się jednak, aby dołączyły do tej społeczności osoby późnoogłuchłe. Termin ten odnosi się do kwestii kulturowych, w odróżnieniu od pojęcia raczej medycznego - głuchy.\nGłusi, tak jak inne grupy kulturowe, mają swój język, tradycje, zwyczaje, instytucje oraz poczucie odrębności, na którym zasadza się wspólna tożsamość – to tzw.\nKultura Głuchych. Dla osób Głuchych język polski jest najczęściej językiem drugim, obcym i znajomość polszczyzny jest w środowisku osób Głuchych bardzo zróżnicowana.\nOsoby głuche to osoby, które nie słyszą, ale nie utożsamiają się z kulturą Głuchych.\nW praktyce używania języka polskiego istnieje uniwersalny zapis g/Głuchy, który obejmuje obie grupy – kulturową i nieidentyfikującą się z Kulturą Głuchych, warto pamiętać, że jeśli piszemy o konkretnej osobie, która jednoznacznie identyfikuje się z Kulturą Głuchych, możemy napisać np. Jan Kowalski – osoba Głucha\n• słabosłyszący, osoba słabosłysząca – tym pojęciem objęte są osoby, które mają wrodzony ubytek słuchu oraz te, które ogłuchły w trakcie swojego życia, większość osób w tej grupie komunikuje się werbalnie i korzysta z takich urządzeń jak aparaty słuchowe, implanty ślimakowe, systemy FM, pętle indukcyjne.\nUwaga! Nie używamy nazwy głuchoniemy! Była ona używana w przeszłości jako określenie osób Głuchych, ale obecnie jest to pojęcie obraźliwe dla społeczności Głuchych, którzy posługują się w komunikacji polskim językiem migowym.\nCzy osoby g/Głuche czytają z ruchu warg?\nNie. Osoby g/Głuche nie czytają z ruchu warg, a odczytują. Czytanie odnosi się do książek, artykułów itp. Kiedy mówimy o czytaniu, pojawia się również myśl,\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD że wszystko rozumiemy, że wszystko udało nam się zidentyfikować. Natomiast w przypadku odczytywania z ruchu warg niezwykle trudno jest uzyskać stuprocentową identyfikację wszystkich wypowiedzianych słów. Osoby z niepełnosprawnością słuchu często rozumieją komunikat dzięki znajomości kontekstu całej wypowiedzi/sytuacji. Ta forma komunikacji w większości przypadków opiera się więc na intuicji.\nOdczytywanie mowy z ust jest bardzo trudne. W jednej rozmowie może pojawić się wiele czynników, które utrudniają odbiór treści:\n• złe oświetlenie;\n• przesadne mówienie głośno/wolno – osoby g/Głuche uczą się odczytywania mowy w naturalnych warunkach, więc kiedy rozmówca zaczyna przesadnie artykułować głoski, zniekształca układ ust;\n• Jedzenie, żucie gumy, palenie papierosa w trakcie rozmowy;\n• Kręcenie głową, zasłanianie ust ręką, odwracanie się.\nSkąd mam wiedzieć jaki sposób komunikacji preferuje osoba niesłysząca?\nZ obserwacji lub narzuconego przez rozmówcę sposobu komunikacji. Obserwując zachowania osób, możemy zauważyć, czy patrzy ona na usta rozmówcy, czy używa języka migowego. Czasem osoba niesłysząca mówi bardzo niewyraźnie, ale preferuje mówienie, należy to uszanować. W ostateczności, kiedy nie jesteśmy w stanie zrozumieć komunikatu, możemy poprosić o napisanie tej informacji na kartce/w telefonie.\nKiedy nie jesteśmy pewni, jak się komunikuje dana osoba, zapytajmy. Pytanie może wydawać się niekomfortowe, ale tak naprawdę pozwoli na zbudowanie przyjaznej atmosfery i da poczucie pewności obu stronom.\nCzym się różni system FM od pętli indukcyjnej?\nZarówno system FM, jak i pętla indukcyjna wspomagają słyszenie z aparatów słuchowych.\nSystem FM jest spersonalizowanym urządzeniem, które pasuje do konkretnego modelu aparatu słuchowego. Składa się z nadajnika, mikrofonu i odbiornika.\nOdbiornikami są albo specjalne nakładki na aparaty słuchowe, które przechwytują\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD sygnał radiowy z nadajnika, albo same aparaty słuchowe, jeśli komunikują się one bezprzewodowo z nadajnikiem. Obecne aparaty słuchowe łączą się z systemem FM poprzez bluetooth. Możemy też wyróżnić systemy FM z pętlą indukcyjną – wtedy możemy je wykorzystać do każdego aparatu słuchowego, który ma program cewki indukcyjnej. Ten rodzaj systemu FM ma zastosowanie, kiedy mamy w grupie dwie lub więcej osób, które chcą korzystać z takiego sprzętu. Wówczas wystarczy jeden mikrofon (nadajnik) do kilku odbiorników. Mikrofon z nadajnikiem trzyma osoba mówiąca. Mikrofon musi znajdować się w miarę blisko ust, ponieważ im większa odległość tym więcej zakłóceń dźwiękowych.\nPętla indukcyjna jest urządzeniem z którego może korzystać każda osoba posiadająca aparaty słuchowe lub implanty ślimakowe z włączoną cewką indukcyjną.\nW sali, w której jest zainstalowana pętla indukcyjna, osoba korzystająca z aparatów słuchowych będzie słyszeć tak samo siedząc z przodu, jak i z tyłu.\nZ perspektywy osoby słabosłyszącej pętla daje wrażenie czystego dźwięku, który jest przekazywany dosłownie „do ucha”.\nSą różne rodzaje pętli indukcyjnych:\n• przenośne naszyjne – składają się z nadajnika – mikrofonu, który trzyma osoba mówiąca oraz odbiornika, zakładanego najczęściej na szyję\n• przenośne – z tego rozwiązania korzystają instytucje, które nie mają możliwości zainstalowania pętli indukcyjnej na stałe. Pętle stałe najczęściej znajdują się przy stanowiskach obsługi klienta, w kasach, ale także w salach konferencyjnych, na widowni w teatrze i innych pomieszczeniach.\nWażne! Przestrzeń, gdzie znajduje się pętla indukcyjna, powinna być oznakowana znakiem białego, przekreślonego ucha z dolnym indeksem T na niebieskim tle.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nPętla indukcyjna nie działa, dlaczego?\nPętla indukcyjna może nie działać poprawnie z wielu powodów. Najczęściej jest to zła instalacja pętli indukcyjnej lub brak okresowego przeglądu jej działania.\nPętla indukcyjnamoże wymagać okresowej kalibracji. Czasem problem leży jednak nie po stronie instytucji, ale odbiorcy, czyli osoby słabosłyszącej. Aby można było korzystać z pętli indukcyjnej, osoba słabosłysząca musi mieć włączoną cewkę indukcyjną w aparacie. Prawie wszystkie aparaty słuchowe cyfrowe\n(a takie są obecnie sprzedawane, mają cewkę indukcyjną. Jeśli jednak nie będzie ona włączona, nie będzie działać.\nWAŻNE! Każdy sprzęt, który wspomaga słyszenie – aparat słuchowy, implant, pętla indukcyjna czy system FM jest tylko protezą. Żadna technologia nie zastąpi stuprocentowego słyszenia.\nCo to jest SJM i PJM?\nSystem językowo-migowy (SJM) - często jest mylony z naturalnym językiem migowym, jest dla Głuchych sztucznym tworem, ponieważ wypowiedzi budowane są w oparciu o gramatykę języka polskiego.\nPolski język migowy (PJM) – naturalny, intuicyjny język społeczności Głuchych oparty na odbiorze wzrokowym. Posiada własną strukturę lingwistyczną, bardzo ważnym czynnikiem w komunikacji jest kontakt wzrokowy, ekspresja mimiki twarzy oraz ruchy całego ciała.\nJak mam sprawdzić czy tłumacz, z którym chcę współpracować, posługuje się PJM?\nJedną z możliwości sprawdzenia tłumacza jest wgląd do certyfikatu potwierdzającego ukończenie kursu polskiego języka migowego. Możemy również zgłosić się do Stowarzyszenia Polskiego Języka Migowego z prośbą o weryfikację danego tłumacza.\nWarto też poprosić bezpośrednio osoby g/Głuche, które korzystają ze wsparcia tłumaczy, o wskazanie dobrych tłumaczy.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nGdzie mogę znaleźć tłumacza PJM?\nNajbardziej wiarygodnymi organizacjami, w których możemy znaleźć tłumacza\nPJM są:\n• Stowarzyszenie Tłumaczy Polskiego Języka Migowego\n• Organizacje pozarządowe działające na rzecz osób niesłyszących\n• Same osoby g/Głuche są bardzo wiarygodnym źródłem, warto też ich pytać o wskazanie dobrego tłumacza\nJak współpracować z tłumaczem języka migowego?\nTłumacz języka migowego nie pełni roli asystenta osoby g/Głuchej ani opiekuna.\nJego zadaniem jest umożliwienie komunikacji pomiędzy osobą, która nie zna języka migowego a osobą g/Głuchą. Aby mógł wykonywać swoją pracę jak najlepiej, nie może być angażowany do innych czynności poza tłumaczeniem.\nTłumaczy języka migowego obowiązuje etyka tłumacza, która obejmuje m.in.\nwłaściwy strój – ciemne ubrania, na tle których dobrze widać ręce, bezstronność\n– tłumacz nie może opowiadać się po żadnej ze stron, jego zadaniem jest przekazywanie tego, co obie strony chcą sobie powiedzieć, tajemnica zawodowa\n– tłumacze, podobnie jak lekarze czy prawnicy, nie mogą rozmawiać z osobami postronnymi na temat klientów.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nW przypadku wydarzeń kulturalnych, wystąpień publicznych ważne jest wcześniejsze przygotowanie się tłumacza do pracy. Należy przekazać tłumaczowi wszystkie materiały, informacje, które dotyczą danego wydarzenia.\nW przypadku tłumaczenia, które trwa dłużej niż 1 godzinę, powinno być zaangażowanych co najmniej dwóch tłumaczy. Wtedy przez cały czas trwania wydarzenia zapewniona jest wysoka jakość tłumaczenia.\nCzy osoby G/głuche są zainteresowane wydarzeniami muzycznymi?\nWydarzenia z muzyką w roli głównej – koncerty, musicale, imprezy taneczne\n– nie są masowo odwiedzane przez osoby niesłyszące. Większość osób z niepełnosprawnością słuchu nie czerpie naturalnej radości z uczestnictwa w takich wydarzeniach, większość nie czuje potrzeby, by takich wydarzeń poszukiwać. Z drugiej jednak strony są takie osoby G/głuche, które chętnie tańczą, chętnie próbują swych sił w zetknięciu z muzyką. Osób takich jest jednak stosunkowo niewiele.\nW mojej instytucji wyświetlane są filmy z napisami angielskimi. W jaki sposób wtedy wyświetlić napisy dla niesłyszących?\nW zależności od tego czy napisy angielskie są wbudowane w film czy też wyświetlane z oddzielnego źródła, można zastosować kilka rozwiązań.\nJeśli nie możemy wyłączać okresowo napisów obcojęzycznych, napisy dla niesłyszących można wyświetlać nad napisami obcojęzycznymi lub wyświetlić je na górze ekranu.\nJeśli natomiast możemy wyłączyć okresowo napisy obcojęzyczne, wtedy wybieramy jako źródło napisów plik z napisami dla niesłyszących i wyświetlamy film w wersji dostępnej dla osób niesłyszących.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nNapisy dla niesłyszących, napisy polskie, transkrypcja – co oznaczają?\nJak przygotować dobre napisy dla niesłyszących?\nNapisy polskie są zapisem tekstowym dialogów występujących w filmie lub spektaklu. Napisy dla niesłyszących różnią się od nich kilkoma rzeczami, m.in.:\n• Głównym bohaterom przypisywane są określone kolory, dzięki czemu w każdej chwili można zorientować się kto wypowiada daną kwestię, nawet, gdy aktorzy stoją tyłem i nie widać ich ust, gdy na ekranie jest ciemno i aktorzy są niewidoczni;\n• W napisach dla niesłyszących jest informacja o dźwiękach występujących w filmie/spektaklu –informacja ma formę znaków np. nutek (muzyka) lub zapisów słownych np. złowroga muzyka\n• jeśli bohater nie jest widoczny, a z oddali dochodzi jego głos – taka informacja również się pojawia w napisach dla niesłyszących\nTranskrypcja to zapis tekstowy dialogów z filmu/spektaklu w formie pliku tekstowego, bez obrazu. Jest stosowana najczęściej do audycji radiowych, programów telewizyjnych, do których nie możemy zrobić napisów.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nOsoby chcące przygotować dobre napisy dla niesłyszących kierujemy do publikacji dostępnej na stronie Fundacji Kultury bez Barier, gdzie ten temat został opisany bardziej szczegółowo:\nNapisy dla niesłyszących – zasady tworzenia\nCzy przygotowanie przewodnika w polskim języku migowym do wystawy, np. na tablecie lub w formie aplikacji, ma sens?\nJeśli wystawa jest stała, warto rozważyć przygotowanie przewodnika w polskim języku migowym, który pozwoli osobom g/Głuchym zwiedzić ją samodzielnie w każdej chwili. Zamiast dużej liczby tabletów czy telefonów z przewodnikami w PJM do wypożyczenia, lepiej mieć 1-2 urządzenia i założyć, że więcej osób będzie oglądać filmy na stronie instytucji bądź na kanale YouTube.\nWażne! Nagrania z tłumaczeniem wystawy na polski język migowy powinny być w oryginalnej szybkości, nie spowolnione ani nie przyspieszone. Tłumacz powinien być widoczny od pasa w górę i zajmować co najmniej 3⁄4 kadru.\nNagrany przewodnik w PJM nie zastąpi kontaktu z żywym człowiekiem, którego można zapytać i dowiedzieć się więcej o wystawie, instytucji. Stąd warto cyklicznie organizować także oprowadzania po wystawie z tłumaczem PJM.\nW przypadku wystaw czasowych, jedynym sensownym rozwiązaniem, aby udostępnić wystawę osobom g/Głuchym, jest organizacja cyklicznych spotkań na wystawie z udziałem tłumacza języka migowego lub spotkań prowadzonych przez osoby Głuche, które natywnie posługują się PJM. Wtedy można spotkanie tłumaczyć na język polski foniczny, tak aby osoby nieznające języka migowego mogły również uczestniczyć w oprowadzaniu. Głuchy przewodnik, ze względu na znajomość także kultury Głuchych, jest w stanie przekazać informacje w atrakcyjniejszy i bardziej przystępny dla Głuchych odbiorców sposób.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nCoraz częstszą praktyką jest zatrudnianie osób Głuchych w instytucjach kulturalnych, aby to właśnie te osoby tworzyły ofertę dostępną dla swojej grupy i poszerzały świadomość osób pełnosprawnych na temat Kultury Głuchych i polskiego języka migowego. Obecnie w Polsce 7 instytucji zatrudnia lub współpracuje stale z osobami Głuchymi korzystając z ich umiejętności w czasie zwiedzania wystaw i innych działań edukacyjnych:\n• Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki i Muzeum Sztuki Nowoczesnej – współpraca z Danielem Kotowskim – Głuchym artystą, który od kilku lat prowadzi cykliczne oprowadzania w Zachęcie i od niedawna także w MSN\n• Muzeum Śląskie w Katowicach – w dziale Edukacji pracuje Michał Justycki – członek Grupy Artystów Głuchych(GAG)\n• Galeria Labirynt w Lublinie – współpraca z Justyną Kieruzalską - członkini\nGAG\n• Katowice Miasto Ogrodów – pracownikiem jest Kinga Hołda-Justycka – członkini GAG\n• Muzeum Emigracji w Gdyni i Muzeum Miasta Gdyni – współpraca z Joanną\nOlejnik, która przeszła szkolenie na edukatora i oprowadza po wystawach w PJM\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nNa co zwracać uwagę przy oprowadzaniu/warsztatach z udziałem osób g/Głuchych i słabosłyszących?\nOsoby g/Głuche i słabosłyszące korzystają z odmiennych form wsparcia komunikacyjnego. Dla pierwszej grupy niezbędne jest zapewnienie tłumacza języka migowego, dla drugiej ważniejsza będzie obecność pętli indukcyjnej, dobra akustyka, dobra widoczność ust przewodnika/prowadzącego warsztaty.\nJeżeli w instytucji są różne formy dostępności, należy wymienić je wszystkie klientowi. Ważne jest, by mógł sam wybrać, co będzie dla niego najlepsze.\nNajlepszym rozwiązaniem jest łączenie wszystkich dostępnych możliwości.\nOrganizując oprowadzanie dla grupy mieszanej, także osób pełnosprawnych, warto pamiętać o tym, że im mniejsza grupa, tym większy komfort w odbiorze przekazywanych treści. Osoby g/Głuche muszą widzieć tłumacza, więc nie może być on zasłaniany przez tłum ludzi. Tak samo z osobami słabosłyszącymi – im większa grupa, tym większy hałas i ryzyko, że nie zrozumieją przekazu.\nKolejna rzecz, o której trzeba pamiętać i dotyczy ona obu grup to oddzielenie opowieści o eksponacie od jego prezentacji. Osoby niesłyszące albo patrzą na tłumacza lub odczytują z ust albo patrzą na obiekt. Jeśli przewodnik/prowadzący jednocześnie pokazuje pewne elementy wystawy i opowiada o ich historii, uczestnicy tracą fragmenty z opowieści. Rozwiązaniem jest najpierw przekazać informacje, a potem dać czas na obejrzenie rzeczy o których była mowa.\nZarówno w przypadku warsztatów, jak i oprowadzania, wszystkie ważne informacje powinny być przekazywane na początku. Warto więc na początku przedstawić krótki plan działań/plan spotkania. Później, kiedy uczestnicy poruszają się po wystawie lub są w ferworze pracy, jest dużo trudniej przykuć uwagę i być pewnym, że informacja dotarła do wszystkich zainteresowanych.\nJeśli organizujemy warsztaty, uczestnicy powinni stać w kole lub siedzieć przy stołach ustawionych w formie litery U lub na planie kwadratu. Tylko wtedy wszyscy widzą się nawzajem i mogą swobodnie się komunikować. Długi stół z krzesłami po obu stronach nie daje szansy na taką komunikację, ponieważ pierwsza osoba nie widzi ostatniej.\nBardzo ważne, wręcz kluczowe, jest dobre oświetlenie. Jeśli w pomieszczeniu jest duże okno, przez które wpada światło, ani przewodnik ani tłumacz nie mogą stać na jego tle, gdyż ich twarze i ręce są wówczas mocno zacienione.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nPrzewodnicy i tłumacze zawsze muszą być naprzeciwko silnego, jaskrawego źródła światła (takim jest nie tylko okno, również bardzo jasny ekran). Jeśli oświetlenie jest punktowe, a reszta przestrzeni tonie w półmroku, tłumacz i przewodnik powinni znaleźć się pod lampą.\nJak promować wydarzenia dostępne dla osób g/Głuchych i słabosłyszących?\nPrzy planowaniu promocji wydarzenia dostępnego dla osób niesłyszących trzeba wziąć pod uwagę specyfikę wydarzenia, dla kogo jest ono dedykowane. Jeśli są to np. warsztaty dla młodzieży z tłumaczeniem na język migowy, warto nawiązać kontakt ze szkołą dla głuchych. Inną formę należy zastosować przy wydarzeniu otwartym – jest wówczas zalecany kontakt z organizacjami, które działają na rzecz g/Głuchych, słabo słyszących. Niezwykle istotna jest promocja w mediach społecznościowych, ponieważ osoby g/Głuche aktywnie korzystają z takich form komunikacji. Portal facebook umożliwia umieszczanie filmów, co bardzo ułatwia osobom g/Głuchym komunikację poprzez wrzucanie tzw. vlogów. Są to informacje, ogłoszenia, komentarze w języku migowym.\nInstytucja, która organizuje wydarzenie dostępne dla g/Głuchych, powinna zadbać od samego początku o właściwą komunikację, czyli przygotować krótki film w PJM z zaproszeniem na wydarzenie. Nie powinien być on dłuższy niż 3 minuty.\nMożna do tego zaprosić tłumacza, ale dużo lepszy efekt osiągają osoby ze środowiska. Warto w tym zakresie nawiązać współpracę z aktywnym, znanym w środowisku g/Głuchym, który swoją osobą zachęci innych do udziału w wydarzeniu.\nPrzygotowując film w PJM, warto również przygotować do niego napisy, aby osoby, które słabo znają migowy lub też uczą się tego języka, mogły zrozumieć przekaz.\nInną formą komunikacji jest plakat. Plakat można rozwiesić w miejscach najczęściej odwiedzanych przez osoby g/Głuche np. organizacje, kluby, szkoły itp.\nPowinien on zawierać konkretne informacje: Co? Kiedy? Gdzie? Za ile? Kontakt do organizatora –telefon komórkowy z opcją SMS i/lub adres e-mail oraz grafikę ilustrującą wydarzenie np. warsztaty malarskie – zdjęcie sztalug, wystawa w muzeum – zdjęcie wystawy.\n\nUHCUŁS\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\nA co dla osób słabosłyszących? Dla nich głównie informacja tekstowa i napisy do filmów promocyjnych. Osoby słabosłyszące nie zrzeszają się tak bardzo jak g/Głusi, stąd „odnalezienie” tej grupy może być trudne. Liczną grupę stanowią seniorzy, którzy ze względu na ubytek słuchu również potrzebują np. napisów.\n\nDOSTĘPNOŚĆ\nDLA OSÓB\nZE SPEKTRUM AUTYZMU\n\nCo to jest przed-przewodnik i czy jest konieczny?\nZadaniem przed-przewodnika jest przygotowanie osoby z autyzmem do wizyty w nowym miejscu. Ma on formę broszury zawierającej opis sposobu korzystania z danej przestrzeni, wydarzenia. Prezentuje krok po kroku wszystko, co będzie się działo od początku do końca wydarzenia. Rozpoczyna się informacjami dotyczącymi przyjścia na miejsce wydarzenia np. wejście do budynku, zakup biletów, szatnia, toaleta, drogi ewakuacji, opis ekspozycji. Powinien zawierać wszystkie najważniejsze informacje organizacyjne, które mogą być pomocne.\nDla osób wybierających się na warsztaty pomocna będzie broszura przybliżająca plan zajęć. Przygotowujemy ją tak jak przed-przewodnik.\nW jaki sposób przygotować przedprzewodnik dla osób ze spektrum autyzmu?\nZaleca się, aby broszura była przygotowana zgodnie z zasadami tekstu łatwego do czytania i rozumienia, oraz opatrzona fotografiami.\nWięcej informacji o zasadach tworzenia tekstu łatwego do czytania i rozumienia do przeczytania na stronie Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną:\nhttp://psoni.org.pl/wp-content/uploads/2015/09/Informacja-dla-wszystkichinternet_0.pdf\nGdzie umieścić przedprzewodnik dla osób ze spektrum autyzmu?\nPrzedprzewodnik należy umieścić na stronie internetowej instytucji w wersji do pobrania. Dobrą praktyką jest także przesyłanie informacji o przewodniku w wiadomościach potwierdzających udział w zajęciach.\nUMZYTUA\nMURTKEPS\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n\nCzy osoby ze spektrum autyzmu chętnie biorą udział w aktywnościach ruchowych?\nWszystko zależy od indywidualnych preferencji. Osoby z autyzmem tak jak każde inne będą dzielić się na tych, którzy lubią ruch lub wolą statyczne aktywności.\nNajważniejsza jest elastyczność i otwartość osób prowadzących, tak aby na bieżąco odpowiadać na potrzeby grupy.\nNa jakie wydarzenia zapraszać osoby ze spektrum autyzmu?\nOsoby z autyzmem chcą uczestniczyć w życiu kulturalnym, rozwijać swoje pasje i zainteresowania, tak jak ich rówieśnicy. Coraz częściej organizowane są warsztaty, czy dedykowane wydarzenia w których uwzględnia się potrzeby osób ze spektrum autyzmu.\nJak się dobrze przygotować do wizyty osób ze spektrum autyzmu w naszej instytucji?\nOsoby ze spektrum autyzmu stanowią grupę o zróżnicowanych potrzebach, w której zdecydowana większość osób w odmienny sposób reaguje na bodźce sensoryczne. Specyfika grupy sprawia, że każdorazowo należy dokładnie przemyśleć sposób organizacji wydarzenia i zastanowić się, które sytuacje mogą stanowić trudność dla odbiorców ze spektrum autyzmu.\nWarto rozpocząć od spytania naszych gości jakie są ich potrzeby. Czy korzystają z narzędzi wspomagających komunikację, czy potrzebują czasu na zapoznanie z przestrzenią instytucji lub czasu na odpoczynek przed zwiedzaniem.\nPodczas warsztatów sprawdzi się plan oraz wszelkie formy pomocy wizualnych.\nDla osób ze spektrum autyzmu pomocne będą:\n• otwartość i elastyczność osób zajmujących się obsługą wydarzenia,\n• zmniejszenie ilości bodźców sensorycznych np. natężenia światła, czy głośności,\n• materiały informacyjne opisujące sposób organizacji wydarzenia,\nUMZYTUA\nMURTKEPS\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n\nUMZYTUA\nMURTKEPS\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n• wskazanie miejsca w budynku, gdzie osoby będą mogły odpocząć i się wyciszyć,\n• wskazanie godzin zwiedzania w których jest mniejsze natężenie ruchu turystycznego\nOsoba ze spektrum autyzmu czy z zespołem Aspergera? Co oznaczają dokładnie te określenia?\nAutyzm jest obecnie najczęściej występującym zaburzeniem rozwoju u dzieci. Jego objawy ujawniają się we wczesnym dzieciństwie i towarzyszą człowiekowi przez całe życie. Autyzm powoduje trudności w zakresie umiejętności społecznych i komunikowania się oraz skutkuje tendencjami do schematycznych i powtarzalnych zachowań czy specyficznych zainteresowań. Każda osoba ze spektrum autyzmu jest zupełnie inna.\nZespół Aspergera to całościowe zaburzenie rozwoju, mieszczące się w spektrum autyzmu. Osoby z zespołem Aspergera mają największe trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji międzyludzkich.\n\nDOSTĘPNOŚĆ DLA OSÓB\nZ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ\nINTELEKTUALNĄ\n\nCo to jest tekst łatwy do czytania i rozumienia?\nTekst łatwy do czytania i rozumienia to mocno uproszczona forma komunikatu tekstowego ułatwiająca jego zrozumienie, przygotowywana głównie z myślą o osobach z niepełnosprawnością intelektualną. Nie są to jednak jedyni odbiorcy tekstów łatwych w czytaniu. Teksty te mogą być również pomocne dla niektórych osób z autyzmem, cudzoziemców, osób dysponujących niewielkim zasobem nowego dla nich słownictwa lub osób mających problemy z czytaniem. Także dla głuchych użytkowników języka migowego, dla których język polski nie jest pierwszym językiem.\nW proces tworzenia tekstów uproszczonych powinny być zaangażowane osoby, do których skierowany jest komunikat. Dodatkowym elementem komunikatów przygotowanych zgodnie z zasadami tekstu łatwego są ilustracje pomagające zrozumieć przekaz.\nJakie są standardy opracowania informacji w tekście łatwym do czytania?\nSzczegółowe zasady łatwego tekstu określa Easy-to-read: Inclusion Europe\n(http://easy-to-read.eu/pl/european-standards/, dokument dostępny w polskiej wersji językowej http://psoni.org.pl/wp-content/uploads/2015/09/Informacjadla-wszystkich-internet_0.pdf). Dokument ten określa m.in. dobór słownictwa, sposób formułowania zdań, rodzaj i rozmiar użytej czcionki, kompozycję tekstu na stronie, użycie zdjęć, ilustracji i symboli. Najważniejsze zasady to m.in. używanie łatwych do zrozumienia wyrazów - tych samych do opisywania tych samych rzeczy, stosowanie przykładów z życia codziennego, rezygnacja z metafor, zapożyczeń, skrótów, dużych liczb, stosowanie zdań krótkich, pozytywnych, raczej w stronie czynnej; porządkowanie informacji w sposób łatwy do zrozumienia (nowe zdanie w nowej linii, bez przenoszenia wyrazów, śródtytuły, nagłówki); bez tła i wzorów utrudniających czytanie, w odpowiednim kontraście, czcionką bezszeryfową (np. Arial, Tahoma, Verdana), co najmniej 14 pkt., standardową (np. bez nadmiernego powiększania lub zmniejszania odstępów pomiędzy znakami).\nCo powinniśmy wiedzieć przed wizytą osób z niepełnosprawnością intelektualną w naszej instytucji?\nOsoby z niepełnosprawnością intelektualną mają często trudności w procesie\nĄNLAUTKELETNI\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD\n\nĄNLAUTKELETNI\nĄICŚONWARPSONŁEPEIN\nZ\nBÓSO\nALD\nĆŚONPĘTSOD uczenia się w zdobywaniu wiedzy, w rozumieniu świata jak i w funkcjonowaniu społecznym. Należy zwrócić uwagę, że jest to grupa bardzo niejednorodna.\nOsoby te różnią się od siebie pod względem potrzeb czy sposobu funkcjonowania.\nWarto pamiętać, że niepełnosprawność intelektualna może występować samodzielnie lub z innymi zaburzeniami psychicznymi i fizycznymi.\nZ perspektywy odbiorców z niepełnosprawnością intelektualną, najważniejszym elementem dostępnych wydarzeń są:\n• otwartość i elastyczność osób zajmujących się obsługą wydarzenia,\n• indywidualne podejście uwzględniające potrzeby odbiorców rozumiane jako dopasowanie zakresu wiedzy, czasu i tempa przekazu informacji,\n• opracowanie materiałów promocyjnych i informacyjnych objaśniających sposób organizacji wydarzenia zgodnie z zasadami tekstu łatwego do czytania i rozumienia.\nJak współpracować z asystentami osób z niepełnosprawnością intelektualną by wizyta była satysfakcjonująca dla wszystkich stron?\nRolą asystentów osób z niepełnosprawnością jest wspieranie w samodzielności a nie wyręczanie. Dlatego podczas rozmów należy zwracać się bezpośrednio do osoby a nie jej asystenta.\nWarto korzystać z wiedzy asystentów. Mogą oni podpowiedzieć przed wizytą jakie narzędzia i rozwiązania, będą najlepsze dla danej osoby.\nPodczas wydarzenia należy zapewnić miejsce do pracy, tak aby asystent mógł być blisko osoby wspieranej.\nJak liczna powinna być grupa osób z niepełnosprawnością intelektualną na warsztatach?\nDla komfortu uczestników i prowadzącego warsztaty najlepsze będą grupy\n10-15 osobowe. Należy pamiętać, że w grupie mogą pojawić się asystenci, którzy powinni być wliczeni w wielkość grupy. Praca w mniejszej grupie daje możliwość indywidualnego podejścia do uczestników.\n\nUCZESTNICY\n\nYCINTSEZCU Anna Butkiewicz\nKonsultantka ds. głuchych w Biurze ds. Osób\nNiepełnosprawnych AGH, członek Rady Fundacji Między\nUszami, której celem jest promowanie edukacji dwujęzycznej, Lektorka PJM, promotorka świadomości\nPJM i Kultury Głuchych w całym społeczeństwie.\nMiłośniczka kotów i dobrej herbaty :)\nMonika Dubiel\nDziennikarka, psycholożka i filolożka hiszpańska, pracuje w Fundacji Kultury bez Barier, osoba niewidoma. Wzrok zaczęła tracić w dzieciństwie, konsultantka rozwiązań dedykowanych osobom z niepełnosprawnością wzroku i moderatorka spotkań poświęconych kulturze i jej dostępności. Czas wolny wypełnia podróżami, w trakcie których z upodobaniem sprawdza dostępność kultury zarówno w tak odległych zakątkach świata jak Syberia i Andy jak i na rodzimym Śląsku czy Podlasiu.\nPaulina Gul\nInżynier informatyki, pracuję w Fundacji Kultury bez\nBarier, gdzie zajmuję się dostępnością dla osób Głuchych i słabosłyszących. Jest osobą dwujęzyczną, zna język polski i polski język migowy. Pracuje jako tłumacz i chce się rozwijać w tej dziedzinie. Jej wielką pasją są podróże i pociągi ;)\n\nYCINTSEZCU Joanna Huczyńska\nJest czwartym pokoleniem rodziny Głuchej. W kwietniu\n2019 roku pisze maturę. Uwielbia historię sztuki, taniec, muzykę, zwiedzać ciekawe miejsca. Jest wielką optymistką :)\nBernard Kinow\nCODA, tłumacz Polskiego Języka Migowego (w telewizji, na konferencjach, on-line, wszędzie), członek STPJM.\nWielbiciel komiksów, filmów i seriali sci-fi.\nHubert Kopeć\nMa 21 lat, skończył liceum i w chwili obecnej pracuje w callcenter. Interesuje się muzyką, szczególnie rapem i trapem, sam nagrywa kawałki w tym gatunku, uwielbia podróżować, lubi też modę i szeroko pojętą sztukę. Jego marzeniem jest odwiedzenie Włoch i Los Angeles.\n\nYCINTSEZCU Konrad Kozłowski\nOsoba Głucha, od urodzenia żyje w świecie ciszy i kulturze Głuchych. Ma poczucie, że to czyni go innym i jest z tego dumny. Kocha pracować z ludźmi. Interesuje się problematyką Głuchych, językiem migowym i kulturą\nGłuchych. Pracuje w charakterze tłumacza języka migowego. Studiuje na Akademii Pedagogiki Specjalnej.\nPracownik Centrum Nauki Kopernik w latach 2016-2018, były członek grupy Młodzi Migają Muzykę. Prowadzi szkolenia z zakresu udostępniania kultury dla osób\nGłuchych posługujących się wyłącznie Polskim Językiem\nMigowym.\nMonika Krawczyk\nOsoba Głucha, Rodowita Ślązaczka, obecnie mieszka w Warszawie. Jest absolwentką polonistyki. Pracuje w dziale HR dużej firmy rekrutacyjnej. Prywatnie lubi dobre jedzenie, książki i dobre filmy.\nRafał Lis\nHistoryk sztuki, animator i społecznik. Koordynator dostępności i edukator w Galerii Labirynt w Lublinie.\nMozaikarz, pomysłodawca Społecznej Pracowni Mozaiki.\nWspółpracownik instytucji kultury i organizacji pozarządowych. Członek międzynarodowej grupy animatorów\n„Actors of Urban Change”. Laureat 1. edycji Stypendium im. Bogny Olszewskiej.\n\nYCINTSEZCU Anna Łabudzka\nJestem pracującą kobietą w wieku emerytalnym, pracuję w instytucji państwowej od niespełna 2 lat. Pracuję w kancelarii przy obsłudze telefonów. Mam w pracy świetny zespółwspółpracowników. Jestem szczęśliwą kobietą. Mam trzech kochanych synów, trzy piękne i bardzo mądre synowe oraz siedmioro wspaniałych wnucząt, a ósme w drodze. Kocham ludzi i życie, łaknę różnorakich dóbr z zakresu wydarzeń kulturalnych takich jak koncerty, prelekcje, odczyty, zwiedzanie muzeów, sztuki teatralne, filmy z audiodeskrypcją.\nJustyna Mańkowska\nOd 8 lat działa na rzecz dostępności. Jest częścią\nFundacji na Rzecz Rozwoju Audiodeskrypcji „Katarynka”.\nMiędzy innymi działa przy budowaniu portalu ADAPTER, który jest pierwszym portalem filmowym w pełni dostosowanym do potrzeb niewidomych i niesłyszących odbiorców. Na rajdy wybrała się w by rozwijać projekt stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.\nMarta Michnowska\nAnimatorka w Wolskim Centrum Kultury, wieloletnia redaktor wydawnictw dziecięcych Polskiego Związku\nNiewidomych - czasopism w brajlu i druku powiększonym dla dzieci z dysfunkcją narządu wzroku; redaktor naczelna magazynu sportowego „Cross” dedykowanego osobom niewidomym i słabowidzącym; youthworkerka, wielbicielka kultury i pasjonatka sportu.\n\nYCINTSEZCU Małgorzata Nowacka\nOsoba niedosłysząca, użytkowniczka implantu ślimakowego Nucleus. Autorka książki „Przystojny jestem, a ona mnie nie chce”, gdzie opisuje swoje doświadczenia, z punktu widzenia kolegi z klasy. Autorka bloga „Moje życie z niedosłuchem”:\nhttps://www.facebook.com/Moje-%C5%BCycie-z-niedos\n%C5%82uchem197894301126051/?modal=admin_todo_ tour\nTomasz Olender\nWspółpracuje z Fundacją Kultury bez Barier przy różnych wydarzeniach kulturalnych na rzecz osób z wadą słuchu.\nWspiera osoby niesłyszące tłumaczeniem na język migowy podczas różnych spotkań. W wolnym czasie zwiedza różne zakątki świata, a gdy funduszy zabraknie pływa i czyta oraz tańczy. Jego marzeniem jest być gościem weselnym na przyjęciach w różnych kulturach, poznać od strony kuchni jak Młodzi przygotowują się do ślubu i wesela.\nMarta Piwowarska\nPracuje w Fundacji Kultury bez Barier, brała udział w szkoleniach Erasmus+: „Praca z dziećmi niewidomymi i niedowidzącymi” w Wielkiej Brytanii oraz „Dostosowywanie przepisów miejskich do potrzeb osób z niepełnosprawnością wzroku” w Rumunii. Absolwentka zarządzania kulturą w Instytucie Badań Literackich\nPolskiej Akademii Nauk oraz zarządzania instytucjami artystycznymi Uniwersytetu Gdańskiego. Pracowała jako koordynatorka wolontariuszy w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku i na festiwalu ARTLOOP odbywającym się w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie. Uwielbia sztukę współczesną i design, marzy o podróży do Nowego Jorku.\n\nYCINTSEZCU Natalia Siuchta\nWabi się Natka. Jest głucha. Aktualny maturzysta, który nie wie, co chce robić w przyszłości. Frapuje ją ogólnie nazwana sztuka! Nie ważne czy to obraz, tekst, teatr czy kino. Sama tworzy próby własnych tworów. Fascynujące są dla niej języki. Polski język migowy także! Bardzo się cieszy za każdym razem, kiedy jest możliwość dostępu do kultury! Cieszy się gdy są napisy!\nKatarzyna Szczepanek\nJest ciekawa świata i ciekawa ludzi - bardzo lubi z nimi rozmawiać. Jej pasją jest piosenka poetycka (zwłaszcza twórczość Jacka Kaczmarskiego). Prowadzi audycję\n„Wejdź Głębiej” w Radiu Wnet, w której – w oparciu o głęboką analizę tekstów piosenek, porusza tematy egzystencjalne.\nBeata Strzelczyk\nJest UX writerką. Jej praca to między innymi przekład hermetycznego języka urzędowego na prostą polszczyznę. Teksty Beaty znajdziecie na przykład na rządowym portalu obywatel.gov.pl. Jest osobą słabosłyszącą, nosi aparaty słuchowe. W przeszłości współpracowała z Polską Fundacją Osób Słabosłyszących.\nAleksandra Szorc\nNie lubi siedzieć w jednym miejscu i czuje silną wewnętrzną potrzebę pokonywania stawianych samej sobie wyzwań. Na co dzień jest pracownikiem Fundacji Kultury bez Barier. W weekendy słucha wykładów z psychologii.\n\nYCINTSEZCU Aleksandra Sztajerwald\nAnimatorka społeczno-kulturowa, od 2008 roku związana z Fundacją SYNAPSIS, gdzie odpowiadała za działania promocyjne i wolontariat, a także za współpracę z placówkami kulturalnymi i bibliotekami. Obecnie pracuje w Fundacji Kultury bez Barier i Fundacji „Maraton\nWarszawski”. W ramach inicjatywy AUTENTYZM organizuje warsztaty dla dorosłych osób z autyzmem i osób neurotypowych. Przygotowuje i konsultuje programy warsztatów edukacyjnych dla dzieci i dorosłych osób z autyzmem m.in. dla Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki,\nMuzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Pałacu\nKróla Jana III w Wilanowie i Muzeum Pałacu w Łazienkach. Tworzy i wdraża w Polsce propozycje rozwiązań ułatwiających osobom z autyzmem korzystanie z oferty instytucji kultury.\nJan Szuster\n51 lat, absolwent Wydziału Elektroniki Politechniki\nWarszawskiej i Szkoły Muzycznej II stopnia im. J. Elsnera w Warszawie w klasie organów. Ociemniały w wyniku genetycznej choroby, barwnikowego zwyrodnienia siatkówki. Jego całe życie zawodowe to praca twórcza\n- projektowanie urządzeń i oprogramowania. Obecnie prowadzi założoną przez siebie firmę: „Pirs Creative Lab\nSp. z O. O.” w której realizuje między innymi projekty mające pomagać osobom z niepełnosprawnością wzroku.\nNajbardziej znany to www.totupoint.pl.\nW wolnym czasie aktywny sportowo i regularnie korzystający z oferty teatrów i filharmonii.\n\nYCINTSEZCU Zuzanna Szymańska\nJest z Bydgoszczy. Jest studentką studiów magisterskich na drugim roku, na specjalności praca z osobami niepełnosprawnymi. Jej pasją jest czytanie książek i słuchanie muzyki.\nArtur Werbel\nPochodzi z pięknej Głuchej rodziny. Studiuje pedagogikę specjalną, a zawodowo zajmuje się pracą za i przed kamerą, jest tłumaczem polskiego języka migowego. Czas lubi spędzać ze znajomymi i bliskimi mu osobami. Uwielbia żartować i się śmiać. Od wielu lat działa społecznie, jest wolontariuszem, bo po prostu lubi robić coś dla innych.\nChce zbierać nowe doświadczenia i stale zwiększać swoje umiejętności, aby być lepszym w tym co robi.\nPrzemysław Zdrok\nAbsolwent teatrologii i polonistyki oraz podyplomowych studiów tłumaczenia audiowizualnego, autor audiodeskrypcji i napisów dla niesłyszących do filmów, spektakli teatralnych i programów telewizyjnych. Współpracuje z wieloma instytucjami i organizacjami pozarządowymi, m.in. z Fundacją Kultury bez Barier. Mieszka w Poznaniu.\n\nYCINTSEZCU Anna Zdzieborska\nHistoryczka sztuki, edukatorka, pracowniczka działu edukacji w Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki. Koordynatorka i autorka programów i projektów edukacyjnych, m.in. programów towarzyszących wystawom, programów kierowanych do osób z niepełnosprawnością sensoryczną (niewidomych i niesłyszących) oraz z zaburzeniami ze spektrum autyzmu a także projektu Zachęta dla nauczycieli, obejmującego szkolenia, spotkania, warsztaty i konferencje dla nauczycieli. Prowadzi warsztaty o sztuce współczesnej dla młodzieży i dorosłych. Uwielbia zwiedzać inne muzea i galerie sztuki.\nDorota Ziental\nStraciła wzrok w dorosłości w skutek choroby genetycznej siatkówki, mimo tego w pełni korzysta z życia. Jest psychologiem, na co dzień szkoli różne grupy z dobrych praktyk względem osób z niepełnosprawnościami.\nAngażuje się w wiele inicjatyw społecznych, uprawia sporty, uczestniczy w szeroko pojętym życiu kulturalnym, podróżuje i spełnia marzenia. Posiada psa przewodnika, którego nazywa swoimi oczami na 4 łapach.\nAnna Żórawska\nPrezeska Fundacji Kultury bez Barier, w latach 2012–2015 członkini Społecznej Rady Kultury przy Prezydent m.st.\nWarszawy. Pomysłodawczyni i koordynatorka projektów\n„Poza Ciszą i Ciemnością”. Od 2007 roku działa na rzecz udostępniania kultury osobom niepełnosprawnym sensorycznie. Autorka audiodeskrypcji do filmów, spektakli teatralnych i obiektów architektonicznych. Prywatnie aktywna mama dwójki dzieci, pomysłodawczyni akcji\n„Mama ma wychodne”. Uwielbia ludzi i nowe wyzwania.\nJej wielkim marzeniem jest zatańczenie salsy na Kubie.\n\nYCINTSEZCU Opinie uczestników o projekcie:\n„Razem z Fundacją Kultury bez Barier byłem na rajdzie w Tarnowie i w Nowym Sączu.\nNajbardziej podobał mi się film oglądany w kinie Sokół „Mężczyzna imieniem Ove”.\nWzruszyła mnie ta opowieść. To był wyjątkowy czas. Każdy dzień przynosił z jednej strony aktywny wypoczynek na świeżym powietrzu, z drugiej możliwość poznania ciekawych miejsc i ludzi. Bycie razem to świetna sposobność do integracji, dotknięcia i poznania świata ludzi z uszkodzonym wzrokiem czy autyzmem.”\n~Artur Werbel\n„Uczestniczyłam w 2 rajdach fundacji „Kultury bez barier” do Torunia, Bydgoszczy i Nowego Sącza i Tarnowa. Piękna przygoda dla mnie zwiedzanie pięknych zabytków, uczestnictwo w warsztatach, zawsze opuszczałam zwiedzane miejsca z ogromnym niedosytem. Chciałoby się dłużej i więcej. Nasze spotkania integracyjne miały również niepowtarzalny klimat i nastrój. Do chwili obecnej bawi mnie wspomnienie określenia hotel na peronie. Dziękuję bardzo Fundacji KBB za taką przygodę i chciałoby się prosić o następne imprezy o takim charakterze.”\n~Anna Łabudzka\n„Rajdy bez Barier to inspirujące spotkania z niezwykłymi ludźmi, poszerzanie horyzontów i poszukiwanie inspiracji. To odkrywanie miejsc, w których niemożliwe staje się możliwe. To zastrzyk energii do pracy na cały rok.”\n~Przemysław Zdrok\n„Są chwile, w których wydaje mi się, że prawo do kultury mają tylko osoby pełnosprawne, a dostępność jest tylko na sztandarach i w prawie, które wyschło na papierze. Na szczęście są Rajdy Kultury bez Barier. Wtedy wraca do mnie wiara w ludzi. Odwiedzam miejsca, w których spotykam coraz lepszą ofertę dostępnych wydarzeń. Bez Rajdów dostępność pozostanie dobrze sprzedającą się wizją.”\n~Beata Strzelczyk", "token_count": 24180}