| ڪتاب جو نالو: |
|
|
|
|
|
|
| ارپنا |
| عظيم ڪاتب |
| محمد عالم ٺٽويءَ |
| جي |
| نانءِ |
| جنهن پنهنجا هٿ ڪراين کان ڪپجڻ کان پوءِ به قلم |
| ٻانهن سان ٻڌي ”ديوانِ حزين“ ۽ قرآن شريف جا |
| ڪيترائي نُسخا اُتارين تيار ڪيا. |
| سنڌيڪار |
| ليکڪ پاران |
| 1988ع ۾ قديم اسلامي آثارن جي ماهر مئڪس وين برڪم (Max Van Bercham) ڪتبن تي لکيل مواد کي سهيڙڻ ۽ مسلمان ڪاتبن جي حياتين جا احوال جي لکڻ جي ضرورت تي گهڻو زور ڏنو هو. هن کان علاوه جي. مارڪائس (G. Marcais)، اي ڊائيز (E. Diez)، اي ڪنهيل (E. Kunhnel) ۽ ڪيترن ٻين عالمن اهڙو مواد سهيڙي سموهي ڇپائڻ جي اهميت کي بار بار پئي ورجايو آهي، پر بدقمستي سان ان بابت ڪوبه کڙتيل ڪونه نڪتو. فقط ڳالهيون ئي رهجي ويون پر ڪو عملي ڪم ٿي ڪو نه سگهيو. هتي اها ڳالهه ٻڌائڻ به ضروري ٿو سمجهان، ته هڪ سڄاڻ ماهر ٿيم بيڪر (Theme Baecker) ڪتابت جي مشهور ماهرن جي هڪ لغت تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ڪجهه جڳهه مسلمان ڪاتبن لاءِ به مخصوص ڪئي هئي. جيئن، ته اها لغت سڄيءَ دنيا جي ڪاتبن سان لاڳاپيل هئي، تنهن ڪري مسلمان ڪاتبن لاءِ ان ۾ جڳهه تمام ٿوري هئي. ڏٺو وڃي، ته مسلمانن قديم آثارن جي پتڪي چترڪاري ۽ خطاطيءَ سان واڳيل مواد ۾ گهڻو پاڻ پتوڙيو ۽ پگهر وهايو آهي. سن 1934ع ۾ آرس اسلاميڪا (Ars Islamica) جي تحقيقي اداري اهڙي ئي قسم جي هڪ رسالي جي اضافي حصي کي ڪاتبن جي ٺهندڙ لغت ۾ بنيادي مواد طور شامل ڪيو ۽ فقط مسلمان فنڪارن لاءِ وقف ڪري شايع ڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، پر پهرينءَ قسط جي شايع ڪرڻ کان پوءِ ان منصوبي کي الائي ڪهڙي سببن ڪري ترڪ ڪيو ويو. ان پهرينءَ قسط ۾ عربي ۽ ترڪيءَ جي ڪتبن سان لاڳاپيل نون خطاطن جي زندگيءَ جو مڪمل احوال ڪونه ڏنو ويو هو. |
| ان هوندي به چئي سگهجي ٿو، ته اها هڪ همت وڌائندڙ ڳالهه آهي جو ايل.اي. ميئر(L.A. Mayer) اسلام جي هن فن جي تاريخ جي وڏي خدمت ڪئي آهي، جو هن ڪيترن مسلمان ڪاتبن جي زندگيءَ جا احوال قلمبند ڪري ڇڏيا آهن. پر بدقسمتي جي ڳالهه اها آهي، جو ننڍي کنڊ جي فنڪارن ۽ ڪاتبن جو احوال کانئس رهجي ويو. ان جو سبب اهو ٿي سگهي ٿو، ته هن سچيت عالم دنيا جو هيءُ پاسو اکئين ڏٺو ئي ڪونه هو. |
| اها به هڪ مڃيل حقيقت آهي، ته هن ننڍي کنڊ جي اسلامي فن ۽ قديم آثارن ڏانهن عالمن صحيح معنيٰ ۾ ڌيان ئي ڪونه ڏنو آهي. اهڙي خال کي ڀرڻ واسطي ڪجهه مواد هٿ ڪيو ويو آهي، جيڪو مسلمان فنڪارن جي سوانح لکڻ جي سلسلي ۾ مددي مواد طور ڪتب آڻي سگهجي ٿو. پر اهڙي اسلامي خطاطي واري فن کي پوريءَ ريت اجاگر ڪرڻ لاءِ باضابطا طريقي سان جاچ پڙتال ۽ کوجنا ڪرڻي پوندي. ڪجهه وقت ٿيو، جو اهڙي قسم جي امنگ ۽ اتساهه منهنجي دماغ ۾ اچي واسو ڪيو. 1961ع جي سياري ۾ جڏهن مان ٺٽي جي قديم آثارن تي کوجنا ڪري رهيو هئس، ته ان دوران مون کي ڪي اهڙا خطاطيءَ جا نمونا مليا، جن تي ڪاتبن جون پنهنجون صحيحون ٿيل هيون. معلوم ائين ٿئي ٿو، هن شهر جي ڪاتبن، خطاطيءَ جي فن ۾ پنهنجون ڪيئي پيڙهيون گذاري ڇڏيون هيون. افسوس جي ڳالهه اِها به آهي، ته سهيوڳي مؤرخن اهڙن ڪاتبن ڏانهن جوڳو ڌيان ئي ڪونه ڏنو. مان ٽن سالن جي عرصي ۾ اهڙن ڪاتبن جي خطاطيءَ جا نمونا ڳولي لهڻ ۾ سوڀارو ٿيو آهيان، جن جي ڪتابت تي انهن جون صحيحون ۽ تاريخون اُڪيريل آهن، ان ريت انهن فنڪارن بابت مون کي يادگيرين سان پـُـر سندن حياتي ۽ خطاطيءَ بابت لکڻ لاءِ گهڻو ئي مواد ملي ويو. اهو اڻ ميو مواد آهي، جيڪو منهنجي آڏو ٽڙيو پکڙيو ڍير لڳو پيو آهي. ان کي پنهنجي مرضيءَ مطابق ڪتب آڻي سگهان ٿو. هن ججهي مواد، ٺٽي جي ماهر ڪاتبن تي قلم کڻڻ لاءِ مون کي اتساهيو ۽ همت افزائي ڪئي آهي. هن ڳالهه ۾ ڪوبه شڪ شبهو ڪونه آهي، ته هن ڪتاب ۾ ڏنل معلومات اسلامي فني ۽ هـُـنري تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿي ۽ انهن علائقن جي وچئين دور جي خطاطن جي آتم ڪهاڻين لکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، جيڪي هاڻي پاڪستان جي سرحدن اندر واقع آهن. |
| هاڻي فقط هيءَ ڳالهه رهجي وئي آهي، ته آءٌ سائين ممتاز حسن ۽ سائين حسام الدين راشديءَ جا ٿورا مڃان، جن هن ڏکئي ۽ مشڪل ڪم ۾ منهنجي همت افزائي ۽ رهبري ڪئي. هنن ڏاهـَـن عالمن جي زور ڀرڻ تي هيءُ ڪتاب لکڻ شروع ڪيم. مان ڊاڪٽر ايف. اي. خان جو به نهايت ٿورائتو آهيان، جنهن صاحب قديم آثارن سان لاڳاپيل ضروري مواد ميڙي چونڊي ڪٺي ڪرڻ ۾ منهنجي ضروري ۽ گهربل سهائتا ڪئي، بي.اي. ڊار جو به احسان مند آهيان، جنهن هن ڪتاب لکڻ مهل ملهائتي مشورن سان نوازيو. مسٽر آر. ڪي شرما به مدد ۾ پنهنجي وسئون ڪونه گهٽايو. مسٽر حبيب الرحمـٰـن ۽ مسٽر ايم. ايم. بيگ جا به لک لائق، جن پروف ريڊنگ، ببليو گرافي ۽ ڏسڻي ترتيب ڏيڻ وقت گهڻو هٿ ونڊايو. |
| محمد عبدالغفور |
| ڪراچي - 10 جولاءِ 1968ع |
|
|
|
|
| باب پهريون |
| ٺٽي جي تاريخ |
| ٺٽو اڄ پنهنجي ساڳئي نالي سان فقط ضلع جو صدر مقام وڃي رهيو آهي. هينئر ان جي آدم شماري به تيرهن هزارن کان مٿي ڪانه ٿيندي. * هيءُ شهر ڪراچيءَ کان سٺ ميل اوڀر ڏس ۾ موجود آهي. پر ٻه صديون کن اڳ هيءُ هڪ تمام وڏو شهر هو. سندس آدمشماري به هزارن ۽ لکن جي تعداد ۾ هوندي هئي. موجوده دور جي ٺٽي جي ڳالهه ڦلهيار جي ڍير ۾ چڻنگ برابر آهي، جيڪو ماضيءَ جي بي شمار اهڃاڻن سان ڀريو پيو آهي. هتان جا قديم يادگار دل کي موهي ٿا ڇڏين. وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل اهي آثار پنهنجي شاندار ماضيءَ جا خوبصورت يادگار آهن. سچ پچ ٺٽي جي تاريخ قديم آثارن جي حوالي سان ڏاڍي شاهوڪار آهي. مليل شاهدين مان معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جي ڀرپاسي ۾ تاريخ کان اڳ واري هڪ وسندي هئي1. |
| جڏهن 3000 ق. م سنڌ جي سڀيتا پوري اوج تي هئي، ته اها ايراضي جنهن کي اسان اڄ ٺٽي وارو علائقو سڏيون ٿا، سامونڊي ڪناري سان واقع هئي2. يوناني ذريعن مان به اهڙي ڄاڻ ملي ٿي، ته 325 ق. م.3 ۾ جڏهن سڪندر سنڌو ماٿريءَ تي حملو ڪيو هو، ته سندس فوجي چرپر واري رستي ۾ ٺٽي واري جـُـوءُ جو بيان به چٽو ڏسڻ ۾ ايندو. تاريخ جي ڪيترن ئي عالمن، مقدونيا جي مؤرخن جي حوالن ۾ نظر ايندڙ پٽالا جي ماڳ کي ٺٽي واري ايراضي سمجهيو آهي. |
| سنه 711ع ۾ عربن سنڌ تي حملو ڪيو ۽ فتح کان پوءِ مسلمانن جي قائم ڪيل حڪومت دوران هن علائقي علم ۽ هنر جي ناتي مناسب حصو ورتو. تاريخ جي پنن اٿلائڻ کان پوءِ پتو پوي ٿو، ته عرب جاگرافي دانن، ٺٽي شهر جو ذڪر ئي ڪونه ڪيو آهي. ٿي سگهي ٿو، ته تن ڏينهن ٺٽي واري جـُـوءِ ديبل واري علائقي ۾ شامل هجي4 ۽ ديبل جي اهميت ۽ وڌيڪ شهرت ڪري ٺٽي واري ايراضيءَ جو ذڪر نامناسب سمجهيو ويو هجي. تاريخي حوالن مان اهو به معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو شهر ڪنهن پوئين دور سان واسطو رکي ٿو. سندس آڳاٽي ۾ آڳاٽو ذڪر امير خسرو (651هه/ 1253ع - 725هه/ 1325ع)5 پنهنجي هڪ تصنيف ۾ ڪيو آهي. معلوم ائين ٿئي ٿو، ته ٺٽي شهر جي تعمير سنڌوءَ جي وهڪري جي ڦير گهير ڪري ٿي آهي. هيءُ وهڪرو پنهنجو اڳيون پيٽ مٽائي ويو ۽ ان جي ڦاٽ ۾ پاڻي اچڻ بند ٿي ويو، جنهن تي ديبل آباد هوندو هو. ان جو نتيجو اهو ٿيو، جو ديبل جو بندر ۽ بازاريون ڀڙڀانگ ٿي ويون ۽ شهر به ڦـِـٽي ناس ٿي ويو. اهڙيءَ ريت هڪ اهڙو ٻيو بندر اڏجي ويو، جنهن جي ناتي ٺٽي جهڙي شهر جو اڏجڻ لازمي ٿي پيو هو. |
| سومرا حاڪمن جو گهراڻو به سنڌ سان واسطو رکي ٿو، هن خاندان سنڌ تي گهڻو وقت راڄ ڪيو. امير خسرو هن گهراڻي جي ڪنهن نه ڪنهن حڪمران جو ضرور سهيوڳي هوندو. چيو وڃي ٿو، ته انهن غزنوي گهراڻي جي حڪمرانيءَ هيٺ سنه 1052ع ۾ سنڌ جي لاڙ واري حصي ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي هئي. اهي حڪمران غزنوي حڪومت جي ماتحت هئا، پر اندروني طور خودمختيار ۽ آزاد هئا. هي گهراڻو ٻارهين صدي عيسويءَ ۾ غوري خاندان جو تيرهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سلطان التمش جي راڄ دوران دهليءَ جو سـَـڏُ ڀريندو هو. هن گهراڻي سنڌ کي آزاد ۽ خودمختيار حيثيت ڏيارڻ لاءِ گهڻو ئي جاکوڙيو هو. علاؤ الدين خلجي به پنهنجي پاران سومرا حڪمرانن جي سياسي سگهه کي ٽوڙڻ جي تمام گهڻي ڪوشش ڪئي هئي ۽ سندن راڄ ڌاني محمد طور6 کي ڦٽائي ناس ڪري ڇڏيو هو. |
| سما سلطان به اصل ۽ نج سنڌي هئا،7 هنن سومرا حڪمرانن جي زوال کان پوءِ سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي هئي. هن خاندان جي سومرا گهراڻي سان پراڻي دشمني هئي، جن ڄام انڙ جي اڳواڻيءَ ۾ پاڻ کي منظم ڪيو ۽ سومرن جي سياسي سگهه جي زوال ڪري، جيڪو خال پيدا ٿي پيو، تنهن کي ڀرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. |
| سنه 1333ع / 1334ع ڌاران ابن بطوطا سيلا ني سفر ڪندي، سنڌ مان گذريو هو. ان زماني ۾ سما گهراڻي جو ڄام انڙُ، سمن جي سگهه کي هڪ مٺ ۽ هڪ جائتو ڪري، سومرن خلاف بغاوت ڪري پنهنجي حڪومت جو بنياد وجهي چڪو هو. هن سياح اهو به محسوس ڪيو هو، ته سنڌ جو عام ماڻهو ڄام انڙ جي پاسي هو ۽ ملڪ ۾ سياسي آنڌ مانڌ موجود هئي. دهليءَ جي تغلق حڪمران، ڏورانهن ملڪن کي فتح ڪرڻ لاءِ هڪ مهم شروع ڪئي هئي. اهڙين جنگي ڪارواين ڪري ناڻي جي کوٽ پيدا ٿي پئي هئي. اهو ئي سبب هو، جو حڪومت ۾ شامل ڏورانهن علائقن، دهليءَ خلاف بغاوتون شروع ڪري ڏنيون هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي سما گهراڻي جي ڄام انڙ به اهو ساڳيو گس ورتو هو. هن سمي سردار ظاهري سبب اهو ڏنو هو، ته دهليءَ جي سلطان سنڌ مٿان مـَـلڪ رتن نالي هڪ هندوءَ کي سنڌ جو گورنر ڪري موڪليو هو8. |
| سلطان محمد تغلق جو طغي نالي هڪ ترڪ غلام هو، جيڪو پنهنجي قابليت سان ترقي ڪري وڃي فوجي عملدار ٿيو هو، تنهن سنه 751هه/1350ع دوران گجرات ۾، دهليءَ جي حڪومت خلاف بغاوت جو اعلان ڪيو. سلطان سندس ڪن مهٽ ڪرڻ لاءِ فوج وٺي مٿس حملو ڪيو. طغيءَ ڀڄڻ جي سگهه نه ساري، اچي سنڌ جي سما سلطانن جي سام پيو. سلطان محمد تغلق به سندس ڪڍ لڳو آيو ۽ آڪٽوبر 1350ع ۾ نگر ٺٽي پهچي شهر کي ڪڙو چاڙهيائين. هن سنڌ جي سما ڄامن کي سيکت ڏيڻ لاءِ تمام گهڻي تياري ڪئي هئي. پنهنجي ساري شهنشاهي مان وڏي فوج گهرائڻ لاءِ هن جاڏي ڪاڏي ماڻهو ڊوڙايا هئا. فرغانه مان التون بهادر جي ڪمان ۾ منگولن جي فوج به سندس ڪانڍ تي واهر لاءِ اچي وٽس پهتي هئي. شهنشاهه جڏهن سنڌو پار اڪري ٺٽي ويجهو پهتو، ته هندستان جي هر علائقي جون گهرايل فوجون به اچي ساڻس گڏ ٿيو. اُچ، ملتان، ديبالپور ۽ سيوستان مان هزاين ٻيڙيون گهرايون ويون هيون، انهيءَ لا”، ته جيئن هيڏي وڏي ڪٽڪ کي سولائيءَ سان سنڌو درياءُ اڪاري سگهجي9. دهليءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ سنڌ جي سما ڄام حاڪم وٽ فوج تمام ٿوري هئي، پر هن آخري دم تائين جنبي جهيڙي ڪرڻ جو پڪو پهه ڪيو هو. ٻنهي ڌرين ۾ جهيڙو جاري هو، جو سلطان محمد تغلق بخار جي تڪليف جي ڪارڻ 754هه/ مارچ 1351ع تي وفات ڪئي ۽ شاهي فوجون، بهادريءَ ۽ ڪاميابيءَ سان پوئتي هٽنديون سلامتيءَ سان وڃي دهليءَ سهڙيون.10 |
| سنڌ جي حاڪمن، دهليءَ جي سلطان محمد تغلق سان مقابلو ڪري ڄڻ سندس توهين ڪئي هئي، ۽ سلطان محمد تغلق جي جانشين سلطان فيروز شاهه تغلق سنڌين کان پلاند وٺڻ جو اٽل ارادو ڪيو. هن ٺٽي تي حملي ڪرڻ جي تيارين ۾ تمام گهڻو وقت ورتو. ان وقت تائين ڄام انڙ وفات ڪري چڪو هو. سندس پٽ ڄام ٻانڀيڻو II ۽ ڀاءُ ڄام جوڻو I سنڌ جا راڄ ڌڻي هئا. ڄام ٻانڀيڻي جي مرضي هئي، ته سنڌ کي دهليءَ توڙي هر قسم جي ڌاري غلاميءَ کان ڪنهن پر آزاد رکجي. جڏهن سلطان فيروز تغلق بنگال تي گهل چاڙهي ويو هو، ته ڄام ٻانڀيڻي، دهلي حڪومت جي علائقن تي ڀرپور حملا ڪري اهي فتح ڪري ورتا هئا. هن منگولن سان ڳالهيون ٻولهيون ڪري خود دهلي تي حملي ڪرڻ جو هڪ منصوبو تيار ڪيو هو11. ان ڪري ڄام ٻانڀيڻي II کي جوڳي سيکت ڏيڻ جي ارادي سان دهليءَ جي سلطان فيروز شاهه تغلق مڪمل تياريون ڪرڻ شروع ڪري ڏنيون. هن ميڙي چونڊي هزارين ٻيڙيون ڪٺيون ڪيون. نوي هزار گهوڙي سوار، چار سؤ اسي جنگي هاٿي ۽ بي شمار پيادي فوج سان ٺٽي ڏانهن وڌڻ لڳو. اهڙيءَ ريت سلطان فيروز شاهه تغلق سنه 1362ع ڌاران پنهنجي هيڏيءَ گهل سان اچي ٺٽي واري جـُـوءُ ۾ اچي خيما کوڙيا. نتيجي مان اهو معلوم ٿئي ٿو، ته سنڌ جي سما سلطانن دهليءَ جي فوج سان مڙس ٿي منهن ڏيڻ ۽ سنڌ بچائڻ واسطي وسئون ڪونه گهٽايو هو. هن جهيڙي ۾ سلطان فيروز شاهه تغلق کي سخت شڪست آئي ۽ پنهنجي باقي فوج وٺي گجرات ڏانهن هليو ويو. رستي ۾ ڪن سنڌين کيس ڀـُـلائي وڃي ڪڇ جي رڻ جي ڌٻڻ واري علائقي ۾پهچايو. ڪن عالمن جو خيال آهي، ته سلطان فيروز شاهه تغلق پاڻ ڪڇ جي انهيءَ خطرناڪ علائقي ڏانهن ويو هو، سندس ارادو هو، ته جيئن هو ڪڇ جي راجا کي سخت سزا ڏئي ڇاڪاڻ، ته جڏهن سلطان فيروز شاهه تغلق ۽ سما سلطانن جي وچ ۾ جنگي چوٽون جاري هيون، ته هن سمن جي سهائتا ڪئي هئي12. ڀرين ڇهن مهينن تائين ڪنهن کي خبر ڪانه هئي، ته سلطان فيروز شاهه تغلق جيئرو آهي يا مري ويو. هن جي گهوڙي سوار فوج ۽ سندن گهوڙن جو ڇا ٿيو سندس پيادل فوج جا ڪيترا ماڻهو مئا ۽ ڪيترا بچيا؟ سلطان فيروز شاهه تغلق ٺٽي تي ٻيهر حملي لاءِ پنهنجي وزير خان جهان مقبول ڏانهن وڏي لشڪر موڪلڻ لاءِ پنهنجو خاص ماڻهو روانو ڪيو. اهڙي ريت پورين تيارين کان پوءِ سنه 1363ع ۾ سلطان فيروز شاهه تغلق ٻيو ڀيرو اچي ٺٽي تي ڪڙو چاڙهيو. هن ڀيري به کيس سوڀ جو آسرو گهٽ هو، تنهن ڪري هن فهم فراست ۽ معامله فهميءَ کان ڪم ورتو. سما، اُچ جي بزرگ مخدوم جلال بخاريءَ جا مريد هئا ۽ مخدوم صاحب جي وچ ۾ پوڻ تي سنڌ جي سما حڪمرانن، سلطان فيروز شاهه تغلق سان ٺاهه ڪيو، جن مرشد جي چوڻ تي ڪيترا لک ٽنڪا ۽ جنس سالياني ڏن طور به دهليءَ کي ڏيڻ قبوليو. پوءِ دهليءَ وارا ڄام ٻانڀيڻي II کي قيد ڪري يرغمال طور دهلي وٺي ويا.13 |
| سلطان فيروز شاهه تغلق 1388ع ۾ وفات ڪئي، پر هو مرڻ گهڙيءَ تائين ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان سنڌ مٿان ٿورو ڪي گهڻو پنهنجو اختيار رکندو آيو. سندس وفات سان سنڌ آزاد ۽ خودمختيار ٿي وئي. سمن سنڌ تي اٽڪل ڏيڍ سؤ سال کن حڪومت ڪئي ۽ سنڌ جي آزاد ۽ خودمختيار حيثيت کي برقرار رکڻ لاءِ سرن جون سٽون ڏيندا آيا. بدقسمتيءَ جي ڳالهه اها آهي، جو اسان وٽ ان دور جون سهيوڳي لکيتون موجود نه آهن، جن مان پتو پئجي سگهي، ته هن گهراڻي جي راڄ دوران سنڌ جون سياسي، معاشي ۽ معاشرتي حالتون ڪهڙيون هيون. ان جو هڪ نتيجو اهو به نڪتو آهي، جو سندن خانداني شـَـجري جو تسلسل به اختلافن جي ور چڙهي مونجهه جو شڪار ٿي ويو آهي. پروفيسر ‘هوڙي والا’ هڪ شجري ڏانهن اشارو ڪيو آهي، سو به پنهنجي ليکي مـُـنجهيل آهي. سنڌ جي برک عالم ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ان شجري کي لکيل ڪـَـتبن جي روشنيءَ ۾ سڌاري ۽ سنواري پيش ڪيو آهي.14 تازو سيد حسام الدين راشديءَ ڪي حقيقتون گڏ ڪري هجري سن مطابق هيٺيون شجرو ترتيب ڏنو آهي: |
| 1. فيروز الدين ڄام انڙ پٽ ڄام ٻانڀيڻو I |
| 737 هه -753 هه |
| 2. (الف) علاؤ الدين ڄام جوڻو I پٽ ڄام ٻانڀيڻو I ۽ |
| (ب) صدر الدين ڄام ٻانڀيڻو II پٽ فيروز ڄام انڙ |
| 753 هه - 768 هه |
| 3. ڄام رڪن الدين شاهه ڄام تماچي پٽ فيروز الدين ڄام انڙ |
| 768 هه - 772 هه |
| 4. علاؤ الدين ڄام جوڻو I پٽ ڄام ٻانڀيڻو I |
| 791 هه |
| 5. رڪن الدين شاهه ڄام تماچي پٽ ڄام انڙ |
| 795 هه |
| 6. صلاح الدين شاهه پٽ ڄام تماچي |
| 795 هه - 806 هه |
| 7. ڄام نظام الدين I پٽ ڄام صلاح الدين |
| 809 هه |
| 8. ڄام علي شير پٽ ڄام تماچي |
| 809 هه - 815 هه |
| 9. ڄام ڪرن پٽ ڄام خير الدين ڄام توغاچي پٽ علاؤ الدين ڄام جوڻو I |
| 816 هه |
| 10. صدر الدين ڄام سڪندر شاهه I پٽ خير الدين توغاچي پٽ علاؤ الدين ڄام جوڻو |
| 816 هه |
| 11. ڄام فتح خان پٽ صدر الدين ڄام سڪندر شاهه I اٽڪل |
| 816 هه - 831 هه |
| 12. ڄام تغلق شاهه، ڄام جوڻو II پٽ صدر الدين ڄام سڪندر شاهه |
| 831 هه- 857 هه |
| 13. ڄام مبارڪ خان |
| اٽڪل 857 هه |
| 14. سڪندر شاهه II پٽ ڄام فتح خان |
| اٽڪل 875 هه |
| 15. ڄام صدر الدين ڄام سنجر عرف راءِ ڏنو 25 ربيع الاول |
| 858 هه - 866 هه |
| 16. سلطان ڄام نظام الدين II ڄام نندو |
| 866 هه - 914 هه |
| 17. ڄام فيروز II پٽ ڄام نظام الدين عرف ڄام نندو |
| 914 هه - 928 هه |
| 18. ڄام صلاح الدين شاهه |
| 917 هه - 919 هه (15) |
| سما خاندان مان وڌيڪ مشهور هاڪ وارا، سياسي طور سڄاڻ ۽ مدبر ٻه حڪمران: ڄام تغلق شاهه ڄام جوڻو II (1427ع - 1453ع) ۽ ڄام سلطان نظام الدين عرف ڄام نندي (1461ع - 1508ع)* ٿيا آهن. جن مان پهرئين حڪمران گجرات جي بادشاهه سان مٽي مائٽي وارو لاڳاپو پيدا ڪري، سنڌ کي وڌيڪ سگهارو ڪيو ۽ ان جي سياست ملڪ کي استحڪام بخشيو هو. هن پنهنجي هڪڙي ڌيءُ بيبي مغلي گجرات جي حڪمران محمد شاهه I (1441ع -1451ع) کي پرڻائي ڏني هئي، جنهن مان کيس محمود بيگڙا (1458ع - 1511ع) نالي هڪ پٽ ٿيو، جيڪو گجرات جو نهايت مشهور حڪمران ٿيو هو. |
| * سما گهراڻي جو مشهور معروف حڪمران سلطان ڄام نظام الدين (ڄام نندو) 18 اپريل سنه 1461ع ۾ سنڌ جو حڪمران ٿيو.** سندس حڪومت واري عرصي دوران سنڌ ۾ امن ۽ آشتي قائم ٿي وئي هئي. سنڌ کان ٻاهر به ملڪ جو وقار، بلند ۽ مٿي ٿيو هو. مٽي مائٽيءَ ذريعي سنڌ ۽ گجرات جي حاڪمن جا سگهارا ناتا قائم هئا. جڏهن 1472ع ۾ سنڌ جي ڏکڻ واري حصي ۾ بدامني شروع ٿي هئي، ته گجرات جي حڪمران سلطان محمود بيگڙي، پنهنجو لشڪر وٺي ڪڇ ملڪ جون سرحدون اڪري سنڌ جي امن امان بحال ڪرائڻ ۾ اچي ڄام نظام الدين جي واهر ڪئي هئي16. هن بغاوت ۾ 000،40 سامونڊي قزاقن حصو ورتو هو. |
| ڄام نظام الدين هڪ خوش قسمت انسان هو. جنهن سان دولهه دريا خان جهڙو عظيم انسان سندس حڪومتي ڪاروهنوار هلائڻ ۾ ٻانهن ٻيلي هو. دولهه دريا خان هڪ عظيم فوجي جنرل سان گڏ وقت جو وڏو ڏاهو، ڏات ڌڻي، ڳڻن جو ڳهير ۽ بهترين انتظامن صلاحيتن وارو وزيراعظم به هو. ڄام نظام الدين جي حڪمرانيءَ دوران قنڌار جي ارغونن جي گَهَلِ سنڌ تي ڪاهي آئي هئي. هيڏانهن سنڌي فوج جي قيادت دولهه دريا خان جهڙي سورهيه سپوت جي هٿ ۾ هئي، جنهن پنهنجي بهادري ۽ خداداد صلاحيتن سان ارغونن جي فوج سان مهاڏو اٽڪايو ۽ کين سنڌ مان ڊوڙائي ڪڍي ڇڏيو17. هن ٺٽي جي حدن اندر ۽ ان کان ٻاهران واهه کوٽائي آبپاشيءَ جو نئون ۽ بهترين نظام قائم ڪيو هو، جنهن ڪري پوکي راهيءَ ۾ وڏي ترقي ٿي هئي. هيءُ ڳڻائتو سپوت پنهنجي اهليت ۽ اعليٰ لياقتن جي ڪري سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي کي گهڻو پسند هو. تنهن ڪري ملڪ جي هر معاملي اڪلائڻ لاءِ هو خودمختيار هوندو هو. حقيقت به اها آهي، ته ڄام نندو هن کي پنهنجو پٽيلو ڪيو ۽ کيس مان ڏيندي خانِ اعظم18 جو لقب پڻ ڏنو هو. |
| ڄام نظام الدين جي حڪمرانيءَ جي ڏينهن ۾ پورچوگيزن هن ننڍي کنڊ جي واپار جو منهن ڦيرائي يورپ ڏانهن پورچوگال پاسي ڪيو هو. سارو عربي سمنڊ پورچوگيزن جي ضابطي هيٺ اچي ويو هو. ان ڪري وچ اوڀر جي مفادن کي ڏاڍو نقصان پهچي رهيو هو. سلطنت عثمانيه جي ترڪ خليفي سليمان عاليشان ۽ گجرات جي مسلمان فرمان روا محمود بيگڙي، هڪ گڏيل سامونڊي طاقت بڻائي ورتي هئي،* انهيءَ لاءِ جيئن عربي سمنڊ کي “پورچوگيز سامونڊي سگهه” جي اثر کان صاف ڪري سگهجي. پر پورچيگزن جي مقابلي ۾ هنن ٻنهي مسلمان طاقتن جي گڏيل سگهه هار کائي وئي هئي. سنه 1513ع ۾ پور چوگيزن هرمزکاڙيءَ (Ourmuz Strait) تي قبضو ڪري ورتو هو، جنهن ڪري سنڌ جي واپار جي اچ وڃ کي ڪاپاري ڌڪ لڳو هو.19 اهڙيءَ ريت تبديل ٿيل صورتحال کي مڙس ٿي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ جي سامونڊي حدن کان گهڻو اندر هڪ خشڪ بندر حيثيت ۾ ٺٽي کي تمام گهڻي ترقي ڏياري وئي هئي. ڇاڪاڻ ته اهو سامونڊي ڪناري واري بندر نه هئڻ ڪري سامونڊي قزاقن جي ڦرلٽ کان گهڻو محفوظ هو. اهڙيءَ ريت هن ڏاهي حڪمران ذهانت ۽ دور انديشي ڏيکاريندي، سنڌ جي واپار ۽ پرڏيهي واپار کي خوب زور وٺرايو هو. |
| سما سلطانن پاران هڪ آزاد ماحول پيدا ڪرڻ سبب ٺٽي نه رڳو راڄڌاني جي حيثيت سان ترقي ڪئي هئي، پر علم ۽ ثقافت جو به هڪ اعليٰ مرڪز بڻجي پيو هو. ڪيترائي صوفي ۽ عالم جهڙوڪ: شيخ حماد جمالي، شيخ عيسيٰ لنگوٽي، پير مراد شيرازي ٻاهران اچي ٺٽي ۾ آباد ٿيا هئا.20 جيڪڏهن اسان ٽڙيل پکڙيل حوالن کي ميڙي چونڊي هڪ جائتو ڪنداسين، ته شيخ حماد جماليءَ جي قائم ڪيل هدايت ۽ رشد جي خانقاه جي تصوير ملي ويندي، جنهن ڪيترو وقت علمي اداري ۽ آدرشي انسان جي حيثيت ۾ بنا ڪنهن مت ڀيد ۽ ذات پات جي فرق جي عوام جي نمايان خدمت ڪئي. ڪيترائي طالب ۽ عالم هر ڏهاڙي اسلام جي مختلف علمي شاخن جي علم ۾ڪمال حاصل ڪرڻ لاءِ وٽس اچي، روحاني فيض حاصل ڪندا هئا. سما سلطانن ڪيترائي مدرسا قائم ڪيا هئا، جن ۾ عام ماڻهوءَ جي علمي اڃ اجهائڻ لاءِ ايران جا مشهور ناميارا عالم گهرائي مقرر ڪيا ويندا هئا. “اخلاقي جلالي” جي مشهور مصنف علامه جلال الدين داواني کي ڄام نندي سنڌ اچڻ جي نينڍ ڏني هئي. هن حڪمران علم جي سرپرستي ڪري، ان کي هڪ عام ماڻهوءَ جي پهچ جوڳو بنايو، کيس عالمن کي عزت ۽ مان ڏيڻ جو ڏانءُ ايندو هو ۽ پاڻ سدائين عالمن ۽ عارفن جي صحبت ۾ گذاريندو هو. سنڌ جي مشهور تاريخ دان مير معصوم بکريءَ جو بيان آهي، ته ڄام نظام الدين علم حاصل ڪرڻ جي مقصد سان گهڻو جاکوڙيو هو. سندس گهڻو وقت مدرسن ۽ عالمن جي خانقاهن ۾ گذرندو هو. ذهانت، پرهيزگاري، علم دوستي، سليمت ۽ دليريءَ جي ناتي، مشرق جا وڏا عالم هن حڪمران جو وڏو احترام ڪندا هئا21. |
| ڄام نظام الدين 1508ع ۾ وفات ڪئي. سندس پٽ ڄام فيروز سندس جانشين ٿيو. ان زماني ۾ وچ ايشيا وارا ملڪ سياسي ڏچن جي ور چڙهيل هئا، تنهن ڪري وايو منڊل وڳوڙي ٿي ويو هو. ايران به ساڳيءَ ريت سياسي ابتريءَ جو شڪار هو. ائين ڏسڻ ۾ اچي ٿو، ته اهو ڄڻ سياسي تبديلين جو جو زمانو هو. ان دور ۾ ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ معاشرتي مامرا ۽ هڪ ٻئي تي اثر انداز ٿيندڙ نت نوان معاملا پيدا ٿي رهيا هئا، جنهن جي عمل ۽ ردعمل جي نتيجي ۾ هڪ نئون سياسي نقشو اڀري رهيو هو. گهڻي ڇڪتاڻ کان پوءِ صفوي خاندان ايران ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪري ورتو. شيبانين به پنهنجي سياسي سگهه ۽ تلوار جي زور تي خراسان وارين حدن اندر پنهنجا پير پختا ڪيا. فرغانا جي عمر شيخ ميرزا جو پٽ بابر به لـُـڏي لـَـمي شڪستون کائي ڪابل ۾ اچي لامون لاٿيون، پر اتي به شيبانين جي تيز تلوارن جون نوڪون کيس ويجهو پهچڻ لڳيون، ته اتان به لڏو پٽي اچي دهليءَ ۽ پنجاب ۾ پير ڄمايا ۽ سدائين لاءِ هتي رهي پيو. |
| تاريخ جي هن نهايت نازڪ موقعي تي جڏهن وچ ايشيا، هندستان ۽ ايران ۾ ڪن اهم سياسي وڳوڙن کان پوءِ استحڪام ۽ حالتن ۾ ماٺار اچي رهي هئي، ته ان زماني ۾ ترڪ نسل جو ارغون گهراڻو امير ذوالنون جي اڳواڻي ۾ نئينءَ سياسي سگهه حاصل ڪرڻ لاءِ هٿ پير هڻي رهيو هو. سياسي حالتون ڏاڍيون تيزيءَ سان بدلجي رهيون هيون. هر جاءِ تي سياسي غير يقينيءَ وارو ماحول موجود هو. اهڙي وايو منڊل ۾ سياسي تدبر رکندڙ ڪوبه ماڻهو، جنهن کي تيز تلوارن جي به ٿوري گهڻي پٺڀرائي حاصل هجي، ته هن لاءِ ڪنهن نه ڪنهن ملڪ جو راڄ ڌڻي ٿيڻ سولي ڳالهه هئي. |
| پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ حسين بايقراه، امير ذوالنون کي قنڌار جو حاڪم مقرر ڪيو، ته هن امير جي ڀاڳ به ڀيڙو ڏنو22. ان زماني ۾ حسين بايقراه جو بخت ۽ تخت لوڏن ۾ هو، سندس پٽ بديع الزمان، هن جي حڪومت خلاف بغاوت جو اعلان ڪيو هو. امير ذوالنون حالتن تي سوچي ويچاري موقعي جو فائدو وٺڻ پئي چاهيو ۽ پنهنجي مالڪ کي ڇڏي وڃي، سندس پٽ بديع الزمان جو پاسو ورتو ۽ کيس پنهنجي ڌيءُ جو سڱ به ڏنائين. بعد ۾ پنهنجي مالڪ حسين بايقراه سان به صلح ڪري ورتائين. جڏهن شيبانين 913هه / 1507ع ۾ حملو ڪيو، ته امير ذوالنون پنهنجي ساري فوج گڏ ڪري ميئراڪ واري محاذ تي ساڻس وڃي مهاڏو اٽڪايو ۽ مزاحمت ڪندي مارجي ويو.23 ان کان پوءِ سندس پٽ شاهه بيگ ارغون هن جو جانشين ٿيو، جيڪو خاص طور تي ٻن طاقتور دشمنن جي وچ تي اچي ڦاٿو هو، سندس هڪ پاسي بابر هو، جنهن کي ڪابل ۾ مضبوط ٿيڻ لاءِ هن پاڻ هڙئون وڙئون سهائتا ڪئي هئي. ٻئي پاسي کان ايران جو حڪمران شاهه اسماعيل صفوي هو، جنهن هرات کي تلوار جي طاقت سان فتح ڪري، پنهنجي ايراني شهنشاهت سان ملائي ڇڏيو هو. هو ڪجهه وقت لاءِ ته ٻنهي سياسي طاقتن کان بچيو رهيو. ان جو ڪارڻ اهو ته بابر سمرقند کي هٿ ڪرڻ لاءِ جنگين ۾ اهڙو رڌل هو، جو هن پاسي سندس ڌيان ئي ڪونه هو. ٻئي پاسي کان شاهه اسماعيل صفوي ايران جي وڃايل سگهه کي ٻيهر سنڀالڻ لاءِ ترڪيءَ جي عثمانيه حڪمرانن سان جهيڙو ڳنڍي چڪو هو. |
| شاهه بيگ ارغون کي پوري پڪ هئي، ته بابر کيس قنڌار ۾ امن سان ويهڻ ڪونه ڏيندو. تڏهن هن پاڻ کي بلوچستان ۽ سنڌ ۾ مضبوط ڪرڻ لاءِ سوچيو. هن کان اڳ سندس پيءُ امير ذوالنون به هڪ اهڙي ڪوشش ڪري چڪو هو، پر سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جهڙي سگهاري حڪمران جي سخت مزاحمت جي ڪري کيس ڪاميابي حاصل ڪانه ٿي هئي. ڄام نظام الدين جي زماني ۾ سنڌ سياسي ۽ اقتصادي طور نهايت طاقتور هئي، پر هاڻي صورت حال سڻائي هئي، اها ساڳي سنڌ ڪانه رهي هئي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ ڄام فيروز سنڌ جو حڪمران هو. سنڌ جون سياسي ۽ اقتصادي حالتون ڊانوان ڊول هيون. مثالي پيءُ جي هن پـُـٽ، ڄام فيروز ۾ دانائي واري هڪ ڳالهه به ڪانه هئي. هو سياسي طور ته ڄام نندي جو وارث هو پر کيس پيءُ طرفان راڄ ونديءَ واري ڏاهپ ۽ تدبر ورثي ۾ ڄڻ ته مليا ئي ڪونه هئس. هن ارغون قبيلن تي ٻڌل هڪ فوج ڀرتي ڪري پاڻ وٽ ٺٽي ۾ رهائي هئي. سلطان ڄام فيروز ارغون فوج جي رهائش لاءِ ٺٽي ڀرسان زمين جو ٽڪرو مخصوص ڪري ڇڏيو هو، جنهن کي مغل واڙو سڏيو ويندو هو24. اهڙيءَ ريت ٺٽي ۾ رهڻ ڪري ارغون سنڌ جي جاگرافي ۽ سياسي حالتن کان چڱيءَ ريت واقف ٿي ويا هئا. انهن مان ڪيترا ماڻهو جاسوسي به ڪندا هئا ۽ شاهه بيگ ارغون کي ٺٽي تي حملي ڪرڻ لاءِ هرکائيندا هئا. هن نازڪ موقعي تي ڄام صلاح الدين، گجرات جي حڪمران مظفر شاهه جي مدد سان سن 917 هه/ 12-1511ع ۾ ٺٽي تي قبضو ڪري ورتو. ڄام صلاح الدين، سلطان فيروز جو سؤٽ هو. سنڌ جي حاڪمن جي گهر ۾ ڦيٽاڙو پئجي ويو، ٻه گهر ڌڻي وڙهندا آهن، ته چور کي ئي فائدو ملندو آهي. سنڌ جي هن گهرو لڙائي ۽ سياسي افراتفريءَ ۾ ارغونن کي ڄڻ سونهري وجهه ملي ويو، جن 919هه/16-1515ع ۾ ڄام فيروز کي تخت واپس وٺڻ لاءِ فوجي مدد ڪئي. ڪي تاريخي ذريعا اهو به ٻڌائن ٿا، ته شاهه بيگ ارغون ڄاڻي واڻي ٺٽي تي پهريون حملو 921هه/16-1515ع ۾ ڪيو هو25. |
| سنڌ تي قبضي ڪرڻ لاءِ ارغونن هڪ خاص قسم جي حڪمت عملي اختيار ڪئي هئي. ڇاڪاڻ جو سندن سگهه جي مرڪز، قنڌار کي بابر منجهان هڪ مستقل خطرو هو26. تاريخ 11 محرم 926هه مطابق 1519ع ۾ شاهه بيگ ارغون فوج وٺي اچي ٺٽي جي پس گردائيءَ ۾ پهتو. |
| * * 1998ع جي آدم شماري جي سرڪاري انگن اکرن موجب، ستهٺ هزار پنج سؤ چورس ميل (67500 Sq Mile) ايراضي واري ٺٽي ضلع جي آدم شماري ٻارهن لک پنجهتر هزار (12،75،000) آهي. ٺٽي تعلقي جي آدمشماري ٻه لک ٽيونجاهه هزار ست سو چوراسي (2، 53، 784) آهي. جڏهن ته ٺٽي شهر (بلديا جي ٻنهي يونين ڪائونسلن) جي ماڻهن جو ڳاڻيٽو اڻيتاليهه هزار نو سؤ ٽيهتر (39،973) آهي. (سنڌيڪار) |
| Source: District Census Report 1998, published in 2000 by Bureau of Statistics and Population Census Organization, Pakistan. |
| *سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي سنڌ تي اٺيتاليهه ورهيه حڪومت ڪئي. ان تي سمورا تاري خدان متفق آهن. (سنڌيڪار) |
| * سما سلطانن جي حڪومتي دور جو عيسوي سن وارو وچور |
| نمبر |
| بادشاهه جو نالو |
| آغاز |
| پڄاڻي |
| 1. |
| فيروز الدين شاهه ڄام انڙ I |
| 1351ع |
| 1352ٿ |
| 2. |
| (الف) صدر الدين شاهه ڄام ٻانڀيڻو II |
| 1352ع |
| 1368ع |
| (ب) |
| علاؤ الدين ڄام جوڻو I |
| 3. |
| (الف) رڪن الدين شاهه ڄام تماچي |
| 1368ع |
| 1370ع |
| (ب) |
| خير الدين ڄام توغاچي |
| 4. |
| علاؤ الدين ڄام جوڻو - ٻيو ڀيرو |
| 1370ع |
| 1388ع |
| 5. |
| رڪن الدين شاهه ڄام تماچي، ٻيو ڀيرو |
| 1388ع |
| 1392ع |
| 6. |
| سلطان صلاح الدين شاهه ڄام انڙ II |
| 1392ع |
| 1404ع |
| 7. |
| ڄام نظام الدين I |
| 1404ع |
| 1406ع |
| 8. |
| ڄام علي شير |
| 1406ع |
| 1412ع |
| 9. |
| ڄام ڪرن |
| ڏيڍ ڏينهن |
| - - |
| 10. |
| صدر الدين ڄام سڪندر I |
| 1413ع |
| 1413ع |
| 11. |
| ڄام فتح خان |
| 1413ع |
| 1428ع |
| 12. |
| ڄام تغلق شاهه جوڻو II |
| 1428ع |
| 1453ع |
| 13. |
| ڄام مبارڪ خان |
| ٽي ڏينهن |
| - - |
| 14. |
| سڪندر شاهه ثاني ڄام محمد عرف ڄام انڙ |
| 1453ع |
| 1454ع |
| 15. |
| صدرالدين شاهه ڄام سنجر عرف راءِ ڏنو |
| 1454ع |
| 1461ع |
| 16. |
| سلطان نظام الدين ثاني عرف ڄام نندو |
| 1461ع |
| 1508ع |
| 17. |
| ناصر الدين ابوالفتح سلطان فيروز II |
| 1508ع |
| 1512ع |
| 18. |
| سلطان صلاح الدين شاهه |
| 1512ع |
| 1512ع |
| 19. |
| سلطان فيروز ثاني - ٻيو ڀيرو. |
| 1512ع |
| 1520ع |
| سما سلطانن جو مٿيون حڪومتي دور ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جو ترتيب ڏنل آهي. |
| ** گجرات جي حاڪم محمود بيگڙي پنهنجي عزيز ڄام نظام الدين وانگر اڌ صديءَ کان مٿي عرصي تائين گجرات تي حڪومت ڪئي. (سنڌيڪار) |
| * پورچوگيزن خلاف انهيءَ گڏيل سامونڊي فوج ۾ ڄام نظام الدين جي سامونڊي فوج به شامل هئي. (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| دولهه دريا خان هڪ وڏي فوج وٺي وڃي ساڻس مهاڏو اٽڪايو. وڏي رتوڇاڻ کان پوءِ دولهه دريا خان کي ٺڳيءَ سان پڪڙي ٻين سمن سان گڏ شهيد ڪيو ويو. ڄام فيروز گجرات ڏانهن هليو ويو. فاتح ارغون ساڳئي محرم جي مقدس مهيني جي 20 تاريخ تائين ٺٽي جهڙي سکئي ستابي شهر کي ڦريندا لٽيندا ۽ ماڻهن کي ماريندا رهيا. ڪيترن اميرن ۽ نوابن کي قيد ڪيو ويو. سمن جي شاهي گهراڻي جي به ڦرلٽ ڪئي وئي. شهر جو اهڙو گهر رهيل ئي ڪونه هو، جيڪو ارغونن جي ڦرلٽ ۽ قتل کان بچي سگهيو هجي. چيو وڃي ٿو، ته شاهه بيگ ارغون شخصي طور سما گهراڻي جي عزت ۽ ناموس رکڻ جي گهڻي ڪوشش ڪئي هئي. شهر ۾ هوريان هوريان ٺاپر ايندي وئي. سنڌ جي مفتوح حڪمران ڄام فيروز، شاهه بيگ ارغون آڏو آڻ مڃڻ ۾پنهنجي سلامتي سمجهي ۽ رحم جي درخواست ڪئي. شاهه بيگ ارغون هڪ هوشيار ماڻهو هو. جيڪو گجرات کان ٿيندڙ حملن جي خطري کي اڳواٽ ئي سمجهي ويو هو. ڇاڪاڻ ته سنڌ جي سما ڄامن ۽ گجرات جي حڪمرانن وچ ۾ مٽي مائٽيءَ جا اڻٽٽ لاڳاپا قائم هئا. انهن ڳالهين کي نظر ۾ رکي، شاهه بيگ ارغون، ڄام فيروز سان هڪ عهدنامو ڪيو، جنهن تحت اتر سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ ارغون جي حوالي ٿيو ۽ ڏکڻ سنڌ واري ايراضيءَ ۾ ڄام فيروز کي حاڪم تسليم ڪيو ويو27. |
| شاهه بيگ ارغون جي وفات کان پوءِ سندس پٽ شاهه حسن ارغون هن جو جانشين ٿيو28. هن کي سمڪ پئي ته ڄام فيروز سڄيءَ سنڌ تي قبضو ڪري کيس بي دخل ڪرڻ چاهي ٿو، تنهن ڪري هن سندس پيءُ ۽ ڄام فيروز وچ ۾ طئي ڪيل عهدنامو ختم ڪري ڇڏيو ۽ وجهه وٺي هڪ ڏينهن وڏو ڪٽڪ ساڻ ڪري اچي ٺٽي کي ڪڙو چاڙهيو. ڄام فيروز کي جڏهن پتو پيو، ته شاهه حسن ارغون وڏو لشڪر وٺي مٿس ڪاهي اچي رهيو آهي، ته هو ٺٽو ڇڏي هليو ويو ۽ ڪڇ جي راءِ وٽ وڃي پناهه ورتائين. بعد ۾ گجرات جي حڪمران مظفر شاهه کان مدد ورتي ۽ هڪ وڏي فوج وٺي ٺٽي کي هٿ ڪرڻ واسطي شاهه حسن تي ڪاهي ويو29. پر وري به سندس ڀاڳ ڪونه ڀڙايو. هن وڏي جوش ۽ جذبي سان جنگ جوٽي، پر پوءِ به جهيڙي ۾ هارائي ويٺو. شڪستن جي اڳين سلسلن هن کي ڀڃي ڀورَي رکيو هو، پر پوءِ به سندس دل ۾ آس اميد جو ڪرڻو اڃا بـَـکي رهيو هو، تنهن ڪري هو موٽي وري گجرات هليو ويو. |
| شاهه حسن ارغون پاڻ کي وقت جي گهرجن مطابق ۽ حالتن سان مڙس ٿي منهن ڏيڻ جهڙو لائق انسان ثابت ڪيو، جنهن وقت هو پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو، ته سنڌ جو سياسي وايو منڊل وڳوڙي هو. اختلاف ۽ تتل ڌرتي کيس پيءُ پاران ورثي ۾ مليا هيا. هن پنهنجي حڪمرانيءَ وارن ڏينهن ۾ ڀاڱا ٿيل سنڌ کي ملائي هڪ ڪيو هو. هن پنهنجي سياسي تدبر ۽ مصلحت پسند طبعيت ڪري بابر ۽ همايون جي طاقت کان پاڻ کي بچائي رکيو هو. هن ملتان وارو علائقو فتح ڪري دهليءَ جي مغل بادشاهه بابر کي تحفي طور ڏئي پنهنجي جند ڇڏائي هئي. اهڙيءَ ريت همايون جي سياسي طاقت کي ورهائڻ لاءِ سندس ڀاءُ مرزا ڪامران کي پنهنجي ڌيءُ جي سڱ ڏيڻ ۾ به دير ڪانه ڪيائين30. |
| همايون، شير شاهه هٿان شڪست کائي سنڌ ۾ پير کوڙڻ پئي چاهيا، انهيءَ لاءِ ته جيئن سياسي حالتن جو فائدو وٺي، دهليءَ جي تخت تي ٻيهر قبضو ڪري سگهي، پر سنڌ جي ارغون حڪمران شاهه حسن ارغون، همايونءَ جي انهن ارادن کي سڃاڻي ورتو هو، تنهن ڪري سندس اهڙن ارادن کي عملي ويس ڍڪائڻ خلاف سندرو ٻڌي بيهي رهيو. هن جي مرضي هئي، ته همايون ڪن شرطن تي سنڌ جي سرحدن کان ٻاهر نڪري وڃي، ته ڏاڍو چڱو ٿئي. همايون هنن شرطن سان سنڌ کان نڪري وڃڻ قبوليو: هڪ ته درياءَ پار اڪرڻ لاءِ شاهه حسن ارغون، همايون کي ٽيهه ٻيڙيون ڏيندو. ٻيو - هڪ لک مثقال نقد، ٽي سو اُٺ ۽ ٻه هزار مڻ ان به کيس ڏنو ويندو. شاهه حسن سندس اهي سمورا مطالبا پورا ڪيا، پر کيس اُٺ اهڙا، ته ٽاهڙ ڏنا ويا هئا، جو همايون ۽ ساڻس گڏ ماڻهو اچي روهه ٿيا. نيٺ سڀ مسئلا حل ٿي ويا ۽ 10 جولاءِ 1543ع تي همايون سنڌ ڇڏڻ تي راضي ٿي ويو31. |
| شاهه حسن ارغون ڪيترين ئي متضاد خوبين جو مالڪ هو. پوئين دور ۾، ته هو تيموري روايتن جو ڄڻ ته زندهه مجسمو ٿي پيو هو. ادب جي شاعري واري صنف تي طبع آزمائي ڪندو هو. پاڻ هڪ سٺو شاعر هو ۽ تخلص ”سپاهي“ هئس. عالمن ۽ فاضلن جي محفلن ۾ ويندو هو ۽ سندن گهڻي سرپرستي به ڪندو هو. ڪيتريون ئي مشهور معروف علمي شخصيتون سندس درٻار جو سينگار هيون. ٻئي پاسي هن لاڙ جي حدن اندر ٿيندڙ جنگين ۾ فوجي جنرل جي حيثيت ۾پنهنجي سر پاڻ حصو ورتو هو. جن ۾ ٺٽي تي حملو به شامل آهي. ان وقت فتح ٿيل ٺٽي کي لٽي ڦري تباهه ڪرڻ ۾ انساني اخلاق جون سڀ حدون پار ڪري چڪو هو، وٽس ٺٽي شهر جي معصوم ماڻهن جي عزتن ۽ ملڪيتن لاءِ ٽڪي جيتري به عزت ڪانه هئي.32 |
| شاهه حسن - ارغونن ۽ ترخانن جي مختلف قبيلن کي متحد رکڻ ۾ سوڀارو ڪونه ٿيو هو. ٻنهي گروهن جي اختلافن سنڌ جي سانتيڪي وايو منڊل کي وڳوڙي بنائي ڇڏيو هو. پهرين محرم 962هه/26 نومبر 1554ع تي ٺٽي شهر جا سڀئي ارغون هڪ جاءِ تي ڪٺا ٿيا ۽ يڪ مشت ٿي مرزا عيسيٰ خان ترخان I کي پنهنجو حڪمران چونڊيائون ۽ سندس اطاعت ڪرڻ جو اعلان ڪيائون. ان کان پوءِ مرزا عيسيٰ خان ترخان I، مرزا شاهه حسن ارغون جا اعتبار جوڳا ماڻهو قتل ڪيا ۽ انهن جي سنڀال هيٺ رکيل خزانو پنهنجي قبضي ۾ ڪيو. هن واقعي کان پوءِ هن نئين حڪمران پنهنجي فوجي سپاهين کي انعام اڪرام ڏنا. هن واقعي جي خبر جڏهن شاهه حسن ارغون کي پهتي، ته ڏاڍو ڏمرجي ويو. هو ڄاڻايل واقعي جي ڏوهين کي جوڳي سزا ڏيڻ واسطي ٺٽي تي حملي جي ارادي سان ڪاهي ويو33. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ سخت جنگ لڳي، جنهن ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان I جا گهڻا ماڻهو مارجي ويا. تن ڏينهن ۾ ٺٽي جو شيخ الاسلام عبدالوهاب پوراني هو، جنهن هن قسم جي جهيڙي واري ٻنهي ڌرين جي تباهي کي تاريخ 1 ربيع الاول 962هه/24 جنوري 1555ع تي ٺاهه لاءِ ٽياڪڙ بڻجي وڳوڙي وايو منڊل ۾ ماٺار آندي. شهر ۾ به ٺاپر ٿي وئي. شاهه حسن هن جهيڙي کان ٻارهن ڏينهن کان پوءِ 12 ربيع الاول 5 فيبروري 1555ع تي وفات ڪئي34. |
| شاهه حسن ارغون جي وفات کان جلد ئي پوءِ بکر جي حاڪم سلطان محمود ڪوڪلتاش اتر سنڌ ۽ ٺٽي جي حاڪم مرزا عيسيٰ خان ترخان I سنڌ جي لاڙ واري حصي تي پنهنجي حڪومت قائم ڪري ورتي. اتر ۽ لاڙ سنڌ جي هنن ٻنهي حڪمرانن ۾ پراڻي دشمن هئي، جنهن جي ڪري گهڻو ڪري سندن فوجي ٽڪراءُ پيا هلندا هئا. ٺٽي جو مشهور شهر ترخان گهراڻي جي راڄ ڌاني هو35. مرزا عيسيٰ خان ترخان I جي ڏينهن ۾ پورچوگيزن ٺٽي کي ڦري لٽي ۽ بي هٿيار ماڻهن کي قتل ڪري شهر کي باهه ڏئي ساڙي تباهه ڪري ڇڏيو هو. قصو هيئن ٿيو، جو مرزا عيسيٰ ترخان I بکرجي حاڪم سلطان محمود ڪوڪل تاش تي حملو ڪرڻ ٿي چاهيو ۽ اهڙي فوجي امداد پوچوگيزن کان به طلب ڪئي هئائين. پورچوگيز وقت تي ڪونه پهتا، تنهن ڪري مرزا عيسيٰ خان ترخان I پنهنجي ساري فوج وٺي وڃي محمود ڪوڪل تاش تي هلان ڪئي. پويان پورچوگيزن ٺٽي کي بيواهو سمجهي وڏي ڦرلٽ ڪئي. اهو واقعو 963 هه / 57-1556ع ۾ ٿيو. پورچوگيزن ٺٽي ۾ ڪاشيءِ ڪانه ڇڏي. جاين مان ڪاشيءَ جون خوبصورت سرون به پٽائي کڻي ويا. ان ڦرلٽ بابت پورچوگيزن به هڪ رپورٽ لکي هئي، جيڪا هتي ورجائجي ٿي36. |
| “پيڊرو بئريٽو جي ڪمانڊ هيٺ ايڪيهن ٻيڙن ۾ ست سؤ جنگي سپاهي ٺٽي ڏانهن روانا ڪيا ويا. جڏهن پيڊرو بئريٽو ٺٽي پهتو، ته ٺٽي جو حڪمران اتي موجود ڪونه هو. سندس پٽ، پورچوگيز فوج جي پهچڻ جو کيس اطلاع ڏياري موڪليو. حڪمران جي پٽ سندس پيءُ وٽان جواب اچڻ تائين پيڊرو بئريٽو کي ترسڻ جي گذارش ڪئي. جنهن ڪري هو ٺٽي ۾ ترسي پيو. اتي کيس اها به سڻس پئي، ته ٻنهي ڌرين ۾ ٺاهه ٿي ويو آهي ۽ اهڙي ٺاهه جو پيڊرو بئريٽو کي ڪو اطلاع ئي ڪونه ڏنو ويو هو. ان ڪري هن حڪمران جي پٽ کان وڃڻ جي اجازت ۽ سنڌ جي سفير جي ٿيل عهدنامي موجب کانئس فوجي خرچ جي گُهرَ ڪئي. ترخان شهزادي پيڊرو بئريٽو کي مناسب جواب ڪونه ڏنو، تنهن ڪري هن پنهنجي فوج کي ٻيڙن مان هيٺ لهڻ جو حڪم ڏنو. ڏمريل لشڪر شهر ۾ ڪاهي پيو ۽ ڪاوڙ ۾ اچي اٺ هزار ماڻهو قتل ڪري ڇڏيا ۽ ٻن ملين پاؤنڊن (20 لک پائونڊ) جيترو قيمتي سامان لٽيو ويو. ان کان پوءِ شهر کي باهه ڏيئي ساڙي خاڪ ڪيو ويو. ايشيا جي ملڪن ۾ ايڏي وڏي ڦرلٽ اڳي ڪڏهن ڪانه ٿي، جنهن ۾ ڪنهن کي ايترو ججهو ڌن دولت هٿ لڳو هجي. هن واقعي ۾ پيڊرو بئريٽو جو ڪوبه ماڻهو ڪونه مئو”. |
| مرزا عيسيٰ خان ترخان I37 جي ٻن پٽن: مرزا باقي بيگ ۽ مرزا صالح جي وچ ۾ سنه 967هه مطابق 1559ع ڌاران جهيڙو شروع ٿي ويو، اهو جهيڙو اڃا ڳنڍيو پيو هو، جو سنه 970 هه/ 63-1562 ۾ مريد بلوچ خنجر هڻي مرزا صالح کي قتل ڪري ڇڏيو38. مرزا عيسيٰ خان ترخان I سنه 973 هه/ 1565ع ۾ پنهنجي فطري موت مئو، کيس مڪليءَ تي ان مقبري ۾ دفنايو ويو، جيڪو هن پاڻ جيئري تعمير ڪرايو هو39. سندس جانشينيءَ جي معاملي تي هن جي ٻن پٽن: مرزا باقي بيگ ۽ سندس ڀاءُ مرزا جان بابا جي وچ ۾ ڏاڍو جهيڙو شروع ٿي ويو. آخر شوال 993هه/ 1585ع ۾ مرزا باقي بيگ، پنهنجي پيءُ جي مسند سنڀالي ۽ سنڌ جي لاڙ واري ڀاڱي جو حڪمران ٿيو40. هن جي حڪمرانيءَ جي ڏينهن ۾ سنڌ ڏاڍي ڏچي ۾ رهي. سياسي وايو منڊل به گهڻو ڊانوان ڊول ٿي ويو. اڪبر اعظم جي ملڪ گير هـَـوسَ واري خطرناڪ سياسي حڪمت عمليءَ سنڌ جي اندروني خلفشار کي ڄڻ، ته گهڻو زور وٺايو هو. مرزا عيسيٰ خان ترخان I، سنڌ جي اندروني بدنظميءَ کي پنهنجي ڏاهپ وسيلي منهن ڏئي رهيو هو. مرزا باقي بيگ جي ڏينهن ۾ وري اهي ساڳيامسئلا ڪاريهر جيان ڪر کڻي سامهون اچي بيٺا هئا. ارغون سمجهي رهيا هئا، ته ترخان الهه تلهه ٻهاري هڙپ ڪري رهيا هئا. اهڙيءَ ريت شاهه بيگ ارغون جي گڏ ڪيل دولت کي به پنهنجو ورثو سمجهڻ لڳا هئا، منجهن ويڇا ايترا وڌي ويا هئا، جو ڳالهه وڃي ترارون کڻڻ تي پهتي هئي. سنڌي قبيلا مرزا جان بابا جي امداد ڪري رهيا هئا، جيڪو مرزا باقي بيگ خلاف پيءُ جي تخت جو دعويدار هو. اهڙن اندروني اختلافن ڪري مرزا باقي بيگ کي ڪي نهايت سخت قدم کڻڻا پيا. هن ڪوڙن واعدن تي سڀني ارغونن کي پنهنجي محلات اندر گهرايو، ته “اچو، اوهان کي شاهه بيگ ارغون واري دولت ورهائي ڏيان!” اهي جڏهن شاهي محلات اندر پهتا، ته تلوار سان سندن سر ڌڙن کان ڌار ڪيا ويا41. هن پنهنجي رعيت ۾ ويساهه ڪرڻ ڇڏي ڏنو هو ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ جاسوسيءَ جو هڪ ڄار وڇائي ڇڏيو هو. کاڌي خوراڪ سان لاڳاپيل سڀ شيون پاڻ وٽ ذخيرو ڪري ڇڏيون هئائين. ان ريت ملڪ ۾ هٿرادو ڏڪار ڪاهي پيو ۽ غريبن جو جيئڻ جنجال ٿي ويو42. |
| اهڙيون خراب حالتون هجن ۽ ويچارا مسڪين ماڻهو ظالم حڪمران کي ختم ڪرڻ کان بيوس هجن، تڏهن صوفين فقيرن وٽ وڃي، سندن محبت وارين محفلن ۾ ويهي دلي سڪون حاصل ڪرڻ کان سواءِ ٻيا سڀ رستا بند هوندا آهن. ان زماني ۾ عبدالوهاب پوراني هڪ اهل دل ۽ صوفي بزرگ هو. روحاني راحت لاءِ ڪيترا مسڪين ۽ مظلوم ماڻهو سندس محفل ۾ اچي شريڪ ٿيندا هئا. مرزا باقي بيگ کي شڪ جاڳيو، ته هو بغاوت لاءِ ماڻهو گڏ ڪري رهيو آهي. هن ڇا ڪيو جو سندس پٽ محمد صادق تي ڪيئي تهمتون هڻي پيءُ ۽ پٽ ٻنهي کي قتل ڪرائي ڇڏيائين. ٻين به ڪيترن ئي صوفين کي سنڌ ڇڏي وڃڻ لاءِ گهڻو مجبور ڪيو ويو. سنڌ جو هي حڪمران ڌارين ماڻهن کي سنڌ وچان گذرڻ ئي ڪونه ڏيندو هو. |
| مرزا باقي بيگ جي قهري ڪارواين جو ڪو سنڌو سيڙهو ڪونه هو. تاريخ طاهريءَ جي ليکڪ جي لکڻين مطابق هندو پنهنجي مندرن ۾ ۽ مسلمان مسجدن ۾ ٻئي هٿ کڻي کيس پٽيندا هئا. هـُـو ڪـِـيس ۽ ڪلور سبب رعيت جون همدرديون وڃائي چڪو هو، تن ڏينهن ۾ سندس پٽ شاهه رخ، نصرپور جو گورنر هو، جيڪو اوچتو وفات ڪري ويو. سندس دل کي ايڏو، ته صدمو رسيو جو سنه 993هه/ 1585ع ۾ آپگهات ڪري ڇڏيائين43. |
| مرزا باقي بيگ جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مرزا پائنده خان گاديءَ تي ويٺو، پر هو چريو هو. ان ڪري سندس پٽ مرزا جاني بيگ حڪومت هلائڻ لڳو. مرزا جاني بيگ جي اچڻ ڪري سنڌ کي ڪجهه سک ۽ سانت نصيب ٿيا. هو ملڪ ۾ امن امان ۽ ماڻهن ۾ ويساهه پيدا ڪرڻ ۾ سوڀارو ٿيو، پر منجهس دهليءَ جي مغل فوج خلاف وڙهڻ جيتري ته ڏاهپ ڪانه هئي. تڏهن به هن اڪبر سان ٺاهه ڪرڻ لاءِ پنهنجا ڪيترائي ماڻهو موڪليا، پر اهڙو ڪو معاهدو عمل ۾ اچي ڪونه سگهيو44. |
| ان زماني ۾ قنڌار جون سياسي حالتون بگڙي ويون هيون. اڪبر جي مرضي هئي، ته قنڌار تي سندس مستقل قبضو رهي. قنڌار تي اهڙي مضبوط ضابطي رکڻ لاءِ سنڌ جي فتح، لازمي ڳالهه سمجهي وئي هئي. دهليءَ درٻار طرفان مرزا عبدالرحيم خانِ خانان کي قنڌار جي مهم لاءِ مقرر ڪيو ويو هو، جنهن هڪ وڏي فوج وٺي وڃي مرزا جاني بيگ تي حملو ڪيو. ٻنهي ڌرين ۾ گهڻي وقت تائين جهيڙو هلندو رهيو. نيٺ صفر 999هه /نومبر 1590ع ۾ سيوهڻ فتح ٿيو ۽ مرزا جاني بيگ ٻاهڙي واري جنگ ۾ هارايو. اهڙيءَ ريت بحري ۽ خشڪيءَ جي جنگ به تمام گهڻو وقت هلي. نيٺ سنڌ جو تخت گاهه ٺٽو به مغلن جي حوالي ٿيو. سنه 1593ع ۾ مرزا جاني بيگ اڪبر جي درٻار ۾ پيش ٿيو ۽ اڪبر جي ڄمڻ واري جڳهه، عمرڪوٽ ۾ ساري سنڌ سان گڏ مغل شاهيءَ ۾ گڏ جي ويو. کيس ٽه هزاري منصب دار بنايو ويو، پر کيس پنهنجي وطن جي وڻن ڏسڻ جي موڪل ڪانه هئي. هن 27 تاريخ رجب سنه 1009 هه / مطابق 2 فيبروري 1601ع ۾ اسير ڳڙهه45 ۾ وفات ڪئي،* سندس مڙهه اتان کڻائي ٺٽي ۾ پنهنجي خانداني قبرستان مڪليءَ ۾ دفنايو ويو. |
| سنڌ کي فتح ٿيڻ کان پوءِ ملتان سان ملايو ويو، ان ريت ٻن سرڪارين ۾ ورهايو ويو هو. اتر سنڌ ۾ بکر سرڪار ۽ لاڙ ۾ ٺٽو سرڪار هئي. هرهڪ سرڪار جي انتظام لاءِ گورنر مقرر ٿيل هو. هجڪان، سيوستان، نصرپور، ٺٽو ۽ چڪرا هالا جا پرڳڻا ٺٽي سرڪار ۾ هوندا هئا. ٺٽي جو شهر صدر مقام هجڻ سان گڏ سـِـڪن ڍالڻ (ضرب خانو) جو ماڳ به هوندو هو46. |
| ترخان ٺٽي جا گورنر فقط نالي ماتر رهندا هئا. جڏهن سن 1022 هه / 1614ع ۾ مرزا غازي بيگ وفات ڪئي، ته اهو نالي ماتر وارو سلسلو به ختم ٿي ويو.** کين پنهنجي صوبي سنڌ ۾ رهڻ جي ته موڪل ئي ڪانه هوندي هئي. باقي مرڻ پڄاڻا سندن لاش اچي، پنهنجي وطن جي مٽيءَ ڀيڙا ٿيندا هئا. ترخان گهراڻي مان مرزا جاني بيگ نهايت اهل انسان هو، سندس پٽ مرزا غازي بيگ به عالم، فاضل ۽ شاعر هو. سندس تخلص ‘وقاري’ هو. سندس مجموعه ڪلام جو نالو ”ساقي نامه“ آهي. هـُـو پنهنجي شاعريءَ سبب پڻ گهڻو مشهور هو. هن جا فقط 83 شعر محفوظ آهن. کيس موسيقيءَ جي به وڏي ڄاڻ هئي ۽ گائڪيءَ واري وڄت جو به ماهر هو. پاڻ به سٺو ڳائيندو هو. تنبورو به ماهراڻي انداز ۾ وڄائي سگهندو هو. عالمن فاضلن سان گهڻو اٿندو ويهندو هو. سندس درٻار ۾ ڪيترائي فارسي ٻوليءَ جا شاعر هئا، جن مان مير مرزا نعمت الله وصلي، ملا اسد، قصه خواني، حڪيم فغفور گيلاني، طالب ۽ شيدا اصفهاني مشهور هئا47. |
| سندس حڪمرانيءَ واري عرصي دوران هڪ قسم جي نئين ثقافت جنم وٺي رهي هئي. سنڌ جي تاريخ به مڪاني طرح هن دور ۾ لکي وئي. مير محمد معصوم بکري پنهنجي تاريخ معصومي 1600ع ۾ لکي پوري ڪئي، جيڪو پنهنجي نقطئه نگاهه کان هڪ وڏو ڪتاب آهي. هيءَ تاريخ مسلمانن جي دور کان وٺي اڪبر جي زماني تائين لکي وئي آهي. ٺٽي جي مير محمد نسياني جي تاريخ طاهري آهي. اها هن 1030هه/1621ع ۾ لـِـکي پوري ڪئي، جيڪا سنڌ جي حڪمرانن ترخانن جي اصليت جي ڄاڻ ڏئي ٿي. هن تاريخ ۾ڪتب آيل ٻولي، ان جو اسلوب ۽ انداز ڏاڍو سهڻو آهي. ٺٽي جي سيد محمد ڪتاب ترخان نامه نالي تاريخ سن 1065 هه/ 56-1655ع ۾لکي پورو ڪيو. اها تاريخ ترخان گهراڻي جي سياسي ۽ ثقافتي طور معلومات فراهم ڪري ٿي. امير سيد قاسم بيگلار سنه 1628ع ۾ بيگلار نامه نالي هڪ تاريخ لکي پوري ڪئي. هن تصنيف جي تاريخي اهميت گهٽ آهي، پر اها سنڌ جي شروعاتي مغل دور جي حڪمراني بابت اهم معلومات سان لاڳاپو رکي ٿي48. |
| سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ وارو دور ان ڪري گهڻو مشهور آهي، جو هن علائقي ۾ مقرر ڪيل گورنر گهڻو عرصو رهي ڪونه سگهندا هئا. سوا صدي (1612ع-1737ع) تائين واري ٿوري عرصي ۾ پورا 38 گورنر هتي آيا. انهن گورنرن جي مقرري اڪبر پاڻ ڪندو هو. شروعاتي دور ۾ صوبي جي گورنرن کي فوجي سپهه سالار به سڏيو ويندو هو. امن امان بحال رکڻ سندن منصبي فرض ۾ شمار ٿيندو هو. مغل دور واري حڪومت مضبوط مرڪز جي طرز واري سرڪار هوندي هئي، تنهن ڪري گورنرن جي مقرري به ان ترتيب کي نظر ۾ رکي ڪئي ويندي هئي ۽ سندن اختيارن کي مڪمل طور بيان ڪيو ويندو هو. پر مرڪز ۽ صوبن جي وچ ۾ تڪڙو مواصلاتي رابطو ڪونه هوندو هو، تنهن ڪري گورنر پنهنجي حيثيت جو تمام گهڻو ناجائز فائدو وٺندا هئا. گهڻا گورنر مرڪزي حڪومت جي منظوريءَ کان سواءِ محصول مقرر ڪري ڇڏيندا هئا. ان ڳري ۽ ناجائز محصول جو آزار ايترو، ته گهڻو وڌي ويو هو، جو شهنشاهه جهانگير کي اهڙي قسم جي محصول کي ختم ڪرڻ لاءِ فرمان جاري ڪرڻو پيو هو.49 ڪيترائي گورنر ڏاڍا خود غرض ۽ لالچي هوندا هئا ۽ پنهنجن انتظامي عهدن کي ذاتي مفادن لاءِ ڪتب آڻيندا هئا. نتيجو اهو نڪرندو هو، جو سارو انتظام هيٺ مٿي ٿي ويندو هو. سرڪاري انتظاميه لاءِ ماڻهن جي دلين ۾ نفرتون گهر ڪري وينديون هيون. جاڏي ڪاڏي دوکو، دولاب، کوڙ ۽ فريب کان سواءِ ڪا شيءِ نظر ڪانه ايندي هئي. ڌاڙن ۽ ڦر لٽ جون وارداتون ته عام ٿي ويون هيون. پليگ جهڙين وبائي بيمارين ماڻهن جا کنڌا کڻي ڇڏيا. مٿان وري هر سال جي ڏڪار ڏيهه کي ڀڙڀانگ ڪري ڇڏيو. |
| شاهجهان جي حڪمرانيءَ واري ڏينهن ۾ ٽيورنيئر (Tavernier) ٺٽي آيو هو. جنهن ٺٽي جي ان وقت جي گورنر جو هڪ مثال بيان ڪندي لکيو آهي، ته ان زماني ٺٽي جو گورنر مرزا احمد بيگ هو، جنهن کي اتي رهي چار سال گذري چڪا هئا. سندس گورنريءَ وارو سارو دور عوام سان ڪـِـيس ڪلور، ڏاڍ ۽ ڏهڪاءَ سان ڀريل نظر ايندو. نيڪي ڪرڻ کان نفرت ڪندو هو. هن جي خلاف ڪيتريون ئي شڪايتون ڪيون ويون هيون. سندس واپس گهرائڻ تي ماڻهو ڏاڍو خوش ٿيا. پر کين اهو ٻڌي به سخت صدمو رسيو هو، ته شهنشاهه سنڌ کي پنهنجي ذاتي انتظام هيٺ رکيو آهي. هن کان علاوه دهلي پهچڻ تي شهنشاهه طرفان هن گورنر جو شاندار استقبال ڪرايو ويو. ان جو ڪارڻ اهو ڄاڻايو ويو، ته هن آگري پهچي شاهي گهراڻي جي عورتن ڏانهن نهايت قيمتي سوکڙيون اماڻيون هيون50. سيهوڳي ذريعا به ٽيورنيئر جي پيش ڪيل هن حقيقت جي مڪمل تائيد ڪن ٿا. “تاريخ مظهر شاهجهاني” جو مصنف يوسف ميرڪ ان ئي زماني ۾ ٺٽي ۾ رهندو هو. جڏهن مرزا احمد بيگ اتان جو گورنر هو. هن مٿي بيان ڪيل تاريخ 35-1634ع ۾ لکي پوري ڪئي هئي. ڄاڻايل ڪتاب ۾ هن حڪومتي ڪارندن جي ڏاڍ ڏهڪاءَ جي چڱيءَ ريت تصوير چٽي وئي آهي. هو راڻي ممتاز محل جو سڳو سؤٽ هو. يوسف ميرڪ جي بيان مان اهو ظاهر ٿئي ٿو، ته ان زماني ۾ مرزا احمد بيگ بدران ڪنهن ڏهڪاءَ جي حڪمراني هئي51. |
| مغل دور ۾، ٺٽي جي انسان دوست گورنرن جو به خاصو تعداد آهي. انهن فن ۽ ادب جي قدرداني ڪئي. ڪيترن شاعرن، عالمن ۽ فاضلن ان زماني ۾ سنڌ ديس جي ڌرتيءَ تي پنهنجو وارو وڄايو، جن مان ڪيترا پنهنجي امتيازي ڳڻن ڪري ذڪر ڪرڻ جوڳا آهن. شهنشاهه شاهجهان جي ڏينهن ۾ مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان II جيڪو مرزا غازي بيگ ترخان جو سؤٽ هو، ٺٽي جو گورنر ٿي آيو. هو عمارتن بنائڻ جو ڪوڏيو هو ۽ پنهنجي ڌرتي، سنڌ سان بي انتها محبت ڪندو هو. اتي دفن ٿيڻ لاءِ پنهنجي حياتيءَ ۾ ٺٽي ۾ هڪ مقبرو تعمير ڪرايو هو52. |
| شاهجهان جي ڏينهن ۾ نواب امير احمد خان ٺٽي جو گورنر ٿي آيو هو. ٺٽي شهر جي ترقيءَ ۽ تعمير ۾ سندس وڏي دلچسپي هئي. هن ٺٽي جي ڀرسان امير پور نالي هڪ وستي ٺهرائي هئي. هو عالمن جي گهراڻي مان هو ۽ پاڻ به عالم هو. هن شهر ۾ ڪيتريون ئي جايون جوڙايون53. نواب ظفر خان، جيڪو سن 1062هه/1652ع ۾ ٺٽي جو گورنر ٿي آيو، سو به ڏاڍو روشن خيال انسان هو. اورنگزيب جي ڏينهن ۾ سندس مامون ابو نصرت خان ٺٽي جو گورنر مقرر ٿي آيو هو. هيءُ صاحب متقي پرهيزگار ۽ اعليٰ درجي جو شاعر هو. سن 1691ع ۾ نواب حفيظ الله پٽ سعد الله خان جيڪو شاهجهان جو وزير به هو، ٺٽي جو گورنر ٿي آيو. هيءُ ڏاڍو سخي ۽ انسان دوست ماڻهو هو. هن ٺٽي جو نئون قلعو اڏائڻ شروع ڪيو هو، پر ناڻي جي اڻ هوند سبب ان کي پورو ڪري ڪونه سگهيو. |
| نواب امين الدين خان حسين پٽ عبدالمڪرم 1702ع ۾ ٺٽي جو گورنر مقرر ٿي آيو. هيءُ وڏو عالم شخص هو ۽ سندس گهڻو وقت عالمن جي صحبت ۾ گذرندو هو. هن ٻه ڪتاب تصنيف ڪيا: هڪ فن ۽ سائنس تي ۽ ٻيو دنيا جي عام معلومات بابت هو. نواب سيف الله جيڪو ٺٽي ۾ سن 1724ع تي گورنر مقرر ٿي آيو هو، تنهن تعليم ۽ تجارت جي ڏس ۾ به وڏا سڌارا آندو هئا، هڪ بهترين گورنر جي حيثيت سان ڏاڍو مشهور ۽ معروف هو54. |
| ڪجهه مغل شهزادا به ٺٽي تي گورنر مقرر ٿي آيا هئا. 13 آڪٽوبر 1625ع تي شهنشاهه جهانگير، شهزادي شهريار کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو هو. نواب شريف الملڪ، شهزادي جو نائب ٿي ٺٽي جو انتظام سنڀاليو هو. سن 1654ع ۾ دارا شڪوه جو پٽ شهزادو سپهر شڪوه هفت هزاري منصب سان ٺٽي جو گورنر مقرر ٿيو هو. |
| مغلن جي دور ۾ سنڌ، يورپي واپارين خاص طور تي پورچوگيزن ۽ انگريزن لاءِ ڄڻ ته هڪ شڪار گاهه بڻيل هئي. عيسائي مذهب جا مشنري ٺٽي شهر ۾ جلدي جلدي پيا ايندا هئا، انهن ولايتي سياحن جون تحريرون مغل دور سان لاڳاپيل سنڌ جي اقتصادي ۽ معاشرتي تاريخ لکڻ لاءِ ڏاڍيون اهم آهن. |
| انگريزن پنهنجي پهرين واپاري ڪوٺي، ٺٽي ۾ سن 1635ع ۾ قائم ڪئي هئي. انگريزن ۽ پورچوگيزن پاڻ ۾ امن امان سان رهڻ جو عهدنامو ڪيو هو. ٺٽي ۾ تجارتي ڪوٺي قائم ڪرڻ ۾ انگريزن جا ٽي مقصد هئا: (1) لنڊن جي مارڪيٽ لاءِ سنڌ جو ڪپڙو خريد ڪرڻ، (2) نير (Indigo) حاصل ڪرڻ ۽ (3) ايراني نار ۾ پنهنجو واپار برقرار رکڻ. |
| سنڌ ۾ ٺٽي اندر لاهري بندر ڀرسان سندن تجارتي ڪوٺي واپاري پيڍي (Out Post) سن 1662ع تائين ترقي ڪندي رهي. اهو شهنشاهه اورنگزيب جو زمانو هو. تجارتي ڪوٺيءَ جو رڪارڊ ٺٽي جي تجارتي خوشحالي ۽ معاشرتي زندگيءَ تي ڪافي روشني وجهي ٿو، جيڪو ان زماني ۾ صنعت جو دُن (Commercial Prosperity) ۽ سنڌ جي واپار جو مرڪز هو. ٺٽي جو سوٽي ڪپڙو ڏيساور ۾ ايڏو، ته مشهور هو، جو فريملن 1636ع ۾ ڪمپنيءَ کي اطلاع ڏنو، ته جيڪو به هندستان جو مال آهي، ان سڀ مان سنڌ جي مال جي گهرج تمام گهڻي آهي55. |
| مانرڪ (Manrique) سن 1641ع ۾ ٺٽي ۾ آيو، تنهن لکيو آهي، ته هي شهر ڏاڍو خوشحال آهي. کاڌي خوراڪ جي شين جا ڍير لڳا پيا آهن، جن مان ڪڻڪ ۽ چانور ذڪر ڪرڻ جوڳا آهن. ڪپهه ججهي انداز ۾ پوکي وڃي ٿي. شهر ۾ ٻن هزارن کان وڌيڪ آڏاڻا آهن، جن تي مختلف قسمن جو تمام قيمتي ڪپڙو تيار ٿئي ٿو، جيڪو ايشيا جي گهڻن ملڪن ڏانهن واپاري مقصد سان برآمد ڪيو ٿو وڃي، انهيءَ سان گڏ، اهو ڪپڙو پورچوگال ڏانهن اماڻيو وڃي ٿو 56. |
| ڪچي چمڙي جو وڏو مقدار ٺٽي کان ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليو وڃي ٿو. چمڙي رڱڻ جا ڪيترا ڪارخانا هئا، جتي بهتر ۽ نفيس قسم جو چمڙو تيار ٿيندو هو. پورچوگيز ان کي سنڌي چمڙي جي نالي سان سڏيندا هئا، جن مان گهوڙن جا سنج تيار ٿيندا هئا. مختلف نمونن ۽ رنگن جي ريشمي ڪپڙن جا ٽڪرا انهيءَ نازڪ ۽ نفيس چمڙي تي هڻي، اُن مٿان ڀرت ڀريو ويندو هو ۽ ڪيترن ئي نمونن جي گلڪاري ڪئي ويندي هئي، مٿن ڀرت جون ليڪون ڪڍي ڇيڙن تي پـَـٽَ واري ٻاندڻن جي جهالر هنئي ويندي هئي. |
| ڪئپٽن اليگزينڊر هئملٽن سن 1699ع ۾ ٺٽي آيو هو، سندس سفر جو احوال سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل ڏاڍي چٽي تصوير چٽي ٿو. ان زماني ۾ مغل طاقت زوال پذير ٿي چڪي هئي ۽ ڪلهوڙن جي سياسي سگهه پنهنجا پير پختا ڪري رهي هئي. هن پنهنجي اکين سان ڏٺو، ته دهلي حڪومت وٽ واپارين ۽ مسافرن جي قافلن کي تحفظ ڏيڻ جيتري به طاقت ڪونه هئي. ٺٽو جڏهن ته وڏو ۽ شاهوڪار شهر هو ۽ سڄي سنڌ جي صنعت جو مرڪز هو. هئملٽن صاحب ٺٽي جي دريائي اچ وڃ جي طريقي کان ڏاڍو متاثر هو. |
| پنهنجي عروج واري ڏينهن ۾ ٺٽو علم ۽ عرفان جو مرڪز هو. هئملٽن چوي ٿو، ”ٺٽو مذهب، فلسفي ۽ سياست جي علم ۾ ڏاڍو مشهور آهي، جتي چئن سون کان به وڌيڪ ڪاليج آهن، جيڪي نوجوانن کي انهن علمن جي شعبن ۾ سکيا ڏين ٿا57“. |
| سترهين صديءَ جا تاريخ دان پڻ ٺٽي جي آرام، آسائش، خوشحاليءَ ۽ خوبصورتيءَ جو ذڪر ڪن ٿا. تاريخ طاهريءَ مطابق، هن شهر ۾ دولت ۽ خوشيءَ جي فراواني آهي.58 ”ذخيرڏ الخوانين” جي مؤلف ٺٽي کي ”ڌرتيءَ تي بهشت“ جو لقب ڏنو آهي.“ |
| پرڏيهي سيلانين جي بيانن ۽ سترهينءَ صديءَ جي مڪاني مصنفن جي لکتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽو هڪ تمام وڏو شهر هو. دنيا جي مختلف ملڪن جا جهازران هن بندر تي ضرور ايندا هئا. هن شهر ۾ يورپي ماڻهن جو وڏو تعداد رهندو هو. مسجدون، مندر ۽ عيساين جون ديولون امن امان سان پنهنجي جاين تي موجود هيون. شهر خوش ذوق ماڻهن کي خوشين فراهم ڪرڻ ۾ پٺتي ڪونه هو. مانرڪ (Manrique) جيڪو هڪ عيسائي مشنري هو، جنهن کي ٺٽي جي بازارن ۾ آزاد ماحول ڏسي ڏاڍو ذهني جهٽڪو رسيو هو. هو لکي ٿو، جتي دولت جي ججهائي هوندي آهي، اتي چڱائي ۽ سـُـٺائيءَ کي ڪا به اهميت ناهي هوندي، ايمان، صداقت، حليمت ۽ تقدس هوندا ئي ناهن60. |
| اورنگزيب جي وفات کان پوءِ، مغلن جي وڌندڙ ڪمزوريءَ مان سنڌ جي اصلي رهاڪو ڪلهوڙا خاندان ڀرپور فائدو ورتو. هنن سن 1737ع ڌاران ذري گهٽ سڄيءَ سنڌ تي پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪري ورتي. پر کين 1740ع ۾ ايران جي نادر شاهه جي طوفاني فوج کي به منهن ڏيڻو پيو هو. ميان نور محمد ڪلهوڙي کي وڏي جنگي تاوان ۽ خراج ڏيڻ لاءِ مجبور ڪيو ويو هو. ڪلهوڙا حڪمرانن ٺٽي کي سندس قسمت تي ڇڏي، خدا آباد کي سنڌ جو تخت گاهه بنايو. جڏهن پاٽنجر 1840ع ۾ ٺٽي ۾ آيو، ته ان کي تباهه ۽ برباد ڏٺائين61. |
| ڪلهوڙن جي حڪمراني، اندروني خلفشار ۽ ٻاهرين حملن سبب سنڌ جيتوڻيڪ ٿوري گهڻي هيٺ مٿي ٿي هئي، پر ان هوندي به زراعت ۽ ادب جي ميدان ۾، سنڌ تمام گهڻي ترقي ڪئي. ڪلهوڙن سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي نظام کي ترقي وٺرائڻ واري عمل کي اهميت ڏني. هن دور ۾ ڪيترائي واهه کوٽيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ ۾ زراعت جي ڏس ۾ خوشحالي ڪمال تي رسي وئي. |
| ڪلهوڙا دور جو چٽو ڳڻ اهو آهي، ته هن زماني ۾ عظيم سنڌي شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي پيدا ٿيو، جنهن پنهنجي دور جي ٻين شاعرن جي روايت کي ڇڏي عام ماڻهوءَ جي ٻولي، سنڌيءَ ۾ شاعري ڪئي، ته جيئن سندس سونهن ۽ تصوف جي فلسفي کي چڱيءَ پر سمجهي سگهجي. سنڌي هڪ پراڻي زبان آهي پر ان کي شاهه عبداللطيف جي جادو صفت شاعريءَ ادبي اظهار جو وسيلو بنائي تمام اُتاهين مقام تي پهچايو. هن شاعريءَ ۾ عام ماڻهوءَ جي سوچ ۾ هڪ انقلابي تبديلي پيدا ڪئي. مذهبي تعليم، سمجهڻ جوڳي بنجي وئي. هن کان پوءِ گهڻن عالمن مذهبي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيا. |
| فارسي ادب ۾، خاص طور تي شاعريءَ ۾، ٺٽي جو حصو گهٽ اهميت جوڳو نه آهي. ٺٽي جي جيتوڻيڪ سياسي اهميت نه رهي هئي، پر سندس علم ۽ ادب ۾ غير معمولي اهميت برقرار رهي. مير علي شير قانع ٺٽوي جهڙو مشهور عالم، تحفہ الڪرام جو مؤلف ۽ مقالات الشعرا جو مصنف ڪلهوڙن جي سونهري دور جي پئداوار آهي. عظيم ٺٽوي ۽ رياض ٺٽوي رڳو فارسي اساسي شاعريءَ جا نقال نه هئا، پر پنهنجي شاعريءَ جي تصنيفن جي اصلي قلم ڌڻين کان به خاص ۽ پڌري حيثيت جا مالڪ هئا، اهي به هن ئي دور جي پئداوار هئا62. |
| * مرزا جاني بيگ تاريخ 27 ماه رجب 1009هه ۾ احمد نگر ۽ اسير ڳڙهه جا قلعا فتح ڪرڻ کان پوءِ سرسام جي بيماري ۾ مبتلا ٿي اسير ڳڙهه ۾ وفات ڪيائين. (سنڌيڪار) |
| **مرزا غازي بيگ کان پوءِ سندس سوٽ مرزا محمد عيسيٰ ترخان II به ٺٽي جو غير حاضر گورنر رهيو. (ڏسو صفحو 17) (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| باب ٻيو |
| فن ۽ هنر جو شهر |
| ڪنهن ملڪ جي فن ۽ هنر جي واڌ ۽ ويجهه لاءِ ملڪ جو سياسي ۽ اقتصادي استحڪام ۽ جاگرافيائي حالتون ضروري عنصر سمجهيا ويندا آهن. ٺٽي ۾ هن قسم جي هنر ۽ ڪاريگري جي اوسر واري زماني ۾ سنڌ اندر سياسي ۽ اقتصادي استحڪام قائم هو. هڪ پاسي ايران جو بلند ۽ هموار ميداني علائقو هو ۽ ٻئي پاسي رياست گجرات هئي. هنن ٻنهي ملڪن، ٺٽي جي فني ترقيءَ لاءِ گهڻو اهم ڪردار ادا ڪيو. |
| چترڪاريءَ جي ڏس ۾ حيوان يا انسان جي چٽيل تصوير هڪ وڏو فن سمجهي ويندي آهي. ڏک جي ڳالهه وري اها آهي جو مذهبي ڪٽر پڻو رکندڙ مسلم سماج، هن قسم جي فن جي خلاف آهن، تنهنڪري ڪن مسلمان ملڪن، ۾ ساهوارن جي تصوير چٽڻ واري ڪاريگريءَ جي سخت مخالفت ڪئي ويندي آهي1. پر ايران ۽ اناطوليه اندر بت تراشيءَ جا ڪي اهڙا مثال آهن، جيڪي مسلمان حڪمرانيءَ واري دور ۾ مذهبي جڳهن اندر ويهي اُڪيريا ويا هئا. ساڳئي قسم جي ساهوارن سان لاڳاپيل چترڪاريءَ جو مثال هند - اسلامي حڪومتن اندر به موجود آهي ۽ اهڙو بيان گوئٽز2 (Goetz) به پنهنجي تصنيف ۾ ڪيو آهي. هتي دلچسپيءَ ۽ ڌيان ڏيڻ جوڳي ڳالهه هيءَ آهي، ته ٺٽي جي ڪن مقبرن ۾ ماڻهن، جانورن ۽ پکين جون تصويرون اُڪيريل نظر اينديون. هن شهر اندر يا ٻاهر اهڙيون ڪي قبرون آهن، جن تي هلڪي کوکي طرز (Low relief) تي هڪ انساني شڪل جي چترڪاري ڪئي وئي آهي، کيس هٿيارن پنهوارن سان سينگاريل هڪ جنگي جوڌي جي روپ ۾ ڏيکاريو ويو آهي، (پليٽ I). ٿي سگهي ٿو، ته اهي چترڪاريون پندرهينءَ يا سورهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل هجن. ڄاڻايل مقبرا هڪ ڪري ۽ هموار پٿر (SandStone) جا ٺهيل آهن. اوساري پٿر جي داٻڙين سان ڪئي وئي آهي. ڏسڻ ۾ ائين ايندو، ته اوساري جيئن جيئن مٿي وڃي ٿي، تيئن، پٿر وارين داٻڙين جي ماپ گهٽجي وڃي ٿي. مٿي ائين نظر ايندو، ته اڏاوت مصر جي احرامن جيان هيٺ ويڪري ۽ مٿي سوڙهي آهي. پٿر اهي داٻڙا پهريائين گسائي ڏاڍا لسا ڪيا ويا آهن ۽ پوءِ مٿن ڏاڍي خوبصورتيءَ سان مـختلف ورن واري، اوڀڙ ۽ اليڪي طرز جي چٽ سالي ڪئي وئي آهي. انهن سڀني کان وڌيڪ دلچسپ گهوڙي سوار جي تصوير آهي، جنهن کي تلوار، نيزو ۽ ڪان ساڻ آهي. ڪن قبرن مٿان وري عورتاڻن زيورن جهڙوڪ: ڪنگڻ، هار، ڪـَـنَ جي والن، ٻانهوٺن ۽ گـُــجرين جي اُڪير ٿيل نظر ايندي، جنهن مان چڱيءَ ريت اندازو ڪري سگهجي ٿو، ته اهي عورتن جون قبرون آهن (پليٽ II).3 اهي قبرون جن مٿان مرداڻي پڳ يا جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي ٽـُـڪ ٿيل آهي، تن لاءِ چئي سگهجي ٿو، ته مردن جون قبرون آهن. اهڙي قسم جون قبرون ٺٽي کان ٻاهر جهرڪ، سونڊا، جنگ شاهي ۽ گـُـجي واري ايراضيءَ ۾ پڻ نظر اينديون. ساڳيءَ شڪل صورت واريون قبرون ڪراچيءَ جي ملير واري علائقي ۾ موجود آهن، جن کي چوکنڊيءَ واريون قبرون چيو ويندو آهي. انهيءَ نموني واريون قبرون پراڻي پنجاب جي همالين واري علائقي ۾ سـَـتي پٿر (Sati Stone) جي نانُ واريون ڏٺيون ويون آهن. اهڙيون قبرون هينري ڪزنس ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ به ڏٺيون هيون. آرڪيالاجيڪل سروي آف بلوچستان وارن کي پڻ ساڳئي قسم جون قبرون لس ٻيلي جي هنديان ماڳن تي نظر آيون4. سيستان جي علائقي خاران جي اولهه پاسي گائو سنگ وارن ماڳن تي هڪ قبرستان آهي، جنهن ۾ موجود قبرن تي به هوب هو اهڙيون تصويرون اُڪيريل نظر اينديون. پر هڪ فرق ضرور آهي، ته اهي پٿر بدران سريون آهن. مٿن ڪاشيءَ جي سرن جون اهڙيون ڪيتريون قطارون نظر اينديون، جن تي اُٺن ۽ گهوڙن تي سوار ماڻهن کي تير ڪمان سان هٿياربند ڏيکاريو ويو آهي. اهي سڀ تصويرون هلڪيءَ کوکيءَ طرز ۾ چٽيل نظر اينديون. ڪاشيءَ جي ڪن سرن تي هڪ ماڻهوءَ کي ڏاندن جي جوڳ سان هرڪاهيندي ڏيکاريو ويو آهي. ڪن تي وري مور پکيءَ سان گڏ نانگ جي تصوير نظر اچي ٿي. انهن تصويرن جي طرزن جو پڌروگڻ اهو آهي، ته انهن قبرن وارن ماڻهن جو تعلق بنا ڪنهن شڪ شبهي جي جنگي جوڌن ۽ شڪاري قبيلن سان آهي، جڏهن ته ڪتبن مان پتو پوي ٿو، ته اهي بلوچن جون آهن5. |
| بلوچستان ۾ اهڙين قبرن کي مقامي طور شامي سڏيو ويندو آهي. بلوچن جي هڪ ڏند ڪٿائي روايت مان معلوم ٿئي ٿو، ته اهي شام ملڪ جي آليپو (Alleppo) نالي علائقي مان عرب فاتحن سان گڏ هتي آيا هئا. پر عالمن هن قسم جي دعويٰ کي غلط ثابت ڪيو آهي. سمجهه ۾ ائين اچي ٿو ته يارهين ۽ ٻارهين صدي ۾ جڏهن سلجوقين ڪرمان تي حملو ڪيو هو، ته اتان جي ڪن قبيلن لڏ پلاڻ شروع ڪئي هوندي. تيرهين صدي عيسويءَ ۾ به منگولن جي حملن دوران هنن قبيلن بلوچستان، مڪران ۽ سنڌ ڏانهن وڏي لڏپلاڻ ڪئي هئي. ڪيترن عالمن سندن ٻوليءَ بابت ڪي شاهديون گڏ ڪيون آهن، جن جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو، ته سندن، وچ ايشيا جي ڪبير (Kabir) نالي علائقي سان لاڳاپو آهي6. اسلامي ذريعن جي شاهدين موجب، ته جڏهن عربن ايران فتح ڪيو، تنهن زماني ۾ بلوچ ايران جي ڪرمان واري علائقي ۾ رهندا هئا. موجوده دور ۾ سنڌ، بلوچستان، سيستان، ڏکڻ افغانستان، نيشاپور ۽ هندي وڏي سمنڊ جي جاسڪ واري علائقي جي اولهه پاسي موجود نظر اچن ٿا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو، ته هو وڏي لڏپلاڻ ڪري مٿين علائقن ۾ آباد ٿيا آهن. ڄاڻايل قبرون سندن لڏپلاڻ ۽ قافلن جي صورت ۾ اڳتي وڌڻ جا اهڃاڻ آهن. هن قسم جون تصويري طرزون ايران جي مشهور ثقافتي مرڪز ليورستان ۾ به ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. هن ماڳ تان ڪنجهي (Bronze) جا ٺهيل بت مليا هئا، جن بابت سڄي دنيا جا عالم چڱيءَ ريت سـُـڌ رکن ٿا. هٿيارن، پنهوارن، جانورن ۽ پکين جي شڪلين اُڪيرڻ جي روايت اسلامي دور تائين هلندي نظر اچي ٿي.7 موجوده دور جي ڄاڻ پٽاندر، بلوچن جي بلوچستان ۽ سنڌ وارين قبرن کي ايران جي ليورستان جي ماڳ سان ڳنڍڻ ڪجهه مشڪل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هيءُ هڪ ڏاڍو دلچسپ موضوع آهي جنهن تي الڳ ڪتاب لکي سگهجي ٿو. |
| سلطان ڄام نظام الدين جو مقبرو سنه 1508ع ۾ ٺهي راس ٿيو. هيءُ اڏاوت سنڌ - مسلم دور جي پٿر جي تمام پراڻي اُڪير جو هڪ نادر نمونو آهي. مقبري جي محراب جي پٺئين پاسي تي ٺهيل جهروڪي جي سنجٽ ۽ اڏاوت جي چوڌاري جوڙيل محرابي جهروڪا، پٿر جا اُڪيريل ٺـُـلهه، ڪنڊن تي لڳل سخارا پنهنجي سونهن جو مٽ پاڻ آهن. گڏيل نموني، ساري مقبري جو نمونو فني نقطئه نگاهه کان وڏي اهميت رکي ٿو. خوبصورت محرابي جهروڪن کان مٿان پکين جي هڪ قطار اُڪيريل آهي، جيڪا نظر ائين اچي ٿي ڄڻ، ته اهي پکي اڏامي رهيا آهن. ويجهو وڃي چتائي نهاربو، ته اهي اڏامندڙ پکي هنج آهن (پليٽ III) اها سڀني کي خبر آهي، ته هنج پکي، ٻڌ ڌرم جي نمائندهه علامت آهي، جيڪا پوءِ هندو ڌرم ۾ به رواج هيٺ آئي، جتي هنج پکيءَ کي برهما ديوتا جو واهنا (Vahana) بيان ڪيو ويو آهي. شلپا شاسترا جي منترن موجب مندرن جي اڏاوتن ۾ هنج پکيءَ جي قطارن جي سهڻي چترڪاري ڪرڻ ضروري سمجهيو ويندو آهي. تنهن ڪري مندرن جي ڇت کان هيٺان ڀت جي چوٽيءَ تي پـَـراستارا جي چوڌاري هنج پکين جي قطار جي چترڪاري ضرور ڪئي ويندي هئي. اهڙيءَ ريت مندر جي ڪوٽا (Kuta)، ندا (Nida) ۽ گريبا (Griba) جي مٿئين پاسي هنجن جي چترڪاري ڪئي ويندي هئي8. |
| هن مقبري ۾ هندي اڏاوت واريون وصفون ڏسي هينري ڪزنس اهو شڪ ڏيکاريو هو، ته مذڪوره مقبرو ڪنهن مندر جي پراڻي سامان مان تيار ڪيو ويو آهي. اهڙو ساڳيو خيال قديم آثارن جي ماهر سر مورٽيمرويلر (Sir Mortimer wheeler) ۽ ٻين جو به آهي. هن اهو نتيجو ان ڪري ڪڍيو آهي، ته مسلمان ساهه وارن جي تصويرن کان ونئن ويندا آهن. سندن اهو خيال، هن سبب ڪري به ٿي سگهي ٿو، ته هو اسلامي يادگارن جي تاريخ کان چڱيءَ ريت واقف نه آهن. مٿئين اشاري موجب ساهوارن جون تصويرون ڪڍڻ اسلامي نقطئه نگاهه کان غير معمولي ڳالهه ڪانه هئي. عام طور تي جيئن اڻوهينءَ صدي عيسويءَ جا مسلمان سمجهندا آهن. اها حقيقت به وسارڻ نه گهرجي، ته مسلمانن جي مقبرن کي اڏڻ لاءِ هندي اڏاوتي فن جا ماهر ڪاريگر ڪم ڪندا هئا. هن حقيقت کان سواءِ هن ننڍي کنڊ جي قصن ڪهاڻين ۾ هنج جي ذڪر جو قديم زماني کان رواج رهيو آهي.* گجرات جي مسلمانن جي مقبرن تي به ساهوارن جي چترڪاري نظر ايندي، جن سان سنڌ جي سما گهراڻي حڪمران جا ثقافتي ناتا ۽ مٽي مائٽي وارا لاڳاپا قائم هوندا هئا. هيءَ ڳالهه به ضرور ڌيان ۾ رکڻ گهرجي، ته ڄام نظام الدين جي مقبري ۾ هنجن جي چترڪاريءَ جو نمونو شلپا شاسترا جي بيان موجب نظر ئي ڪونه ايندو. هتي هيءَ چترڪاري فقط مقبري جي سونهن ۽ سنجٽ لاءِ ڪئي وئي آهي. |
| پکين جي چترڪاريءَ جا هتي ٻيا به ڪيترائي نمونا نظر ايندا. مڪليءَ جي هڪ قبر جي پٿرانهين لوڙهٽ تي اهڙو هڪ پٿر نظر ايندو، جنهن تي ساهوارن جون تصويرون چٽيل آهن، جيڪو اسلامي اڏاوتي فن جي شاگرد لاءِ وڏي دلچسپيءَ جو باعث آهي. ٻيءَ هڪ قبر جو پٿر ماپ 11' 3/3'' x 11' x3'-3'' 1/2 آهي. ڄاڻايل قبر مٿان ڪابه ڇٽي ناهي. ان پٿر جي هڪ پاسي گول سوراخ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. (پليٽ IV). لوڙهٽ جو پٿر مختلف ماپن جي خانن ۾ ورهايل آهن. مٿئين خاني ۾ ڪنول گل جي مڪمل تصوير آهي، جنهن ۾ اٺ پنکڙيون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. اُڪير هلڪي کوکي طرز تي ٿيل آهي. چوڌاري وٽ تي موتين جي قطار جي چٽسالي ڏسجي ٿي. هيٺئين خاني جي ماپ 1/4 x 3'' .1'-9 آهي جنهن ۾ نوڪدار قسم جي اُڪير ڏسجي ٿي. هيٺئين پاسي کان ٻه ٻڪريون نظر اينديون، جن جي وات ۾ ڪا شيءِ جهليل آهي. جهلڪ مان ائين نظر اچي ٿو ڄڻ، ته ڪنهن خاص جذبي جو اظهار ڪيو ويو آهي. ڄاڻايل ٻئي ٻڪريون اهڙيءَ ريت ڏيکاريون ويون آهن، جو ڄڻ هڪ ٻئي تي نـَـرا کڻڻ لاءِ تيار هجن. ان تصوير ۾ ٻه ٻيا جانور به ڏسڻ ۾ اچي رهيا آهن، جيڪي ٻڪرين جي تصويرن سان پور وڇوٽ تي نظر اچي رهيا آهن. انهن ٻنهي جانورن جي اڳئين پاسي تي ڪجهه اُڪير ٿيل آهي پر اها ايڏي ته اڻ چٽي آهي جو پتو پئجي ڪونه ٿو سگهي، ته اهي ڪهڙا جانور ٿي سگهن ٿا. چٽيل وڻ تي ٻه بدڪون ويٺل ڏيکاريون ويون آهن، جيڪي مٿي ڪر کڻي پر ساهڻ واري حالت ۾ نظر اچن ٿيون. سندن پير تمام ننڍڙا آهن، جيڪي نظر ڪونه ٿا اچن. وڻ جي صفا چوٽيءَ تي ٻه مور هڪ ٻئي ڏانهن منهن ڪيون نچندا نظر اچن ٿا، سندن پر کنڊريل ۽ نچڻ واريءَ صورت ۾ چٽيل ڏسجن ٿا. مورن جي چهنبن ۾ ڪي شيون جهليل آهن. جن جي شڪل صورت مانڌاڻيءَ جهڙي آهي. خاني جي مٿئين پاسي تي گلاب جي گل جي ٽڪ (Rosettes) آهي، جنهن ۾ اٺ پنکڙيون ٺهيل آهن. ٻنهي گلن جي وٿيءَ ۾ آکڙي نموني جي ڪا شيءِ چٽيل آهي. سمجهه ۾ ائين اچي ٿو، ته ڄڻ اهو ڪو ميوو آهي. ان پٿر جي ڏاکڻي پاسي تي فارسيءَ ۾ هڪ لکت نظر اچي ٿي، جيڪا ٽن سٽن تي ٻڌل آهي، ۽ ان جي معنيٰ هن ريت آهي: ”بهشت جي باغ جو جهرڪ، نور الدين محمد پٽ شاهه منصور حڪيم تبريزي، جنهن 25 ذوالحج جي پاڪ مهيني ۾ 948 هه/ 1542ع ۾ وفات ڪئي“. |
| هن لکت مان اها ڄاڻ ملي ٿي، ته ساهه وارن جي اها چترڪاري 1542ع سان لاڳاپو رکي ٿي ۽ شاهه منصور حڪيم تبريزيءَ پنهنجي پٽ نور الدين جي وفات جي يادگيريءَ لاءِ لکرائي لڳرائي هئي. تبريزي نسبت مان اهو معلوم ٿئي ٿو، ته هو اصل تبريز جو رهاڪو هو، جيڪو اُن وقت واري ايران جي آذربائيجان صوبي جو صدر مقام هو. * ايران جي تاريخ ۾ تبريز کي هن فن جي حوالي سان وڏي اهميت حاصل آهي. پندرهين صدي عيسويءَ جي آخري اڌ ۾، سياسي لاهن چاڙهن سبب، ايران - ترڪي گهراڻي جي حڪمران خاندان جو زوال آيو ۽ 906 هه/ 1500ع ۾ شاهه اسماعيل صفوي سياسي سگهه جي اوج تي پهتو. ان زماني ۾ تبريز جي آدمشماري ٻه ٽي لک هئي، جن مان 3/2 سني فرقي سان واسطو رکندا هئا. وقت جي نئين حڪمران شاهه اسماعيل صفوي کين زبردستي شيعي بنائڻ جي ڪوشش ڪئي، جن سندس اهڙيءَ عمل جي مخالفت ڪئي، تن سان ڏاڍا هاڃا ڪيا ويا9. |
| ايران جو هيءُ حڪمران شاهه اسماعيل صفوي، مفتوح بادشاهه آگويو نولو (Aggoyu Nulu) کان سخت نفرت ڪندو هو. هن شڪست ڏيڻ کان پوءِ هن جي گهراڻي تي ڪيس ۽ ڪلور جو ڇيهه ڪري ڇڏيو ۽ طرح طرح جا عذاب ڏئي کين چچلائي ماريو ويو. شاهه اسماعيل صفوي جي اهڙي ڏهڪاءَ ۽ ٿرٿلي ڪارڻ اتان جا فنڪار، عالم فاضل ۽ شريف گهراڻا ايران کان ڀڄي نڪتا ۽ جيڏانهن سک جوگس سـُـمجهيائون، اوڏانهين هليا ويا. |
| ڪيترا اهلِ علم ۽ ڪتابت واري فن جا ڄاڻو ماڻهو سنڌ پهتا ۽ ڪيترا هندستان جي ٻين ڀاڱن ڏانهن به هليا ويا. هتي اهو به سمجهڻ کپي، ته ماڻهن جي لڏ پلاڻ، فن ۽ هنر جي به لڏ پلاڻ هوندي آهي. ان زماني ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال پرامن هئي. ان ڪري ايران جا عالم، فاضل، صوفي، هنرمند ۽ ڪاريگر لڏي اچي ٺٽي ۾ رهي پيا هئا. سنڌ جا سما حڪمران، ايران کان آيل اهڙن ماڻهن جي دل کولي واهر ڪندا هئا. سمن کان پوءِ ارغونن به سندن گهڻي سهائتا ڪئي، جن سنڌ تي 1520ع کان 1563ع تائين راڄ ڪيو هو. هنن به پوئين دور جي تيموري خاندان جيان آزاد حڪمت عملي اختيار ڪئي هئي. لکت مان ظاهر آهي، ته شاهه منصور حڪيم تبريزي 1542ع تائين يعني شاهه حسن ارغون جي دور ۾ به زندهه هو. هي هڪ اڻڄاتل ماڻهو هو. پر هن پنهنجي پٺيان جيڪو يادگار فن ڇڏيو آهي، اهو يادگار ايران مان هن پراڻي فن جي هجرت ۽ هن اسلامي فن جي طريقئه ڪار جي تبديلي ۽ ان جو مطلب ٻڌائي ٿو. |
| هن قبر تي ڌيان ڇڪائڻ جوڳي، جيڪا خاص خوبي نظر اچي ٿي سا اها آهي، ته هتي نبات جهڙو ڪنڊائتو وڻ نظر ايندو، جنهن جي پاسن تي پکين جي چٽسالي ڏسجي ٿي،سو پڪ سان حياتيءَ جو وڻ آهي، جيڪو سرسبزي، شادابي ۽ امرتا جو اهڃاڻ آهي ۽ اولهه ايشيا جي سڀني ملڪن ۾ پکڙيل هڪ عام علامت آهي. هن علامت جي خاص طرز دنيا جي گهڻن عالمن کي پاڻ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جن هن طرز جي مختلف معنائن تي ڪتاب لکيا آهن10. |
| خير حقيقت ڪيئن به هجي پر اسلام جي شروعاتي دور ۾ مسلمان ملڪن اندر ريشمي ڪپڙي تي حياتيءَ جي وڻ سان گڏ پکين ۽ جانورن جي تصويرن جو هڪ گڏوچڙ نمونو ڏسڻ ۾ ايندو. ڀيٽا واري اڀياس مان اهو معلوم ٿيندو، ته اسلام کان اڳ ساساني دور ۾ ريشمي ڪپڙي تي اهڙيون ساڳيون تصويرون موجود هونديون هيون ۽ اسلام واري دور ۾ به ريشمي ڪپڙي تي وڻن، پکين ۽ جانورن جي تصويرن جو گڏوچڙ نمونو ساڳيءَ ريت چٽڻ جاري رهيو آهي. ڪن عالمن جو وري اهو به خيال آهي، ته هن قسم جو فن ان زماني ۾ پنهنجو علامتي قدر ۽ اهميت وڃائي چڪو هو، ۽ مسلمان دور ۾ فن جو اهو طريقو فقط آرائشي طرز طور رهجي ويو هو11. |
| تازي تحقيق مان اها سـُـڌ ملي ٿي، ته حياتيءَ جي وڻ جي علامت ساساني دور کان شروع ٿي آهي. حديثن جي بيان ۽ قرآن شريف جي ڏنل تصور جي بنيادي طريقئه ڪار جي دائري اندر رهندي، ان کي نئون مطلب ۽ مفهوم ڏنو ويو آهي. ان مان سولائي سان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو، ته حياتيءَ جي وڻ جو مقبري يا قبر سان تعلق بهشت جي اشتياق جو مظهر سمجهڻ کپي. شايد اهو ئي ڪارڻ آهي جو اسلامي اڏاوتي فن ۾ ان خاص طرز جو گهڻو ورجاءُ ڏسڻ ۾ اچي ٿو12. |
| مرزا باقي بيگ ترخان جي مقبري جي ڀرسان، ڇٽيءَ جي اڏاوت جي هڪ پٿر جي چؤڪاٺي تي پکين ۽ نانگن جون تصويرون اُڪيريل آهن. ان اڏاوت ۾ ڪا تعميراتي ڪاريگري نظر ڪانه ايندي ۽ بناوٽ ۾ به سادي سودي آهي. جيڪا اٺن ٺلهن تي ٺهيل اٺ ڪنڊي عمارت آهي. اُن جي هر هڪ پاسي جي ماپ پنج فوٽ پنج انچ آهي. ان جي قـُـبـِـي به ٺلهن تي بيٺل ڏسبي. قبيءَ جي شڪل ويٺوڙي ۽ مٿان نيل اٿس (پليٽ V). ان جا تعميراتي حصا اسلام کان اڳ واري هندي - سنڌي - گجراتي اڏاوتي فن جي روايتن جا اڻ مٽ اهڃاڻ آهن. |
| ان قبيءَ جو اندريون پاسو گل ڪار ۽ اليڪي نقاشي جي طرز تي چٽيل نظر ايندو. اهڙيءَ ريت دروازن جي سردر مٿان مهاڙيءَ تي اوڀڙ ۽ اليڪي طرز چٽيل ڏسبي. اتر - اولهه ڪنڊ واري ٺلهه جي تاج مٿان پٿر جي 1'-31/2'' x 1'-3'' هڪ داٻڙي آهي، جنهن تي نانگ اُڪيريل نظر ايندو، جنهن مٿان مور جي تصوير چٽيل آهي. تصوير ۾ نظر ائين ايندو، ڄڻ نانگ جي منڍي مور جي چهنب اندر پيل آهي (پليٽ VI). ڏکڻ - اولهه ڪنڊ واري ٺلهه تي به پٿر جي هڪ داٻڙي نظر ايندي، جنهن تي ٻن پکين جي تصوير ڏسڻ ۾ ايندي، جيڪي هڪ ٻئي ڏانهن منهن ڪيون بيٺا آهن (پليٽ VII). اوڀر پاسي اهڙا ٻه ٺلهه نظر ايندا، جن جي تاجن مٿان ساڳي طرز جي اُڪير کي ورجايو ويو آهي، پر اهي ايترو، ته کاڄي ناس ٿي ويا آهن جو چوڌاري خاڪي کان سواءِ ڪجهه به نظر ڪونه ٿو اچي. |
| *سنڌ جي ڪلاسيڪل شاعرن، قاضي قاضن، شاهه عبدالڪريم بلڙي واري ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ ۾ هنج ۽ ڪونج جو ذڪر تمام گهڻو ٿيل آهي. ان ڪري سنڌ جي اڏاوتي فن ۾ انهن پکين جي چترن جي اُڪير وارو ڪم سنڌي ثقافت جو اڻ ٽٽ حصو آهي. (سنڌيڪار) |
| * سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ اڄڪلهه آذربائيجان هڪ الڳ ۽ آزاد ملڪ آهي. (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| سر در جي مٿان قرآن شريف جي سورت 67 جي 1 ۽ 11 آيتن جي ڪتابت ٿيل هڪ پٽي آهي، جنهن تي ڪاريگر جي صحيح به ٽڪ ٿيل نظر اچي ٿي، پر اها ايترو ته کاڄي ختم ٿي وئي آهي، جو ڪنهن به ريت ڪاتب جو نالو پڙهڻ ۾ نٿو اچي. قرآن شريف جي آيتن جي اُڪير نسخ خط ۾ ڪيل آهي، جيڪا به گهڻو تڻو کاڄي وئي آهي. |
| ڄاڻايل ڇٽي، قبر مٿان ٿلهي تي ۽ پٿر مان جوڙيل اڏيل آهي. ان قبر واري پٿر جي ڏاکڻي حصي جي ماپ 1'x1'-3''، (پليٽ نمبر V) ۽ جنهن تي ڪا تاريخي لکت اُڪيريل آهي. مٿاڇرو نـَـون خانن ۾، زنجير جهڙي چٽساليءَ جي پٽي سان ورڇيو ويو آهي. ڪنڊن تي گلاب جي گلن جي تصوير اُڪيريل آهي ۽ نسخ جي خط ۾ فارسي زبان استعمال ڪئي وئي آهي، لکت جو ترجمو هن طرح آهي: ”خدا جو رحمت ڪيل ۽ بخشيل انسان، جنهن سخي بادشاهه جو تحفظ حاصل ڪيو. بديع الزمان ولد شاهه رخ خان، وفات سال 1011هه مطابق 03-1602ع“. |
| تاريخ واري لکت اها ڳالهه ٻڌائي ٿي، ته ڄاڻايل ڇٽي جي تعمير بديع الزمان ولد شاهه رخ خان جي ياد ۾ ٺهرائي وئي هئي، جنهن سنه 1011 هه ۾ وفات ڪئي. |
| اسان کي معلوم آهي، ته پکيءَ ۽ نانگ جي تصوير واري چٽسالي، اولهه ايشيا جي ملڪن ۾ قديم زماني کان وٺي عام رواج هيٺ رهي آهي. اهي سنڌوءَ ۽ ايلم جي ماٿرين جي تهذيبن جي ٺڪر جي ٿانون ۽ پٿرن تي به ملن ٿيون. هڙاپا مان لڌل نيم سفيد پٿرن تي ڪنهن اناڙي سنگتراش جي اُڪيريل هڪ تصوير آهي، جنهن ۾ هڪ عقاب پنهنجي پرن تي، همدردي واري سڀاءَ ۾، ٻن نانگن کي کنيو اڏامندي، ڏيکاريو ويو آهي. مصر جي تهذيب ۾ هورس جي پرن واري گول ٿالهي ڏيکاري وئي آهي13. وينسنڪ (Wensink) بابل ۽ آشوري تهذيبن جي ذريعن مان اهو يقيني طور تي ثابت ڪيو آهي، ته پکيءَ ۽ نانگ واري تصويري اُڪير ۾ جيڪا جدوجهد جي جهلڪ نظر اچي ٿي، سا هن دنيا اندر “سج جي پکيءَ” جي فتح جي علامت آهي14. |
| ڪيلر (Keller) وري اهو ثابت ڪيو آهي ته اها علامت ايراني مذهب جي تصور لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. زرتشت جي مذهب جو بنياد روشنيءَ ۽ اونداهيءَ جي خدائن جي وچ ۾ ٽڪراءَ تي آهي. آهورا مزدا جي علامت عقاب آهي ۽ اهرمن، جيڪو برائين جو خدا آهي، تنهن جي علامت اجگر آهي15. |
| ادبي ذريعا ٻڌائن ٿا، ته هندستاني ادب ۾، قديم زماني کان وٺي ڪي حوالا موجود آهن، جيڪي هڪ عقاب جهڙي پکيءَ گارودا (Garuda) ۽ ناگا (Naga) جي وچ ۾ دشمنيءَ تي روشني وجهن ٿا. گارودا، وشنو ديوتا جي سواري آهي. اسان اهو به ڏٺو آهي، ته گنڌارا جي فن ۾ گارودا ۽ ناگا ان دور جي ماڻهن جو هڪ دل گهريو موضوع رهيو آهي. اهڙي قسم جي ڪهاڻين ۾ انسان جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ٻڌ مذهب جي پکڙجڻ سان گارودا ۽ ناگا وارو تصور به چوطرف پکڙجي ويو ۽ اهو چين ۽ جپان تائين وڃي پهتو. انهيءَ تصويري اثر کي اسان انڊونيشيا ۽ فلپائين جي ٻيٽن تي به ڏسون ٿا. اتر ڏانهن چيني ترڪستان ۾ ستينءَ ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ پاڻيءَ ۽ رنگ واريءَ چترڪاري ۾ پکيءَ ۽ نانگ جي تصوير پڻ نظر اچي ٿي. |
| هندستان جي اساسي فن (Classical Art) ۾ گارودا تيز چهنب وارو عقاب جيان هڪ پکي هوندو آهي ۽ اسان گارودا کي مور پکيءَ جي صورت ۾ ڪٿي شايد مشڪل سان ئي ڏٺو هجي. مور پکيءَ جي اصليت جو اشلوڪن ۾ ذڪر آهي ته جڏهن اِندر ديوتا گجگوڙ ڪئي، ته گارودا پکيءَ جي کنڀن مان هڪ کنڀ ڇڻي پيو، جنهن مان مور پکي پيدا ٿيو16. پنج تنتر ۾ مور ۽ نانگ جي وچ ۾ دشمني ڏاڍو دلچسپ موضوع آهي. |
| ٽيراڪوٽا پلاڪ (Terracotta Plaque) کي پهاڙپور مان ٺڪر جي پڪل آرائشي ڦرهي ملي آهي، جنهن ۾ پڻ گارودا جي تصوير آهي. ان تصويري چترڪاريءَ ۾ مور جا کنڀ پوئتي کنڊڙيل آهن. پهاڙ پور مان ملندڙ تصويري چترڪاري ۾ مور ۽ نانگ جي ويڙهه وارا چتر عام جام مـِـلن ٿا.17 |
| اسلام کان اڳ واري ترڪستان اندر، ٻڌ چٽسالي طرز جي چترڪاريءَ ۾، شڪاري پکيءَ جي چترڪاريءَ ۾، پکيءَ پنهنجي چنبن ۾ نانگ کي کڻي ويندي18 ڏيکاريو ويو آهي. اسلام کان اڳ واري ترڪستان19 ۾ به اها ساڳي روايت برقرار رکي وئي. عثماني خلافت واري دور جي ڪتابن ۾ آدم ۽ حوا جي شيطاني جذبن تي ضابطي رکڻ لاءِ مور يا عقاب کي پهريدار جي شڪل ۾ نانگ مٿان تـَـڪَ ۽ تاڙ واري صورت ۾ پڌرو ڪيو ويو آهي 19. |
| قديم آثارن وارن کي عطا بيگ بدر الدين لـُـولـُـو جي مقبري تي اجگر جون تصويرون مليون آهن. اهو مقبرو هن پنهنجي لاءِ موصل ۾ تعمير ڪرايو هو. اهڙيءَ ريت ايران جي صفوي خاندان جي مقبرن تي سونهن ۽ سنجٽ جي نقطئه نگاهه کان ڪاشيءَ جي سرن تي پکين ۽ اجگرن جون تصويرون چٽيون ويون آهن20. هاڻي تازو ڪئٿرينا اوٽو ڊورن (Catharina otto-Dorn) کي وچ ايشيا جي ترڪ مقبرن جي پٿرن تي جانورن جون اُڪيريل تصويرون مليون آهن. نانگ ۽ مور پکيءَ واري ساڳي چٽيل طرز به اتي کيس قبرن جي پٿرن تي اُڪيريل ڏسڻ ۾ آئي، جيڪا هن پنهنجي هڪ مقالي ۾ به ڄاڻائي آهي. سلجوقي گهراڻي جي حڪمرانيءَ واري ڏينهن ۾ مسلمانن جي مقبرن تي پکين جا چتر چٽڻ جو عام رواج هوندو هو. اها هڪ مشهور لوڪ پڌر ڳالهه آهي، ته ٻارهين صدي عيسويءَ ۾ سلجوقي دور، ساساني ۽ اسلام کان اڳ واري دور جون تصويري طرزون ورجايون ويون هيون، جن ۾ ساهوارن جون تصويرون چٽيون نظر اينديون هيون. |
| پکيءَ کي چنبن ۾ نانگ کي کڻي ويندو ڏيکارڻ، ٻڌ فني مڪتب جي چترڪاري طرز کان وڌيڪ ٻيو ڪجهه به نه آهي. چترڪاريءَ جي اها ساڳي طرز، وچ ايشيا، ترڪستان ۽ صفوي دور جي ايران ۾ ڏسجي ٿي، جنهن وچ ايشيا جي وچئين دور چترڪاريءَ واري فني مڪتب کي تمام گهڻو متاثر ڪيو آهي. چترڪاريءَ جو اهو نمونو مختلف دورن ۾ مختلف ملڪن ۾ موجود رهيو آهي، تنهن ڪري سندس اصليت برقرار رهي ڪانه سگهي آهي. |
| چترڪاري |
| نفيس چترڪاريءَ (Miniature Painting) وارو فن هن ننڍي کنڊ ۾ مغل حڪمرانن اڪبر ۽ جهانگير جي آزاد سرپرستي جي ڪري وڌي ويجهي وڃي پنهنجي اوج تي پهتو.* مغلن جي زوال کان پوءِ هن فن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي علاقائي مڪتبن ترقي ڪئي، جن ۾ ڪنگارا، راجپوت ۽ دکني چترڪاري وارا مڪتب وڌيڪ مشهور رهيا آهن. چترڪاريءَ جي ڏس ۾ اهي سڀئي مڪتب فڪر مغل فني روايتن جي آڌار تي قائم هئا. پوءِ هوريان هوريان انهن نمائشي فن جي وڏي دولت هٿ ڪري ورتي هئي. سنڌ مان اڄ تائين اسان کي شروعاتي دور سان لاڳاپيل چترڪاريءَ جو فن هٿ ڪونه لڳو هو. پر هاڻي تازو مرحوم ادريس صديقيءَ کي تصويرن سان سينگاريل ”سيف الملوڪ ۽ بديع الجمال“ جو قصو برٽش ميوزم ۾ ڏسڻ ۾ آيو آهي.** اها تصويرن سان سينگاريل ڪتاب جي ڪاپي نستعليق ڪتابت ۾ لکيـل آهـي، جنهن جا ڪل 109 پنا آهن، جـن جي ماپ ¾ x ¾ 9 ¾آهي تصويرن جو ڪل تعداد 65 آهي، جن مان ڪي مٿي، ڪي وچ تي، ته ڪي وري پني جي هيٺئين پاسي کان آهن. انهن مان ڪابه شڪل سڄو صفحو ڪانه ٿي والاري. اهو ڪتاب محمد وارث نالي ماڻهوءَ 4 شوال 1190 هه مطابق 1 -آڪٽوبر 1775ع تي لکي، ٺٽي شهر ۾ پورو ڪيو. هر باب جا عنوان ڳاڙهي مس سان لکيل آهن. هر پني جي چوڌاري حاشيي تي ٻه ڳاڙهيون ۽ ٽي ڪاريون ليڪون نڪتل آهن ۽ اهي پيلي رنگ جي ٿـُـلهي ليڪ سان بند ڪن ٿيون. خوش قسمتيءَ جي ڳالهه اها آهي، ته ڪتاب جي قلمي نسخي جو پهريون صفحو بچي ويو آهي، جنهن تي تاريخ لکيل آهي ۽ اهو به ٻڌايو ويو آهي، ته ڪلهوڙي شهزادي جي لاءِ نقل ڪيو ويو هو. اهي نفيس طرز جون تصويرون (Miniatures Painting) پنهنجي همعصر چترڪاريءَ واري فن کان ڪيترين بي مثال خوبين جي ڪري نمايان آهن. انهن جو ٺاهه (Composition) تمام سادو ۽ رنگن جي ملاوت به ڪا تمام عاليشان ناهي، جيڪي به اڏاوتن جون تصويرون ڏيکاريون ويون آهن، سي گهاٽي ڀوري ۽ اڇي رنگ ۾ آهن. ٻيون خاصيتون هي اٿس: گول ٺلهه ۽ ٻن ملندڙ ونگن جي شڪل صورت بيڪانير، جئپور ۽ جوڌپور جي چترڪاريءَ سان هڪجهڙائي رکي ٿي. ان نفيس چترڪاري (Miniature Painting) ۾، جن ڪاٺ جي جهروڪن کي چٽيو ويو آهي، سي ان دور جي21 ٺٽي جي رهائشي گهرن سان مشابهت رکن ٿا. |
| انهن چترن ۾ سنڌ جون خوبيون ۽ خاصيتون هي آهن، ته مردن جون شڪليون هوب هو سنڌ جي زميندارن جهڙيون آهن، مهانڊا خوبصورت، مضبوط بدن ۽ کين خاص قسم جا ڪپڙا پاتل آهن، سندن منهن پاسيرو ۽ چوٿون حصو لڪل واري طرز تي ڏيکاريو ويو آهي. چترڪاريءَ ۾ جيڪي ڪپڙن جا رنگ ۽ نمونا ڏيکاريا ويا آهن، سي به سنڌ سان ئي لاڳاپو رکن ٿا. پٽڪو به خاص سنڌي نموني جو آهي، جيڪو اجرڪ يا لنگي جو آهي. سندن وارن جو نمونو، سنڌي وصفن وارو آهي. ساڳيءَ ريت عورتن جون صورتون به اهي ساڳيون آهن، جيئن برٽن بيان ڪيون آهن. گهـُـرو نوڪرياڻين جو سڄو خاڪو نڪتل آهي، کين جيڪي لٽا ڪپڙا پاتل آهن، سي به هوب هو سنڌين وارا آهن. پکي ۽ جانور روايتي آهن. سڀني خوبين ۽ خاصيتن کي گڏي سڏي انهن چترن کي ڏسبو، ته هر هڪ چترڪاريءَ جو ڄاڻو ۽ عالم هڪدم محسوس ڪندو ۽ هن نتيجي تي پهچندو، ته سنڌي چترڪاريءَ جو به هڪ قديم مڪتب هو، جيڪو راجپوت ۽ دکني چترڪاري واري مڪتبن جو همعصر هو، چترڪاريءَ جي انهيءَ مڪتب جي جـُـدا ۽ ”نمائنده سڃاڻپ“ هئي. ڪو ماڻهو هن نتيجي سان اتفاق ڪري يا اختلاف رکي، پر تصويرن سان قلمي ڪتاب جي موجودگي هڪ وڏو ثبوت آهي، ته ٺٽو ڪنهن زماني ۾ ڪتابن لکڻ ۽ چترڪاريءَ جو هڪ وڏو مرڪز هو. سڀئي چتر ڌيان سان جاچي ڏسبا، ته انهن ۾ مختلف هٿ پڻ ڏسڻ ۾ ايندا. |
| ڪاشيءَ جي سجاوٽ |
| ٺٽي جي جڳهن ۾ جيڪي سرون استعمال ڪيون ويون آهن، سي ڪمال جي ڪاريگريءَ جي ورثي جو عڪس آهن. گهاٽي ڪارِي رنگ جون سرون، جن کي مٿاڇري تي استعمال ڪيو ويو آهي، سي چيڪي مٽيءَ مان جوڙيون ويون آهن سندن ڪنارا بلڪل صاف ۽ لسا آهن. “جيڪڏهن انهن کي وڄائبو، ته ڌاتوءَ وانگي وڄنديون ۽ جيڪڏهن ڀڄنديون، ته شيشي جيان صاف ڀڄي پونديون”. اهي ڪاريگر جيڪي هن روايتي فن ۾ هوشيار هوندا هئا، تن کي جڳهن جو مٿاڇرو سينگارڻ واسطي رکيو ويندو هو. ٺٽي ۾ ڪاشيءَ جي سرن کي ڪتب آڻڻ جو وڌ ۾ وڌ ۽ آڳاٽو مثال پندرهينءَ صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهي. |
| ميناڪاري ٿيل سرون مقبري جي اندرئين پاسي وارين ڀتين جي مٿاڇري تي هنيون ويون آهن، تن کي وڏيءَ نفاست سان لهريدار نموني سان ڪتب آندو ويو آهي، جيڪي مٿان کان وٺي تري تائين پيون چلڪنديون ۽ تجلا ڏينديون. اهڙو وڻندڙ ڪم ڄام فتح خان جي ڀيڻ جي مقبري تي، سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جي دور ۾ ڪيو ويو هو. ان زماني ۾ اهڙي قسم جو هنر، تعميراتي آرائشي ڪم لاءِ اهم هوندو هو. |
| ٺٽي جون جايون ان ڳالهه ۾ شهرت رکن ٿيون، ته انهن ۾ ڪاشيءَ جي سرن جو استعمال تمام گهڻو ٿيل آهي. خاص طور تي ڀتين جي هيٺين پاسن، خانن، ونگن ۽ انهن جي جوڙن ۾ اهڙيون خوبصورت سرون ڪتب آنديون ويون آهن. |
| ٺٽي جي ڪاشيءَ جي سرن ۾ عام طور تي ٻه رنگ سفيد ۽ نيرو آهن. نيري رنگ ۾ گهاٽو واڱڻائي ۽ هلڪو سائو رنگ به آهي. ٻئي رنگ ڏاڍا چمڪدار آهن. انهن جي ڏسڻ سان گهرائيءَ ۽ بي انتها خوبصورتيءَ جو احساس ٿئي ٿو. نيري رنگ کي وڌيڪ چهري رکڻ لاءِ ڦـِـڪي رنگ جي سرن جو به استعمال ڪيو ويو آهي. |
| گهڻو ڪري سرون چورس ۽ چوڪنڊيون آهن. اهڙين جاين تي جتي ٻن ونگن جا جوڙ آهن، اُتي ڪاشيءَ جي سرن جي استعمال جو هڪ ئي نمونو استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو ڪيترن چورس والن ۾ ٿيندو. انهن سرن کي ڪيترن ئي اليڪي شڪلين ۽ ماپن ۾ ڪٽي ۽ ڪيترا گڏيل نمونا تيار ڪيا ويا آهن. هڪ چورس فوٽ ۾ ٻيگهڙ طريقو اختيار ڪيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ڪيترن ئي ماپن، نمونن ۽ رنگن واري ڪاشيءَ جي سرن کي ملائي هڪ جدا طرز تيار ڪئي وئي آهي، جنهن تي نظر وجهڻ سان ائين معلوم ٿيندو، ڄڻ اهو گهڻن قسمن جي ننڍڙين سرن جو ٺهيل آهي. اهڙي قسم جي سرن کي ملائڻ جي ڪم ۾ تحمل، ڏاهپ ۽ محنت جي ضرورت هوندي آهي ۽ اهڙين سرن جو تعداد به ڳچ سارو هوندو. |
| مڪليءَ تي سلطان ابراهيم (شرفا خان) ۽ مرزا جاني بيگ جا مقبرا ڏاڍا خوبصورت ۽ رنگين چٽساليءَ جو منظر پيش ڪن ٿا. انهن تي گهاٽي نيري رنگ ۽ عام پڪل ڳاڙهيءَ سر کي واري واري سان ڪتب آڻي، سنڌي ڪاريگريءَ جو بي مثال نمونو پيش ڪيو ويو آهي. |
| ٺٽي ۾ جيڪا تمام مشهور سرن مان جوڙيل جڳهه آهي، سا ”شاهه جهاني مسجد“ (1644ع - 1647ع) آهي، جنهن کي جامع مسجد به چيو ويندو آهي. هن جي موڪرين ڀتين جي اڏاوت جي وچ تي ويڪرو اڱڻ آهي، جنهن جي ماپ 169'x97' ٿيندي. نماز پڙهڻ لاءِ اولهه ۾ هال آهي، هوب هو اهڙو هال اوڀر پاسي به آهي ۽ اهي ٻئي وڏن قبن سان ڍڪيل آهن. هن مسجد جي اڏاوت ۾ ڪاشيءَ جي سرن جو اهڙو، ته ڀلو ۽ نفيس ڪم ٿيل آهي، جنهن جو مثال هند - پاڪ ننڍي کنڊ ۾ ملڻ مشڪل آهي ۽ خاص طور تي مکيه ڪمرا، ته انهن سرن سان پوريءَ ريت ڍڪيا ويا آهن (پليٽ VIII)، ان جا قبا به ننڍڙيون سفيد ۽ نيريون سرون هڻي ڏاڍا خوبصورت بنايا ويا آهن. |
| پٿر جي اُڪير |
| ٺٽي ۾ پٿر جي اُڪير جو وڌ ۾ وڌ آڳاٽو قسم پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ملي ٿو. ان ڪم جي شروعات شيخ حماد جماليءَ جي مقبري ٺهڻ سان ٿي ۽ اها اڏاوت ڄام تغلق ڪرائي هئي. پٿر جي اُڪير جي اها روايت اوڻهوين صدي عيسويءَ تائين برقرار رهي. ٺٽي جو وسيع قبرستان ڇهه چورس ميل جي ايراضي والاري ٿو. ان ۾پنج لک قبرون آهن، جن تي پٿر استعمال ٿيل آهي. پٿر جي ساري اُڪير وارو ڪم نرم ڀوري پٿر تي ٿيل آهي، جيڪو جنگ شاهيءَ جي ٽڪرين مان ملي ٿو. پٿرن کي گسائي ۽ لسو ڪري، ان کي ڪا خاص شڪل صورت سادن اوزارن جهڙوڪ: هٿوڙي، سـُـنبي ۽ ٽنڪي (Tanki) جي استعمال سان ڏني ويندي هئي. وڌيڪ لسي ڪرڻ لاءِ ڇيڻيءَ کان ڪم ورتو ويندو هو. بيهڪ شڪل ۽ صورت لاءِ به ڇيڻيءَ کي ڪتب آندو ويندو هو. ڪو ڪاريگر ئي ان پٿر کي خاص طرز ۽ نمونو ڏيندو هو. اهي نمونا ۽ طرزون، هٿوڙو ۽ مختلف قسم جي ماپن جون ڇيڻيون ڪتب آڻي بڻايون وينديون هيون. |
| ٺٽي ۾ مڪلي ٽڪريءَ تي هزارن مقبرن جي مختلف حصن جي پٿرن تي قرآني آيتن جي نفيس اُڪير ۽ گل ڪاريءَ جي ٽـُـڪ ڪيل آهي، جيڪي ظاهر ظهور ۽ کليا رکيل آهن، انهن کان سواءِ اتي اُڪير جي مختلف طرزن جو ڪم ٿيل پٿر جي داٻڙين ۽ يڪي جانڊالن مان جوڙايل مشهور مقبرا به آهن. ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جو مقبرو، جيڪو سن 1508ع ۾ تعمير ٿيو هو، سو به پٿر جي اُڪير ۽ ٽـُـڪ جو هڪ اهڙو مثال آهي. هيءَ هڪ چورس اڏاوت آهي. ان ۾ ٻاهرئين پاسي کان جيڪا خاص خوبي نظر اچي ٿي، سو محراب جو پٺيون ڇڄو آهي، جنهن جي مٿان محرابي جهروڪا بيٺل آهن ۽ ٺلهن تي به ڏاڍي نفاست سان اُڪير ۽ چٽسالي ٿيل آهي، سخارن تي به ڏاڍي خوبصورت ٽڪ ٿيل ڏسڻ ۾ ايندي. ان سان گڏ خانن ۾ آرائشي نفاست، سونهن ۽ سنجٽ موجود آهي. تفصيل سان اهي چٽساليءَ جا نمونا وڏيءَ اهميت جوڳا آهن، جنهن ۾ گجراتي ۽ سنڌي فن جو اعليٰ ميلاپ ڏسبو. اندرئين پاسي، آرائشي نقش و نگار هڪ ٻئي سان گڏيل وچڙيل ۽ گل ڪار قسم جي آهي. هن مقبري جي آرائشي طرز ۾ سڄي ۽ اڌ ڪنول گلن جي اُڪير ٿيل آهي، خانا ونگن تي جڙيل آهن، منجهن سورج مکيءَ جي گل جي ٽـُـڪ به نظر ايندي. قرآني آيتن جي اُڪيريل پٽيءَ سان گڏوگڏ هنج پکين جي طرز جي اُڪيريل هڪ پٽي به آهي. |
| ٺٽي جي مغل گورنر مرزا عيسيٰ خان ترخان II جو مقبرو، ٺٽي اندر وڌ ۾ وڌ وسيع ۽ اوچو مقبرو آهي. جاندار تصويرن جي لحاظ کان هيءَ به پراڻي اسلامي اڏاوتي طرز واري عمارت آهي. هن جڳهه جي قبي جو ڪمرو چورس آهي ۽ ان تي اُڪير جو ڪم قبي جي مٿي تائين ٿيل آهي. ان جي چوڌاري ٻه ماڙ ورانڊو آهي. مٿيون حصو قبن جي هڪ سلسلي سان ڍڪيل آهي. مکيه جاءِ جو حصو ۽ وانگاڙي واريون ڀتيون نفيس ۽ نازڪ گل ول جي نقش نگاريءَ واري ٽـُـڪَ وارن چٽن سان جنجهيون پيون آهن. آرائش ۽ خوبصورتيءَ لاءِ خاص طور ماکيءَ جي ماناري جهڙي اُڪير ۽ گڏوچڙ طرز جهڙو خوبصورت نمونو ڪتب آندو ويو آهي. |
| ٻي اهم ۽ خوبصورت جڳهه مرزا جان بابا جو مقبرو آهي، جيڪو سن 1608ع ۾ ٺهي تيار ٿيو. مرزا عيسيٰ I ۽ مرزا باقي بيگ جا مقبرا ڄاڻايل مقبري کان اڳ جا آهن. اها جاءِ هڪ ننڍڙو مستطيل آهي، جنهن جي مٿان ٽي قبا جوڙيا ويا آهن. مٿاڇرو گل ول واري طرز سان اُڪيريل آهي ۽ ڏسڻ ۾ ائين ايندو، ته ڄڻ گل ول وارو پورو ريشمي ڪپڙو کليو پيو آهي، (پليٽ IX). سڄو ماحول ائين محسوس پيو ٿيندو، ته ڄڻ ڪاشيءَ جي سرن جي ڪم کي، پٿر جي چٽساليءَ ۾ بدلايو ويو آهي، فنڪار جو برش سنگتراش جو هٿوڙو ۽ ڇيڻي بڻجي ويو آهي. سوا ستيڪا، سورج مکي، ليڪ دار نمونا ۽ گل ول ۽ پن ول جون طرزون، هن سنجٽي نموني جا خاص موضوع آهن. |
| ٺٽو ڪنهن زماني ۾ سوٽي ڪپڙي جي صنعت جو مرڪز هو. شالون لنگيون ۽ نفيس سوٽي ڪپڙو ڪليڪو (Calico) ٺٽي ۾ جڙندو هو، انهيءَ سامان جي سڄي دنيا ۾ تمام گهڻي گهرج هوندي هئي. يورپ جي سيلانين ٺٽي جي ڪورين جي ڪاريگريءَ کي تمام گهڻو ساراهيو آهي، ته هو مغل دور ۾ ڏاڍا هوشيار ۽ محنتي انسان هئا. هن شهر ۾ پنج هزار اهڙا آڏاڻا هئا، جن ۾ فقط شالون ۽ لنگيون تيار ٿينديون هيون. ڏيساوري ڪپڙي اچڻ کان پوءِ به هٿرادو ڪپڙي جي آڏاڻن جا پير ڄميل هئا. اڄ به سنڌ جو تيار ٿيل خاص ۽ بهترين ڪپڙو رنگ، نفاست ۽ طرز ۾ پنهنجي اصليت ۽ روايت کي برقرار رکيو ٿو اچي. |
| ٻڪريءَ جي ليلن جي ڏاس مان ننڍڙن غاليچن سان گڏ هيٺ پٽ تي وڇائڻ لاءِ فراسيون پڻ ٺٽي ۾ جـُـڙنديون هيون. بهترين غاليچا، جن ۾ رڍن جي اُن، * اٺ جي مـِـلـِـس ۽ ڪپهه ملائي اُڻي تيار ڪندا هئا، سي به ڏاڍا سهڻا هوندا هئا، اهي اڄ به ڳوٺن ۾ ٺٽي جي ڀرپاسي بلوچن جون عورتون جوڙينديون آهن. ٻيا ننڍا هنر، وينجهارڪو، سونارڪو، لوهارڪو ڌنڌو، ڪي ٻيا اهڙا هنر به هوندا هئا، جن کان اسان هن وقت بي خبر آهيون، ڇاڪاڻ ته هاڻ انهن جو ڪو نانءُ نشان نه رهيو آهي. هن ڏس ۾ اهڙي ڄاڻ جيڪر ملي پوي ته هن علائقي جي وسريل ورثي کي ظاهر ڪرڻ ۾ وڏي مددگار ثابت ٿيندي. |
| * نفيس چترڪاري (Miniature Painting) واري انهيءَ فن کي فن جي دنيا ۾ مغل فن يا مغل آرٽ جي نالي سان ڪوٺيو ويندو آهي. پاڪستان ۾ مرحوم عبدالرحمان چغتائي انهيءَ فن کي چئن ڏهاڪن تائين زندهه رکيو. اڳوڻي ايران هاڻوڪي چين ۾ انهيءَ نفيس چترڪاري (Miniature) وارو فن پنهنجي اوج تي نظر اچي ٿو. (سنڌيڪار) |
| **شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو هڪ چتر انهيءَ نفيس چترڪاريءَ واري طرز ۾ برٽش ميوزيم ۾ موجود آهي. جنهن جو عڪس سرڳواسي جهمٽمل خوبچنداڻي “ڪامل جي ڪلام” جي نالي سان لطيف سائين جي چونڊ ڪلام واري ڪتاب ۾ ڏنو آهي. (سنڌيڪار) |
| لطيف سائين ننڍڙي گهيٽن (سـَـسـَـن) جي ڪونئري پشم ڪورڻ جو ذڪر سرمارئي ۾ ڪيو آهي. جنهن مان لويون ۽ کيس ٺهندا هئا، |
| اوءِ ٿاڪورين ڪوئنري، مٿان اُن سسن (ڀٽائي) |
| جڏهن ته سنڌ جي شهرن ۾ پليگ ۽ سياسي افراتفري سبب ڪپڙي جي صنعت جي تباهي تي ماتم ڪندي سـُـر ڪا پائتي ۾ چيو آهي ته: |
| * اڄ نه وونئڻ وڻن ۾، اڄ نه ڪاتاريون، |
| پسيو بازاريون، هئيڙو مون لوڻ ٿئي (ڀٽائي) (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| باب ٽيون |
| ڪاتبن جو شهر |
| اسلامي تهذيب ۾ عربي لکت وڏو ۽ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اها اسلام ۽ قرآن جي پيغام کي اڳتي وڌائڻ ويجهائڻ جو هڪ وسيلو پڻ رهي آهي. اسلام جي شروع واري دور کان وٺي ان کي خوبصورت بنائڻ جي شعوري ڪوشش ڪئي وئي هئي. ٻيو خليفو حضرت عمر بن خطابرضه قرآن جي چٽي ۽ ٿلهي لکائي ڏسي ڏاڍو خوش ٿيو هو ۽ هن پوءِ سنهي لکائي ڪرڻ جي منع ڪري ڇڏي هئي1. ڏسڻ ۾ اهو اچي ٿو، ته مسلمان ڪاتبن، هن فن ۾ وڏي دلچسپي ڏيکاري هئي. هن ڏس ۾ خاص قسم جي ادب جي تخليق ڪئي وئي هئي ۽ هر خوشخط فنڪار پنهنجون سموريون صلاحيتون اکرن لکڻ جي فن جي طرز کي تڪميل تي پهچائڻ لاءِ ڪتب آنديون. هن ڳالهه ۾ ڪنهن به شڪ ۽ شبهي جي ڪابه گنجائش ڪانه آهي، ته چترڪاريءَ جي فن پارن کي جيئن مغرب جي بادشاهن گڏ ڪري رکيو، تئين مشرق جي بادشاهن به اعليٰ ۽ معياري ڪاتبن جي خطاطيءَ کي ساهه سان سانڍي رکيو. |
| هوريان هوريان خوشنويسي اسلامي معاشري جو اهم جز بڻجي وئي. ان جي هنرمنديءَ ۽ فنڪاراڻي ڳڻن واري لکت، ماڻهن ۾ ايتري شهرت حاصل ڪئي جو الف - ب جا اکر شاعراڻي تصور جا مکيه جزا بڻجي ويا. |
| شاعريءَ ۾ پنهنجي محبوب جي خوبصورتي ۽ چهري جا خدوخال اکرن جي شڪلين سان ڀيٽائجڻ ۾ آيا. ”الف“ جي شڪل محبوب جي جسماني صورت سان تشبيهه ۾ استعمال ٿيڻ لڳي. محبوب جي وارن جي تشبيهه، جيڪي ٻنهي لؤندڙين وٽ گـُـهنڊي هڻي بيهندا آهن، تن کي ”ق“ سان تشبيهه ڏني وئي. سندس چنڊ جهڙي منهن کي نون “ن” اکر سان مشابهه ڪيو ويو. ”لا“ ۽ ”الف“ جي ملائي لکڻ کي محبوب جي وصل جي علامت سمجهيو ويو2. |
| "مان خواب ۾ توکي ڀاڪر پائيندي ڏٺو، |
| جيئن ڪاتب جو لام ڀاڪر ڀري ٿو الف کي.* |
| اسلامي ثقافت ۾ اهڙي قسم جي لکتن ڪهڙي طريقي سان فنڪاراڻي صورت اختيار ڪئي، سو اڄ تائين هڪ کليل سوال آهي. عربي صورتخطيءَ کان اڳ ۾ استعمال ٿيندڙ نبطين (Nabatean) صورت خطيءَ ۾ ڪا به خوبصورتي ڪا نه هئي. اسلام کان اڳ ۾ لکيل عربي دستاويز اهڙي خط ۾ لکيل آهن، جن کي ڪڏهن به خوبصورت چئي ڪو نه ٿو سگهجي. حقيقت اها به آهي، ته سامي نسل جي زمانن جي لکت ۾ مجموعي طور تي فنڪاراڻي ڳڻن ۽ خوبين هجڻ جي شاهدي تمام گهٽ ملي ٿي. يوناني زبان جي لکت ۾، جنهن سان مسلمان، اسلام جي شروعاتي دور ۾ شام واري خطي ۾ واقف ٿيا، تنهن ۾ اهڙي ڪا خوبصورتي نه هئي. مسلمانن جي خطاطيءَ تي، ماني فرقي(Manichaean) جي ڪتابت جو اثر سمجهڻ حقيقت کان ٻاهر آهي. هن ڳالهه ۾ به ڪي عالم ڌوڪو کائي ويا ۽ خطاطيءَ جي فنڪاراڻي ترقيءَ کي اسلام ۾ ساهوارن جي تصوير چٽڻ جي منع سان منسوب ڪيائون، اها ڳالهه وري به اعتبار جوڳي ڪانه آهي، ڇاڪاڻ، ته يهودين هن فن ۾ ڪو به ڪمال حاصل ڪونه ڪيو. ڇاڪاڻ، ته يهودي مذهب ۾ جاندارن جي تصوير ڪڍڻ تي ساڳي مذهبي پابندي آهي. خير، اسلامي خطاطيءَ جي فن ۾ مذهب ۽ ڪـَـلا جو خوش اسلوب ميلاپ آهي ۽ خطاطيءَ جي آرائشي ڏس ۾ فنڪاراڻي طرز جي استعمال کي آفاقي حيثيت حاصل آهي. |
| عربي رسم الخط ۾ اهڙي ته ڇڪ ۽ ڪشش آهي، مرشيا (Mercia) جي عيسائي بادشاهه (757ع - 796ع) مسلمانن جي مذهبي رواج مطابق پنهنجن سڪن تي ڪوفي اکر لکرايا هئا3.آراڪان (برما) جي ٻـُـڌ راجا جي سڪن تي به عربي رسم الخط ۾ ڪي لفظ لکرايا هئا. نارمن جي بادشاهه راجر II (King Rajar II) سسليءَ جي صدر مقام پالرمو (Palermo) ۾ پئلا ٽينا (Palatina) نالي هڪ گرجا تعمير ڪرائي هئي، جنهن جي اندرئين پاسي کي سينگارڻ واسطي ڪوفي رسم الخط ۾ ڪي تحريرون لکرايون هيون. 4 تازو هاڻي يورپ مان به ڪي نادر شيون هٿ لڳيون آهن، جن مان معلوم ٿيو آهي، ته جرمنيءَ، فرانس ۽ اٽليءَ جي قرون وسطيٰ جي دور سان لاڳاپيل گهڻيون شيون عربي خطاطيءَ سان لاڳاپو رکن ٿيون. نه رڳو اهو پر روم جي گرجا جو مقدس ڪپڙو، جيڪو رومي حڪمرانن کي تاج پوشيءَ مهل اوڍايو ويندو هو، سو به عربيءَ ۾ لکيل هوندو هو، جنهن جي اڻت واري وقت ڏيکارڻ لاءِ اسلامي تاريخ لکي ويندي هئي. قسطنطنيه جا عيسائي به عربي خطاطيءَ کي تمام گهڻو پسند ڪندا هئا، ايتري قدر جو سندن خانقاهن جي دروازن تي رکيل زيارتي شين کي ڍڪڻ لاءِ جيڪي شيون يا ڪپڙو وغيره ڪتب آندو ويندو هو، تن تي به عربي رسم الخط ۾ ڪي تحريرون نظر اينديون هيون. خليفي مامون عباسيءَ وٽ الاحوال نالي هڪ ڪاتب هوندو هو، سندس ڪتابت ڏاڍي سهڻي هوندي هئي. چيو وڃي ٿو، ته عيسائي خانقاهن ۾ زيارتي شيون ان جي هٿ اکر تحريرن سان ڍڪيون وينديون هيون5. اهو پڻ چيو ويندو آهي ته خليفي المعتمد جي ڏينهن ۾ (256هه - 279هه/ 870ع - 892ع) بازنطيني شهنشاهه ڏانهن هڪ خط لکيو ويو هو، جنهن اهو خط ڏسي چيو هو ته: |
| ”مان عربن وٽ هن کان وڌيڪ سهڻي شيءِ ڪون ڏٺي آهي. مان هن کان وڌيڪ ڪنهن ٻيءَ شيءِ ۾ ساڻن حسد ڪو نه ٿو ڪريان.“ جيتوڻيڪ هو موڪليل خط پڙهي به ڪونه ٿي سگهيو. پر ان لکت جي اکرن ۾ جيڪا مناسبت، شڪل صورت واري خوبصورتي، وٿي، اکرن جي ڊيگهه ٿولهه ۽ يڪسانيت هئي6، تنهن کيس ڏاڍو متاثر ڪيو ۽ اها لکت هن کي ڏاڍي سهڻي لڳي هئي. |
| عربي ڪتابت جي مختلف نمونن جي ترقيءَ جي ڪهاڻي ۽ استاد ڪاتبن جي ماهراڻي قابليت وارو حصو پتي هڪ تمام دلچسپ ۽ تاريخي ڳالهه آهي. |
| ڪجهه عالم وري هن خيال جا آهن، ته خوشخطيءَ جا ٻيا سمورا نمونا به ڪوفي خط تان ورتل آهن. هيءَ ڳالهه به ڌيان ۾ رکڻ جوڳي آهي، ته هن کان اڳ اڻويهين صدي عيسويءَ جي شروع ۾ سائل ويسٽري ڊي سئڪي (Sylvestre De Sacy) چڱيءَ ريت واضح ڪري ٻڌايو هو، ته ائين سمجهڻ بلڪل بي بنياد آهي. ڪوفي خط کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي خط هوندا هئا. قديم عربي خط، جنهن کي ڪوفي خط طور سڃاتو ويندو آهي، تنهن کي گهٽ ڪنڊائتو لکيو ويندو هو7. قديم دستاويزن، مقبرن ۽ ٻين جڳهن تي لکيل ڪتبن مان اها ڳالهه ثابت ٿئي ٿي، ته عربي خط پنهنجي ڌار خوبين ۽ وصفن ڪري ڪوفي خط کان نرالو آهي ۽ هن سان ڪوبه لاڳاپو ڪونه ٿو رکي. توڙي جو اهو اٺين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل هجڻ جي ڪري. نظر ائين اچي ٿو، ته اهو نسخ خط جي بلڪل ويجهو هو. هن حقيقت ان روايتي اصول واري خيال کي بلڪل لوڏي ڇڏيو آهي، ته ابن مقله ڇهن قسمن جي خط: ثلث، نسخ، ريحان، محقق، طوقي، ۽ رقاع جو مؤجد هو8. |
| ان هوندي به اسلام جي شروعاتي صدين ۾ خط ڪوفي طرز جي ڪنڊائين خط ترقي ڪئي. ان خط کي ڪوفي ان ڪري سڏيو ويو، جو هن خط، شهر ڪوفي منجهان ترقي حاصل ڪئي، جيڪو عراق اندر اسلامي ثقافت جو پهريون وڏو شهر هو. 9 ڪوفي خط ۾ مختلف زمانن ۾ ڪيتريون ئي فني تبديليون آيون. ڪوفي خط جي سادي شڪل پهرين ۽ ٻي صديءَ هجريءَ ۾ ترقي ڪئي. ٽين صديءَ هجريءَ ۾، هن خط ۾ گل ٻوٽي جو لاڙو آيو ۽ پوءِ آهستي آهستي ڪيترائي آرائشي فني نمونا وجود ۾ آيا، جنهن جي نتيجي ۾ ست مختلف نمونن جا خط نڪري نروار ٿيا. |
| 1. ڪوفي خوش (Kufic with elaborate apieces) |
| 2. ڪوفي گلزار (Floral Kufic) |
| 3. ڪوفي ريحان (Foliated Kufic) |
| 4. ڪوفي چلييا (Plaited Kufic) |
| 5. ڪوفي حاشيي دار (Bordered or Interlaced Kufic) |
| 6. ڪوفي ديوار (Architectural Kufic) |
| 7. ڪوفي چؤڪـُـنڊي (Rectangle Kufic) |
| پوءِ انهيءَ خط ايتري ترقي ڪئي، جو يادگارن جي ڪتبن ۾ استعمال ٿيڻ لڳو10. ان کان اٽڪل هڪ صديءَ کان پوءِ نسخ خط وجود ۾ آيو، جنهن کي جلد بازيءَ ۾ لکڻ ڪري شڪسته (Cursive) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو ۽ جنهن پاڻ ۾ يادگار وصفون پيدا ڪري ورتيون. مسلمان ڪاتبن جي فنڪاراڻي دانشمندي شڪسته نسخ خط کي ترقي وٺرائڻ ۾ ناڪام ڪانه وئي ۽ ان جي نتيجي ۾ ريحان، محقق، طوقي، رقاع، ثلث ۽ طغرا خطاطي جي نمونن ترقي ڪئي. طغرا خط عثماني ترڪن جي شهنشاهيءَ ۾ وڏو عروج حاصل ڪيو، جن کي هن خط جو استعمال سلجوقين وٽان ورثي ۾ مليو هو. ڪي عالم طغرا کي طغريءَ لفظ سان ملائين ٿا، جيڪو اوغذ ترڪ قبيلي يعني عثماني ترڪن جي ابن ڏاڏن جو علامتي پکي هو. 11 دولتِ عثمانيه جا حڪمران جڏهن ڪو فرمان جاري ڪندا هئا، ته فرمان جي عنوان جي شروعات ۾ هڪ خوبصورت آرائشي دائرو ڪڍندا هئا، جنهن کي ”طغرا“ ڪري سڏيو ويندو هو. ڪاتبن مختلف قسمن جا آرائشي طغرا جوڙيا هئا. چوڏهين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ طغرا خطاطيءَ جو نمونو مسلمانن بنگال ۾ ڏاڍو مقبول ڪيو. ان جي جاءِ تي هڪ نئين طرز جوڙي وئي، جنهن ۾ ”تير ۽ ڪمان“ يا “ٻيڙيءَ ۽ ونجهه” جون وصفون چٽيل هيون.12 مغرب جي مسلمانن ۾ هڪ ٻئي قسم جي خط مقبوليت حاصل ڪئي، جنهن کي ”مغربيه“ سڏيو ويندو هو. اهو نسخ ڪتابت کان بلڪل مختلف ۽ اُڀيريءَ طرز جو هو. اهو فقط اسپين ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تائين محدود هو. اڄ ان کي طرابلس کان مراقش تائين ڪتب آندو وڃي ٿو. |
| تيرهين صدي عيسويءَ ڌاران ايران ۾ قلمي ڪتاب لکڻ لاءِ شڪسته خط مان ”تعليق“ ڪتابت جو قسم وجود ۾ آيو. هن ڪتابت جي خوبي اها آهي، ته هيءُ اُڀو گهٽ آهي، ان ڪري هن ۾ دائري ڪڍڻ بدران اُريب (diagonals) ڪڍي روانيءَ سان لکي سگهبو آهي. ڪتابت جي فن جي نقطئه نظر سان ائين سمجهڻ کپي، ته چوڏهين صدي عيسويءَ، هن فن جي تڪميل جي صدي آهي. ان کي خطاطيءَ جو سونهري دور سڏيو ويندو آهي ۽ ماهراڻي خطاطيءَ جو سهرو ايران ڏانهن وڃي ٿو. ان دور ۾ هڪ نئين قسم جي نستعليق خط جي شروعات ٿي، جيڪو نسخ ۽ تعليق کي ملائي بڻايو ويو هو. ان خط جي خوبصورتي اکرن جي گولائيءَ ۾ ٿئي ٿي، جيڪي صورت شڪل ۾ هڪ جهڙا هوندا آهن. اهي گول لـِـکڻ مهل اکرن ۾ جهٽ جهٽ ايندا ويندا آهن، پنهنجي آزاد حيثيت ۽ شان سان پاڻ ۾ ملي به ويندا آهن. اهو ڪيڏو نه سچ چيو ويو آهي، ته ”نسخي خط حقيقي ۽ متوازن هوندو آهي ۽ تعليق غالب، طاقتور، خود مختار ۽ مطلق العنان هوندو آهي. نستعليق سڀاءَ ۾ وري حليم، نفيس، سولو ۽ شريف هوندو آهي ۽ ان ۾ مهذب ماڻهن جي خيالن جو اظهار هوندو آهي“ 13. |
| تيموري خاندان جي کليل دل سان سرپرستيءَ سبب چوڏهين صدي عيسويءَ دوران، نستعليق طرز جي خطاطي، ايران جو ڄڻ ته قومي خط بڻجي وئي. انهيءَ خط کي صفوي خاندان جي حڪمرانيءَ واري ڏينهن ۾ خاص طور تي ايران ۾ وڏي مقبوليت حاصل ٿي. هند - پاڪ ۾ هن ننڍي کنڊ جي مغل حڪمرانن جي سرپرستيءَ واري آزاد ماحول ۾ بي انتها ترقي ڪئي. شڪسته خط، نستعليق ڪتابت جو هڪ قسم آهي. ان ۾ گولائي واري خاصيت آهي ۽ بندش جي لحاظ کان ٻين کان گهڻو مختلف آهي. |
| ڪاتب |
| حديث ۾ بيان آهي، ته رسول پاڪ صلي الله عليه وسلم جن جي زماني ۾ حضرت علي ڪرم الله وجه هڪ ممتاز حيثيت وارو خطاط هو. رسول پاڪ جن جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ جن تي قرآن شريف کي سهيڙڻ ۽ ترتيب ڏيڻ جو سهرو اچي ٿو. سڪن جي شاهدين مان به اها ثابتي ملي ٿي. 40 هجريءَ ۾ حـضرت عليءَ جن جي خلافت دوران عربي طرز جا حقيقي سڪا پهريون ڀيرو ظاهر ٿيا هئا. هن نموني جي سڪي کي 75هه ۾ بني اميه جي پنجين خليفي عبدالملڪ بن مروان سڌاريو ۽ نئين ڍنگ ۾ ترتيب سان آندو14. |
| هيءُ پهريون انسان هو، جنهن لکڻ جي ترتيب ۾ اصول قائم ڪيا. ابن نديم مطابق پهريون عربي خط، جيڪو استعمال هيٺ آيو، تـَـنهنجو تعلق مڪي سان هو. ٻئي خط جو مديني سان، ٽئين جو بصري سان ۽ چوٿين جو ڪوفي سان هو15. |
| بني اميه جي دور ۾ قتبه پهريون خطاط هو، جنهن ڪوشش ڪري مختلف خطن ۾ ڪتابت ڪئي هئي. هن جليل، طومن، نصف ۽ ثـُـلثُ خط کي ترقي ڏياري. قديم مشهور خطاط، جنهن بابت ڪجهه معلومات ملي ٿي سو سعد آهي. هن وليد بن عبدالملڪ لاءِ قرآن، شاعري ۽ ڪي قصا سهڻي خط ۾ لکيا هئا. هن محمد رسول الله صلي الله عليه وسلم، جن جي مديني واري مسجد ۾، قبلي واري ڀت تي سورت 91 کان وٺي آخر تائين قرآن شريف به لکيو هو. عباسي خاندان جي اُڀري اچڻ کان پوءِ ٻيا به ڪيترن ئي قسمن جا عراقي ۽ وَراقي خط ظاهر ٿيا. برمڪي خاندان به ڪيترن ئي ماهر ڪاتبن جي سرپرستي ڪئي هئي. ”الاحوال“ جيڪو اکين کان ٽيڏو هو، سو پنهنجي دور جو بي مثال خطاط هو، جنهن جي خطاطيءَ جي قابليت کي ٻاهرين ملڪن جي سربراهن سان لک پڙهه ۾ استعمال ڪيو ويندو هو. هن لاءِ چيو ويندو آهي، ته مشهور ڪاتب ابن مقله جو استاد هو16. |
| نسخ جي خط کي يادگار خوبيون ابو علي محمد ابن عليءَ ڏنيون، جنهن کي ابن مقله (272هه - 328هه / 886ع - 940ع) چيو ويندو آهي. هيءُ ماڻهو عباسي خليفن جو ڪيترا ڀيرا وزير پڻ بڻيو هو. هڪ دفعو خليفي المقتدر بالله جو وزير، هڪ دفعو القاهر جو ۽ ٻه ڀيرا الراضي بالله جو وزير ٿيو هو. ابن مقله جي هن قسم جي حياتيءَ جو ڏاڍو دک دائڪ انجام ٿيو. پهريون سندس بي انتها توهين ڪئي وئي، پوءِ کيس قيد ۾ رکيو ويو ۽ آخر ۾ کيس قتل ڪرايو ويو. جڏهن هو قيد ۾ هو، ته سندس ساڄو هٿ ڪپيو ويو هو. روايت مطابق، ساڄي هٿ جي ڪپجي وڃڻ کان پوءِ هن کاٻي هٿ سان ايڏي مهارت سان لکيو، جيئن اڳ ۾ ساڄي هٿ سان لکندو هو، کيس ڇهن قسمن جي خطاطي ڪرڻ جو اعزاز حاصل هو. حقيقت اها آهي، ته هن خطاطيءَ جي فن ۾ اصول قائم ڪيا هئا ۽ اکرن جي صورتن جو بنياد ماپن ۽ نقطن تي رکيو. "محقق" جي خط ۾ 11/2 سيڪڙو واري قلم جي ضرب جا ڀاڱا ۽ 41/2 سڌيون ليڪون، ريحان طرز ۾ محقق وانگي آهن، پر سندس ليڪون ناز بوءِ جي خوشبودار ٻوٽي جيان آهن. ثـُـلثُ جي نسبت (Proportion) 2:4 آهي17. نسخ، ثلث جي نسبت جيان آهي. هن خط جو نالو هن حقيقت جي ڪري آهي، ته هن ٻين قسمن جي خطن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ قرآن ۽ ٻيا دنياداريءَ سان واسطو رکندڙ ڪتاب هن خط ۾ لکجڻ ۾ آيا. طوقي خط به خاص لفظن جي لکڻ ۾ ڪتب اچي ٿو. جيڪڏهن قلم جي نب سنهي آهي ته خط جي طرز کي غبار (ڌُنڌ) چوندا آهن.* |
| ابن مقله جي وفات کان پوءِ سندس ڌيءُ، علي بن هلال کي اهو فن سيکاريو، جنهن کي ابن البوابہ جي نالي سان به سڏيندا هئا. علي بن هلال جو ٻيو نالو ابن البوابہ هن حقيقت جي ڪري مٿس پيو هو، جو سندس پيءُ دربان هو. هن به پنهنجي زندگيءَ جي شروعات گهرن سينگارڻ ۽ ڪتابن جا جلد ٻڌڻ سان ڪئي ۽ آخر ۾ خطاط بڻجي ويو. هيءُ عارضي طور تي، شيراز ۾ بهاول دوله جي ڪتب خاني جو سنڀاليندڙ هو. خطاطيءَ ۾ هن ابن مقله جو اسلوب ۽ نمونو اختيار ڪيو، پر پنهنجو ڪو به نئون خط ايجاد ڪونه ڪيو. سندس فن ۾ وڏي ۾ وڏي خوبي اها آهي، ته هن ابن مقله جي نسبتي فن کي استقلال ۽ استحڪام بخشيو. چيو ويندو آهي، ته هن چوهٺ ڀيرا قرآن جا قلمي نـُـسخا اُتاري (copied) لکيا هئا.18 |
| اهو چيو ويندو آهي، ته ياقوت المعتصميءَ جي دور تائين، عربي خط کي ابو البوابہ جي قائم ڪيل اصول پٽاندر لکيو ويندو هو. هو خطاطيءَ جي ڇهن ئي طرزن تي ڏاڍيءَ نفاست ۽ خوبصورتيءَ سان طبع آزمائي ڪندو هو. هن فن ۾ مهارت ڪري کيس، ڪاتبن جو قبلو ۽ خطاطيءَ جي نموني (مثال)، جو لقب ڏنو ويو هو. اهو به چيو ويندو آهي ته ياقوت هڪ ڏينهن ۾ ٻه سيپارا قرآن شريف جا نقل ڪري سگهندو هو ۽ اهڙيءَ ريت مهيني ۾ ٻه قرآن شريف لکي ويندو هو. ياقوت پنهنجي لکت جا نمونا 70 ماڻهن کي ڏهاڙي ڏيکاريندو هو. جڏهن چنگيز خان 656 هه / 1258ع ۾ بغداد جو گهيرو ڪيو ۽ منگول فوج شهر کي ڦريو لٽيو، ته ياقوت هڪ مغاري ۾ وڃي لڪو. هن سان گڏ بعلبڪ لينن (Baalbeke Linen) جو هڪ انگوشو هو. هن انگوشي تي اهڙي قسم جا ڪي اکر لکيا، جو انهن کي ڏسڻ شرط ڏسندڙن کي حيرت وٺي ٿي وئي. جڏهن قاضي احمد خطاطيءَ، مصوريءَ تي سن 1015هه / 1606ع ۾ ڪتاب لکيو ته اهو ڪپڙي جو ٽڪرو بهرام مرزا جي ڪتب خاني ۾ محفوظ هو.19 |
| * حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي فرمايو آهي: |
| ڪاتب لکن جيئن، لايو لام الف سين، |
| سـان سـڄـڻ تـيـئـن، رهـيـو آهـي روح ۾ (ڀٽائي) (سنڌيڪار) |
| * ڪاتب ابن مقله جي زندگيءَ جو وڌيڪ ڪجهه احوال: |
| اسلامي دنيا جي هن عظيم ڪاتب جو اصل نالو ابو علي محمد پٽ علي پٽ حسين پٽ مقله بيضاوي هو، پر هو ابن مقله جي نانُ سان ناميارو ٿيو. هـُـن جا وڏا، شيرازي الاصل هئا، پر هن تاريخ 21 شوال 272هه مطابق 31 مارچ 886ع ۾ بغداد شهر ۾جنم ورتو. هن ڪتابت جي فن ۾ “الاحوال” کان سکيا ورتي. هو هڪ ئي وقت شاعر، نثر نگار ۽ خوشنويس ٿي رهيو. هن خطاطيءَ جا ڇهه نوان اسلوب ثـُـلثُ، نسخ، توقيع، رقاع، محقق ۽ ريحان ايجاد ڪيا. چيو وڃي ٿو ته اهي ڇهه ئي خط ڪوفي ۽ عربي خطاطيءَ ۾ واڌارا ۽ سڌارا آڻي ٺاهيا ويا آهن. ان ريت چئي سگهجي ٿو ته هن جا ڇهه خطاطيءَ جا نمونا ٻن نمونن مان اُسريا. ٽن جو انگ سڄي زندگي هن تي حاوي رهيو. هن عربيءَ ٻوليءَ جي حروف تهجي (الفابيٽ) جوڙي ۽ ابو الاسود ۽ نصر بن عاصم واري قرآن جي اعرابن واري ڪم کي مڪمل ڪري، ان کي ڪامليت بخشي. هو اسلامي دنيا جي ٽن عباسي خليفن المقتدر بالله، القاهر بالله ۽ الراضي باالله جي حڪومتي دور ۾ ٽي ڀيرا وزيراعظم مقرر ٿيو ۽ ٽي ڀيرا اقتدار تان لاٿو ويو. هن خطاطيءَ جا شاهڪار ٽي قرآن شريف يادگار ڇڏيا، هو ٽي ڀيرا پنهنجي اباڻي وطن ايران ويو. هن جا ٽي وڏا دشمن ابو الحسن، ترڪ سردار امير مظفر بن باقوت ۽ بغداد شهر جو ناظم ابن رائق هئا. هو ٽي ڀيرا خليفي الراضيءَ باالله جي ظلم ۽ زيادتين جو شڪار ٿيو. پهريون ڀيرو کيس اقتدار تان لاٿو ويو، ٻيو ڀيرو سندس هڪ هٿ ڪپيو ويو، ٽيون ڀيرو کيس قتل ڪيو ويو. هن کي ٽي ڀيرا دفن ڪيو ويو. پهريون ڀيرو قتل کان پوءِ قيد خاني ۾، ٻيو ڀيرو الراضي باالله جي حڪم تي قبرستان ۾، ٽيون ڀيرو سندس زال جي درخواست تي سندس مڙهه قبرستان مان ڪڍي هڪ عمارت ۾ دفن ڪيو ويو. هو هٿ ڪپجڻ کان پوءِ انهيءَ وڍيل هٿ واري ڪرائي تي قلم ٻڌي ساڄي ۽ کاٻي هٿ سان ساڳيءَ ريت ۽ ساڳي رفتار سان خوشخطي ڪندو رهيو. هن جي پونيئرن ۾ هن جي نياڻيءَ سندس فن کي زندهه رکيو ۽ ڪيترائي ناميارا شاگرد پيدا ڪيا. هن جي مرڻ تي بغداد جااهل علم ۽ اهل خرد ٻئي رُنا ۽ هڪ شاعر چيو ته “اڄ ابن مقله نه پر ڏاهپ ۽ علم جو قتل ٿيو آهي.” هن 54 سال ڄمار ماڻي ۽ تاريخ 10 شوال 328هه مطابق 20 جولاءِ 940ع تي شهيد ڪيو ويو. (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| نستعليق جي ايجاد جو سهرو مير علي تبريزي جي سر تي رکيو ويندو آهي. حقيقت به اها آهي، ته هيءُ عربي صورتخطي کي خوبصورت شڪل ڏيڻ لاءِ سڀني کان اڳڀرو هو. انتها درجي جو متقي ۽ پرهيزگار انسان هو ۽ امير تيمور جي درٻار ۾ نوڪريءَ ۾ هو20. سندس ڪمال جي درجي جي قلم ڪاريءَ جي سبب کيس قبلة الڪتب جو لقب ڏنو ويو هو، جنهن جو مطلب هو ”خطاطن جي لاءِ نمونو“ سندس اسلوب جي تڪميل ۽ مقبول بنائڻ ۾ سندس پٽ عبدالله وڏو ڪم ڪيو. عبدالله جي مشهور ۽ معروف شاگردن مان، مولانا جعفر التبريزي، مولانا اظهر التبريزي هئا. مولانا جعفر التبريزي چاليهه خطاطن جو مهتمم هو، جيڪي شهزادي بئسنغور (Baysunghur) جي لاءِ خطاطيءَ جو ڪم ڪندا هئا، جنهن جهڙو ڪتابن جو شائق دنيا ۾ پيدا ٿي ڪو نه سگهندو. مولانا اظهر التبريزي (880هه / 76-1475ع) استادِ استادان (استادن جو استاد) سڏيو ويندو هو. اڻ ٿڪ سياح هو، ان ڪري هن خطاطيءَ جي اسلوب کي نه رڳو ايران ۾ پر بغداد، بصري، مڪي، دمشق، يروشلم ۽ اليپو (Aleppo) تائين پکيڙيو ۽ يروشلم ۾ وفات ڪئي21. |
| هرات ۾ عاليشان علمي روايتن موجب ڪتابن جي اشاعت جاري رهي ۽ صفوي خاندان به ان ڏس ۾ گهڻو هٿ ونڊايو، پر سورهين صديءَ جي وچ ڌاران ان ۾ زوال اچي ويو. مير عماد (1024هه / 1615ع) ۽ علي رضا عباس، شاهه عباس صفويءَ22 جي درٻار جا مشهور ۽ معروف خطاط هئا. انهن کان پوءِ هند - پاڪ ۾ مغل اچن ٿا، جن ننڍي کنڊ ۾ خطاطيءَ جي کليل دل سان سرپرستي ڪئي. |
| ظهير الدين محمد بابر پاڻ به ڪو گهٽ درجي جو خطاط ڪونه هو. هڪ قسم جي خطاطيءَ جي طرز هن ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن جو نالو ”بابري خط“ آهي. همايون جي سرپرستيءَ جي ڪري ايران جا ڪيترا خطاط سندس درٻار ۾ ڇڪجي آيا. |
| محمد حسين ڪشميري، جنهن کي اڪبر بادشاهه ”زرين ڪلام“ جو خطاب ڏنو هو، پنهنجي وقت جو بي مثال خطاط هو. عبدالصمد خطاط، شاهي ٽڪسال (ضرب خاني/ پئسا گهڙڻ) جو اعليٰ آفيسر هو. انهن مان وڌيڪ مشهور آغا عبدالرشيد ۽ عبدالباقي حداد هئا. خطاط عبدالباقيءَ کي ياقوتِ رقم جو خطاب ڏنو ويو هو. شهزادن واسطي به خطاطيءَ جي لياقت پڻ اهم هوندي هئي. مغل شهزادا جهڙوڪ: دارا شڪوه ۽ اورنگزيب سٺا ڪاتب ۽ قلمڪار هئا. مغل شاهيءَ جو آخري تاجدار بهادر شاهه ظفر پڻ بهترين خطاط هو22. |
| جيئن مٿي بحث ڪري آيا آهيون، ته چوڏهينءَ صدي عيسويءَ ۾ ٺٽو پنهنجي همعصر شهر هرات جيان عظيم شهر جي حيثيت وٺي چڪو هو. هرات جي زوال ۽ صفوي ايران جي ترقي وٺڻ ڪري گهڻا خطاط لڏپلاڻ ڪري، اچي سنڌ ۽ ننڍي کنڊ جي ٻين ڀاڱن ۾ وڃي آباد ٿيا. بدقسمتيءَ جي ڳالهه اها آهي، ته ٺٽي جي خطاطيءَ جي تاريخ تي همدرد ذريعا ذري گهٽ خاموش رهيا آهن. اسان ٺٽي جي خطاطيءَ تي لکيل ڪتاب جو ڪٿان به پتو لڳائي ڪونه سگهيا آهيون. پر انهن خطاطن متعلق هـِـتان هـُـتان ڪي حوالا پڙهيا آهن، جيڪي ٺٽي جي شهزادن ۽ بادشاهن وٽ وڏيءَ حيثيت، مان ۽ مرتبي جا مالڪ هئا. پنهنجي موجوده ڄاڻ پٽاندر، رڳو بياني وسيلن جي بنياد تي خطاطي جي تاريخ جوڙڻ ڏاڍو مشڪل ڪم آهي. اها هڪ حقيقت آهي، ته سمن، ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي حڪمرانيءَ دوران ٺٽي شهر ۾ خانگي ۽ سرڪاري، تمام گهڻيون لئبريريون24 قائم ٿيون هيون. اسان ڄاڻون ٿا، ته هر هڪ لائبريريءَ ۾ ڪيترائي خطاط، مصور ۽ جلد بندي ڪندڙ، ڪم ڪندا هوندا. |
| سنڌي ادبي بورڊ جيڪي قلمي نسخا گڏ ڪيا آهن ۽ حيدرآباد ۾ ٽالپر لئبريري يا سنڌ ۾ ٻيون ڪيتريون ئي خانگي لئبريريون قائم آهن، انهن ۾ موجود قلمي نسخن تي خطاطن جي صحيحن سان لکيل ڪتاب به ٺٽي شهر جي خطاطن جو هڪ اندازو پيش ڪري سگهن ٿا. هن ڏس ۾ اسان کي رڳو قلمي نسخن کي ناهي وٺڻو، پر صحيح نموني سان تحقيق ڪرڻي پوندي. |
| خير ڪيئن به هجي، بياني ذريعن جي بنيادن تي ملندڙ، ٺٽي جي خطاطن بابت معلومات به اهميت جوڳي آهي. تاريخ معصوميءَ جو مؤلف، جيڪو پاڻ به مشهور خطاط هو، سو به ٺٽي جي خطاطن بابت ڪا گهڻي معلومات فراهم ڪو نه ٿو ڪري. هن ٺٽي جي فقط هڪ خطاط حافظ محمد رشيد صديقيءَ جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو سما ۽ ارغون حڪمرانن وٽ وڏي مرتبي جو صاحب هو. ماثر رحيميءَ مان به اهو پتو پوي ٿو ته شجاع ٺٽوي نالي هڪ ٻيو خطاط به مشهور ۽ ناميارو ٿي گذريو آهي. جڏهن عبدالرحيم خانِ خانان سنڌ فتح ڪئي هئي، ته شجاع ٺٽوي کي سندس روبرو پيش ڪيو ويو هو. عبدالرحيم خانِ خانان سندس خطاطيءَ واري ڪم کي گهڻو پسند ڪيو هو ۽ کيس ڪتب خاني جي منتظم جي عهدي تي ترقي ڏني هئائين25. |
| مغل دور جي ذريعن مان اسان کي معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جي خطاطن جو چڱو تعداد آهي، جن مغل حڪمرانيءَ جي ڏينهن ۾ ٺٽي ۾ بلند مرتبو حاصل ڪيو، انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا: |
| ابو الفضل پٽ شخ محمود، اسد الله، تاج محمد پٽ ميان حبيب الله، درويش علي بيگ مغل، سيد رحمت الله پٽ سيد عبدالقاسم بيگلار، خواجه مير شريف، جيڪو سيد علي جو شاگرد هو، عبدالجليل پٽ مخدوم عثمان، عبدالحق پٽ شيخ عبدالواسع، عبدالغفور شيخ پٽ شيخ عبدالواسع، عبدالرؤف، عبدالسميع پٽ عبدالواسع شيخ، مخدوم عثمان، عبدالواسع پٽ مير علي، سيد علي پٽ عبدالقدوس، محمد شيخ، ميان محمد شيخ، محمد شاهه پٽ شيخ محمد، محمد اشرف پٽ محمد يعقوب، محمد شريف پٽ شيخ عبدالواسع، محمد عالم پٽ محمد پناهه، پٽ شيخ محمد، پٽ شيخ محمد علي، محمد فاضل پٽ محمد سيد علي، محمد معين پٽ محمد قاسم، محمد معين پٽ شيخ عبدالواسع، خواجه مير مرتضيٰ محمد مڪرم، سيد نعمت الله ۽ سيد مير محمد وغيره26. |
| بياني ذريعا مٿين مان ڪنهن به خطاط جي زندگيءَ جي حالتن ۽ سندن علمي ڪردار تي روشني ڪو نه ٿا وجهن. انهن جو فقط ايترو ڪجهه ذڪر آهي، ته اهي شاهه جهان ۽ اورنگزيب جي ڏينهن ۾ پنهنجي خطاطي واري فن جو مظاهرو ڪندا هئا. |
| ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ جي ڏينهن ۾ خطاطيءَ جي روايت برقرار رهي. خطاطن مان ڪي مشهور ناميارا قلم ڌڻي اُن دور ۾ بلند مرتبي تي پهتا. انهن سڀني مان محمد عالم پٽ محمد پناهه ٺٽوي اعلي درجي جو خطاط ٿي گذريو آهي، جيڪو پنهنجي دور ۾ خوش نويسيءَ جي فن ۾ بي مثال هو، پر هو پنهنجي سرپرست جي مهربانين کان وانجهيل رهجي ويو ۽ نتيجي ۾ سندس هٿ به وڍيا ويا هئا. مير علي شير قانع ٺٽوي جو بيان آهي، ته هن پنهنجي اکين سان ’ديوان حزين‘ جو نسخو ڏٺو هو، جيڪو محمد عالم نقل ڪيو هو. ان ڪتاب تي سندس صحيح سان هيٺئين لکت ڏٺي هئي: * |
| "محمد عالم ڪپيل هٿن سان نقل ڪيو".27 |
| هن ٻيا به ڪيترائي ڪتاب نقل ڪيا. مثنوي غنيمت ۽ ديوان محسن سندس فنڪاراڻي صلاحيت جا مثال هئا. هن ڪيترائي قرآن شريف نقل ڪيا، جيڪي ٽالپر لئبريريءَ ۾ محفوظ آهن. سندس آخري خطاطي مناقب مرتضوي آهي، جنهن تي 19 ذوالقعد 1225 هجريءَ جي تاريخ لڳل آهي. هن حقيقت مان اهو معلوم ٿيندو، ته هن انهيءَ سال يا ٻئي سال وفات ڪئي هوندي.28 سندس ٻيو فارسي ديوان، جنهن تي سندس صحي ٿيل آهي، تنهن تي تاريخ 1187هه لکيل آهي. |
| ٽالپر حڪمران به علم جي دل کولي سرپرستي ڪندا هئا. هر هڪ شهزادي وٽ هڪ لئبريري هوندي هئي ۽ لئبريريءَ جي اداري ۾ ڪيترن ئي پيشور ڪاتبن جي ضرورت هوندي هئي. ڪيترائي خطاط سندن درٻار ۾ آيا. سنڌي خطاطن کان سواءِ ايران ۽ هندستان جي ٻين حصن مان ڪيترا خطاط سندن درٻار ۾ ڪهي اچي گڏ ٿيا هئا. ايراني ڪاتبن مان سيد علي شيرازي، مير حسين علي نقاش، علي باب شيرازي، غلام احمد خطاط، علي مراد خطاط ۽ سيد محمد راض حسيني ۽ مشقين قلم، سڀني کان اعليٰ درجي جا قلم ڪار هئا.29 ڄاڻايل معلومات جيڪا اسان ڪٺي ڪئي آهي ۽ ان کي مـِـلائي پرکي ڏٺو آهي، سا تمام پوئين دور جي ذريعن سان واسطو رکي ٿي. جڏهن ٺٽي جو شان ۽ شوڪت ماضيءَ جا داستان بڻجي چڪا هئا. خطاطيءَ جو فن، ٺٽي ۾ پنهنجي پوري عروج تي پهتو، پر اسان کي انهن باڪمال استاد خطاطن جي عملي زندگيءَ جي وڌيڪ ڪا به خبر پئجي ڪا نه ٿي سگهي، ان جو سبب اهو آهي، ته انهن جي حياتيءَ بابت حقيقي، ڄاڻ جا ذريعا اڻ لڀ آهن. |
| اسان جي لاءِ اها خوش قسمتيءَ جي ڳالهه آهي جو ٺٽي اندر يادگار ۽ هزارين قبن جا پٿر آهن، جن تي قرآن شريف جون آيتون تمام نفيس نموني سان اُڪيريل آهن ۽ ڪن تي تاريخي لکتون آهن، جنهن مان اسان کي شجري جي سلسلي جيان پتو پوي ٿو، ته ٺٽي شهر اندر ڪيترن ئي قسمن جا خط استعمال هيٺ هئا. هن ڪتاب جي مصنف 1962ع ۾ ٺٽي جي يادگارن جي جاچ ۽ پرک ڪئي، مختلف خطاطن جي گهڻي تعداد ۾ سندن صحيح ٿيل خوشخطي کي ڳولي لهڻ ۾ ڪامياب ويو، جن پنهنجي سڄي زندگي قلم ڪاري ڪندي ٺٽي ۾ گذاري ڇڏي. جيتوڻيڪ انهن خطاطن جي زندگيءَ بابت ڪو به بنيادي معلوماتي ذريعو موجود ڪو نه آهي، پر اهي خوشخطيءَ جا نمونا جن تي تاريخ لکيل آهي، سندن آتم ڪهاڻي لکڻ ۾ ڪنهن حد تائين مددگار ثابت ٿيندا. |
| اها به هڪ حقيقت آهي، ته لکتن مسلمانن جي يادگار اڏاوتن کي خوبصورت بنائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ساڳيءَ ريت انهن جو مثالي لکتن جي حوالي سان به مطالعو ڪري سگهجي ٿو. جڳهن جي خوبصورتيءَ ۾ لکتن جو استعمال تمام گهڻو پوئتي بني اميه جي دور تائين پهچي ٿو. ان جو آڳاٽو مثال فلسطين ۾ موجود هڪ مسجد جو پٿرانهون قبو آهي. ان وقت کان پوءِ جڳهن کي سينگارڻ لاءِ ڪوفي رسم الخط کي ڏاڪي به ڏاڪي آرائش لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. عباسي دور ۾ هن روايت کي برقرار رکيو ويو ۽ ترقي ڏني وئي. اهڙيءَ ريت مصر جي فاطمي دور ۾ اها روايت ساڳيءَ رنگ ۽ ڍنگ سان قائم رهي. انهن ٻنهي دورن ۾ خطاطي وڏي اهميت واري بڻجي وئي. پن وَلِ واري گڏوچڙ پس منظر ۾ گلن واري ڪوفي رسم الخط جي ناياب ۽ خوبصورت خطاطيءَ، يادگار جڳهن ۾ پنهنجي لاءِ اعليٰ مقام ڳولي ورتو هو. سلجوقي سلطانن جا ٻارهين صديءَ سان لاڳاپيل يادگار، بي مثال خوبصورت خطاطيءَ سان ڀريا پيا آهن، جن جهڙو مثال اڳ ۾ ڪٿي ڪو نه ٿو ملي. ڪـُـنڊائين ۽ گولائين ڪوفي خط کان سواءِ هن وقت يادگارن ۾ نسخ خط به ظاهر ٿيڻ لڳو. نسخ جا ڦرندڙ گهرندڙ لفظ ڪوفي خط کان گهٽ موهيندڙ نه آهن. پندرهين ۽ سورهين صدي عيسويءَ ۾ ايران جي يادگار عمارتن تي گهڻي حد تائين، نسخ جي جاءِ تي نستعليق پنهنجي جڳهه والاري. گهڻا مشهور خطاط، هرات ۾ پنهنجي ڪتابت جا اڻ مٽ اهڃاڻ ڇڏي ويا آهن. ميرزا بايسنغر مشهد جي عمارتن ۾ پنهنجي خطاطيءَ جا خوبصورت نشان ڇڏي ويو آهي. مشهد جي مراد باغ ۾، مولانا سلطان علي مشهديءَ جو خوبصورت خط موجود آهي. هرات ۾ تيموري شهزادن جي مقبرن تي مولانا ميرڪ جون لکتون موجود آهن30. |
| ڪاتبن، سون کي پاڻي ڪرڻ ۽ ان کي سـَـنڌيِ رکڻ جو هنر به سکي ورتو هو. گهڻو ڪري هرات جي ۽ خاص طور تي گرديز جي عمارتن تي مولانا عبدالله طباخي هراتيءَ جي خطاطي موجود آهي. سلطان حسين بايقراه جي تيار ڪرايل عمارت جنهن جو نالو "اغچي بيگم" آهي، ان تي به سندس خوشخطيءَ جا نشان موجود آهن.31 |
| پاڪستان ۾ قديم آرائشي ڪوفي رسم الخط جي موجودگيءَ جي ثابتي ملي آهي، جنهن ۾ ڪوفي خط جي خوبصورت طرزن جو پتو پوي ٿو، سا ضلعي ٺٽي جي ڀنڀور مان ملي آهي. ان لکت جي تاريخ 294هه / 906ع آهي، جنهن ۾ ڏسڻ ۾ اهو اچي ٿو، ته ت، م، ن ۽ و جي اکرن مان ڄڻ ڪي تاندورا نڪرن ٿا. ل ۽ الف اکرن جي وچ واريءَ وٿيءَ ۾ ڄڻ گـُـل ول واري مصوري ڪيل آهي. مصوريءَ جي طرز ڪجهه کجيءَ جي پن جهڙي آهي، جن مان ڪي ٻه سانگا ۽ ڪي ٽهِ سانگا پنکڙا آهن(پليٽ XI). |
| ڪوفي گلزار واري رسم الخط، جيئن ته موجود خطاطيءَ ۾ واضح آهي، سا مصوري طرز ۾ گـُـل ول واري طرز ڏيکاري ٿي ۽ اکرن جي پڇاڙين وٽان موڙ شروع ٿين ٿا يا وري وچ وارين جاين تان ڦٽن ٿا. جڏهن ته ڪوفي گلزار خط جي خاص خوبي اها آهي، ته ان جا موڙ ۽ پن ول هڪ قسم جي اکرن مان ٻوٽا نوان ايڪا جوڙين ٿا ۽ زير بحث لکت ان جي بيان جو جواب آهي. |
| ٽين صدي هجريءَ جي وچ ڌاران ڪوفي گلزار (Floriated Kufic) خط مصر ۾ مضبوط پير ڄمايا. جڏهن ته ڀنڀور وارو ڪوفي خط بيحد دلچسپيءَ وارو مثال آهي، جيڪو هند - پاڪ جي ننڍي کنڊ ۾ اڪيلو مثال آهي32. |
| ٺٽي شهر ۾ ڪوفي خط جي ٻن قسمن جي خـَـطَ جي اُڪير ٿيل آهي، جيڪي پنهنجي فطرت ۾ آرائشي آهن. اهي سورهين صدي عيسويءَ سان واسطو رکن ٿا. ان وقت ڪوفي خط پوري عروج تي هو. انهن مان هڪڙو ليڪ دار طرز تي علي جي نالي جي ورجاءَ جي ڍنگ ۾ لکيل آهي.(پليٽ X) ٻيو گولاين وارو ڪوفي خط، جنهن ۾ الله، رسول ۽ علي جي نالن کي وڪڙ ڏئي لکيو ويو آهي. (پليٽ XII). ان طرز کي گـُـل ول جي پس منظر ۾ تحرير ڪيو ويو آهي. انهن اکرن جون خاصيتون ڪنڊائتيون آهن، شڪل صورت ۾ بريڪيٽ وانگي ۽ هڪ جاءِ تي مرڪوز آهن. هن کي ڪوفي اڏاوتي (Architectural Kufic) سڏيو وڃي ٿو، اهو خط ٻارهين ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ ايجاد ٿيو ۽ گهڻو وقت پوءِ تائين قائم رهيو. هرات جي مقبرن جا ڪـَــتبا هوب هو اسان جي هن خط جهڙا ملندا، جيڪي چوڏهين ۽ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ٺاهيا ويا هئا. |
| اکرن واري وِٿي، حقيقي ۽ تجريدي اسلوب جي خطاطيءَ سان ڀري وئي آهي ۽ اُڪير جي جيڪا ڪاريگري آهي، سا پوئين تيموري خاندان جي ڏينهن واري هرات جي فني مڪتب واري مقبرن جي پٿرن جي اُڪير واري طرز جي بلڪل ويجهو آهي33. |
| ٺٽي جي يادگار عمارتن تي نسخ ۽ ثـُـلثُ جا ڪيترائي نمونا آهن، جيڪي پٿر تي اُڪيريا ويا آهن يا ڪاشيءَ جي سرن تي نقش ڪيا ويا آهن. نسخ ۽ ثـُـلثُ جو پراڻي ۾ پراڻو قسم دولهه دريا خان عرف مبارڪ خان جي مقبري تي ڏسي سگهجي ٿو. مقبري جو ٻاهريون دروازو ۽ قبر جا پٿر، قراني آيتن ۽ تاريخي لکتن سان نفيس نسخ ۾ اُڪيريل ڏسبا. ڪاتب قطب الدين محمود، آخر ۾ پنهنجي نالي تي صحيح ڪئي آهي. مٿس جمادي الاول 895هه جي تاريخ هنيل آهي. |
| سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جي مقبري تي چٽي نسخ خط ۾ قرآني آيتن جون ٻه قطارون اُڪيريل آهن. اهي عربيءَ جي هن اهميت واري خط ۽ ان جي آرائشي جو نمونو هڪ يادگار مثال آهن. ٻاهرئين دروازي ۾ محراب تي ننڍڙي نسخ جو خط استعمال ڪيو ويو آهي. ان جي نفاست سان اُڪير ۽ اکرن جي فني خوبصورتي ٻڌائين ٿا، ته ان خط جو نقشو ۽ لکت ڪنهن ماهر ۽ استاد خطاط جي ٿيل آهي. بدقسمتي اها آهي، ته هن تي ڪنهن به خطاط جو نالو ڪونهي. اها هڪ حقيقت آهي، ته شاهي مقبري تي اُڪير جو ڪم عام طور تي هميشه وقت جي باڪمال خطاط کان ڪرايو ويندو آهي. سلطان ڄام نظام الدين ۽ سندس پٽ ڄام فيروز الدين جي زماني ۾ حافظ محمد رشيد صديقي باڪمال خطاط هو. گهڻو ڪري ڄام نظام الدين جي مقبري جي خطاطي به حافظ محمد رشيد ئي ڪئي هوندي. (پليٽ XV). شيخ حماد جماليءَ جي مقبري تي تعليق خط جي طرز تي 841هه هلڪي کوکيءَ اُڪير (Low relief) ۾ ڪنهن گم نام خطاط جي لکت موجود آهي جنهن تي تاريخ 841هه لکيل آهي. |
| ارغونن ۽ ترخانن جي ڏينهن ۾، وچ ايشيا ۽ ايران ۾ سياسي انتشار جي ڪري، ٺٽي اندر خطاطن ۽ ڪاريگرن جي ڪلهي گس لڳي پئي هئي. جيتوڻيڪ ارغون دور سان لاڳاپيل ڪي خاص قديم آثار ٺٽي ۾ موجود ڪونه آهن. سـَـون جي تعداد ۾ مقبرن جا پٿر آهن، جن تي نازڪ ۽ نفيس قسم جي قرآني آيتن جي اُڪير ٿيل آهي، ڪن پٿرن تي تاريخي نوعيت جي ٽـُـڪ ٿيل آهي. نسخ خط جي مختلف نمونن کان سواءِ هن دور ۾ پهريون ڀيرو نستعليق جو خط ٺٽي ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هن قسم جو خط ٺٽي جي فرخ مسجد تي نظر آيو، جيڪو تمام اعليٰ نموني جو آهي ۽ پاڪستان ۾ نستعليق جي قسم جو وڌ ۾ وڌ قديم خط آهي. جيتوڻيڪ نستعليق خط پندرهين صدي عيسويءَ ۾ ترقي ڪري ڪمال تي پهتو ۽ ان جو استعمال فقط قلمي ڪتابن ۽ سرڪاري لک پڙهه تائين محدود هو. نسخ ان وقت يادگارن جي ڪتبن تي لکڻ ۾ ڪم ايندو هو. تيموري گهراڻي جون شروعاتي لکتون، ته گهڻو ڪري نسخ خط ۾ هونديون هيون. هرات جي پوئين تيموري گهراڻي جون لکتون ثـُـلثُ ۽ نسخ ۾ ٿينديون هيون. ايراني ڪـَـتبن ۾ نستعليق خط جو واهپو فقط سورهين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو. هند - پاڪ ۾ نستعليق ڪتابت جو استعمال ڏهين صدي هجريءَ جي پهرينءَ چوٿائيءَ ۾ شروع ٿيو. ان لحاظ کان هيءَ نستعليق خط جي پهرين خطاطي واري هڪ يادگار ۽ تاريخي لکت آهي. ان ڪري نستعليق جي ترقيءَ جي تاريخ ۾ وڏيءَ اهميت جي لائق آهي.(پليٽ XII)34. |
| تـَـرخانن جو دور، خطاطيءَ جي نقطئه نگاهه کان گهڻو ڪجهه اڳتي آهي. قبر جي هڪ مستطيل ڪتبي واري پٿر تي، نسخ جي نفيس اُڪير ٿيل آهي، جنهن تي عبدالرحيم پٽ حافظ محمد رشيد خطاط جي صحيح ٿيل آهي. پٿر تي ٿيل خطاطي، خوبصورتيءَ جو بهترين نمونو آهي. ٻيو ثلث جو خط آهي. خطاط ساڳيو حافظ عبدالرحيم پٽ حافظ محمد رشيد صديقي آهي. پس منظر ڪارو ۽ خطاطي سفيد رنگ ۾ ٿيل آهي. چوڌاري حاشيو آهي، جيڪو ڪاشيءَ جي سر جي گل ول سان سينگاريل آهي. اهڙي قسم جي ساڳي نموني جي خطاطي سلطان ابراهيم جي اٺ ڪنڊي خوبصورت مقبري جي راهه دارين تي به ٿيل آهي. خطاط احمد انصاري آهي، جيڪو پنهنجي وقت جو ماهر استاد، ڪاتب هو. حسن پٽ رڪن الدين به باڪمال قلم ڪار هو. هن به ڪيترين ئي قبرن جي پٿرن تي خطاطيءَ جا اڻ مٽ نشان ڇڏيا آهن، انهن مان خاص مرزا باقي بيگ ترخان جو مقبرو آهي. سندس پٽ طاهر پٽ حسن ۽ ڀنڀو پٽ حسن، جيڪي ثلث ۽ نسخ خطِ جا ماهر هئا، جن ٺٽي اندر شاهه جهان واريءَ شاهي مسجد جي مکيه قبي جي اندرئين پاسي، مٿان ڪاشيءَ جي سرن تي سفيد رنگ ۾ خطاطي ڪئي هئي، ڏسڻ ۾ ائين اچي ٿو، ته هن مسجد ۾ گهڻن خطاطن ڪتابت وارو ڪم ڪيو آهي. پٿر تي جيڪا تاريخي نستعليق خط ۾ اُڪير ٿيل آهي، سا عبدالغفور ۽ عبدالله خطاطن جي ڪيل آهي ۽ انهن جي صحيح به ٿيل آهن. مسجد جي اوڀر ۽ اولهه وارين مهاڙين تي محمد فاضل ۽ عبدالقدوس جون صحيحون ٿيل آهن. هرهڪ خطاط قرآني آيتن جي، خطِ نسخ ۾ اُڪير ڪئي آهي. |
| مغل دور ۾، ٺٽي شهر ۾ خطاطن جو ڪافي تعداد هن فن سان لاڳاپيل هو. جن مان سيد علي ۽ شيخ محمد سڀني کان مٿاهان ۽ نالي وارا خطاط هئا. هنن ٻنهي مان سيد علي انهيءَ ڪري اهم شخصيت جو مالڪ هو، جو هو طغرا ڪتابت سان گڏ ثـُـلثُ جو به مها ڄاڻو هو. پوراني (Purani) خاندان جي مقبرن تي ُطغرا خطاطيءَ سان گڏ ثـُـلثُ ڪتابت جو نهايت اعليٰ نمونو نظر اچي ٿو، جيڪو سيد علي جي ڏانءَ ۽ ڏات سان لاڳاپيل شاهڪار آهي. هنن مقبرن تي خط - طغرا سان گڏ ثـُـلثُ خط به ڏسجي ٿو، سو به سيد علي جي هٿ جو ڪمال آهي. خطاطيءَ سان لاڳاپيل اهو فن سندن خاندان ۾ پيڙهي درپيڙهي لاڳيتو هلندو آيو آهي. اهو به معلوم ٿي رهيو آهي، ته شرفا خان ۽ مرزا عيسيٰ خان ترخان II واري مشهور مقبرن تي نسخ نستعليق جي خط ۾ قرآني آيتن ۽ تاريخن جي تحرير به شيخ محمد ڪئي آهي. جنهن کان پوءِ هٿوڙي ۽ ڇيڻيءَ جي ماهرن، اُڪير جي فن جو اعليٰ مظاهرو ڪيو آهي. هنن ٻنهي مان شرفا خان شهنشاهه جهانگير پاران ۽ مرزا عيسيٰ ترخان II شاهجهان پاران سنڌ جا گورنر مقرر ٿيا هيا. خطاطيءَ جو فن شاهجهان جي زماني ۾ عروج تي وڃي پهتو. تاج محل به هن مغل فرمان روا جي دور جو هڪ بي مثال شاهڪار آهي. مرزا عيسيٰ خان ترخان II پنهنجو مقبرو پنهنجي زندگيءَ ۾ تيار ڪرايو هو. هن قسم جي ڪاريگريءَ جو اعليٰ نمونو سندس هي مقبرو سنڌ اندر پٿر جي ڪاريگري جو هڪ شاندار نمونو آهي. هن تعمير ۾ وڏا وڏا پٿر ڪتب آندا ويا آهن. جنهن ۾ پن ول (Arabesque) ۽ بيضوي طرز (Medallion) جي اُڪير ڪئي وئي آهي. هڪ اُڪيريل تحرير جي پٽي هن مقبري جي اوچين ديوارن جي چوڌاري ڦري اچي ٿي. سا به گل ول (Floral Design) واري اُڪير جو هڪ نادر نمونو آهي. هن تعمير جا مرڪزي حصا ونگائين درن جي (Arched Pylon) جي طرز تي آهن، جيڪي هر پاسي جي وچ ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن تي شيخ محمد جي نسخ خط ۾ اڀريل طرز جي اعليٰ تحرير اُڪيريل ڏسجي ٿي. |
| نواب سيف الله جي مقبري تي خط نستعليق جي تحرير موجود آهي، جيڪا خطاطيءَ جي فن جو هڪ اعليٰ نمونو آهي. هن نواب ٺٽي ۾ 1143هه ۾ وفات ڪئي هئي. سندس گورنريءَ جي زماني ڪيترن شاعرن ۽ خطاطن ٺٽي ۾ ڪهي اچي سڪونت اختيار ڪئي هئي. سندس مقبري جي خطاطيءَ جو ڪم اسد الله ڪيو هو. |
| جڏهن ڪلهوڙن جي دور ۾ نگر ٺٽي پنهنجي اهميت وڃائي ڇڏي ته خطاط ۽ هنر مند ماڻهو اتان لڏي پلاڻي خدا آباد ۽ حيدرآباد وڃي ويٺا. اهي ٻئي شهر ڪلهوڙن جي حڪمراني واري دور جي سنڌ جا راڄ ڌاني وارا ماڳ هئا. تازو پير حسام الدين راشديءَ دادو ضلعي ۾ واقع خدا آباد مان ميان يار محمد ڪلهوڙي جي مقبري اندران هڪ اهڙي لکت ڳولي لڌي آهي، جنهن جهڙي تحرير ٺٽي ۾ به موجود آهي. ان خطاطيءَ طرز تي ٺٽي جي ”حبيب“ خطاط جي صحيح ٿيل آهي. اها لکت ڪاشيءَ جي ڪارين سرن جي تـَـرَ تي اڇي رنگ ۾ ٿيل ڏسجي ٿي، جنهن ۾ قرآن شريف جون آيتون، ٻارهن امام سڳورن جا نالا ۽ درود شريف لکيل آهن. مذڪوره لکت ثـُـلثُ خط ۽ نسخ خط جو هڪ بهترين ۽ املهه نمونو آهي. ڪلهوڙن جي دور سان لاڳاپيل ٺٽي جي ٻن خطاطن جهڙوڪ: احسن ۽ عبدالڪريم اصفهاني جي خطاطيءَ جا نمونا به هتان مليا آهن. پر اهي لکتون هن فن جي زوال جون نشانيون آهن. |
| * افسوس جي ڳالهه آهي، ته هن عظيم سنڌي ڪاتب محمد عالم جي ڏکوئندڙ زندگي جو وڌيڪ احوال ڪٿي به ڪونه ٿو ملي، ته هن ڪيتري علمي ۽ عملي خدمت ڪئي ۽ هن جا هٿ ڇو ۽ ڇا لاءِ ڪراين وٽان ڪپيا ويا؟ (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| باب چوٿون |
| ڪاتبن جي زندگيءَ جو احوال |
| مسلمانن جي وچئين دور واري معاشري ۾ ڪاتبن جو وڏو مان مرتبو هوندو هو. سڀئي فنڪار ۽ هنر مند، جيڪي مسلمان حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ پنهنجي فن ۽ ڪاريگريءَ جي ڪمال جو مظاهرو ڪندا هئا، تن سڀني ۾ ڪاتبن جي حيثيت اهم ۽ اُتم سمجهي ويندي هئي. اسلامي تصنيفن ۾ ڪاتبن جو ذڪر به تمام گهڻو ملي ٿو. عباسي دور جي ڪاتبن جي بيان جي ماهر ابن النديم پنهنجي زماني جي مشهور ۽ ناميارن ڪاتبن جا نالا ۽ سندن حياتيءَ جو مختصر احوال قلم بند ڪيو آهي1. ڏٺو وڃي ته عرب تاريخ دانن جي لکيل هر تاريخ ۾ ڪاتبن بابت ٿورو يا گهڻو ذڪر ضرور ملندو. ڪتابن جي فهرست وارين تصنيفن ۾ ڪاتبن ۽ خطاطيءَ جي فن بابت گهڻو ڪجهه احوال لکيل ملندو.2 ڪجهه عرصي گذرڻ کان پوءِ ادب جي اهڙي شاخ جو بنياد پيو، جنهن جو مول مقصد ڪاتبن جي حياتي ۽ سندن فن تي کوجنا ڪرڻ هو. هن قسم جي کوجنا سان لاڳاپيل وڌ ۾ وڌ آڳاٽو ڪم فارسي ٻوليءَ جي ڄاڻو ۽ ايراني عالم ابن درستويه (258 هه /871ع - 347 هه/959ع) شروع ڪيو هو ۽ هن قسم جي فن کي مشهور معروف ڪاتبن جهڙوڪ: ابن مقله، ابن بواب ۽ المستصيمي ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي3. |
| ايران ۾ جيڪي به ڪتاب لکيا ويا، سي عربي نموني لکيا ويندا هئا. فارسي ٻوليءَ ۾ جيڪا به تاريخ لکي وئي، تنهن ۾ هڪ يا ٻه باب ڪاتبن جي احوال لاءِ ضرور مخصوص ڪيا ويندا هئا. الراونديءَ جو ڪتاب ”راحت الصدور“ تمام پراڻي فارسي تصنيف آهي، سا به هن قسم جي موضوع تي ڄڻ ته ڄاڻ جي هڪ کاڻ آهي. مير خوند، خواند مير، دوست محمد، حافظ آبرو، عالم آرا ۽ فاضل دين رشيديءَ پنهنجن ڪتابن ۾ ڪاتبن لاءِ هڪ هڪ باب الڳ مخصوص ڪيو آهي4. |
| هند - پاڪ، ننڍي کنڊ جي مسلمانن خطاطيءَ کي ان جهڙي ساڳي اهميت ڏني آهي. مغل دور جي تاريخ دان ابو الفضل پنهنجي تاريخ آئين اڪبريءَ ۾ ڪاتبن جي ڪم تي هڪ نجو باب لکيو آهي. ساڳيءَ ريت، هن ننڍي کنڊ جي ٻين تاريخ لکندڙن به ڪاتبن جي حياتين بابت پنهنجون يادگيريون لکيون آهن. ڪيترا اهڙا تذڪره مليا آهن، جيڪي سندن حياتيءَ جي احوالن کي قلم بند ڪرڻ لاءِ وقف ٿيل هئا ۽ انهن مان ڪيترن کي عالمن اڳيئي مشهور ناميارو ڪري ڇڏيو هو5. پر انهن مان ڪي اڃا به گهڻا هوندا، جيڪي هن ننڍي کنڊ جي مختلف لئبررين ۾ کنڊڙيا ۽ پکڙيا پيا آهن، جيڪي هڪ جائتا ٿيڻ جي انتظار ۾ آهن. يورپي ۽ مشرقي عالمن پاران هن اسلامي خطاطيءَ جي فن ڏانهن دلچسپيءَ وٺڻ لاءِ مهرباني آهي، جو اسان وٽ هن قسم جي موضوع تي گهڻو ذڪر موجود آهي6. |
| گهڻن تذڪرن تي ڪم ۽ جاچ پڙتال ڪرنل هارٽ (Col: Huart) پنهنجي مشهور هاڪاري ڪتاب “Les Calligraphes et les Minaturistes du L' orient Musulman" ۾ ڪيو آهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هڪ اعليٰ درجي جي خطاط قاضي احمد جو ڪتاب هٿ اچي ويو، جيڪو انهيءَ موضوع تي نئون مواد فراهم ڪري ٿو، جنهن کي فارسي مان وي.منورسڪي (V. Minorsky) انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيو7. |
| تاريخي ذريعن کان سواءِ هند - پاڪ، ننڍي کنڊ جي تاريخي يادگارن جون لکتون آهن، جن تي مشهور ۽ ناميارن خطاطن جون صحيحون ٿيل آهن. اهو به ضروري آهي، ته انهن تاريخي جڳهن ۽ قبرن تي لڳل ڪتبن جي لکتن کي گڏ ڪري ۽ انهن حقيقتن مان استاد خطاطن جي زندگي تي ڪجهه لکيو وڃي. ڪجهه وقت ٿيندو جو اسلامي دنيا جي اهڙن تاريخي ڪتبن مان معلومات ڪٺي ڪرڻ جي ڪوشش شروع ڪئي وئي هئي، پر ننڍي کنڊ ۾ هن ڏس ۾ ڪنهن خاص طريقي ۽ ترتيب سان ڪابه جاچ ۽ پرک ڪانه ڪئي وئي آهي.8 هيٺ ٺٽي جي خطاطن جو احوال ڏجي ٿو. جن سڄيون ساريون چار صديون علم سان لاڳاپيل هن هنر جي خدمت ڪئي آهي ۽ سندن حياتيءَ جو اهو مختصر احوال ڪـَـتبن تي صحيح ٿيل خطاطيءَ جي نمونن تان وٺي قلم بند ڪيا ويا آهن. |
| قطب الدين پٽ محمود |
| هيءُ سما دور جي سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جي ڏينهن ۾ وڏي مرتبي وارو ڪاتب هو. سندس دستخط وارن نمونن جي خطاطيءَ مان معلوم ٿئي ٿو، دولهه دريا خان عرف ڄام مبارڪ خان جي مقبري جي ساريءَ لکت جو ڪم سندس ذمي ڪيو ويو هو. ان مقبري جو ڪجهه حصو دولهه دريا خان جي حياتيءَ ۾ 898هه / 1492ع ۾جڙي راس ٿيو هو. سڄو ڪم سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ احمد ولد دريا خان تڪميل تي پهچايو. هيءَ مذهبي ۽ تاريخي لکت قطب الدين پٽ محمود 898 هه / 1492ع کان شروع ڪري 928 هه / 1521ع ۾ پوري ڪئي. خط مان اهو ظاهر ٿئي ٿو، ته هو نسخ ۽ ثلث جي طرز جي ڪتابت ڪرڻ ۾ وڏي مهارت رکندو هو. (پليٽ XIII) |
| حافظ محمد رشيد صديقي |
| اسان جي ڄاڻ موجب هن استاد خطاط حافظ محمد رشيد صديقي جو ذڪر ڪنهن به تذڪره ۾ ڪونه ٿو ملي. سندس پيءُ سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي (866 هه/1461ع-914هه/1508ع) ۽ ڄام فيروز الدين (914هه/1508ع-926هه/1519ع) جي زماني ۾ ٺٽي جو ناميارو خطاط هو9 ۽ معاشري ۾ سندس بي انتها عزت ڪئي ويندي هئي. مرزا شاهه بيگ ارغون جڏهن ٺٽو فتح ڪيو ۽ جڏهن فاتح فوج ٺٽي کي لٽي ڦري تباهه ڪري رهي هئي، ته اهو حافظ محمد رشيد صديقي خطاط ئي هو، جنهن وچ ۾ پئي ٺٽي کي مڪمل تباهيءَ کان بچائي ورتو هو. بدقسمتي اها آهي جو اسان کي خبر ڪانه ٿي پوي، ته هن ڪڏهن وفات ڪئي ۽ ڪهڙي سن ۾ سندس پٽ عبدالرحيم جو جنم ٿيو.* (پليٽ XIV) |
| حافظ عبدالرحيم پٽ حافظ محمد رشيد صديقي |
| هيءُ مشهور ڪاتب ٺٽي جي معزز ڪاتب حافظ محمد رشيد صديقيءَ جو پٽ هو، هن جي زندگيءَ جو تفصيلي احوال گهڻي ڳولا بعد به ملي نه سگهيو. سندس خطاطيءَ جي نمونن تي صحيح مان پتو پوي ٿو ته هو، 961هه /1553ع ۾ مرزا عيسيٰ ترخان جي ڏينهن ۾ به زندهه هو. ڪاشيءَ جي سرن تي سندس ٻي به هڪ لکت آهي، جيتوڻيڪ ان تي ڪابه تاريخ لکيل ڪانه آهي، پر عام حالتن جي شاهديءَ جي بنياد تي چئي سگهجي ٿو، ته هيءَ لکت مٿي ذڪر ڪيل لکت کان ٿورو اڳ جي آهي. تحرير جي طرز مان معلوم اهو ٿئي ٿو، ته هـَـو خطاطيءَ جي فن ۾ وڏو استاد هو ۽ ثلث ۽ نسخ جي خط تي سندس پورو ضابطو هو. (پليٽ XV، XVI ۽ XXXV) |
| احمد انصاري |
| احمد انصاريءَ، سلطان ابراهيم جي مقبري جي چئن راهه دارين تي خطاطي ڪئي آهي. هن مقبري جي تاريخي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو، ته هيءُ قبو مرزا عيسيٰ ترخان II 961 هه/1553ع ۾ جوڙايو هو. اهڙي ٻي ڪابه لکت ڪانهي، جنهن ۾ هن ڪاتب پنهنجي تحرير ۾ تاريخ لکي هجي، پر عربي قلمي ڪتاب جي هڪ نسخي تي احمد انصاريءَ جي صحيح ٿيل آهي10. ان ڪتاب جي ڪتابت مصر ۾ ٿي هئي. ڪتاب جو نالو ”ڪتاب البحر المؤرود في المواسق المشهود“ آهي ۽ سندس مصنف جو نالو عبدالوهاب پٽ احمد الانصاري آهي. گهڻو ڪري اهو ٺٽي جو احمد انصاري آهي. (پليٽ XIX) |
| حسن پٽ رڪن الدين |
| حسن پٽ رڪن الدين، ترخان دور جو مشهور خطاط هو. عيسيٰ ترخان II جي مقبري تي قرآني آيتن جي خطاطيءَ جو ڪم سندس حوالي ڪيو ويو هو. قلم ڪاريءَ جي فن ۾ پنهنجي وقت جو بي مثال فنڪار هو. مڪليءَ تان تاريخ جي حوالي سان، جيڪا سندس پراڻي تحرير لڌي آهي، سا 973هه / 1566ع جي آهي. مڪليءَ جي قبرن جي پٿرن تي گهڻيون تحريرون هن سان لاڳاپيل آهن. سندس آخري خطاطي ٺٽي جي شاهه جهان مسجد جي قبي جي ڇت تي ڪيل آهي، جيڪا 1068هه/1658ع جي آهي. اهڙيءَ ريت اسان کي معلوم ٿئي ٿو، ته هن پورا 90 سال خطاطي ڪئي. ٻئي ڪنهن تاريخي حوالي جي عدم موجودگيءَ ۾ سندس ڄم ۽ موت جي تاريخ جو تعين ڪرڻ ڏاڍو مشڪل آهي. ڪـَـتبن جي شاهديءَ پٽاندر اهو معلوم ٿئي ٿو، ته سندس عمر هڪ سو ورهين کان مٿي هئي. |
| امڪان اهو آهي، ته استاد خطاط حسن، تاريخ طاهريءَ جي مولف طاهر نسيانيءَ جو پيءُ هجي. مٿي ڄاڻايل ذريعن مان ڄاڻ ملي ٿي، ته هو تمام پڙهيل ڳڙهيل ماڻهو هو ۽ ترخانن جي دور ۾ سندن فوج ۾ شامل ٿيو. سندس پٽ طاهر جڏهن تاريخ طاهري لکي رهيو هو، تن ڏينهن ۾ به هو زندهه هو. |
| طاهر پٽ حسن |
| مير علي شير قانع ٺٽويءَ جي بيان مطابق، طاهر پٽ حسن هڪ منفرد ڪاتب هو،خطاطيءَ جي ستن طرزن تي هڪ جهڙي مهارت هئي11. طاهر جي صحيح ڪيل خطاطيءَ جو نمونو سندس پيءُ جي خطاطيءَ جي ڀرسان، شاهه جهاني مسجد ٺٽي ۾ موجود آهي. (پليٽ XXVIII). سندس اُڪيريل خطاطيءَ جا نمونا به مڪليءَ تي موجود آهن. حالتن جي شاهدين جي بنياد تي چئي سگهجي ٿو، ته هيءُ ساڳيو طاهر بن حسن آهي، جيڪو تاريخ طاهريءَ جو مؤلف آهي. سندس تصنيفن ۾ سندس شعرن جي موجودگي ڏيکاري ٿي، ته ادب ۾ وڏي دلچسپي رکندو هو. |
| زاب حيات قلم هرکه زيست - نميرد، بود زنده تا زند گيست ولي مرده از زندگاني کسي ست - که در نامه نامش ندا نند کسي ست “جنهن به قلم جي آب حيات کي پي زندگي گذاري، جيستائين ڌرتي تي زندگي آهي، مري ڪونه ٿو سگهي!” “حقيقت ۾ حياتيءَ کان اهو وانجهيل آهي، جنهن جو نالو اکرن جي سلطنت ۾ ڪوبه نه ٿو ڄاڻي.”12 قبر تي نصب ٿيل ڪتبي مان سندس وفات 1051هه/1641ع معلوم ٿئي ٿي.13 |
| ڀنڀو پٽ حسن |
| ڀنڀو، حسن جو پٽ ۽ طاهر جو ڀاءُ هو ۽ مشهور خطاط هو. سندس صحيح ٿيل لکت فقط ٺٽي جي شاهي مسجد جي محراب مان ملي آهي، جنهن جي تاريخ 1068هه/1657ع آهي. هن مان اهو معلوم ٿئي ٿو، ته حسن جو ڪاتبن جي خاندان سان لاڳاپو هو. |
| شيخ محمد |
| خطاطيءَ جي نموني جي صحيح مان اسان کي پتو پوي ٿو، ته شيخ محمد حسن جو پٽ هو14. هن بابت ڪنهن به تذڪري ۾ ڪوبه حوالو ڪونه ٿو ملي. شاهجهان جي ڏينهن ۾ هن خطاطيءَ جي فن ۾ امتياز حاصل ڪيو. ٺٽي جا گورنر ۽ شهزادا سدائين سندس ڪتابت جي خواهش رکند اهئا. هو نسخ، نستعليق ۽ ثـُـلثُ خطاطيءَ ۾ هڪجهڙي مهارت رکندو هو. شرفا خان (1048هه/1638ع) ۽ مرزا عيسيٰ ترخان II (1062هه/1652ع) جي مقبرن تي سندس تحرير ۾ قرآن شريف جون آيتون اُڪيريل آهن. معلوم ٿئي ٿو، ته اورنگزيب جي حڪمرانيءَ واري شروعاتي دور ۾ هو زندهه هو. (پليٽ XXX). |
| سيد علي |
| سيد علي، ثلث، طغريٰ ۽ نستعليق جي طرزن جي خطاطيءَ جو استاد ڪاريگر هو. هو 1097هه/1685ع کان 1111هه/1699ع تائين ٺٽي خطاطيءَ واري هـُـنر ۾ مشغول رهيو. مير علي شير قانع ٺٽوي جي بيان مطابق خطاطيءَ ۾ ڇهن طرزن جو ماهر خطاط هو ۽ اورنگزيب جي حڪمراني جي ڏينهن تائين زندهه رهيو. سندس صحيح سان خطاطيءَ جو نمونو، جنهن تي 1114هه / 03-1702ع جي تاريخ لکيل آهي، سو جامع مسجد ٺٽي ۾ موجود آهي، جيڪا اورنگزيب جي زماني ۾ تعمير ٿي هئي. هيءُ مخدوم الياس جو شاگرد هو، جيڪو وڏي رتبي وارو خطاط هو. عام طور تي صحيح سعيد عليءَ جي نالي سان ڪندو هو، شاهي مسجد ۾ هن پنهنجي صحيح ۾ سعيد علي بن عبدالقدوس لکيو آهي، (پليٽ XXI ۽ XXIV) |
| سلام الله فاروقي |
| قبر جي پٿر تي، سلام الله فاروقيءَ جي خطاطيءَ جي نموني تي فقط هڪ صحيح آهي (پليٽ XXXVII). قرآني آيتن واري هن خطاطيءَ تي ڪابه تاريخ لڳل ڪانه آهي. ڀرسان، تاريخ وارو قبر جو پٿر اسان کي يارهين صدي هجريءَ جو شروعاتي دور ڏيکاري ٿو. مير علي شير قانع ٺٽويءَ جي بيان مطابق سلام الله لکيءَ جو رهاڪو هو ۽ شاعر هو15. |
| شيخ محمد فاضل |
| شيخ محمد فاضل شهنشاهه اورنگزيب جي حڪمرانيءَ واري ڏينهن ۾ ٺٽي جو وڏي مرتبي وارو خطاط هو. سندس پيءُ جو نالو شيخ محمد هو، جيڪو پاڻ به خطاط هو، جنهن جي زندگي ۽ شغل تي اڳ ۾ بحث ڪري آيا آهيون. مير علي شير قانع ٺٽويءَ جي بيان مطابق، هيءُ ثلث خط جو ماهر استاد هو ۽ ٺٽي کان دهليءَ ڏانهن هليو ويو هو ۽ وڃي شاهي نوڪريءَ ۾ گهڙيو. عالمگير کيس مير منشيءَ جي درجي تي ترقي ڏني هئي14. سندس خطاطيءَ جي هڪ نموني تي، جيڪا بادشاهي مسجد ٺٽي ۾ آهي، صحيح آهي جيڪا تاريخ 1114هه/03-1702ع جي آهي (پليٽ XXIX) |
| عبدالغفور |
| خطاط عبدالغفور، ٺٽي جي مشهور ڪاتب عبدالواسع جو پٽ هو، جيڪو شاهجهان جي حڪمرانيءَ جي ڏينهن ۾ منشي هو. عبدالغفور به پنهنجي پيءُ جي نقش قدم تي هليو ۽ خطاطيءَ ۾ وڏي مهارت حاصل ڪيائين. سندس خطاطيءَ جو نستعليق نمونو شاهي مسجد ۾ موجود آهي جنهن تي 1068هه/1657ع جي تاريخ لکيل آهي (پليٽ XXV) |
| عبد الله |
| هن خطاط جي صحيح سان جامع مسجد ٺٽي ۾ هڪ نموني جي لکت آهي، جيڪا 1068هه/1657ع جي تاريخ ڏيکاري ٿي. سندس هيءَ تاريخي لکت، نستعليق جي خط تي سندس مهارت ڏيکاري ٿي. مسجد جي لکت اها حقيقت ڏيکاري ٿي، ته کيس ٺٽي جي گورنر سيد جلال مرتضويءَ جي سرپرستي حاصل هئي، جيڪو ان زماني ۾ شاهجهان پاران سنڌ جو گورنر هو. اهو به بيان ڪيو وڃي ٿو، ته هو منشي هو ۽ ڪلهوڙا دور تائين زندهه رهيو. (پليٽ XXVI)17 |
| درويش علي |
| درويش علي به انهن مشهور خطاطن مان آهي، جنهن پنهنجي خطاطيءَ جي فن جو شغل ٺٽي ۾ جاري رکيو ۽ ٺٽي جو پهريون خطاط هو، جنهن سڀ کان پهرين نستعليق جي خط ۾ قرآن شريف جون آيتون لکيون. سندس لکت جو تاريخ وارو حصو ڏيکاري ٿو، ته اها 1111هه/ 1699ع ۾ لکي وئي هئي. مير علي شير قانع ٺٽوي جي بيان مطابق درويش علي ۽ علي بيگ ٻئي خطاطيءَ جي فن ۾ ڏاڍا ماهر هئا. (پليٽ XVII)18 |
| محمد حسن |
| محمد حسن هڪ شاعر هو، هو خطاطيءَ جو ايڏو ماهر ڪونه هو. سندس خطاطيءَ جو نمونو تاريخ 1144هه/33-1732ع ڏيکاري ٿو، جنهن مان محسوس ائين ٿئي ٿو، ته خطاطيءَ جو فن ان وقت زوال پذير ٿي چڪو هو. (پليٽXXXII )19 |
| حبيب الله |
| حبيب الله، سيد عليءَ جو شاگرد هو ۽ خطاطيءَ جي ستن نمونن جو ماهر هو20. سندس صحيح سان خطاطيءَ جو نمونو تاريخ 1155هه/ 1742ع ڏيکاري ٿو ۽ معلوم ٿئي ٿو، ته هو نسخ، ثلث ۽ نستعليق خط جو ماهر هو. هيءُ پهريون خطاط آهي، جنهن پنهنجي نالي پٺيان ٺٽويءَ جي نسبت لڳائي هئي. ڏسڻ ۾ اچي ٿو، ته پنهنجي همعصر ڪاتبن ۾ وڏي درجي وارو خطاط هو، ڇاڪاڻ جو سندس شهر ٺٽي کان اٽڪل 200 ميل دور دادو ضلعي ۾ ڪلهوڙا حاڪمن جي مقبرن تي خطاطيءَ جي ڪم لاءِ کيس ئي مقرر ڪيو ويو هو. (پليٽ XXXIV) |
| * اصل ڪتاب ۾ ٻنهي ڪاتبن حافظ محمد رشيد صديقي ۽ سندس پٽ حافظ عبدالرحيم صديقيءَ جا احوال گڏجي ويا. جن کي هتي الڳ الڳ ڪري لکيو ويو آهي. (سنڌيڪار) |
|
|
|
|
| باب پنجون |
| خطاطيءَ جا نمونا ۽ سندن احوال |
| پليٽ XI |
| ڪوفي خط ۾ لکيل ڀنڀور ۽ ٺٽي جا ڪتبا (294 هه / 907ع) |
| هي ڪتبا صاف ۽ لسي ٿيل ڀوري پٿر تي عربي خط ۾ اُڪيريل آهن. ڄاڻايل پٿر ٽن حصن ۾ ورهايل آهن، جن جي جدا جدا ماپ هن ريت آهي: |
| 2'-4'' x 2' - 1/4'' ، 14 -1/2'' x 14 1/2'' ۽ 14 1''/2 x 2'-5'' هن قسم جي خط ۾ ت، م ۽ و جي اصلي اکرن جي پڇاڙين مان ڄڻ ته موڙ نڪتل آهن. لام ۽ الف جي وچ واري وٿيءَ ۾ اوڀڙ طرز جي ٽـُـڪ ٿيل ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻي عام طرز ڪجهه کجيءَ جي ڦڙڪن جهڙي ڏسجي ٿي. اهي ڦڙڪا يا پنکڙا ڪٿي ٻه سانگا ڪٿي وري ٽه سانگا نظر اچن ٿا. پڙهڻي هن ريت آهي: |
| بسم الله الرحمـٰـن الرحيم لاالـہ الا الہ وحده و ان محمد رسولـہ وعبده انمايعمر مساجد الله من امن باالله واليوم الاخر و اقام الصلوٰة و اٰتي الزڪوٰةِ ولم يخش الا الله فعسيٰ اولئڪ ان يکونوا من المهتدين. هذا مما امر بنصبـہ الا امير محمد بن عبدالله العقده سنـہ اربع و تسعين و ماتين |
| پليٽ XII |
| ٺٽي ۾ شاهه حسن ارغون جي مقبري واري لکت (938هه / 1538ع) |
| پٿر تي نظر ايندڙ هڪ خاني ۾ بيضوي طرز جا ٽي گول دائرا، جيڪي هڪ ٻئي کان ماپن ۾ گهٽ وڌ آهن، ڇيڙن وٽ ٻه بيضوي ڊگهين گول دائرن جا اڌ آهن. آخر ۾ ذڪر ڪيل گول دائرن جي آڌين ۾، پاڻ ۾ ڳتيل پن ول واري طرز جي چٽ سالي آهي. هيٺين ۽ مٿين ٻنهي ڪنارن تي پن ول طرز ۽ گل ول واري نقش نگاري ڪئي وئي آهي. ڏسڻ ۾ ائين اچي ٿو، ڄڻ هيڏي هوڏي پکڙجي هوا ۾ لـُـڏي لمي رهيا هجن ۽ بيضوي دائرن جون اندريون وٿيون گڏ وچڙ گل ڪاري طرز جي گل ڪاري سان چٽيل آهن. وچون بيضوي دائرو ڪوفي خط ۾ “الله رسول علي” جا اکر ڏيکاري ٿو ۽ ان جي پس منظر ۾ گل ول جي نقش نگاري ٿيل آهي. ٻين ٻن ۾ اڇي تـَـرَ تي ڪارن اکرن ۾ فارسي بيت آهن، جن جي پڙهڻي هن ريت آهي: |
| ”بنائي مسجد جامع شد ازدريا دلي واقع |
| که دارد عالمي را شاد و خرم فيض انعامش“ |
| پليٽ XIII |
| دولهه دريا خان جي مقبري جي ڏاکڻي لنگهه جي سردر (Lintel) تي اُڪيريل لکت |
| هن لکت جي اُڪير هلڪيءَ کوکيءَ طرز تي ڪيل آهي. الف ۽ لام جي ڇيڙن کي ايترو، ته مٿي وڌايو ويو آهي جو معلوم ٿئي ٿو، ته ڄڻ اهي تير آهن. اکر عام طور تي اهڙيءَ ريت لکيا ويا آهن، جو سـِـٽَ جي هيٺئين تر مان ڄڻ مٿي اُڀرن ٿا. هن خط جي شڪل صورت طغرا خط جهڙي آهي، پر طغرا خط جون جيڪي وصفون آهن، سي هن ۾ ڪونه آهن. خط نسخ استعمال ٿيل آهي، پر حـُـروف علت سان ڀريو پيو آهي. لکت، چوڌاري حاشيي سان آهي ۽ هن طرح آهي: |
| قال النبي صلي الله عليه وسلم اذا تحيرتم في الامور فاستعينوا من اهل القبور صدق يا رسول الله هذا المقام بامر خان اعظم مبارڪ خان بن سلطان نظام الدين شاهه بن صلاح الدين شاهه بن سلطان رڪن الدين شاهه وهو المظفر علي مغلان الهري و القندهار - کتبـہ قطب الدين بن محمود. |
| پليٽ XIV |
| سلطان ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي واري مقبري جي اولهه واري لنگهه تي اُڪيريل لکت (915هه/ 1509ع) |
| هيءَ لکت در جي سر در مٿان ۽ ٻن پٽين تي ثـُـلثُ نموني ۾ ڪتابت ٿيل آهي، جيڪي هڪ ٻئي جي مٿان آهن. مٿئين خاني ۾ قرآن شريف جي سورت XXXIX جي آيت نمبر 73 ۽ 75 لکيل آهي. هيٺئين خاني ۾ سورت LXIV جون آيتون 7 ۽ 8 لکيل آهن. لکت ثلث جي خط ۾ ۽ ڏاڍي صاف آهي. اکر، و، ل، ن ۽ ص هڪ جهڙي گولائي ۾ لکيل آهن. گهڻو ڪري اها خطاطي سما دور جي مشهور ۽ معروف خطاط حافظ محمد رشيد صديقيءَ جي ڪيل آهي. انهيءَ لکت جي مٿان ڪنول گل جي آڌين جي قطار آهي. لکت هن طرح آهي: |
| وسيق الذين اتقوا ربهم الي الجنـة زمرا حتي اذا جاءُ ِواها و فتحت ابوابها وقال لهم خزنتها سلٰم عليڪم طبتم فادخلوها خٰلدين - وقالو الحمد لله الذي صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبواُُ من الجنـة حيث نشاءُ فنعم اجر العٰملين - و تري الملائکـة حافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم و قضي بينهم باالحق و قيل الحمد لله رب العٰلمين. زعم الذين کفروا ان لن يبعثوا قل بليٰ و ربي لتبعثن ثم لتنبؤن بما عملتم و ذالڪ علي الله يسير - فامنو بالله و رسولـہ و النور الذي انزلنا والله بما تعملون خبير. |
| پليٽ XV |
| امير حاجيڪا مغل جي مقبري تي قرآن شريف جون اُڪيريل آيتون (963هه / 1556ع) |
| اهو نفيس ڪم نسخ جي خط ۾ اُڪيريل آهي. هوبهو باڪمال خطاط ياقوت المعتصسمي جي خطاطي جهڙو آهي. خوبصورتيءَ جي مقصد لاءِ اعرابن جو استعمال ڪيو ويو آهي. چوڌاري ڪناريءَ سان پن ول جي چٽسالي آهي، جيڪا گڏيل وچڙيل آهي. مٿئين پاسي تي ”الله“ جي نالي سان کجيءَ جي پنکڙن جي آڌين جهڙي اُڪير ڏسجي ٿي. اها اُڪير هلڪي کوکيءَ طرز تي ٿيل آهي. لکت هيٺينءَ ريت آهي: |
| الله |
| قال الله تعاليٰ کل شيءَ هالڪ الا وجهـہ لـہ الحکم و اليـہ ترجعون. |
| ڪتبه الفقير عبدالرحيم صديقي |
| پليٽ XVI-A ۽ پليٽ XV-B |
| مرزا عيسيٰ ترخانII جي مقبري جي اُڪيريل لکت (973هه / 1565ع) |
| مقبري جي پٿر واريءَ ڀت تي مٿي قرآن شريف جي آيتن جي هلڪي کوکيءَ (Low relief) طرز تي اُڪير ٿيل آهي. قرآن شريف سورت نمبر LXVII ۽ آيتون 1-30 ۽ سورت نمبر XCIII ۽ XCVII پوريون آيتون ڪتابت ٿيل آهن. آخر ۾ حافظ عبدالرحيم پٽ حافظ رشيد صديقيءَ جي صحيح ٿيل آهي. لکت جي طرز ٻڌائي ٿي ته مقبري جي اندرئين پاسي کي به ساڳئي خطاط جي ڪاريگريءَ سان بارونق بنايو ويو آهي. سورت نمبر LVI جون آيتون 1 کان 97 ۽ سورت نمبر 111 جون آيتون 18 کان 20 ۽ پڻ آيت نمبر 39 اُڪيريون ويون آهن. قبر جي پٿر تي تاريخ وارو ڪتبو فارسي زبان ۾ نسخ خط ۾ لکيل آهي سو به ساڳئي خطاط لکيو آهي. تاريخ واري ۽ ٻي لکت هن طرح آهي: |
| (الف) |
| تبارڪ الذي ........ بماءِ معين - والضحيٰ .... بنعمة ربڪ فحدث |
| انا انزلنٰـہ ...... مطلع الفجر. |
| صدق الله العلي العظيم - ڪتبـہ عبدالرحيم بن حافظ رشيد صديقي |
| (ب) |
| مشتاق آفتاب جمال محمديم مابنده محمد و آل محمديم |
| پروانه وار سوخته از آتش فراق در آرزوئي شمع جمال محمديم |
| وفات يافت حضرت جنت مڪاني مرزا محمد عيسيٰ ابن عبدالعلي ترخان في سنه 973هه |
| پليٽ XVII-A ۽ پليٽ XVII-B |
| قبر جي پٿرانهين لوڙهٽ تي ڪلمه طيب ۽ قرآني آيتون (سترهين صدي عيسوي) |
| ٺٽي اندر نستعليق جي خط ۾ قرآني آيتن جي هيءَ وڌ ۾ وڌ قديم لکت آهي. زنجير جي ڪڙين جي طرز تي چوڌاري ڪناري اُڪيريل آهي ۽ وچ ۾ قرآن شريف جون آيتون اُڪيريل آهن. ان پٿر جي ٻنهي پاسن کان سورت نمبر II جي آيت نمبر 255 آهي. ان ساڳي پٿر جي ڏکڻ پاسي کان پٿر جي گهڙيندڙ، اُڪير ڪندڙ ۽ ڪاتب، ٻنهيءَ جون صحيحون ٿيل آهن، سي جدا جدا نعمت الله ۽ درويش علي آهن. لکت هن ريت آهي: |
| لا الٰہ الا لله محمد رسول الله |
| الله لا الٰہ الا هو الحي القيوم لاتاخذه سنـة ولا نوم لـہ مافي السمٰوات وما في الارض. |
| عمل استاد نعمـہ الله .... مشقـہ درويش علي |
| پليٽ XVIII-A ۽ پليٽ XVIII-B |
| مرزا باقي بيگ جي مقبري جي راهه داريءَ تي اُڪيريل لکت (992هه / 1584ع) |
| هيءَ لکت نسخ خط ۾ آهي، پر ڏسجڻ ۾ ڄڻ ته گلزار خط پئي ٿي اچي. اکرن جي بنيادي بيهڪ نسخ آهي، پس منظر ۾ گل ول اُڪيريل آهي، جيڪا هن خط جي خاصيت آهي. سڄي لکت ڏهن خانن ۾ ورڇيل آهي. اکرن جي شڪل صورت ٿورو کجيءَ جي پنکڙين جهڙي آهي ۽ اکرن جي وٿين کي اعرابون وغيره ڏئي ڀراءُ ڪيو ويو آهي. خانن جي وچ تي وٿين کي گلاب جي گل جو اڌ چٽي گول ول اُڪيري ڀريو آهي. اها هڪ تاريخي لکت آهي، جنهن تي 992هه / 1584ع جو سال لڳل ۽ حسن خطاط جي صحيح ٿيل آهي. لکت هن طرح آهي: |
| تاريخ اتمام اين روضه ِّ منيعـہ ازان شاهزاده عاليشان رفيع المکان شاه رخ خان رزقه الله بلطفـہ الحور و الولدان و افاض عليه من حضرت رحمة والرضوان سنه 992هه اثنين و تسعين و تسع ماتـہ - عمل استاد حسن |
| پليٽ XIX |
| سلطان ابراهيم جي مقبري جي راهداريءَ تي لکت (961هه / 1554ع) |
| ڪاري تـَـرَ تي سفيد رنگ ۾ خط ثـُـلثُ جي طرز واري لکت ڏاڍي خوبصورت آهي. حرف علت ۽ اعرابون، وقف ۽ سڪته جا نشان وغيرهه سڀ سفيد رنگ ۾ آهن. سڄي لکت جي چوڌاري گل ول واري ڪناري آهي، جنهن جو تر سفيد ۽ گل ٻوٽو ڪارو چٽيل آهي. لکت ۾ گل ول جي تر جي ضد ڄڻ روشني ۽ پاڇي جو گڏيل منظر پيدا ڪري وڌو آهي. لکت ثلث خط جو ڪامل نمونو ۽ اکرن جي ڇـِـڪَ ۾ ڄڻ ترنم جهڙي هڪجهڙائي آهي. ان ۾ سورت نمبر XXXIX جي آيت 74 لکيل آهي. لکت هن طرح آهي: |
| اورثنا الارض نتبواُ من الجنة حيث نشاءُ فنعم اجرالعاملين. |
| مشقـہ العبد الفقير المحتاج الي الله الباري احمد انصاري. |
| پليٽ XX |
| سلطان ابراهيم جي مقبري جي ونگائين لنگهه تي قرآني لکت (961هه / 1554ع) |
| دروازي جي سـَـردَر کان مٿان وٺي ويندي ڀت جي ٻئي ڇيڙي تائين سـُـمهيل سنوت ۾ قرآن شريف جي آيتن جي لکت ٿيل آهي. اها لکت ڪاشيءَ جي سرن تي آهي، جنهن جو ترُ ڪارو ۽ لکائي سفيد رنگ ۾ ڪئي وئي آهي. چوڌاري ڪناري تي گل ول جي چترڪاري آهي، جيڪا جڳهه جي اڏاوتي نموني سان ميل کائي ٿي. لکت اها ئي ساڳي آهي، جيئن پليٽ XIX ۾ آهي. |
| پليٽ XXI-A ۽ پليٽ XXI-B |
| حاجي رمضان جي مقبري تي لکت (1111هه / 1699ع) |
| قبر وارو پٿر سـُـمهيل سنوت ۾ ۽ زنجير طرز واري چٽ ساليءَ جي پٽيءَ سان ورڇيل آهي. صفا مٿيون پاسو ٽن برابر چورسن ۾ ساڳي زنجير سان ورهايل آهي. وچئين چورس ۾ سواستيڪا جو نشان چٽيل ۽ ڪـُـنڊن وارن چورسن ۾ گلن جي چٽ سالي ٿيل آهي. پٿر جي باقي رهيل ڀاڱن ۾ سورت نمبر LXVII جون 19 ۽ 20 آيتون ۽ سورت نمبر LXVII جي آيت 24 ۽ سورت نمبر LXVII جون 29 ۽ 30 آيتون لکيل آهن. آخر ۾ سيد محمد علي جي صحيح ٿيل آهي. لکت ننڍي ثلث جو بهترين نمونو آهي. لکڻ جي اسلوب مان معلوم اهو ٿئي ٿو، ته هن لکت ۽ پليٽ نمبر XI جو خطاط هڪ ۽ ساڳيو آهي، جيتوڻيڪ انهن ٻنهيءَ تي صحيحون مختلف ماڻهن جون ٿيل آهن. هڪ تي سيد محمد عليءَ جي ۽ ٻيءَ تي سيد عليءَ جي صحيح ٿيل آهي. لکت هن طرح ٿيل آهي: |
| ما يمسکهن الا الرحمـٰـن انـہ بکل شيءِ بصير - امن هذا الذي هو جند لکم ينصرکم من دون الرحمـٰـن، الذي ذراکم في الارض واليـہ تحشرون ...... من هو في ضلــٰـل مبين - قل ارءَيتم ان اصبح ماؤکم غورا فمن ياتيکم بماءِ معين - |
| کتبـہ سيد محمد علي. بتاريخ بيست و هفتم ماه شوال المڪرم سنه 1111هه حاجي رمضان برحمت پيوست. |
| پليٽ XXII |
| ٺٽي جي شاهي مسجد جي اوڀر پاسي واري مهاڙيءَ تي نسخ خط ۾ قرآني آيتن جي لکت (1104هه / 1692ع) |
| مذڪوره لکت ۾ قرآن شريف جي سورت نمبر XLVIII جون آيتون 27 ۽ 29 لکيل آهن. خط نسخ ۽ هلڪي کوکيءَ (Low relief) طرز ۾ اُڪيريل آهن. ان لکت جي چوڌاري ڪناري گل ول واري آهي ۽ خطاط جو نالو سيد علي آهي. اسان هن لکت مان معلوم ڪريون ٿا ته سيد علي سيد عبدالقدوس جو پٽ هو. سندس اُڪير ٿيل خطاطيءَ جي نموني تي 1104هه / 93-1692ع جي تاريخ آهي. لکت هن ريت آهي: |
| مغفرهِ اجرا عظيما صدق الله العليٰ 1104 هه کتبـہ سيد علي بن سيد عبدالقدوس |
| پليٽ XXIII-A ، پليٽ XXIII-B ۽ پليٽ XXIII-C |
| ٺٽي ۾ هڪ قبر جي پٿرانهين لوڙهٽ تي طغرا خط جي موجودگي (سترهين صدي عيسوي) |
| قبر تي اڀي کـُـتل پٿر کي اهڙي نموني سان اُڪيريو ويو آهي، جو ونگ جون ڪيتريون گولايون بنجي پيون آهن، ونگ وچ تي ٿالهيءَ وانگي گول ۽ هڪ اڌ گول آهي، جن جي اندر طغرا خط ۾ عربي لکت آهي. هيءُ لکت ان ڪري ٻين کان وکري آهي، جو ان جو اسلوب اُڀو آهي ۽ لکت هن ريت آهي: |
| (الف) |
| بسم الله الرحمـٰـن الرحيم الحمد لله الذي زين النبيين بحبيبـہ المصطفيٰ |
| (ب) |
| هيءُ مٿين ڪتابت وانگي اُڪيريل آهي ۽ جنهن تي طغرا خط ۾ لکت هن ريت آهي: |
| والحمد لله عليٰ ما بقيٰ والصلوٰة و السلام علي خير الوريٰ محمد رسول الله |
| (ت) |
| قبي جي ان ئي پٿر تي بلڪل هيٺ محمد بن سيد علي جي صحيح هن ريت آهي: |
| الصلوٰة و السلام عليڪ يا رسول لله کتبـہ الحروف محمد بن سيد علي. |
| پليٽ XXIV |
| نسخ خط ۾ ڪلمو طيب سيد علي خطاط (1097هه / 1686ع) |
| لکت جي چوڌاري، ڪناريءَ تي پن ول ۽ گل ول واري اُڪير ٿيل آهي. هن لکت جي خاصيت اها آهي، ته جيڪي خال آهن، تن کي کجيءَ جي اڌ پنکڙين جهڙن نشانن سان ڀرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ خاص طور تي محمد ۽ الله جي وچ واري خال ۾ ائين ڪيو ويو آهي. لکت جي پڙهڻي هن ريت آه ي: |
| لا الٰہ الا الله محمد رسول الله کتبـہ سيد علي 1097هه |
| پليٽ XXV |
| پارسي شعر بابت بادشاهي مسجد ٺٽي جي تيار ٿيڻ تي لکيل قطع تاريخ. (1057هه / 1647ع) |
| ان تي عبدالغفور خطاط جي صحيح ٿيل آهي. سال 1057هه / 1647ع لکيل آهي. شاهجهان جي دور سان واسطو رکندڙ هن خوبصورت نستعليق جي لکت آهي ۽ پڙهڻي هن ريت آهي: |
| هاتفم گفت سال اتمامش گشت زيبا چو مسجد اقصي، سنـہ 1057هه کتبـہ عبدالغفور |
| پليٽ XXVI |
| شاهجهاني مسجد ٺٽي تي فارسي شعر، بابت مسجد جي تعمير ٿيڻ تي لکيل قطعه تاريخ (1098هه / 1687ع) |
| هن لکت تي عبدالله خطاط جي صحيح ٿيل آهي، جيڪا سال 1098هه / 1687ع ڏيکاري ٿي. چٽي نموني نستعليق جو خط آهي، جيڪو ڏاڍي صفائيءَ سان لکيو ويو آهي. ٻن پاسن کان ڪناريءَ تي گل ول جي گڏيل طرز تي اُڪيريل چٽ آهن. لکت ۾ چوڌاري هڪ جهڙائپ نظر ايندي. پڙهڻي هن طرح آهي: |
| فرش مطبوع و دلکشا پرداخت سنـہ 1098هه کتبـہ عبدالله |
| پليٽ XXVII |
| ٺٽي جي شاهي مسجد جي محراب تي ٿيل لکت (1057هه / 1647ع) |
| ڪاشيءَ جي سرن جي ڪاري تر تي سفيد رنگ جي ڪتابت ثـُـلثُ خط ۾ آهي، جيڪا هڪ جيترن خانن ۾ ڪيل آهي. سورت XVII جي آيت 78 ۽ 81 لکي وئي آهي. هتي هن ڳالهه تي ڌيان ڏيڻو پوندو، ته اهڙي قسم جون آيتون عام طور تي محرابن تي لکيون وينديون آهن. هن ڪتابت تي ڀنڀي پٽ حسن جي صحيح ٿيل آهي. ڪتابت جي چوڌاري ستارن جي وٽ واري چترڪاري ڪئي وئي آهي. لکت ۾ ڏاڍي هڪجهڙائي نظر اچي ٿي، سندس پڙهڻي هن ريت آهي: |
| اقم الصلوٰة لدلوڪ الشمس الٰي غسق اليل و قرآن الفجر ان قرآن الفجر کان مشهودا. |
| ومن الليل فتهجد بـہٖ نافلة لڪ عسيٰ ان يبعثڪ ربک مقاما محمودا |
| و قل رب ادخلني مدخل صدق و اخرجني مخرج صدق واجعل لي من لدنڪ سلطانا |
| نصيرا وقل جاءَ الحق وزهق الباطل ان الباطل کان زهوقا. |
| مشقہ العبد الفقير بنبو بن حسن |
| پليٽ XXVIII |
| شاهجهاني مسجد ٺٽي جي نماز پڙهڻ واري مکيه صفحي جي ڇت تي قرآني آيتن جي لکت (1057هه/ 1647ع) |
| هيءَ لکت قرآن جي سورت XVII ۽ نمبر 9 ۽ 10 آيتن تي ٻڌل آهي. نسخ جي خط ۾ طاهر پٽ حسن جي صحيح ٿيل آهي. لکت هن ريت آهي: |
| ان لهم اجرا کبيرا وان الذين لايؤمنون بالاخرة اعتدنا لهم عذاباً اليما - |
| کتبـہ طاهر بن حسن ڪاتب |
| پليٽ XXIX |
| ٺٽي جي شاهجهاني مسجد جي اوڀارين مهاڙيءَ تي نسخ جي لکت جي قطار (1104هه / 1692ع) |
| قرآن شريف جون آيتون نسخ جي خط ۾ ۽ هلڪيءَ کوکيءَ طرز جي اُڪير ۾ ٿيل آهي. ان جي مٿان شيخ محمد فاضل جي صحيح ٿيل آهي سال 1104 هه / 1692ع ڏيکاريل آهي. خطاطيءَ جي چوطرف ڪناريءَ تي اليڪي چٽسالي آهي. لکت هن ريت آهي: |
| صدق الله العلي العظيم - کتبـہ شيخ محمد فاصل سنـہ 1104هه |
| پليٽ XXIX |
| ديوان شرفا خان جي مقبري تي قرآني آيتن جي لکت (1048هه / 1638ع) |
| ديوان شرفاخان جي قبر جي اولهه ڏسا جي مهاڙيءَ ۾ لڳل چونٺو جنهن تي قرآني آيتون تمام ڪمال فن سان اُڪيريل آهن. پٿر جو مٿيون حصو ڪيترين گولاين سان ترتيب ڏئي بنايو ويو آهي. وچ تي سورج مکي ۽ ڪُـنڊن تي گلاب جا گل اُڪيريل آهن. پٿر جي وچ واري حصي کي، ٻن سـَـنوت وارين ۽ هڪ اڀيءَ زنجير جي پٽين سان ونڊي ڇهه هڪ جيترا ڀاڱا ڪيا ويا آهن. انهن ڇهن ڀاڱن کي وچوليءَ نسخ جي خط ۾لکي ڀريو ويو آهي. ڪناريءَ کي اليڪي چٽ ساليءَ سان سينگاريو ويو آهي. هيٺئين پاسي وڏي نسخ خط ۾ ڪلمو پاڪ اُڪيريل آهي ۽ ان سان گڏ خطاط شيخ محمد جي صحيح ٿيل آهي. پٿر جو ٻيو پاسو به ساڳيءَ ريت سينگاريو ويو آهي، پر لکت فارسيءَ ۾، نستعليق خط نفاست وارو آهي. هن مان اهو معلوم ٿئي ٿو، ته شيخ محمد، خطاطيءَ جي علم جي تفصيل ۾ پنهنجو هڪ مثال رکندو هو ۽ نسخ ۽ نستعليق جي ٻنهي طرزن جي خط ۾ هڪ جهڙو ماهر خطاط هو. لکت هن طرح آهي: |
| بسم الله الرحمـٰـن الرحيم |
| کل شيءِ هالڪ الا وجهـہ لـہ الحکم و اليـہ ترجعون |
| کل من عليها فان ويبقيٰ وجـہ ربک ذوالجلال والاکرام |
| محمد رسول الله والذين معہ اشداءُ علي الکفار رحماءِ بينهم تراهم رکعاَ سجداَ يبتغون |
| فضلا من الله و رضوانا سيماهم في وجوههم من اثرالسجود ذالڪ مثلهم في التوراة و مثلهم في الانجيل کزرع اخرج شطاَہ فاٰزره فاستغلظ فاستويٰ علي سوقـہٖ يعجب الزراع ليغيظ بهم الکفار |
| لا الٰہ الا الله محمد رسول الله کتبـہ شيخ محمد |
| پليٽ XXXI-A ۽ پليٽ XXXI-B |
| مرزا متين بيگ جي مقبري تي قرآني آيتن جي لکت (1022هه/ 1710ع) |
| قبر واري پٿر جا سڀ پاسا، نسخ خط ۾ لکيل قرآني آيتن سان ڀريل آهن. مقبري جي ڏکڻ واري پڇاڙيءَ تاريخي لکت ڏيکاري ٿي، ته هي اُڪير وارو ڪم شيخ محمد خطاط ربيع الاول 1022هه/1613ع ۾ لکي پورو ڪيو. ساڳيءَ خطاط، مرزا عيسيٰ خان ترخان II جي مقبري تي قرآني آيتن ۽ تاريخ واري خطاطي به ڪئي هئي. مقبري جي اولهه پاسي هن خوش نويس پنهنجي صحيح به ڪئي آهي. تاريخي لکت هن طرح آهي: |
| (الف) |
| وفات يافت مرحومي مغفوري متين بيگ بن بايخان شهر ربيع الاول 1022هه |
| قرآني آيتن جي لکت نسخ خط ۾ آهي. لکائي ڏاڍي نزاڪت ۽ نفاست سان ڪئي وئي آهي. شيخ محمد بن شيخ حسن جي صحيح ٿيل آهي. لکت هن ريت آهي: |
| (ب) |
| لا الٰہ الا الله محمد رسول الله |
| هو الکريم هو الفتاح |
| کتبہ فقير شيخ محمد بن شيخ حسن |
| پليٽ XXXII |
| لاله خان جي قبر جو پٿر (1111هه/ 1702ع) |
| ان پٿر کي زنجير جي طرز جي پٽين سان خانن ۾ ورهايو ويو آهي. قرآني آيتون هلڪي کوکيءَ طرز تي اُڪيريون ويون آهن. نسخ خط ڪتب آندو ويو آهي پر لکت هيٺاهين سطح جي آهي. هن خوش نويسيءَ جي ڪم تي خطاط محمد احسن جي صحيح ٿيل آهي. تاريخ جي لکت ڏيکاري ٿي، ته هيءُ ڪم 1111هه/1702ع ۾ پورو ٿيو. لکت جي پڙهڻي هن ريت آهي: |
| والحمد لله رب العالمين |
| توکلت واليه انيب |
| کتبہ محمد احسن عفي عنـہ |
| پليٽ XXXIII |
| نواب سيف جنگ جي قبر وارو پٿر (1142هه / 1729ع) |
| جيتوڻيڪ لکت تي ڪنهن به خطاط جي صحيح ڪانه آهي، پر مير علي شير قانع ٺٽوي جو تحفـة الڪرام ۾ بيان آهي، ته اها لکت عبدالله خطاط ڪئي هئي. ڪتابت نسخ خط ۾ آهي، جنهن جي پڙهڻي هن ريت آهي: |
| ياالله |
| اللهم صل علي محمد المصطفيٰ و علي المرتضيٰ و فاطمة الزهرا والحسن و الحسين و صل عليٰ زين العابدين و محمد الباقر و جعفر الصادق و موسيٰ الکاظم و علي رضا، محمد التقي و علي نقي و الحسن العسڪري و محمد المهدي صاحب الزمان و صلوٰة الله و سلام عليهم اجمعين. |
| سيف جنگ خلد منزل ازوي ..... دست وي با دامن ال عبا ست - شهر ذيقعد سنه 1142هه |
| پليٽ XXXIV |
| خدا آباد ضلع دادو ۾ ميان يار محمد ڪلهوڙي جي مقبري ۾ لکت (1131هه / 1718ع) |
| قرآن شريف جون آيتون خاص طور تي آيت الڪرسي ڪاشيءَ جي سرن تي ڪارن اکرن ۾ سفيد تـَـرَ تي لکيون ويون آهن. نسخي خط هڪ ٻئي سان گڏيل طرز ۾ شفيعه خط نموني لکيل آهي. حروف علت ڪنهن اصولي طور تي ڏنل ڪونه آهن ۽ گهڻو ڪري آرائشي آهن. کجيءَ جي پنکڙين جهڙا نشان ڏئي وٿين کي ڀريو ويو آهي. مقبري جي ان پٿر تي ٻه سفيرون فارسيءَ جي شعرن جون لکيل آهن. آخر ۾ خطاط پنهنجي صحيح هن طرح ڪئي آهي، ”حبيب الله، ساڪن ٺٽه.“ هيءَ ڳالهه دلچسپيءَ کان خالي ناهي، ته هيءَ خطاطي ڪلهوڙا دور سان واسطو رکي ٿي، ٻي ڳالهه اها آهي، ته ٺٽي جي خطاطن کي ملڪ جي ڏورانهن ڀاڱن ۾ ڪم لاءِ سڏايو ويندو هو. هن لکت جي پڙهڻي هن ريت آهي: |
| مابين ايديهم ....... و هو العلي العظيم صدق الله |
| اي موالي و صيف سلطان خراسانرا شنر همچو مهدي يک سپه سالار در عالم کجا است |
| کتبـہ حبيب الله ساڪن ٺٽه. |
| پليٽ XXXV |
| عبد الرحيم پٽ حافظ محمد رشيد صديقي خطاط جي لکت (ڏسو پليٽ XVI) |
| ثـُـلثُ خط آهي سفيد رنگ ۾ لکت جنهن ۾ تر ڪارو آهي. لکت جي چوڌاري ڪناري آهي، جنهن جي گل ول جي چٽ سالي ٿيل آهي. حروف علت ۽ اعرابون روايت کان وڌيڪ خوبصورت آهن. لکت هن ريت آهي: |
| (الف) |
| بسم الله الرحمـٰـن الرحيم اقم الصلوٰة |
| (ب) |
| عبدالرحيم پٽ حافظ محمد رشيد صديقي |
| پليٽ XXXVI |
| خطاط شيخ محمد جي ڪلمه طيبه جي لکت |
| لکت وڏي نسخ خط ۾ آهي. الف ۽ لام جون اڙيون ايتري قدر، ته مٿي کنيون ويون آهن، جو ڄڻ ته تيرن جون قطارون پيون ٿيون معلوم ٿين. هيٺئين پاسي واري ڪناري اليڪي ۽ ٻين پاسن واريون ڪناريون گل ول واريءَ طرز تي چٽيل آهن. پڙهڻي هن ريت آهي: |
| لا الٰہ الا الله محمد رسول الله |
| کتبـہ شيخ محمد |
| پليٽ XXXVII |
| ڪاتب رحمت الله پٽ سلام الله فاروقيءَ جي قرآني لکت (سترهين صدي عيسوي) |
| لکت ثلث جي خط ۾ آهي. سورت XVII جي آيت 79، سورت XVII جون آيتون 30 ۽ 32 سورت XLI جون آيتون 21 ۽ 22 لکيل آهن. هن جون توصيفي خوبيون هي آهن، ته لکت جي چوڌاري ڪناري گل ول واري طرز تي آهي، جيڪا هرات جي تيموري فن جهڙي آهي. محسوس ائين ٿئي ٿو، ته ڄڻ هن مٿا ’لکڻ‘ جي فن ۾ ڪنهن ڪتاب جو مطالعي جو اثر آهي. لکت هن ريت آهي: |
| يا غفار الذنوب |
| بسم الله الرحمـٰـن الرحيم |
| ومن الليل فتهجد بہٖ نافلة لڪ عسيٰ ان يبعثڪ ربڪ مقاما محمودا. ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائکة الا تخافوا ولا تحزنوا وابشروا بالجنة التي کنتم توعدون نحن اولياؤکم في الحيوٰة الدنيا وفي الاخرة ولکم فيها ما تشتهي انفسکم ولکم فيها ما تدعون نزلا من غفور رحيم يبشرهم ربهم برحمة منہ ورضوان وجنات لهم فيها نعيم مقيم خالدين فيها ابدا |
| صدق الله علي العظيم والحمد لله رب العلمين. کتبـہ رحمت الله بن سلام الله فاروقي. |
|
|
|
|
| BIBLIOGRAPHY |
| 1. |
| Abbot, N.--- Rise of the North Arabic Script, Chicago, University of Chicago, 1939. |
| 2. |
| Abdul Baqi, Nahavandi. --- Massir-i-Rahimi (Memoris of Abdur Rahim, Khan-i-Khanan), edited by Shams-ul-Ulema M. Hidayat Hussain, Vol. 2. Calcutta, Baptist Mission Press, 1925. |
| 3. |
| Abdul Rashid, Shaikh. --- Insha-i-Mahru. Lahore Research Society of Pakistan, 1965. |
| 4. |
| Abdul Razzaq Samarqandi. ---Matla-i-sa' dain wa Majma-i-Bahrain. |
| 5. |
| Abul Fazl Allami.---A'in-i-Akbari. Translated by H. Blochmann. Edited by D.C. Phollott. Calcutta, 1927. |
| 6. |
| Abul Faradj Al'Ush--Les bois de 1'ancien mausolee de Khalid bin Al-Walid a Hims. Ars Orientalis, 1963, Vol. 5. |
| 7. |
| Abul Farj al-Ispahani. --Kitab-al-Aghani. Bulak., 1968. |
| 8. |
| Abul-Muhammad Khan Irani.--Paidaish-e-Khatt-u-Khattatan, Egypt, 1345. |
| 9. |
| Afif, Shams Siraj. --Tarikh-i-Firoz Shahi. Calcutta, 1890. |
| 10. |
| Al-Bakri. ---Simt-al-Laali, edited by Abdul Aziz Maymeni and Rittar. Cairo, 1936. |
| 11. |
| Ali Ahmad Naeemi.--Suratgaran-o-Khush Naveesan-i-Herat dar Asr-i-Taimuryan. |
| 12. |
| Ali, Mustafa. ---Manaqib-i-Hunerveran. Biographies of Artists, edited by Mahmud Kamal Bey, Istanbul, 1926. |
| 13. |
| Al-Qalqashndi, Subuh-ul-A'sha. Cario, 1913-14. Vol. III. |
| 14. |
| Al-Suli, Mohammad B. Yahya.--Adab-al-Kuttab. Baghdad, 1941. |
| 15. |
| Amir Sher Ali Khan Lodi.--Mirat-ul-Khayal. Bombay, 1924. |
| 16. |
| Anandram Mukhlis. -- Extract form “Marat-ul-Istalah”, 1934. |
| 17. |
| Ashraf Husain, Muhammad. --Record of all the Quranic and non-historical epigraphs on the protected monuments in the Delhi Province. Calcutta, Government Central Publications Branch, 1936. |
| (Memoir of Archaeological Survey of India, No. 47.) |
| 18. |
| Atta Thathavi, Abdul Hakim. --Divan-i-Atta. Karachi, Sindhi Adabi Board, 1959. |
| 19. |
| Baladhuri, Abi-Al-Hasan. --- Futuh-al-Buldan. Cairo, 1959. |
| 20. |
| Bernier, Francois.--Travels in the Mogul Empire. A revised and improved edition based upon Irving Brock's translation by Archibald Constable. Westminster. Archibald Constable and Company, 1891. |
| 21. |
| Beval, H. ---Thirty Years in India, or a Soldier's Reminiscences of Native and European Life in the Presidencies, form 1808 to 1939. vol. 2. London, Pelham Richardson, 1839. |
| 22. |
| Burton, Richard F. ---Sind Revisited, with notices of the Anglo Indian Army; Railroads--Past, Present and Future. London, Richard Bentley and Son, 1877. |
| 23. |
| Clement, Huart. ---Les Calligraphes et les Miniaturistes de I'Orient Muslim. Paris, 1926. |
| 24. |
| Cousens, Henry. ---Antiquities of Sind with Historical Outline. Calcutta, Central Publications Branch, 1929. |
| 25. |
| Danvers, Frederick Charles. ---Portuguese in India--Being a History of the Rise and Decline of their Eastern Empire. London, Frank Cass & Co. 1966. |
| 26. |
| De Secy, Sylestre. ---Sur Qulques Papyrusecrits' en arabe et recemment trouves on Egypt. Memories de I, Academie des Inscriptions et Belles-Lettres. Paris, 1831. |
| 27. |
| Dikshit, K.N. ---Excavations of Paharpur, Bengal. Delhi, Manager of Publications, 1938. |
| (Memoir of the Archaeological Survey of India, No. 55.) |
| 28. |
| Dost Muhammad. ---Treaties on Calligraphists and Miniaturists ‘Halat-i-Hanarwaran’. Edited by M. Abdullah Chaghtai. Lahore, Chabuk Sawaran, 1936. |
| 29. |
| Eller Wilhalm. ---Lurische Grabsteine als Zeugnisse, Aus Der Welt Der Islamischen Kunst. Berlin, 1959. |
| 30. |
| Elliot and Dowsons. ---History of India as told by its Historians. vol. 2. Reprinted with introduction by Mohammad Habib. Commentary by S.H. Hodiwala. Supplement by Khaliq Ahmed Nizami. Aligrah, Cosmopolitan Publishers, 1952. |
| 31. |
| Encyclopaedia of Islam. Vol. 4. |
| 32. |
| Esin, Emel. ---Mecca the Blessed, Madinah the Radiant. London, Elek Books, 1963. |
| 33. |
| Ettinghausen, Richard. ---Interaction and Integration in Islamic Art. (In Unity and variety in Muslim civilization edited by Gustave E. von Grunebaum. Chicago, University of Chicago Press, 1955.) |
| 34. |
| Ettinghausen, Richard. ---Painting in the Fatimid period. A reconstruction. Ars Islamiea, 1942, Vol. 9. |
| 35. |
| Flake, O.V. ---Kunstgeschichte der Saidenwebere. Berlin, 1937. |
| 36. |
| Flugel, Leipzig. Ed.---Kitab-al-Fihrist, Ibn-al-Nadim. |
| 37. |
| Fryer, Richard N. ---Remarks on Baluchi History. Central Asiatic Journal, 1961. |
| 38. |
| Ghafur, M.A. ---Figural Representation on a Muslim Tomb. Yazdani Commemoration Volume. Hyderabad Deccan, 1965. |
| 39. |
| Ghafur, M.A. ---Fourteen Kufic Inscriptions of Banbhore, the site of Daybul. Pakistan Archaeology, 1966. No. 3. |
| 40. |
| Ghafur, M.A. ---A Persian inscription of Shah Hasan Arghun. Journal Asiatic Society of Pakistan, 1962. Vol. 7, No. 2. |
| 41. |
| Ghulam Muhammad. ---Tadhkira-i-Khush Naveesan. Calcutta, 1910. |
| 42. |
| Ghulam Rasool Mehr. ---Tarikh-i-Sindh--Kalhora Period. Karachi, Sindhi Adabi Board, 1958. |
| 43. |
| Goetz, Herman. ---Indo-Islamic Sculpture. Ars Orientalis, 1963. Vol. 5. |
| 44. |
| Grohmann, Adolf. ---From the world of Arabic Papyri, with a Foreword by Shafik ghorbal-Bey. Cairo, Al-Maaref Press, 1952. |
| 45. |
| Grohmann, Adolf. ---Origin and Early Development of Floriated Kufic. Ars Orientali, 1957, Vol. 2. |
| 46. |
| Hafizur Rehman. ---Muhammad (Tr.) Chach Namah (an Urdu translation). Bhawalpur, Azizul-Mutabah Electric Press. |
| 47. |
| Hamilton, Walter. ---East India gazatteer. London, John Murray, 1815. |
| 48. |
| Haji Meerza Hasan Khan Jabri, Ansari Ispahani.--Tarikh-i-Isphan, 1325. |
| 49. |
| Hubbard, Isabel. ---Ali Riza Abbasi, Calligrapher and Painter. Ars Islamica, 1937, Vol. 4. |
| 50. |
| Ibn Durustuya. ---Abd Allah Ibn Ja'far Ibn Muhmmad. A Treatise on Calligraphy, edited by L. Shaykho, Beyrouth, 1921. |
| 51. |
| Ishwari Prasad. ---Life and Time of Hymayun. Longmans, 1957. |
| 52. |
| Ispahani, Meerza Habib. ---Khatt-u-Khattantan. Istanbul, 1305. |
| 53. |
| Islam, Riazul. ---The Rise of the Sammas in Sind. Islamic Culture, Vol. 22, 1948. |
| 54. |
| Khallikan, Ibn. ---Biograpical Dictionary. Translated from the Araic by B.Mac Guckin de Slane. New York, Johnson Reprint Corporation, 1963. |
| 55. |
| Khond Mir, Ghyasuddin bin Hamamuddin. ---Tarikh Habib-al-Siyar. Tahran, Hyderi Press. |
| 56. |
| Khudadad Khan. ---Lub-i-Tarikh-i-Sindh, altered by Dr. Nabi Bux Khan Baloch. Sindhi Adabi Board, 1959. |
| 57. |
| Konyali, Ibrahim Hakki. ---Fatihin mimariarindan. Azadli Sinan (Sinan-i-Atik) Vakfiyeleri, Eserleri, Hayat Mezari. Istanbul, 1953. |
| 58. |
| Kratchkovsky, vera A. and Ignary Y. ---Dreneyshiy arabskiy dokument iz Dredney Azii. The earliest Arabic document form Central Asia, Sogdiyskiy (Sogdian miscellency), Leningrad, 1934. (Akademia Nauk, USSR). |
| 59. |
| Kuhnel, Ernst. ---Die Osmanische Tughra. Wiesbaden, Kumst Des Orients, 1955. |
| 60. |
| Kuhnel, Ernst. ---Islmic Art and Architecture. Translated by Katherine Watson. London, G. Bill & Sons, 1966. |
| 61. |
| Lambrick, H.T. ---Sind, Hyderabad. Sindhi Adabi Board, 1964. |
| 62. |
| Le Coq, A.V. ---Bilder Atlas zur kunst and kunst Geschiohte Mitlleasiens. Berlin, 1925. |
| 63. |
| Llody, Sir William & Gerards, Alexander. ---Narrative of a Journey from Caunpoor to the Boorendo Pass in the Himalayan Mountains via Gwalior, Agra, Dehli, and Sirhind. 2 volumes, edited by George Lloyd. London, J. Madden & Sons, 1840. |
| 64. |
| Mahdi Husain. ---Rihla of Ibn-i-Battuta. Baroda, 1953. |
| 65. |
| Mahdi Husain. ---Rise & Fall of Muhammad Tughluq. 1938. |
| 66. |
| Majnun Ibn Mahmood Rafiqi. ---Extract from “Khatt-u-Sawad”. No. 4, Oriental College Magazine, 1934, Lahore. |
| 67. |
| Masum Bakhari, Sayyid Muhammad. ---Tarikh-i-Sind best know as Tarikh-i-Masumi, edited with an introduction by U.M. Daudpota. Poona, Bhandarkar Oriental Research Institute, 1938. |
| 68. |
| Meerza Habib Ispahani. ---”Khatt-u-Khattatan”, 1305. |
| 69. |
| Meerza Sanglakh. ---Tazkira-tul-Khattateen. Tabriz, 1295. |
| 70. |
| Mehdi Bayani. ---Specimens of fine writing from the Imperial Library of Iran with descriptions. Tehran, 1951. |
| 71. |
| Mir Ali Harvi. ---Madad-ul-Khatat--Supplement to “Tazkira-tul-Khattateen” by Meerza Sanglakh. |
| 72. |
| Mir Ali Sher Qani, Thattavi. ---Tuhfa-tul-Kiram. Zia-i-Am Press. |
| 73. |
| Misra, S.C. ---Rise of Muslim Power in Gujrat. A history of Gujrat from 1298 to 1442. Bombay, Asia Publishing House, 1963. |
| 74. |
| Mohsin Thatavi, Muhammad. ---Divan-i-Mohsin Thathavi. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1963. |
| 75. |
| Mostafa, Mohammad. ---(Ed.). ---Unpublished page of the Chronicle of Ibn Ilyas. A.H. 857-872/A.D. 1453-1468. Cario, Al Maaraf Press, 1951. |
| 76. |
| Muhammad Yousuf Lahijani. ---Tazkira-tul-Khattateen, Manuscript of Mehdi Bayani. |
| 77. |
| Mustafa Khan, Ghulam. ---Persian Poet Azim of Thatta. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1962. |
| 78. |
| Naomul Hotchand, Seth. ---Memoirs of Seth Naomul Hotchand of Karachi, 1804-1878. Writte by himself and transleted by his grandson Alumal Trikamdas Bhojwani. Edited with an introduction by Sir H.Evans James. Exeter. Willaim Pollard, 1915. |
| 79. |
| Nizamuddin, M. ---Hidden Treasures of Arabic and Persian Manuscript in the Salar Jang Museum. Calcutta, Indo-Iranica, Vol. X. No. 2. |
| 80. |
| Pakistan Archaeology, No. 1, 1964. |
| 81. |
| Pider-Wilson, Ralph. ---Tughras of Suleyman the Magnificent. British Museum Quarterly, 1960. Vol. 23. |
| 82. |
| Pope, A.U. and Ackerman, Phyllis, ---Survey of Persian Art from historic times to the Present. London, Oxford University Press, 1939. |
| 83. |
| Pottinger, Henry. ---Travels in Beloochistan and Sinde. London, Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, 1816. |
| 84. |
| Qadi Ahmad. ---Calligraphers and Painters, translated by V.Minorsky, Washington, 1959. |
| 85. |
| Quran: Text; Translation and Commentary by Allama Yusuf Ali. Mecca. 1965. |
| 86. |
| Qureshi, Ishtiaq Husain. ---Admistration of the Mughul Empire. Karachi, University of Karachi, 1966. |
| 87. |
| Qutub Uddin Muhammad, Qissa Khwan.--Khat-tu-Khattaten wa Naqqashan, written in 1096. |
| 88. |
| Rashid, Sayyid Hussanmuddin, (Ed.) ---Hashth Bahisth, by Abdul Hakim Atta Thathvi. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1963. |
| 89. |
| Rashidi, Sayyid Hussanmuddin, (Ed.) ---Makli Namah by Mir Ali Sher Qani Thattavi Hyderabad, Sindhi Adabi Board. |
| 90. |
| Rashidi, Sayyid Hussanmuddin, Mehran jo Maudjon (Selection from the monthly ‘Nai Zindgi’ of 1950-56). Karachi, Pakistan Publication, 1964. |
| 91. |
| Rashidi, Sayyid Hussanmuddin, (Ed.). ---Mathnavi Mazhar-ul-Athar by Sayyid Shah Jahangir Hashmi Kirmani Bhakari. Karachi, Sindhi Adabi Board, 1957. |
| 92. |
| Rashidi, Sayyid Hussanmuddin, Tadhkira-i-Amir Khani. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1961. |
| 93. |
| Rashidi, Sayyid Hussanmuddin. ---(Ed.). ---Tarkhan Nama by Sayyid Mir Muhammad. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1965. |
| 94. |
| Rashidi, Sayyid Hussanmuddin, ---(Ed.). ---Tadhkira Takmil Maqalth-i-Shu'ara, by Mukhdoom Muhammad Ibrahim Khalil Thathavi. Karachi, Sindhi Adabi Board, 1958. |
| 95. |
| Rahim Dad Khan Moulia Shahdai. ---Janat-il-Sindh. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1958. |
| 96. |
| Rahim, Muhammad Abdur. ---Social and Cultural History of Bengal, Vol. II, (1576-5757). First edition. Karachi, Technical Printers, 1967. |
| 97. |
| Reverty, H. G. ---Geograpical, Ethnographical and Historical Notes on Afghanistan and Part of Baluchistan. London, Eyre and Spottiswoode, 1888. |
| 98. |
| Rawandi, Muhammad Ibn Ali Sulayman. ---Rahat-us-Sudur wa Ayat-us-Surur, being a history of the Saljuqs, edited by Muhammad Iqbal, Leiden and E.J. Brill, 1921. |
| 99. |
| Rice, D. ---The Unique Ibn-ul-Bawwab Manuscript in the Chesterbeatty Collection. Dublin, 1955. |
| 100. |
| Rosenthal, Franz. ---Significant uses of Arabic writing. Ars Orientalis, 1961, Vol. 4. |
| 101. |
| Sadarangani, H.I. ---Persian Poets of Sind. Karachi, Sindhi Adabi Board, 1956. |
| 102. |
| Samaroandi, Adb-al-Razzaq. ---Matla-al-Sadayn, edited by M. shafi, 2 volumes. Lahore, 1941 and 1949. |
| 103. |
| Sauvaget, Jean. ---Notes epigraphiques sur quelques monuments Persans. Ars Islamica, Vol. 5, 1938. |
| 104. |
| Schroeder, Eric. ---What was the Badi Script? Manuscripts in the Boston Museum of Fine Art. Ars Islamica, 1937, Vol. 4. |
| 105. |
| Sen, Surendranat. ---Indian Travels of Thevenot and Careri. New Delhi, National Archives, 1949. |
| 106. |
| Shamsuddin Ahmad. ---Inscriptions of Bangal, Vol. 4. Rajshahi, 1960. |
| 107. |
| Sharar, Abdul Haleem. ---Tarikh-i-Sindh. |
| 108. |
| Sorley, H.T. ---Shah Abdul Latif of Bhit. London, Oxford University Press, 1940. |
| 109. |
| Srivastava, Ashirbadi Lal. ---Akbar the Gerat. Agra, Shiva Lal Agrawala & Co., 1962. |
| 110. |
| Suboor, M.A. ---Short Notes on the Ashti and Burhanpur Inscriptions. Bulletin of Nagpur Museum. No. 1. |
| 111. |
| Tahir Muhammad Nasiani Thathavi. ---Tarikh-i-Baldia, Thatta, known as Tarikh-i-Tahiri, edited with Notes by N.B. Baluch. Hyderabad, Sindhi Adabi Board, 1964. |
| 112. |
| Tarbiyat, Muhammad Ali Khan. ---Danishmandan-i-Adharbayjan. A biograpical dictionary of celebrities mainly poets and scholars. Tehran, 1314/1935-36. |
| 113. |
| Tate. ---Seistan, Vol. 4. |
| 114. |
| Tavernier, Jean-Baptiste. ---Travels in India, translated from the original French edition of 1676 with a biographical sketch of the author, notes and appendices by V. Ball, 2nd Edition. London, Humphrey Milford, 1925. |
| 115. |
| Thakur, U.T. ---Sindhi Culture. Bombay, University of Bombay Press, 1959. |
| 116. |
| Valle, Pietro della. ---Travels of Sig. Pietro della Valle. London, J. Macock, 1965. |
| 117. |
| Vogel, J. Ph. ---Tombs at Hindian in Las Bela. Archaeological Survey of India Report, 1902-03. |
| 118. |
| Wensinck, A.J. ---Trees and birds as Cosmological Symbols in Western Asia. Amsterdam, Johannes Muller, 1921. |
| 119. |
| Wilhelm Eller, Luriche Crabsteine als Zeugnisse, Aus Der West Der Islamischen Kunst. Berlin, 1959. |
| 120. |
| Williams, L.F. Rushbrooks. ---The Block Hills--Kutch in History and Legend. London. 1958. |
| 121. |
| Wittkower, Rudolf, ---”Eagle & Serpent” ---a study in the migration of symbols. Journal of the Warbug Istititute, 1939, Vol. 2. |
| 122. |
| Wood, John. ---Personal narrative of a journey to the source of the River Oxus by the route of the Indus, Kabul, and Badakhashan. London, John Murray, 1841. |
| 123. |
| Yousuf, K. ---Muslim Calligraphy under the Mughals. Indo-Iranica, 1957, Vol. X, No. 1. |
| 124. |
| Zafar Hasan, Maulvi. ---Specimens of Calligraphy in the Delhi Museum of Archaeology. Calcutta, Government Central Publications Branch, 1926. |
| (Memoirs of the Arcaeological Survey of India, No. 29) |
| 125. |
| Zakhoder, B.N. ---”Majnuu, Poet and Calligrapher from Herat”, (in Russian). In Shornik V. Chest Akademika Karchkoskogo. Collectanea in honour of I.Y. Kratchkovsky. |
| ___________ |
|
|
|
|
| حاشيا |
| باب پهريون |
| 1. ٺٽي کان ڏهه ميل اولهه پاسي ”گـُـجي“ نالي هڪ آڳاٽو ماڳ آهي، جيڪو ٺٽي واري جابلو علائقي اندر آهي. هن آڳاٽيءَ وسندي جي چوڌاري پراڻي قلعي جا اهڃاڻ آهن. اتان پٿر جا اوزار، سپين ۽ سـَـنکن جا ٽڪرا ٽوٽا لڌا آهن ۽ ٺڪراٺو پڻ نظر اچي ٿو. اتان جي کوٽائيءَ ۽ کوجنا مان معلوم ٿيو، ته هتي هڪ ٻئي مٿان وسندين جا ڌار ڌار ٽي تهه آهن. هڪ تهه تاريخ کان اڳ واري دور سان واسطو رکي ٿو. ٻيو ٻڌ، ٽيون مسلمان دور سان لاڳاپيل آهي. (پاڪستان آرڪيالاجي نمبر 1، ڊپارٽمينٽ آف آرڪيالاجي اينڊ ميوزم. پاڪستان 1964ع ص. 9 ۽ 10 |
| 2. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جو ڪتاب، ”سنڌ“ سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1964ع، ص. 113. |
| 3. ايضا=. ص. 118 |
| 4. ايم. اي. غفور جي تصنيف ”فورٽين ڪوفڪ انسڪر پشنس آف ڀنڀور، دي سائيٽ آف ديبل“ پاڪستان آرڪيالاجي، ڪراچي 1966ع ص. 75. |
| 5. امير خسرو پنهنجي هڪ تصنيف تحفته الصغير ۾ ٺٽي جي سرؤ وڻ ۽ هن شهر جي سونهن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪتب آندو آهي. ڏسو مير علي شير قانع ٺٽويءَ جو ڪتاب ”مڪلي نامه“ جنهن کي پير حسام الدين راشدي ايڊٽ ڪيو ۽ سنڌي ادبي بورڊ 1965ع ۾ ڇاپيو آهي. احوال ص. 20. |
| 6. ڏسو ايل. ايف. رشبـُـرڪ وليم جي تصنيف، ”دي بلئڪِ هلس، ڪڇ اِن هسٽري ائنڊ ليجينڊ“ لنڊن 1958ع ص. 100. |
| 7. مهدي حسن رحلا بطوطه - بڙودا 1953ع ص. 8. |
| 8. ايضا. |
| 9. مهدي حسن ”دي رائيز ائنڊ فال آف محمد بن تغلق“، لنڊن. 1938ع ص. 190. |
| 10. محمد شفيع، ”اورينٽل ڪاليج مئگزين“، فيبروري 1935ع، ص. 156. |
| 11. ”مڪلي نامه“، ايضاً ص. 137. پڻ ڏسو ”انشا ماهرو“ ايڊٽ: عبدالرشيد، پاڪستان ريسرچ سوسائٽي، لاهور، 1965ع، ص. 87. |
| 12. ايل. ايف رشبرڪ وليمس،”دي بلئڪ هـِـلس، ڪڇ ان هسٽري اينڊ ليجينڊ“، لنڊن 1958ع ص. 101 ۽ 102. |
| 13. شمس سراج عفيف، ”تاريخ فيروز شاهي“، ڪئلينٽي، 1890ع، ص. 100 ۽ 150. |
| 14. اين. اي. بلوچ جو پاڪستان هسٽريڪل رڪارڊس ائنڊ آرڪائيوز ڪميشن، ڪراچي، جي ٻئي اجلاس ۾ پڙهيل مقالو، سال 1957ع، ص. 23 ۽ 28. |
| 15. ”مڪلي نامه“، ص. 747. |
| 16. آر. سي. مجمدار، ”دي دهلي سلطنت“، بمبئي، 1960ع، ص. 224 - 246. |
| 17. ”تاريخ معصومي“، ايڊٽ: دائودپوٽو، بمبئي، 1938ع، ص. 75. |
| 18. ”مڪلي نامه“، ايضاًً، ص. 102. |
| 19. سيدي علي رئيس، ”دي ٽريولس ائنڊ ائڊوينچرس“ ترجمو: اي - يئمبري - لنڊن 1899ع ص. 71. |
| 20. ”مڪلي نامه“، ايضاًً، ص. 108. حديقہ الااولياً ص. 62. |
| 21. ”تاريخ معصومي“ ايضاًً ص. 302 ۽ 303. |
| 22. خوند مير، ”حبيب سيار“، طهران، جلد. IV، ص. 237، 249 ۽ 250. |
| 23. ايضاًً. |
| 24. معصومي. |
| 25. ايضاًً. |
| 26. جي. ڊار ميسٽيٽر، ”لي گرانڊ انسڪرپشن ڊي گنڌار“ جي. اي، XV، 1890ع، ص. 195. حصو پهريون، رڪارڊ، تاريخ 13. شوال، 928هه، جڏهن بابر قنڌار جو اقتدار حاصل ڪيو. |
| 27. ”تاريخ معصومي“، ايضاًً ص. 116. |
| 28. محمد مڪي ”ظفر واله“ (ص 133) ۽ طبقات اڪبري (ص 11 ۽ 211). |
| هن ڳالهه تي متفق آهن، ته شاهه بيگ ارغون 930 هه ۾ وفات ڪئي هئي، پر حالتن جي مشاهدي ۽ ٺٽي جي آخري فتح جي حقيقتن مان ائين لڳي ٿو، ته هن سنه 927 هه ۾ وفات ڪئي هئي. ڏسو پڻ ”مڪلي نامه“، ايضاًً، ص. 747. |
| 29. طبقات اڪبري ص. 211، محمد مڪي ايضاً ص. 138. هن معاملي ۾ تاريخ معصوميءَ جو حوالو صحيح ڪونه آهي. محمد مڪيءَ جي ڏنل احوال موجب اهو واقعو 935 هه ۾ ٿيو هو. واقعن جي سلسلن مان ائين معلوم ٿئي ٿو. شاهه حسن جي ملتان فتح ڪرڻ کان پوءِ،932 هه ٿيو. |
| 30. معصومي، ايضاًً، ص. 196. |
| 31. ايشوري پرشاد، ”لائيف اينڊ ٽائيم آف همايون“، لانگ مين جي، 1957ع ص. 147. |
| 32. معصومي، ايضاًً. ص. 102. |
| 33. ايضاًً. ص. 187 ۽ 188. |
| 34. ايضاًً. ص. 191. |
| 35. ايضاًً. |
| 36. ايف. سي. ڊئنورس ”دي پور چوگيز اِن انڊيا“، لنڊن، 1966ع، ص. 507، 508. |
| 37. معصومي، ايضاًً،. ص. 193. |
| 38. سيد طاهر محمد نسياني جي ”تاريخ طاهري“ مرتب: ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، حيدرآباد، سنڌ. ص. 73. |
| 39. ”مڪلي نامه“، ايضاًً، 541. |
| 40. سيد مير محمد، ”ترخان نامه“ مرتب: سيد حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد سنڌ، 1965ع، ص. 64. |
| 41. تاريخ طاهري، ص. 118. |
| 42. ايضاًً،. ص. 139. |
| 43. تاريخ طاهري، راشدي وارو نسخو، ص. 15، 20. |
| 44. ايضاًً. |
| 45. اها تاريخ لکت واري ريڪارڊ جي بنياد تي ڏني وئي آهي، جيڪا 27 رجب 1009هه آهي. |
| 46. اي. ايل. سرِي وَستوا، جي تصنيف ”اڪبر دي گريٽ“، شوا لال اگروال ائنڊ ڪمپني لميٽڊ آگرو، جلد. I، 1962ع، ص. 395، 397. |
| 47. ايڇ. آءِ. سدا رنگاڻي، ”پرشين پوئٽس آف سنڌ“، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1956ع، ص. 18. |
| 48. سيد حسام الدين راشدي ايضاًً. |
| 49. اشتياق حسين قريشي، ”مغل ائڊمنسٽريشن“، ڪراچي يونيورسٽي. 1957ع، ص. 1 ۽ 2. |
| 50. جيم- بيپٽسٽ ٽيورينئر جو ٽريلوس اِن انڊيا، ترجمو: وي. بال لنڊن، 1925ع، ص. 14 ۽ 15. |
| 51. يوسف ميرڪ، ”تاريخ مظهر شاهجهاني“، مرتب: سيد حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، سنڌ، 1963ع، ص. 11، 55، 60. |
| 52. ”مڪلي نامه“، ايضاً، ص. 300. |
| 53. ”تاريخ مظهر شاهجهاني“، ص. 37 ۽ 322. |
| 54. ”مڪلي نامه“، ايضاًً، ص. 490، 500. |
| 55. ايڇ. ٽي. سورلي، ”شاهه عبدالطيف آف ڀٽ“، آڪسفورڊ، 1940ع، ص. 52. |
| 56. ايضاًً. |
| 57. سورلي، ايضاًً، ص. 48، 85. |
| 58. ”تاريخ طاهري“، ص. 8. |
| 59. ”مڪلي نامه“، ص. 84. |
| 60. حقيقت ۾ اهو سالسٽ Sallust منجهان لاطيني چوڻي آهي. ڏسو ”ٽريولس آف فري سيباسٽين مئنرڪ“ 1629ع - 1643ع، سلسلي ٻئي جو، جلد. II، نمبر، LXI، آڪسفورڊ، 1927ع، ص. 240. |
| 61. سورلي، ايضاًً. |
| 62. مير علي شير قانع ٺٽوي، ”مقالات الشعرا ِّ“ مرتب سيد حسام الدين راشدي، ص. 1 - 20. |
| باب ٻيو |
| 1. ايران جي موجوده دور تائين باقي رهندڙ مسجدن ۽ مقبرن لاءِ ڏسو: آر. ايٽن گاسن (R.Ettin ghausen) جي تصنيف: ”انٽرائڪشن ائنڊ انٽگريشن اِن اسلامڪ آرٽ“ جنهن ۾ اسلامي تهذيب ۾ موجود ڪثرت ۾ ڄڻ وحدت پئي نظر ايندي. هن ڪتاب جو مرتب: جي. اي. وون گونبام، آهي. هيءُ ڪتاب شڪاگو يونيورسٽي پريس ۾ ڇپيو آهي. ڏسو ص. 122 - 123. |
| 2. گوئز هرمن، ”انڊو اسلامڪ فگيورل اسڪلپچر“، آرس اورينٽلس 1963ع، جلد. 5، ص. 235 - 241. |
| 3. هينري ڪزنس، ”انٽي ڪئيٽز آف سنڌ“، ڪلڪته 1929ع، ص. 164 - 165. |
| 4. ”آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا رپورٽ“: 03-1902ع، ص. 212 - 217. |
| 5. ٽيٽ، سيستان، جلد. IV ص. 8 - 11. |
| 6. رچرڊ، اين. فراءِ ”ريمارڪس آن بلوچي هسٽري“، سينٽرل ايشيائٽڪ جرنل، جلد. VI،1961ع، ص. 44 - 50. |
| 7. ولهم ايلر جو “Luriche Grabstene als Zeugnisse”، Aus der welt der |
| islamischen kunst، berlin، 1959، p p. 267-74 |
| 8. |
| J.ph. Vogel “The Goose in Indian literature and Art، leiden and E.J. Brill، 1962، p p. 54 - 74. |
| 9. ڪرنل ،آءِ، هارٽ، انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام ۾ ”تبريز“ جو بيان. جـُـلد. IV، ص. 583-594 |
| 10. اَي. جـَـي وينسنڪ جي تصنيف “ٽـِـريز اينڊ برڊس ائز ڪوسمو لاجيڪل سئمبولس اِن ويسٽرن ايشياءِ ائمسٽرڊم، 1921ع ۽ ليچلر جو ڪتاب ”ٽري آف لائيف اِن يورپين ائنڊ اسلامڪ ڪلچر“ آرس اسلاميڪا، جلد. IV، ص. 369 - 416. |
| 11. O.V. Flake، Kunstageschiehte der Saidenwebere، Berlin، 1937، p، 37 |
| 12. ڏسو ايم. اي. غفور جو ڪتاب ”فگيورل رپريزنٽيشن آن اي مسلم ٽومب“ يزداني ڪمو مورليشن، جلد، حيدرآباد دکن، 1965ع، ص. 61. |
| 13. ليچلر، ايضاًًًً. |
| 14. وينسنڪ، ايضاًً. |
| 15. ريوڊولف وٽڪوور ”اِيگل ائنڊ سرپينٽ ڪن علامتن جو هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ تائين پهچڻ جو اڀياس“، جرنل آف واربگ انسٽيٽيوٽ، جلد. II، ص. 293. |
| 16. جي. پي. ايڇ . ووگيل، ”انڊين سرپينٽ لور“، ص. 54. |
| 17. ڪي. ايم، ڊڪشٽ ”ايڪسڪئويشن اَيٽ پهاڙپور، بنگال“ ايم.اي. ايس. آئي |
| نمبر 55، ص. 62 - 63 پليٽ. LV (e). |
| 18. |
| A.V. Le Coq، Bilder Arlas Zur Kunst und kunst Geschiohte Mitlleaseens، Berlin، 1925. |
| 19. ايسن جي تصنيف، ”مـِـڪا دي بليسڊ، مدينه دي ريڊينٽ“، لنڊن، 1963ع، پليٽ X. |
| 20. ايٽنگهاسن، ايضاًً. |
| 21. مان، بيگم ادريس صديقيءَ جو نهايت شڪرگذار آهيان، جنهن مهرباني ڪري پنهنجي مرحوم خاوند جا ورتل تاريخي حوالا ڏئي هن ڪتاب جي لکڻ ۾ منهنجي مدد ڪئي. (ليکڪ) |
| باب ٽيون |
| 1. اين. ائبٽ، ”دي رائيز آف نارٿ عرئبڪ اسڪرپٽ“ شڪاگو يونيورسٽي، 1939ع، ص. 54. |
| 2. فرانز روسينٿل ”سگنيفيڪنس آف عرئبڪ رائيٽنگ“، آرس اورينٽيلس جلد. IV، 1961ع، ص. 19. |
| 3. Al- Bakori، Simt-ul-la، ali، edited by Abdul Aziz، Maymami and Rittar، cairo، 1936، vol. 11، p. 578. |
| 4. ڪي. ايم. يوسف، ”مسلم ڪئلي گرافي اَنڊر دي مغلس“ انڊو - ايرانيڪا، جلد. X، نمبر. I، مارچ، 1957ع، ص. 9. |
| 5. آر. ايٽنگهاسن، ”پئنٽنگس اِن دي فاطمڊ پيريڊ“ آرس اسلاميڪا، جلد. XI، 1942ع، ص. 118. |
| 6. الصلي، محمد بن يحيٰ، ”ادب الڪتب“، بغداد، 1314هه، ص. 45. |
| 7. ايضاًً. |
| 8. De Sacy، Sylvestre “Sur quelques papyrus ecrits en |
| arabe et recemment trouves on egypt” Memories de L' Academie des |
| Inscriptions et Belles - Letters، Paris، 1831، t، 9 (2. Partie) p. p. 66-85 |
| 9. نئبيا ائبٽ، ”رائيز آف نارٿ عرئبڪ اسڪرپٽ“، يونيورسٽي آف شڪاگو، 1939ع، ص. 15 - 20، پليٽ - I. |
| 10. ڏسو ڪُـهنيل جو، ”اسلامڪ آرٽ ائنڊ آرڪيٽڪچر“، انگريزي ترجمو ڪي. واٽسن، لنڊن، 1966ع، ص. 45. |
| 11. گرومين جو ”فوليئٽيڊ ڪوفڪ“ آرس اورينٽيلس، جلد. II، 1957ع، ص. 197. |
| 12. آر. پنڊر ولسن، ”طغراز آف سليمان دي مئگنيفشنٽ“، برٽش ميوزم ڪئارٽرلي، جلد. XXIII، 61-1960ع، ص. 23 - 25. ڏسو پڻ ”ڊاءِ عتمانسڪي طغرا“ ڪنسٽ ڊيس اورينٽس، II (وئسبيڊن 1955ع) ص. 69 - 82. |
| 13. شمس الدين احمد، ”اِنمسڪرِپشنس آف بنگال“، جلد. IV، راجشاهي، 1960ع،ص. XV - XVI. |
| 14. اي. يـُـو. پوپ، ”اي سروي آف پرشين آرٽ“، جلد. III، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1939ع، ص. 1733. |
| 15. ڪتاب الفهرست، ابن نديم، مرتب، جي. فليوجيل، ليپزنگ 72-1871ع ص. 6. |
| 16. ڪرنل هارٽ، “لي ڪئليگرافس اِيٽ مني ايچرسٽس ڊي، ايل، اورينٽ مسلمان”، پئرس، 1908ع ص. 73 - 72. |
| 17. ڏسو قاضي احمد جو، ”ڪئليگرافرس ۽ پئنٽرس“، ترجمو: وِي. منورسڪي، واشنگٽن 1959ع، ص. 56. |
| 18. ڊي. رائيس، ”دي يونيڪ ابن البواب مئنسڪرپٽ اِن دي چيسٽربيٽي ڪليڪشنس“، ڊبلن 1955ع، ص. 36. |
| 19. قاضي احمد، ايضاًً. ص. 59. |
| 20. اي، يـُـو. پوپ ايضاًً. ص. 1734. |
| 21. قاضي احمد، ايضاً. ص. 6-9.، مهدي بياني، فهرست نمونہ خطوطہ خوشنويسان ڪتاب خانه شهنشاهه ايران طهران، 1329هه، ص. 12-13. |
| 22. هيوبرڊ (Hubbard) ۽ علي رضا عباسي، ”دي ڪئليگرافرس ائنڊ پئنٽرس“، آرس اسلاميڪا، جلد، IV - 1937ع، ص. 282-291. |
| 23. غلام احمد، ”تذڪرهِ خوشنويسان“ ڪلڪتو، 1910ع، ص. 26. |
| 24. معصومي، ايضاًً. ص. 195 ۽ 199. |
| 25. مير علي شير قانع ٺٽوي، ”مقالات الشعرا ِّ“ مرتب: سيد حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، ص. 89. |
| 26. مٿين ڪاتبن جا نالا مير علي شير قانع ٺٽوي، جي تاريخ ”تحفة الڪرام”، تان ورتل آهن. جنهن کي سيد حسام الدين راشدي مرتب ڪيو آهي ۽ مهرباني ڪري ڪتب آڻڻ جي اجازت به ڏني اٿائون. |
| 27. مير علي شير قانع ٺٽوي، ”تڪملت مقالات الشعرا“ مرتب: سيد حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي، ص. 551. |
| 28. تڪملت، مقالات الشعرا، ايضاًً. |
| 29. ايضاًً، |
| 30. قاضي احمد، ايضاًً، ص. 66. |
| 31. ايضاًً، ص. 9. |
| 32. ڏسو ايم. اي. غفور، ”فورٽين ڪوفڪ انسڪرپشنس آف ڀنڀور“، پاڪستان آرڪيالاجي، نمبر 3، آرڪيالاجي کاتو، ڪراچي، 1966ع. |
| 33. ڏسو ايم. اي. غفور، ”اي پرشين انسڪرپشن اِن دي نيشنل ميوزم آف پاڪستان“، جي. اي. ايس. پي. ڊاڪا، جلد، VII، نمبر 2، ڊسمبر 1962ع، ص. 277-288. |
| 34. ايم. اي. غفور، ايضاًً. |
| باب چوٿون |
| 1. ابن نديم، ايضاًً، ص. 5.، القلقشندي، “Subh-ul-A'Sha”، قاهره، 14-1913ع، جلد، III نمبر. 15.، ابوالفارج الاصفهاني ”ڪتاب الاغني“ بولاڪ 1868ع |
| 2. وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو ”ابن فلڪان“، 111 / 266 - 271. |
| 3. رائيس، ايضاًً. |
| 4. محمد شفيع، اورينٽل ڪاليج ميگزين، لاهور. |
| 5. مهدي بياني، ايضاًً. |
| 6. ابو المحمد خان ايراني ”پيدائش خطِ خطاطان“، مصر، 1345ع، مرزا سنگلاخ، تذڪرة الخطاطين، تبريز، 1295ع، محمد يوسف، لحيجني، تذڪرة الخطاطين، مهدي حسن بياني، جو قلمي نسخو، غلام محمد هفت، قلمي، دهلوي، تذڪره خوش نويسان، ڪلڪته، 1910ع، هدايت الله لسان الملڪ سپهر، تذڪره خوش نويسان، مهدي بياني وارو نسخو.، مرزا حبيب اصفهاني خطِ خطاطان، استنبول 1305.، قطب الدين محمد، قصه خوان، خطِ خطاطان و نقاشان، لکيل 1096ع، مجنون ابن محمود رفيقي، خطته السواد، مان اقتباس، (نمبر 4)، اورينٽل ڪاليج مئگزين، 1934ع، لاهور، علي احمد نعيمي صورت گران و خوش نويسانِ هرات، در عصر تيموريان.، مير علي هروي، مدد الخطاط، مرزا سنگلاخ، طرفان تذڪرة الخطاطين ۾ ڪيل اضافا. |
| 7. منورسڪي، ايضاًً. |
| 8. محمد شفيع، ايضاًً. |
| 9. معصومي، ايضاًً. |
| 10. نيشنل ميوزم آف پاڪستان، ڪراچي (اين. ايم. 1957ع 3 / 653) |
| 11. تحفة الڪرام، ص. 241 - 242. |
| 12. ايضاًً. |
| 13. ايضاًً. |
| 14. مقالات الشعرا ِّ، ص. 41 - 49. |
| 15. مقالات. |
| 16. مقالات، ايضاًً، ص. 480. |
| 17. مقالات، ايضاًً، ص. 421. |
| 18. تحفة الڪرام، ص. 241. |
| 19. مقالات، ص. 657. |
| 20. تحفة الڪرام، ايضاًً. |
| _________ |
|
|
|
|
| Glossary |
| هيرو ڪليفي/هيرو غليفي (تصويري لکت جو هڪ نمونو) |
| Hieeroclyphies/Hieeroglyphies |
| تصويري لکت |
| Pictograhic Script |
| ڪيوني فارم لکت |
| Cuneiform Writing |
| تصوري لکت |
| Ideographic Script |
| ڪتابت / خطاطي |
| Calligraphy |
| ڪوفي |
| Kufic |
| ڪوفي گلزار |
| Floral Kufic |
| ڪوفي ريحان |
| Folited Kufic |
| ڪوفي خوش |
| Kufic with elaberate epiecis |
| ڪوفي چليپا |
| Plaited Kufic |
| مشرقي ڪوفي |
| Orenter- loa Kufic |
| ڪوفي چؤڪنڊي |
| Rectangle Kufic |
| ڪنڊائين ڪوفي |
| Angular or Interlaced Kufic |
| گولاين واري ڪوفي |
| Entwine kufic |
| ڪوفي ديواري / تعميراتي |
| Archetecurel Kufic |
| ڪوفي حاشيي واري |
| Bordered Kufic |
| ڪوفي ليڪ دار |
| Geometrical Kufic |
| اسلامي ڪتابت |
| Muslim Calligraphy |
| عربي لکت |
| Arabic Script |
| نسخ خطاطي |
| Naskh Calligrahpy |
| نستعليق خطاطي |
| Nastaliq Calligrahpy |
| ثـُـلثُ خطاطي |
| Thuluth Calligrahpy |
| ريحان خطاطي |
| Raihan Calligrahpy |
| ڪوفي خطاطي |
| Tauqi Calligrahpy |
| محقق خطاطي |
| Mohaqqaq Calligrahpy |
| رقاع خاطاطي |
| Riqa Calligrahpy |
| طغرا خطاطي |
| Tughra Calligrahy |
| شڪسته خطاطي |
| Cursive Calligrahpy |
| جليل خطاطي |
| Jalil Calligrahpy |
| طومن خطاطي |
| Tuman Calligrahpy |
| نصف خطاطي |
| Nisif Calligrahpy |
| مغربيه خطاطي (اسپين جي خطاطي) |
| Maghribia Calligrahpy |
| خط بابري |
| Khatt -E - Babari |
| عراقي خطاطي |
| Iraqi Calligrahpy |
| وراقي خطاطي |
| Waraqi Calligrahpy |
| غبار - نفيس لکائي |
| Gabar Calligrahpy |
| يوناني لکت |
| Greek writting |
| مقبرو |
| Tomb |
| قبو |
| Dome |
| پٿرانهون قبو |
| Dome of Rock |
| گلدار چٽسالي |
| Floral Scroll |
| ترڪ مقبرا |
| Turkish Tomb |
| اسلامي مقبرا |
| Muslim Tomb |
| هلڪي کوکي اُڪير |
| Low relief |
| اوڀڙ اُڪير |
| High relief |
| گل ول |
| Arabeseque |
| بيضوي طرز |
| Medallion |
| اُميه دور |
| Umayyed Period |
| عباسي دور |
| Abbassi Period |
| فاطي دور |
| Fatimid Period |
| صفوي دور |
| Safavids Period |
| تيموري دور |
| Tamurid Period |
| سما دور |
| Sammas Period |
| ارغون دور |
| Arghuns Period |
| ترخان دور |
| Turkhan Period |
| ڪلهوڙا دور |
| Kalhoras Period |
| ٽالپر دور |
| Talpur Period |
| نفيس چترڪاري |
| Miniature painting |
| ڪنگرا چترڪاري (نفيس چترڪاريءَ جو هڪ فني مڪتب) |
| Kangra Painting |
| راجپوت چترڪاري (نفيس چترڪاريءَ جي راجپوت طرز) |
| Rajput painting |
| دڪني چترڪاري (نفيس چترڪاريءَ جي دکني طرز) |
| Decani painting |
| مزيڪ جو ڪم |
| Mosaic work |
| سنڌي فني مڪتب |
| Sindhi School of painting |
| گجراتي اُڪير |
| Gujratin carving |
| رنگي ملاوت |
| Colour composition |
| هٿ جي ڪم ڪرڻ وارا هنر مند |
| Craftsman |
| ڌاتو- تي چٽسالي ڪرڻ وارا هنرمند |
| Metal craftman |
| روايتي فن |
| Traditional Art |
| گنڌارا فن |
| Gundhara Art |
| نظري فن |
| Visual Art |
| پٿر تي اُڪير |
| Stone carving |
| پٿر تي چٽسالي |
| Stone Ingraving |
| ٻڪريءَ جي ملس |
| Goat hair |
| اُٺ جي ڏاس |
| Camel hair |
| گهـِـٽي جي پشم |
| Sheep's wool |
| نانگ ۽ مور |
| Peacock & Snake |
| شڪاري پکي |
| Bird of Prey |
| سج پکي |
| Bird - Serpent |
| هڪ خيالي پکي |
| Horus |
| گاردا (عقاب جهڙو هڪ پکي) |
| Garda |
| ناگا (نانگ) |
| Naga |
| پلاڪس (بادشاهه جو نالو) |
| Plaques |
| راجر بادشاهه |
| King roger |
| مرشيا جو بادشاهه |
| King of Mercia |
| ٻڌ بادشاهه |
| Budhist King |
| نارمن بادشاهه |
| Norman King |
| مغل بادشاهه |
| Mughal King |
| مصري تهذيب |
| Egyption civilization |
| سميري تهذيب |
| Sumiarian civilization |
| اسلامي تهذيب |
| Islamic civilization |
| بيبلونين تهذيب |
| Babylonian civilization |
| سيرين تهذيب |
| Syrian civilization |
| سنڌو سڀيتا |
| Indus civilization |
| وچيئون مسلم دور |
| Medieral Muslim society |
| تيرڪمان طرز |
| Bow and Arrow design |
| ٻيڙي وجهه طرز |
| Boad and oars design |
| گل ول |
| Floral design |
| پن ول |
| Arabaseques |
| ڪنول گل طرز |
| Lotus Patren |
| سورج مکي گل طرز |
| Sunflower Patren |
| ڪونج چٽ |
| Gees Patren |
| سخارا |
| Sikhara |
| جهروڪو |
| Balcony |
| محراب |
| Mehrab |
| تاج (ٺـلهن جا تاج) |
| Capital |
| ٺـُـلهه |
| Column |
| شال |
| Shawal |
| لنگي |
| Lingis |
| ڪيلڪو (ٺٽي جو هڪ بهترين ڪپڙو) |
| Calico |
| شلپا شاسترا (هڪ هندي ڪتاب جو نالو) |
| Shilpa Shastra |
| پنج تنتر (هنديءَ جي هڪ ڪتاب جو نالو) |
| Panch Tantra |
| پراسترا (هڪ هندي ڪتاب جو نالو) |
| Prastara |
| اُتارا (هندي اڏاوتي فن جا ڀاڱا/حصا) |
| Uttara |
| ڪوتا (هندي اڏاوتي فن جا ڀاڱا/حصا) |
| Kuta |
| ندا (هندي اڏاوتي فن جا ڀاڱا/حصا) |
| Nida |
| گريبا (هندي اڏاوتي فن جا ڀاڱا/حصا) |
| griba |
| روشنيءَ جو خدا |
| Ahura Mazda |
| اونداهين جو خدا |
| Ahiriman |
| قبلـة الڪتاب (ڪاتبن جو قبلو، هڪ لقب) |
| Qibla-tul-Kuttab |
| زرين ڪلام (اڪبر جو دور جي هڪ ڪاتب جو لقب) |
| Zareen - Kalam |
| يا قوتِ رقم (هڪ ڪاتب جو لقب) |
| Yaqut Raqam |
| مسخن الڪلام (هڪ ڪاتب جو لقب) |
| Mushkin Kalam |
| ڪتبه البهار المرادفي مواتق المشاهد (لقب) |
| Kitab-al-Bahr-al-Maurudfi Mawathiq-al-Mashhad |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
