| ڪتاب جو نالو: ڪلياتِ دلگير |
|
|
|
|
|
|
| ڪلياتِ دلگير مرحوم محمد هارون ”دلگير“ ٽکڙائيءَ جو ڪلام |
| مرحوم محمد هارون ”دلگير“ ٽکڙائيءَ جو ڪلام |
| ڊاڪٽر اسد الله شاهه ”بيخود“ حسيني |
| انتساب |
| ”ڪليات دلگير“ ڪمال محبت، ادب ۽ احترام سان سنڌي ادب جي پيشوا ۽ مايهء ناز شاعر حضرت قبلا مخدوم محمد زمان ”طالب الموليَ“ جي نالي سان منسوب ڪريان ٿو. |
| ”بيخود“ حسيني |
|
|
|
|
| پيش لفظ |
| ”ڪليات دلگير“ پڙهندڙن جي آڏو آهي. منهنجي خواهش ته اها هئي ته دلگير جو بياض هٿ چڙهي وڃي ته سندس مڪمل ڪلام شايع ٿئي، مگر ڪوششن ۽ ڪاوشن جي باوجود اها آرزو پوري نه ٿي. بهرحال، جيڪو حال حبيبان، اهو پيش پريان. |
| ڪليات جي ترتيب ۾ سنڌي ۽ فارسي ڪلام کي الڳ الڳ رکيو ويو آهي. سنڌي ڪلام تي سنڌيءَ ۾ ۽ فارسي ڪلام تي فارسيءَ ۾ مقدما لکيا ويا آهن. اها ڪوشش ڪئي اٿم ته فارسيءَ جي ڇپائيءَ جي صورت اها ئي بيهارجي، جيڪا هينئر ايران ۾ رائج آهي. مثال طور: جديد فارسيءَ ۾ زير اضافت جو استعمال ته ڪجي ٿو، پر لکت ۾ ڪانه ٿي اچي. اهڙي قسم جون ٻيون به ڪيتريون خصوصيتون آهن. |
| ڪليات دلگير سنڌي ادبي بورڊ 1964ع ۾ ئي اشاعت لاءِ منظور ڪري ڇڏيو هو، پر جيئن ته آئون ملڪ کان ٻاهر هوس ۽ مسودي ۾ ڪجهه ضروري اصلاح ڪرڻ جو به خيال هو، ان ڪري بورڊ جي محترم سابق اعزازي سيڪريٽريءَ کي گذارش ڪيم ته منهنجي اچڻ تائين مسودو پريس ۾ نه ڏجي. 1967ع ۾ وطن واپس ورڻ کان پوءِ مسودي کي نظر مان ڪڍيم. چند بزرگن جون حياتيون لکي ڪلام جي آخر ۾ ضميمي طور داخل ڪيم. باقي ڪتاب جي سٽاءُ يا منهنجي پنهنجي لکڻ جي طرز کي قائم رهڻ ڏنم. ڪتاب اڃا پريس ۾ ئي هو ته آئون بورڊ جو اعزازي سيڪريٽري مقرر ٿيس ۽ ڪوشش ڪري ڪتاب کي منظر عام تي آڻڻ ۾ دير ڪيم، جيئن پڙهندڙ ائين محسوس نه ڪن ته ايندي ساڻ مون پهرين پنهنجو ڪتاب شايع ڪيو. |
| هن ڪتاب جي ترتيب وغيره وقت پروفيسر نبي بخش قاضي، صدر شعبه فارسي سنڌ يونيورسٽي ۽ علامه حافظ محمد هاشم جان سرهنديءَ مفيد مشوره ڏنا. آئون ٻنهي بزرگن جو تمام ٿورائتو آهيان. |
| بيخود حسيني |
| انتساب |
| ”ڪليات دلگير“ ڪمال محبت، ادب ۽ احترام سان سنڌي ادب جي پيشوا ۽ مايهء ناز شاعر حضرت قبلا مخدوم محمد زمان ”طالب الموليَ“ جي نالي سان منسوب ڪريان ٿو. |
|
|
|
|
| سوانح حافظ محمد هارون دلگير |
| ٽکڙ جي سرزمين پنهنجي اديبن، شاعرن، عالمن، درويشن، حڪيمن ۽ سياستدانن جي ڪري سنڌ ۾ گهڻو مشهور ۽ معروف آهي. انهيءَ ڳوٺڙي جو نالو هاڻي فقط چند بزرگن ۽ شاعرن جي ڪري زنده رهجي ويو آهي، ورنه ٽکڙ جي نه اها اڳوڻي رونق رهي آهي ۽ نه اڳ جيترا ماڻهو منجهس رهن ٿا. محل ۽ ماڙيون ڪِري پيون، ڪوٽن کي ڪلر کائي ويو، اوطاقون اجڙي ويون، بازاريون ڀڄي ڀُري ويون. جتي اڳي شعر وسخن جون محفلون ۽ مجلسون ٿينديون هيون، اتي هاڻي چٻرن جو آشيانو آهي. جتي ڪچهريءَ جا ڪوڏيا ۽ محفل جا مور، سگهڙ ۽ سچيت، ڪانب ٻڌي، چلم ٽيڪي، راتين جون راتيون سڪ ۽ سوز، هنر ۽ فن، ڏور ۽ ڏٺ، ڳجهارت ۽ ڳاهن، پهلواني ۽ دلاوريءَ جا قصا ۽ ڪهاڻيون ڪندا هئا، اتي هاڻي مٽيءَ جا ڍير سندن ياد تي ماتم ملهائي رهيا آهن. جتي قرآن جا قاري ۽ متبحر عالم، الله ۽ رسول جي واکاڻ ڪندا هئا، انهن مسجدن ۾ ڪڏهن ته ٻانگ به ڪانه ٻڌبي آهي ـــــ ’مسجدين مرثيه خوان هين که نمازي نه رهي!‘ جتي متشرع صوفي، روحاني راز سليندا ۽ وٽون ورهائيندا هئا، اهي هنڌ ۽ حجرا، ڀيڻيون ۽ ڀاڻ ڀڙ ڀانگ ٿي ويا آهن. |
| ٽکڙ مان لڏپلاڻ جو سلسلو پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان اڳي ئي شروع ٿي ويو هو. ڳوٺ جي وڏي، سيد حاجي عبدالحڪيم شاهه جي ١٣٥٣ هجريءَ ۾ وفات سان ئي هندن تان حمايت جو هٿ لهي ويو. چوري ۽ سينا زوري ٻئي مروج ٿي ويون. ويچارا واڻيا وطن ڇڏي ڀڄي ويا. ڳوٺ ڦٽڻ شروع ٿيوــــــ نه داد نه فرياد، نه اوهي نه واهي! ڪمين ڪارين جو به هو هندن تي مدار، سندن روزگار بيٺو ته ٻيون وسنديون وڃي وسايائون. پاڪستان کان پوءِ گهڻا سادات ۽ ٻيا سرند ماڻهو به ڳوٺ ڇڏي، مختلف شهرن ۾ اچي رهيا. ٻوڏ جي خوف کان ڳوٺ کي چوڌاري وڪڙي لڳي ۽ نتيجي ۾ بادصبا جي بدران هاڻ واريءَ جا طوفان وسڻ شروع ٿيا. |
| هاڻ ته ٽکڙ کي ڏسندي اکيون ڀرجيو اچن ۽ سندس تباهي ۽ بربادي دل دهلايو ڇڏي. چند گهر وڃي رهيا آهن. ماڻهو ملول ۽ ويڳاڻا، گذران تنگ، ڏينهن جو ڏک ۽ راتين جو روڄ ۽ راڙو. سج لٿو ته سڄي ڳوٺ ۾ ڪڪڙو ڪو ٿيو وڃي. وحشت ۽ خوف جا سايا اونداهيءَ ۾ گهمندا نظر ايندا. چوڌاري اداسيءَ جو هڪ عالم طاري ٿي ويندو آهي. بس قدرت جي ڪَمهري شل نه ڪنهن تي ڪڙڪي! |
| 1 نهايت افسوس سان لکڻو ٿو پوي ته سائين ستار جان ۽ سائين ميران محمد شاهه رحلت ڪري ويا آهن. سندن خوشگوار ياد اسان وٽ رهجي وئي. |
|
|
|
|
| حافظ دلگير جو خاندان |
| ٽکڙ جي ادبي تاريخ تي ڪو مفصل ڪتاب لکيل ڪونه هو. بنده 1958ع ۾ ”تذڪره شعراء ٽکڙ“ تاليف ڪيو، جو سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو. پر ان ۾ به هاڻي وقت گذرڻ ڪري، ترميمن ۽ اضافن جي ضرورت آهي. اسان کي گهڻو ڪري روايتن تي اعتبار ڪرڻو پوندو. جيتري قدر تحقيق سان معلوم ٿي سگهيو آهي، اهو هي آهي ته حافظ ذات جا ميمڻ هئا ۽ ١٢ صدي هجريءَ جي شروعات ڌاري سيدن سان گڏ مٽيارين مان هجرت ڪري اچي تعلقي گونيءَ ۾ نئين آباد ڪيل ڳوٺ وسي شهمير شاهه ۾ ويٺا. اهو ڳوٺ ٻڏي ويو. سيدن وري ٻيو ڳوٺ وسي شهمير شاهه جي نالي سان آباد ڪيو، جنهن کي ٽکڙ به سڏيندا هئا. تيرهين صديءَ جي آخر ڌاري اهو ڳوٺ به ٻڏي ويو. وري ٽيون ڳوٺ وسي ملوڪ شاهه جي نالي سان آباد ڪيو ويو، جنهن کي ٽکڙ سڏيائون ۽ اهو اڄ ڏينهن تائين زبون حالت ۾ موجود آهي. |
| حافظ پنهنجي علم ۽ فن جي ڪري گهڻو مشهور هئا. سندن قبيلي جا اڪثر فرد قرآن جا حافظ هئا. سندن هڪ مڪتب هو، جتي عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهيءَ درس ۽ تدريس جي ڪري ماڻهو کين حافظ سڏڻ لڳا ۽ هو پنهنجي اصلي قبيلي ميمڻ کان ڇڄي ڌار شاخ ۾ ورهائجي ويا. |
| هن خاندان جا ڪيترا فرد ورهين جا ورهيه ديني علم سان گڏ شعر ۽ ادب تي به دسترس رکندا آيا. ’سنڌ جي جديد شاعري‘ جي لکندڙ محمد خان غنيءَ جي دعويٰ موجب سنڌيءَ ۾ موزون شاعري ١٢ صدي هجريءَ جي اوائل ۾، ٽکڙ مان شروع ٿي ____ حافظ عالي، نور محمد خسته ۽ ميان ڇَتَن انهن بزرگن مان آهن، جن انهيءَ جو بنياد وڌو. مٿين ٽنهي بزرگن مان حافظ عالي ۽ نور محمد خسته، حافظ محمد هارون جي آباءُ اجداد مان آهن. جيتوڻيڪ تحقيق موجب سنڌيءَ ۾ موزون شاعري ٻارهين صدي هجريءَ کان اڳي ئي رواج ۾ هئي ۽ انهيءَ دعويٰ تي اعتبار نه ڪندي به ايترو ته چئي سگهجي ٿو ته ٽکڙ جا شاعر اولين موزون گو شاعرن منجهان هئا. |
| دلگير جو ڏاڏو حافظ محمد هارون اول به هڪ وڏو عالم فاضل شخص ٿي گذريو آهي. سندس فضل ۽ ڪمال متعلق روايتون وڏڙن کان ٻڌبيون آهن. سندس فرزند حافظ محمد يوسف به عربي ۽ فارسيءَ جو ماهر هو. ڳوٺ جا اڪثر شاعر ۽ اديب سندس تربيت يافته هئا، جن مان محمد هاشم ’مخلص‘، علامه اسدالله شاهه ’فدا‘ ۽ سيد محمد حافظ شاهه اول جا نالا قابلِ ذڪر آهن. حافظ يوسف شاعري به ڪندو هو. مون پنهنجي فارسي مقدمي ۾ سندس ڪلام جو نمونو پيش ڪيو آهي، پر افسوس جو سندس گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو. |
| حافظ يوسف کي ٽي پٽ هئا: هڪ حافظ محمد هارون دلگير، ٻيو حافظ احمد ۽ ٽيون حافظ بسمل. هڪڙي نياڻي به هيس، جا به قرآن جي حافظه هئي ۽ ڳوٺ جون ڪيتريون نياڻيون سندس درس ۾ شامل ٿينديون هيون. حافظ دلگير وڏو هو ۽ بسمل صفا ننڍو هو. اهي ٻئي ڀائر فارسيءَ ۾ يڪتائي روزگار هئا. البت دلگير، بسمل جو استاد به هو ۽ کانئس علم و فن ۾ به وڌيڪ هو. دلگير عربيءَ جي تعليم به ورتي هئي، پر بسمل عربي تمام گهٽ ڄاڻندو هو. شاعري ٻئي ڀائر ڪندا هئا، پر اخباري دور کي نزديڪ هجڻ جي ڪري بسمل، دلگير کان زياده مشهور آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي جي ڪلام ۾ زمين آسمان جو فرق آهي. دلگير جو ڪلام بي بها آهي ۽ بسمل ساڻس همسريءَ جي دعويٰ نٿو ڪري سگهي. باقي وچٽ پٽ حافظ احمد فقط درسي فارسي ڄاڻندو هو. قرآن به مڪمل ياد ڪونه هوس. ننڍي هوندي ماتا جي بيماريءَ ۾ هڪ اک جي روشني وڃائي ويٺو ۽ ٻيءَ اک جي به نظر گهٽ هيس، نه ته ممڪن آهي ته هو به ڀائرن وانگي ڪمال حاصل ڪري ها. مون حافظ احمد وٽ ڪجهه عرصو تعليم حاصل ڪئي هئي، باقي حافظ دلگير، سو آئون اڃا ٻن سالن جو مس هوس ته وفات ڪري ويو. |
|
|
|
|
| حافظ دلگير جي سوانح حيات |
| دلگير جي ولادت جي تاريخ جي صحيح معلومات ڪانهي. مون ڪي ورهيه اڳي سندس ڀائٽي مرحوم حافظ الهڏني کان پڇا ڪئي هئي، جنهن ٻڌايو ته پاڻ اٽڪل ١٢٩٩ هجريءَ ڌاري موجوده ٽکڙ ۾ تولد ٿيو هو. ممڪن آهي ته اهو سال صحيح هجي. |
| بهرحال! سمجهه لائق ٿيڻ سان دلگير پنهنجي والد حافظ محمد يوسف وٽ سبق وٺڻ شروع ڪيو ۽ والد جي تربيت هيٺ فارسي ۽ سنڌيءَ جي تعليم حاصل ڪرڻ سان گڏ قرآن ڪريم به حفظ ڪيائين. انهيءَ وقت علامه اسدالله شاهه ’فدا‘ مرحوم خانگي طور پنهنجن ڪن عزيزن مثلاً فيض محمد شاهه کي عربي پڙهائيندو هو. دلگير به وٽس 1314 هه کان ١٣١٦ هه تائين عربي پڙهي. تعليم مان فارغ ٿيڻ کان پوءِ دلگير مڪتب ۾ شاگردن کي درس ڏيڻ شروع ڪيو ۽ ان سان گڏ گهر جي ڪم ڪار ۾ به پيءُ جي مدد ڪندو هو. پاڻ چوويهن سالن جي عمر کي مس پهتو ته سندس والد حافظ محمد يوسف وفات ڪري ويو. گهر ۾ دلگير ئي وڏو هو، ان ڪري مڪتب هلائڻ ۽ خاندان جي پرورش ڪرڻ جو سمورو بار مٿس پئجي ويو. حافظن جو سواءِ درس تدريس جي ٻيو ڪوبه آمدنيءَ جو ذريعو ڪونه هو ۽ نه وري سندن بزرگن جو دنياوي مال ۽ دولت کي هٿ ڪرڻ ڏانهن ڪڏهن لاڙو رهيو. انهيءَ ڪري هو اڪثر مسڪينيءَ ۾ گذاريندا هئا. ڳوٺ جا سرند ماڻهو ۽ زميندار طبقي وارا، پڄت سارو، سندن خدمت ڪندا هئا. ڪجهه حڪومت طرفان به ملا مڪتب جي ڪري سالياني گرانٽ ملندي هين، پر اها ڪا ايڏي وڏي آمدني ڪانه هئي، جنهن مان هڪ وڏي خاندان جي آرام سان زندگي گذري سگهي. |
| دلگير انهيءَ غربت جي عالم ۾ پلجي وڏو ٿيو. سادي زندگي گذارڻ ته سندس آبائي ورثو هو، پر گهڻا کائڻ وارا ۽ هڪڙو ڪمائڻ وارو، تنهن ڪري گذر تنگ هوس. جيتري قدر معلوم ٿي سگهيو آهي ته دلگير حافظن مان پهريون شخص هو، جنهن مٿين ڪمن کان سواءِ پنهنجي گذران لاءِ ڪجهه ٻيا ڪم ڪاريون به شروع ڪيا. هو نه فقط پنهنجي مڪتب جو ڪم هلائيندو هو، پر خواجه محمد حسين جان جي فرزندن، مرحوم محمد اسماعيل جان ۽ مرحوم محمد يعقوب جان کي الڳ پڙهائيندو هو. ان کان پوءِ مرحوم سيد محمد حافظ شاهه جي فرزند مرحوم محمد پناه شاهه کي به سيدن جي مسجد ۾ وڃي تعليم ڏيندو هو، جتي ٻيا سادات به پڙهڻ ايندا هئا. انهن سڀني بزرگن وٽان کيس امداد طور ڪجهه نه ڪجهه پيو ملندو هو، خصوصًا خواجه محمد حسين جان ۽ مرحوم محمد اسماعيل جان آخري دم تائين سندس دل کولي مدد ڪندا رهيا. |
| سعيدپور واري سيد محمد ڪامل شاهه مرحوم جو دلگير سان خاص قرب هوندو هو. سندس خط وڪتابت وغيره جو ڪم به دلگير ڪندو هو. جڏهن به سندس صاحبزادا گرميءَ جي موڪلن ۾ ڳوٺ ايندا هئا، تڏهن دلگير کي گهرائيندو هو ته اچي کين ديني تعليم ڏئي. حافظ صاحب کي محمد ڪامل شاهه وٽان به ڪجهه نه ڪجهه وظيفو ملندو هو. |
| خوشخطي |
| دلگير نهايت اعليٰ خوشخط هو. ڪيترا قلمي نسخا، بهار اخلاق رسالي جا پرچا ۽ ٻيا ڪيترا ليٿو ۾ ڇپيل ڪتاب سندس خوشخطيءَ تي شاهدي ڏين ٿا. ڪتابت مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. علامه فدا جا اکر به نهايت سهڻا هئا، پر حافظ جي اکرن جي تمام گهڻي تعريف ڪندو هو. هڪڙي بزرگ کي خط لکندي، حافظ هارون متعلق لکيائين ته: |
| حضرتا بابرڪتا! |
| اجوبئه اسوله مرسوله فراخور ذهن ناقص بخذمت فيض موهبت مرسول اند...... وکاتب خوشخط در قريه اين حقير موجود است که کار خط وکتابتِ کتب وکاپي ميکند و خطِ او احسن و ازين حقير است اگر کدام کتاب يا بياض نويسانيدن باشد اغلب را باجرت نوشته خواهد شد و نام کاتب مولوي محمد هارون است که ”هديه اسديه“[1] از دستخط اوست..... |
| العبد |
| اسدلله الحسيني |
| مرحوم محمد اسماعيل جان روشن، دلگير جي وفات تي قطعه تاريخ لکندي، سندس فضل ۽ ڪمال متعلق هيئن فرمايو آهي: |
| جناب حافظ هارون صدر مجلس فضل |
| گل حديقه ’دانش‘ مه سپهر ذکا |
| به ذهن هندسه خوان به فهم حکمت دان |
| به عقل پير، بدل نوجوان، به طبع رسا |
| چنان رفيع خيالي که در معارج نظم |
| گذشت پايئه اشعارش از شرِ شعريٰ |
| نظر به شعر خوشش نظم شاعران جهان |
| همان مقابلهء قطره ايست با دريا |
| به بحر نثر چنان بود فکر او غواص |
| که ميکشيد بيک غوطه صد دُرِ يکتا |
| به خط خوب ز امثال آنچنان فائق |
| که کس نپخت خيال سويتش اصلا |
| [1] ”هديه اسديه“ علامه فدا جي تصنيف آهي، جا ٽن جلدن ۾ آهي. هن ۾ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جن جي علم غيب متعلق بحث ڪيل آهي. |
|
|
|
|
| نثر نويسي |
| دلگير نثر به تمام سٺو لکندو هو. انشاءَ پردازيءَ ۾ ته کيس ڪمال حاصل هو. خاندانن جا خط پٽ لکڻ ۽ شادين مرادين جي دعوتنامن جي مسودن ٺاهڻ ۾ وڏو ملڪو حاصل هوس. سندس سنڌي نثر جا نمونا ڪونه ٿا ملن، باقي فارسيءَ ۾ ٽي دعوتناما اسان پنهنجي فارسي مقدمي ۾ پيش ڪيا آهن. انهيءَ محنت ۽ دماغ سوزيءَ جي باوجود هميشه مفلسيءَ جي حالت ۾ گذاريندو هو ۽ هميشه روزگار ناهموار جي شڪايت رهندي هيس. |
| تحريڪ خلافت ۾ دلگير جو حصو |
| 1914ع واريءَ جنگ ۾ جيتوڻيڪ هندستان جي مسلمانن نهايت وڏي ڪوشش ڪئي ته ترڪي غير جانبدار رهي. مولانا محمد علي جوهر ۽ ڊاڪٽر انصاري وغيره ترڪيءَ جي ارباب اختيار کي ان لاءِ تارون موڪليون، مگر ترڪي، انگريزن جي خلاف جرمنيءَ ۽ آسٽريليا جو ساٿ ڏنو. جنگ ۾ انگريز فتحياب ٿيا. آخرڪار هندستان جي مسلمانن حڪومت برطانيا کان وعدو ورتو ته ترڪيءَ جي خلافت قائم رهندي ۽ مسلمانن جي مقدس جاين کي نقصان نه پهچايو ويندو. |
| جڏهن نومبر 1918ع ۾ جنگ ختم ٿي ته مسلمانن محسوس ڪيو ته خلافت جي مرڪز ترڪيءَ کي نقصان پهچندو. 1919ع ۾ جڏهن اتحادين (انگريزن، فرينچن، روسين ۽ امريڪن) ’صلح ڪانفرنس‘ ڪئي، تڏهن ان ۾ ترڪيءَ جي سلطنت کي تقسيم ڪيو ويو ۽ خلافت کي ڪاري ضرب هنئي وئي. |
| هندستان جي مسلمانن پنهنجي آواز کي مؤثر بنائڻ لاءِ جولاءِ 1919ع ۾ ’آل انڊيا خلافت ڪميٽي‘ قائم ڪئي، جنهن اهو مطالبو ڪيو ته خلافت کي بحال رکيو وڃي ۽ ترڪيءَ تي سخت شرط عائد نه ڪيا وڃن. حڪومت کي متاثر ڪرڻ لاءِ جابجا جلسا ڪيا ويا. سنڌ ۾ علامه اسد الله شاهه ٽکڙائيءَ جي ڪوششن سان تحريڪ خلافت کي وڏو زور وٺايو ويو. |
| انهيءَ دور ۾ ترڪ موالات جي تحريڪ عمل ۾ آئي ۽ انگريزن جي مال خريد ڪرڻ کان بائيڪاٽ ڪيو ويو. نه فقط اهو، پر ڪيترن مسلمانن ۽ هندن سرڪاري نوڪريون ڇڏي ڏنيون ۽ ڪيترا هندستاني هجرت ڪري ويا. دلگير جيتوڻيڪ هڪڙو مفلس ماڻهو هو ۽ سندس گذران به تنگ هو، پر قومي حميت ۽ غيرت منجهس تونگرن کان به وڌيڪ هئي ______ ”تونگري بدل است، نه بمال“. وٽس ٻيو انگريزي ڪپڙو وغيره ته ڪونه هو، البت حڪومت طرفان ملا مڪتب جي معلم جي حيثيت ۾ کيس سالانه گرانٽ ملندي هئي، جيڪا هن درياءَ دل مسڪين پنهنجي قوم تان قربان ڪري ڇڏي. دلگير جهڙي مسڪين ماڻهوءَ لاءِ اها هڪ وڏي امتحان جي گهڙي هئي، جنهن ۾ هو ڪامياب ٿيو ۽ قوم سندس انهيءَ قربانيءَ کي ڪڏهن به وساري ڪانه سگهندي. اسين هتي سندس انهيءَ استعفا جو نقل پيش ڪريون ٿا، جيڪا پاڻ سيڪنڊ اسسٽنٽ ڊپٽي انسپيڪٽر ملا اسڪولس لوور سنڌ کي موڪلي هئائين: |
| حيدرآباد جي عرض |
| ملان اسڪولس، لوور سنڌ |
| خدمت ۾ جناب سيڪنڊ اسسٽنٽ ڊپٽي انسپيڪٽر جنهن صورت ۾ اسان مسلمانن جي مرضيءَ موجب ترڪيءَ سان فيصلو نه ٿيو آهي، مذهب جي خلاف خليفته المسلمين جي اقتدار کي گهٽايو ويو آهي ۽ مقامات مقدسه خليفته المسلمين کان کسيا ويا آهن، تنهن صورت ۾ آئون پنهنجي اسلامي علمائن جي فتويٰ موجب سرڪار جي سالانه گرانٽ وٺڻ کان قطعي انڪار ٿو ڪريان ۽ هر طرح پاڻ کي بري الذمه ٿو رکان. اميد ته بغير گرانٽ وٺڻ جي آئون قومي ٻارن جي تعليم ڏيڻ ۾ اڳوڻي کان به وڌيڪ سرگرمي ڏيکاريندس. |
| فقط مورخه غره آگسٽ 1920ع |
| صحيح حافظ محمد هارون |
| معلم مدرسه ٽکڙ، تعلقو گوني |
|
|
|
|
| لباس، پوشاڪ، عادتون ۽ اخلاق |
| حافظ جي طبيعت نهايت رلڻي ملڻي هئي. پاڻ نهايت بذله سنج ۽ حاضر جواب هو. هميشه ڳنڍي واري گُليءَ ڏنل سفيد ڪپڙا پائيندو هو. سندس منهن ويڪرو ۽ رعبدار، اکيون وڏيون ۽ ڳاڙهيون هيون. سندس شاگرد سندس بيحد عزت به ڪندا هئا ۽ ڊڄندا به هئا. منهنجو وڏو ڀاءُ حافظ شاهه ننڍي هوندي وٽس پڙهندو هو. هو جڏهن به کيٽو ڪندو هو، تڏهن چوندا هئا ته حافظ هارون کي وٺي اچو ته هڪدم خاموش ٿي ويندو هو. اهو ئي حال سندس اڪثر شاگردن جو هو. |
| وفات |
| حافظ جي وفات نهايت پردرد ٿي. 1340هه ۾ کيس هڪ پٽ ڄائو، جنهن جو نالو غلام فاروق رکيائين ۽ پيار وچان کيس ’جَبَلي‘ به سڏيندو هو. قضا سان غلام فاروق بيمار ٿي پيو ۽ ٤ ذوالقعد ١٣٥٢هه ۾ وفات ڪري، پيءُ جي ڄڻ ڪمر ٽوڙي ويو. پوري چوٿين مهيني يعني ١١ ربيع الاول ١٣٥٣هه آچر جي ڏينهن منجهند جي مهل جيئن حافظ سعيد پور مان گهوڙي تي چڙهي گهر پهتو ۽ وهنجي سهنجي اڃا ماني تي ويٺو ئي مس ته کيس رت جي الٽي آئي ۽ جيسين طبيب پهچي، تيسين هن مفلس ۽ محزون جو روح عالم بالا ڏي پرواز ڪري ويو. کيس فقط هڪ نياڻي هئي، جا چند سال ٿيا گذاري وئي. |
| دلگير جي شاعري |
| ٽکڙ پنهنجي شاعرن ۽ اديبن جي ڪري ئي سڄيءَ سنڌ ۾ مشهور آهي. هن ڳوٺڙي جو ڪو اهڙو وارو به هو، جو هڪ ئي وقت اٺ ڏهه جليل القدر شاعر ۽ اديب موجود هوندا هئا. نو آموز شاعرن کي ٻئي ڪنهن پاسي استاد ڳولهڻ يا ڪنهن عالم سان صحبت ڪرڻ جي ڪابه مشڪلات پيش ڪانه هوندي هئي. استاد به اتي ته شاعر به اتي. سندن علمي ادبي رهاڻين جون هاڪون اڃا تائين پيون هُلن. ٽکڙ جي بوسيده در و ديوارن تي سندن ذوق ۽ شوق، فضل ۽ ڪمال جون شهادتون اڄ به ثبت آهن ۽ جيسين سنڌي زبان زنده رهندي، تيسين ٽکڙائي زنده رهندا. |
| هرگز نميرد آنکه دلش زنده شد بعشق |
| ثبت است بر جريده عالم دوام ما |
| محترم غلام محمد ”گرامي“ جي تحقيق موجب تاريخي طور ٽکڙ جي شاعريءَ کي سنڌي عشقيه شاعريءَ جو ابتدائي ۽ بنيادي، عروضي ڪلام چئجي ته ان ۾ ڪوبه وڌاءُ سمجهڻ نه گهرجي. |
| ٽکڙ ۾ ئي اول اول مشاعرا ٿيا، جن جي تقليد ۾ اها علمي چيز سنڌ جي ٻين وڏن شهرن جهڙوڪ لاڙڪاڻي، ٺٽي ۽ حيدرآباد تائين پهتي. اڄ ته هر هنڌ مشاعرا ئي مشاعرا آهن. |
| فارسيءَ ۽ اردوءَ جي تتبعي ۾ اول اول ٽکڙ جي شاعرن غزل لکيا. اهو ئي سبب آهي جو فارسي خيالات، جذبات، محاورات ۽ معاملات جو پورو پورو رنگ ٽکڙ جي شاعريءَ ۾ موجود آهي ۽ ڪم و بيش اهو ساڳيو رنگ سنڌ جي غزل گو شاعرن ۾ به مقبول رهندو آيو آهي. [1] |
| دلگير، ٽکڙ جي وچئين دور جو شاعر آهي ۽ انهيءَ دور کي جن ڏٺو، انهن مان سيد ميران محمد شاهه جو نالو قابل ذڪر آهي. سندس قول موجب دور ثانيءَ جا شاعر، قاضي اسد الله شاه، محمد حافظ شاه، محمد هاشم مخلص، حافظ هارون، حافظ بسمل، آغا حسين جان، محمد اسماعيل جان، عبدالستار جان، محمد عالم شاه، محمد خان غني وغيره وغيره آهن. |
| هن دور ۾ علم ۽ ادب جو درياءُ به سنڌو نديءَ جي لاهن چاڙهن سان گڏوگڏ هلندو رهيو، پر گهڻو عرصو ساوڻيءَ جي پور کي به پهچندو رهيو. اهو وقت نهايت لطف ۽ مزي جو هو. مقامي شاعرن جي شعر کي زياده شهرت ڳوٺ جي سريلن ڳائڻن بخشي. جهڙوڪ: عيسو، لونگ، موٽيو، ڀرو شيدي ۽ سومار مڱڻهار، جن جو سرپرست مرحوم حافظ شاهه هو، جو باقاعدي هنن کي الحان توڙي تلفظ جي تعليم به ڏيندو رهيو. قاضي اسدالله شاهه جيتوڻيڪ وڏو متشرع صاحب هو، مگر خوش الحانيءَ کي هو انسان جي روحاني راحت لاءِ ناگزير سمجهي اجازت ڏيندو هو. پاڻ ڳوٺ جو قاضي هو، پر خشڪ ملون نه هو. حتيٰ ڪه شادين تي دهل وڄائڻ جي به اجازت ڏني هئائين؛ تنهن ڪري ڳوٺ ۾ اڪثر رات جو مختلف اوطاقن ۾ خصوصًا حافظ شاهه جي اوطاق ۾ راڳ جي مجلس دير تائين هلندي هئي، جنهن ڪري ماڻهن ۾ راڳ سکڻ جو شوق پيدا ٿيو. |
| مطلب ته متوسطين جو دور ٽکڙ جي تاريخ جو هڪ زرين باب هو. مثلاً: هر سال پلن جي شڪار تي ٻيڙين ۾ چڙهي وڃبو هو، جتي تازن پڪل پلن ۽ پلاءُ سان گڏ شعر گوئيءَ جو چرچو به ڪشتين اندر هلندو رهندو هو. جي ڪنهن انبن جي موسم ۾ انبن کائڻ جي دعوت ڏني، ته به شعر و شاعري، نڪته سنجي ۽ موسيقيءَ جو دور هلندو هو. ساڳيءَ طرح سوئرن ۽ ڦاڙهن جي شڪار تي هر سياري وڃبو هو يا ساوڻيءَ ۾ گنجي ٽڪر جي سبز چوٽين تي چڙهي مُنگها ۽ مُرٽ کائي، پلر جو پاڪ پاڻي پي، ڌنارن جي دونهينِ تي ويهي، وري به ڪو نه ڪو ڪلام جهونگاريو ويندو هو. |
| ناظرين ڪرام محسوس ڪري سگهندا ته جنهن قطعهء ارض کي قدرت جون اهي سڀ نعمتون حاصل هونديون، ان جا باشندا ڇو نه پنهنجي دماغي قوت کي نظم جي صورت ۾ نروار ڪري سگهندا.[2] |
| انهن محفلن ۽ مجلسن ۾ حافظ محمد هارون به موجود رهندو هو ۽ سرگرميءَ سان حصو وٺندو هو. شاعري ته سندس آبائي ورثو هو ۽ وري جو هيترن شاعرن جي صحبت، في البديهه گوئي جو رواج، چٽا ڀيٽيءَ جو شوق، تنهن ته هيڪاري سندس طبيعت کي چمڪائي ڇڏيو. شاعرن جو اهو قلمبند ٿيل ڪلام، اهي في البديهه مشاعرا، زماني جي اٿل پٿل ڪري خبر ناهي ڪهڙي اهڏ ۾ اچي ويا! فقط ڳالهيون وڃي رهيون آهن ۽ چند مثال زباني طور ياد! |
| هڪ دفعي صبح جو سوير جيئن مخلص بازار جي وڏي چوڪ ۾ آيو، تيئن ڏٺائين ته ماڻهن جي اها چهل پهل آهي ئي ڪانه ۽ پريان دلگير بيٺل هو. مٿس نظر پوندي مخلص چيو ته: |
| اڙي يارو! سبب ڪهڙي وسي[3] ويران ٿي ڏسجي. |
| دلگير هڪدم گره ملائي: |
| خدا جي خلق جنهن ۾ جابجا حيران ٿي ڏسجي. |
| پوءِ اڌ ڪلاڪ تائين پاڻ ۾ ڏي وٺ ڪندا رهيا. |
| ٻئي دفعي مخلص طرح ڏني: |
| وئي هلي نيٺ آبرو منهنجي |
| دلگير في البديهه چيو: |
| ملڪ ۾ آه گفتگو منهنجي، شهر ۾ آه جستجو منهنجي، |
| عشق بازي ۾ يار جي، هيهات!، وئي هلي نيٺ آبرو منهنجي |
| دلگير جي ڪلام تي هڪ نظر |
| دلگير جو ڪو مرتب ديوان يا ڪو بياض باوجود ڪوشش جي مون کي هٿ ڪونه آيو، فقط پارينه پنن ۽ بوسيده ورقن تان ذريون پرزيون چونڊي، هي ڪلام ناظرين جي خدمت ۾ پيش ڪري رهيو آهيان. اهو ڪلام جيتوڻيڪ تمام گهٽ آهي، مگر مطالعي ڪرڻ سان شاعر جي مقام جي خبر پئجي سگهندي. |
| جنوري 1961ع ۾ ميرپور بٺوري جي ادبي ڪانفرنس جي موقعي تي سنڌ جي محقق ۽ مؤرخ محترم سيد حسام الدين راشديءَ پنهنجي گفتگوءَ ۾ فرمايو ته: ”ٽکڙ سنڌ جو شيراز آهي.“ شاهه صاحب جي راءِ وزن رکي ٿي ۽ منهنجي ناقص سمجهه موجب دلگير انهيءَ شيراز جو قاني آهي. سندس ڪلام ۾ بي پناه رواني آهي_____ بندش، پختگي، شستگي ۽ سلاست سندس شعر جي جان؛ حسن الفاظ ۽ حسن معاني سندس شعر جو سينگار؛ سهڻيون ترڪيبون، محاورا، استعارا ۽ ڪنايا سندس ڪلام جي زينت آهن. سندس ڪلام انهيءَ دور جي مروج عروضي غلطين کان اڪثر خالي آهي. عربي ۽ فارسي لفظن جي صحت، حرڪات ۽ سڪنات جو خيال ۽ اڪثر صحيح استعمال سندس ڪلام ۾ بدرجئه اتم موجود آهن. غربت ۽ گذر جي تنگي، غم ۽ حزن سندس دل ۾ رقت پيدا ڪئي ۽ سندس ڪلام کي سوز وگداز بخشيو. کيس پنهنجي مقام جي خبر هئي ۽ ان جي دعويٰ به ڪيائين ۽ مقابلي لاءِ ٻين کي للڪاريائين. پاڻ کي مخاطب ٿي چيائين: |
| شعر گوئي ۾ تو اڄ جادو فني ڪي اختيار، |
| جنهن کي ڪا دعويٰ هجي، هيءَ گوءِ هي ميدان تيار! |
| دلگير واقعي شاعريءَ جي ميدان جو مانجهي مرد هو ۽ مٿئين شعر کي فقط شاعرانه تعلي نه سمجهڻ گهرجي. |
| دلگير جي ڪلام کي اسين قطعه تاريخن، غزلن، قومي ۽ ٻين نظمن ۾ ورهائي سگهون ٿا. |
| قطعه تاريخون |
| دلگير قطعه تاريخون اڪثر فارسيءَ ۾ چيون آهن ۽ ڪجهه سنڌي ۾ به آهن. انهن تاريخن ۾ اڪثر قصيدي جي ڪلاسيڪي قانونن جي پيروي ڪئي اٿس. انهن ۾ قصيدي جا حصا نسيب (تشبيب) گريز، مديحه يا حزنيه ۽ دعائيه وغيره سڀ موجود آهن. سندس تشبيهون اڪثر بلند ۽ نازڪ خياليءَ جون آئينه دار آهن. ڪٿي ڪٿي مروج ۽ موزون انگريزي لفظ به استعمال ڪري ٿيو، جيئن ڪائونسل وغيره. آقا محمد اسماعيل جان جي فرزند جي ولادت تي لکيل سندس قصيدي جي تشبيب مان چند بيت پيش ڪجن ٿا، جيڪي شاعرانه خوبين سان آراسته پيراسته آهن: |
| نحمد الرب هو الآخر و هو الاول |
| نشکر الهق هو المنعم و هو المفضل |
| ويو اٿي فوجِ خزان جو چمنستان مان هجوم |
| باغ ۾ ويٺي وري شاهه صبا جي ڪؤنسل |
| غنچـهء دل کي ڪيو بادِ بهاري خندان |
| اڄ وري جوش ۾ ٿيو فضلِ خدا عزوجل |
| جوشش نشو ونما باغِ مواليد ۾ آه |
| سبز تر آبِ عناصر کان ٿي اڄ ڪشت امل |
| شام جو عڪسِ شفق تختهء سنبل تي پيو |
| شوخيء سرخيء لب جو ٿيو مسي تي عمل |
| ڪٿي سنبل جي سياهي ڪٿي سوسن جي بهار |
| نو عروسانِ چمن ۾ ٿيو مسي ۽ ڪجل |
| راغ اڄ آهه ٿيو گلبانگِ طرب جو مخرج |
| باغ پڻ آهه ٿيو گلگشت صبا جو مدخل |
| سجدهء شڪر ۾ پئي هر سرِ شاخِ اميد |
| سبحهء شڪر ۾ پيو هر لبِ گلبرگ امل |
| موجهء بحر تي ٿيو ڪاڪل پيچان جو گمان |
| سطحهء نحر تي ٿي آبء روان جي ململ |
| جهڙا قصيدي ۾ سندس قلم مان مسرت ۽ بهجت جا موتي ٿا نڪرن، اهڙا ئي مرثيي ۾ حزن ۽ الم جا هيرا ٿا ٽپڪن. مثلاً سيد محمد ڪامل شاهه جي نوجوان فرزند، محمد عادل شاهه جي وفات تي لکيل مرثيي جا ٻه بند ملاحظه هجن: |
| هي ڪير دار فنا کان ويو ادا افسوس |
| هي ڪنهن جي داغِ الم دل تي زخم ڪيا افسوس |
| هي ڪنهن جي رحلت کان چاڪ اڄ چڪيا افسوس |
| هي ڪنهن جي موت ڪيو حشر اڄ بپا افسوس |
| هي ڪنهن جي لاءِ ٿيا نوحه خوان خاص ۽ عام |
| هي ڪنهن جي موت کان ٿيو آهه هر بشر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان آهي ٿيو اندر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان سيني ۾ ٿيو جگر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان ٿيو آهه سارو گهر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان پهلو ۾ دل ٿي بي آرام. |
| غزل |
| جيئن پڙهندڙن کي معلوم ٿيندو، دلگير جا هن مجموعي ۾ فقط ٽي غزل آهن، جن مان به ٻه نامڪمل آهن. افسوس آهي ته اسين سندس ٻيا غزل هٿ ڪري نه سگهيا آهيون. جيتري قدر دلگير جي شاعرانه منزلت آهي، ان جي مقابلي ۾ غزلن جو اهو تعداد مشتي نمونهء خروار سمجهڻ گهرجي. |
| هنن غزلن ۾ رنگ تغزل ۽ تخيل موجود آهي ۽ سندس عاشقانه ڪلام تي ڪجهه نه ڪجهه روشني پئجي سگهي ٿي. هڪڙي غزل ۾ نهايت سادي، صاف ۽ سلوڻي سنڌي ڪم آندي اٿس. محاورن، تشبيهن ۽ تجنيس حرفيءَ سون تي سهاڳي جو ڪم ڪيو آهي. ٻه ٽي شعر ملاحظه هجن: |
| سڄڻ جي سڪ ۾ ويو سينو سڙي اڄ، |
| پرين ڌاران پيم ڳوڙها ڳڙي اڄ. |
| جدائيءَ جو جيئڻ ٿيو، تنگ دل ٿي، |
| گهنگهر گهاريان بنا تنهنجي گهڙي اڄ. |
| ٻَڌم ٻانڌاڻ توسان پيچ پختو، |
| ٿيس آءٌ ڪڙم ۾ ڪامل! ڪڙي اڄ. |
| نُڪون لاهي وهي ٿو نير نيڻين، |
| ڪري لائق اچج لالڻ! لڙي اڄ. |
| ٻئي غزل جا چند بيت پيش ڪجن ٿا، جيڪي حزن ۽ ملال، هجر ۽ فراق، پختگي، بندش، رواني، استعارن، ڪناين ۽ تخيل جا حامل آهن. زبان ڏکي ۽ فارسي آميز آهي ۽ غزل مشڪل زمين ۾ چيل آهي: |
| نه ميء پرست آهيان، نه باده خوار آهيان، |
| فقط شرابِ محبت جو خواستگار آهيان. |
| جگر ۽ قلب ۽ سيني ۾ منهنجي باه ٻري، |
| مثالِ شعلهء جواله شعله دار آهيان. |
| متاعِ عمرِ گرانمايه صرفِ سوز و گداز، |
| چشيده مزهء دردِ انتظار آهيان. |
| فدائي ديدِ تماشائي عڪسِ وجد انگيز، |
| مثالِ سرو لب آبِ جوئبار آهيان. |
| رفيقِ رهرو آواره خانمان برباد، |
| نشانِ منزلِ گم گشتئه ديار آهيان. |
| اسيرِ دام تالف، رهين حسرت و ياس، |
| بلا ڪشِ ستمِ دورِ روزگار آهيان. |
| دماغ چرخ تي دلگير ٿو رهي دائم، |
| جو ڪنهن جي واٽ ۾ پيو صورتِ غبار آهيان. |
| [1] ”تذڪرهء شعراءِ ٽکڙ“ مصنف اسد الله شاهه تقريظ ص19 |
| [2] ”تذڪره شعراءِ ٽکڙ“ ديباچو ص14_15 |
| [3] ٽکڙ جو اصلي نالو وسي ملوڪ شاهه آهي. |
|
|
|
|
| نظم |
| دلگير جو جيترو سنڌي ڪلام اسان کي هٿ آيو آهي، ان ۾ وڏو حصو نظمن جو آهي. مختلف نظم مختلف موضوعن تي مشتمل آهن. مجموعي طرح اسان سندس نظمن کي قومي، ناصحانه ۽ متفرقات ۾ ورهائي سگهون ٿا. |
| قومي نظم |
| پهرين عظيم جنگ کان اڳ هندستاني مسلمانن ۾ ملي تصور اڃا ايترو زور ڪونه ورتو هو. هندستاني فقط پنهنجي آزاديءَ لاءِ پاڻ پتوڙي رهيا هئا. ان سان گڏ درسي ڪتابن ۾ انگريز شهنشاهه لاءِ دعائون به اسين پڙهي چڪا آهيون. |
| اسان جي تون شهنشاهه کي سلامت رک خداوندا! |
| اهو نظم سنڌي اسڪولن ۾ تعليم ورتل هر هڪ سنڌي ٻار ان وقت ضرور پڙهيو هوندو. انهيءَ مان ائين سمجهڻ نه گهرجي ته شاعر ڪنهن جابر حڪمران جي سلامتيءَ لاءِ دل سان دعا گهري هوندي يا وري پڙهندڙ به ڪنهن راسخ عقيدي سان اها دعا پڙهي هوندي. پهرين عظيم جنگ ۾ جرمنيءَ شڪست کاڌي ۽ انگريز ڪامياب ٿيا. انهيءَ دور جو مشهور نظم: |
| ڪندو جنگ جرمن جڏو ڇا جهليندو |
| جتي ڪٿي ذوق شوق سان پڙهيو ويو. هندستانين انهيءَ فتح تي عارضي خوشي ملهائي. شعراءِ ڪرام به طبع آزمائي ڪئي ۽ مبارڪباديءَ جا نظم لکيا. دلگير به انهيءَ فتح جي خوشيءَ ۾ هيٺيون نظم جوڙيو: |
| مبارڪ ملڪ ۾ هر سو، ٿيو امن وامان آهي، |
| مظفر دشمن تي ٿيو شهِ هندوستان آهي. |
| جڏي جرمن کي پهتي اهڙي آخر خانه بربادي، |
| جو دنيا مان سندس ٿي محو ويو نام و نشان آهي. |
| بپا دشمن جي گهر ۾ آه اڄ شورِ قيامت ٿيو، |
| شهِ برطانيه عظميٰ جو بيشڪ شادمان آهي. |
| مبارڪ فتح ۽ نصرت اسان جي شاهه اعظم کي، |
| نصبِ دشمنان سڀ حسرت و آه و فغان آهي. |
| مبارڪ فتح اعظم هيءَ شهنشاه جارج پنجم کي، |
| سلامي جنهن جي در جو بحر وبر ٿيو بي گمان آهي. |
| مگر اهي خوشيون، مبارڪون ۽ دعائون عارضي هيون. ترڪيءَ جي خلافت جو شيرازو ٽٽي پيو. آفريڪا توڙي ايشيا ۾ مسلمان ملڪن کي ’ناني ورهائڻ واري ڏهٽا کائڻ وارا‘ وانگي هڪ هڪ ڪري غلام بنايو ويو. هندستان ۾ تحريڪ خلافت زور ورتو. ساڳين شاعرن مدح جي بجاءِ انگريزن جي ظلم وستم تي سخت احتجاج ڪيو ۽ مسلمانن جي مظلوميت تي مرثيا لکيا. دلگير به هڪ نظم لکيو جو نه فقط مرثيو آهي، پر ان ۾ طنز ۽ تنقيد به آهي ته مسلمانن کي سجاڳ ٿيڻ ۽ غلاميءَ جي زنجير ٽوڙڻ جي تلقين به آهي. سندس قومي عزت ۽ غيرت جو پورو پورو عڪس هن نظم ۾ موجود آهي. ان ۾ انگريزي مال استعمال ڪرڻ جي لاءِ سهڻي طنزيه انداز ۾ لکيو اٿس ۽ سرڪار جي خوشامدڙين کي به سخت ٽوڪيو اٿس. هي نظم ٻن حصن ۾ آهي: هڪ حصي ۾ جيڪي ٿي گذريو آهي، ان جو احوال آهي ۽ ٻئي حصي ۾ ان مصيبت مان ڇوٽڪاري حاصل ڪرڻ جو علاج آهي. ٻنهي حصن جا چند بند ملاحظه ڪجنِ: |
| اٿيو يورپ کان طوفان سخت اسلامي گلستان ۾، |
| مچائي باهه جنهن ماتم جي دنيا جي دل وجان ۾. |
| ”مراڪوءَ“ ساڻ ويو کاڄي، ’ٽريپولي‘ جو لقمو تر، |
| وڌئون ناپاڪ هٿڙا پير کوڙي باغِ ايران ۾. |
| ’عراق‘ و’ڪربلا‘ آيا مهذب چور يورپ جا، |
| وجهي غارت جو هٿ بيٺا ’عرب‘ جي ساز وسامان ۾. |
| عداوت دينِ احمد ۾ اٿي اڄ ’قوم عيسيٰ‘ جي، |
| مچائي شرڪ شورش خانه عرفان وايمان ۾. |
| ’فلسطين‘ ڪيو فنا آخر وفادارانِ انگلش جي، |
| پيو چورن جو هٿ قابو اچي صحنِ سليمان ۾. |
| خيال آهي اڃا مسجد کي پڻ گرجا بنائڻ جو، |
| وڄائيندا مگر ناقوس کي صحنِ سليمان ۾. |
| درد جو علاج |
| ٻڌايم دردِ دل آن کي مگر ان جي دوا گهرجي، |
| اوهان تي فرض ٿي آهي مسلمانو! غزا گهرجي. |
| اٿو قطعِ تعلق هٿ ۾ ساڳيو نسخهء نادر، |
| اوهان کي درد قوميءَ جي جي اڪسير شفا گهرجي. |
| لباسِ ڪفر ۾ ملبوس ۽ ايمان جي دعويٰ، |
| انهيءَ ايمان تنهنجي تي روئڻ صبح ومسا گهرجي. |
| نه ڏي دشمن کي طاقت تون، وٺي ڪپڙو ولايت جو، |
| رسول الله جي روضي جو ڪجهه دل ۾ حيا گهرجي. |
| نه وٺ دشمن کان ڪرسي، پوءِ ڀلي چاڙهين ڦاسيءَ تي، |
| صداقت اهڙي گهرجي، اهڙو ئي صبر ورضا گهرجي. |
| مگر محشر ۾ نيندين ساڻ پروانو ڳچي پائي، |
| انهيءَ اعزازِ سرڪاريءَ کي ڄاڻڻ ناروا گهرجي. |
| مسلمانيءَ جي دعويٰ ۽ ڊڄڻ ريڊنگِ ڪرزن [1] کان، |
| اوهان کي پنهنجي دل ۾ دمبدم خوفِ خدا گهرجي. |
| نصارن جي محبت ۽ پڙهين ڪلمو محمد تي! |
| نه ايءَ آهي مسلماني نه لائق اي ريا گهرجي. |
| اڳيان تنهنجي جي ڏيندا ٿا وڃن سر پيشوا تنهنجا، |
| وٺڻ توکي به لازم ٿيو انهن جو نقشِ پا گهرجي. |
| ندا مقتل ۾ ٿي آهي ”اچي ڪو مرد ميدان جو!“ |
| هلي دلگير ٿيو حاضر، ڇڏي سر ساه جو سانگو. |
| ناصحانه ڪلام |
| ناصحانه ڪلام ۾ دلگير جو رنگ ۽ نصيحت ڪرڻ جو ڍنگ نرالو آهي. پنهنجي وقت جي نوجوانن جي سستي ۽ ڪاهليءَ جو کيس احساس به آهي ۽ سندن جذبات ۽ خواهشات جي پروڙ به. هو هنن جو نفسياتي علاج ڪرڻ گهري ٿو ۽ پنهنجي هڪ نظم ۾ کين ٻڌائي ٿو ته ناموري، شهرت، قوت ۽ عظمت جا تمنائي عيش عشرت، تن پروري ۽ غفلت ۾ ڪونه گذاريندا آهن، پر اسان جي اها حالت آهي جو ڪريون ڪجهه ڪونه ٿا، باقي اميدون وڏيون ٿا رکون. ڀلا بنا جدوجهد ۽ سعيي جي ڪنهن کي مانُ ۽ مرتبو ملي ٿو؟ اسان جي بدحاليءَ ۾ نه تقدير جو ڏوه آهي ۽ نه وري قسمت جو انڌير، پر پنهنجي هٿن سان پنهنجي پير تي ڪهاڙو هنيو اٿئون: |
| ڳوليون ٿا اسين عيش کي ۽ ناموري پڻ |
| دولت به اسان کي ٿي کپي بي هنري پڻ |
| اعزاز ٿيو مطلوب ۽ بيهوده سري پڻ |
| آوارگي منظور ٿي ۽ راهبري پڻ |
| مقصود رفو آهي، مگر جامه دري پڻ |
| گر پستيء همت ٿي ته عالي نظري پڻ |
| اي ڳالهه نه ممڪن ٿي، نه امڪان ۾ آهي |
| ڊوڙن ٿا محالات پٺيان، چيلهه کي ساهي. |
| بي ڪوشش وبي جهد ثمر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي غوطه زني گنج گوهر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي خوف پيئڻ لقمهء تر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي جور ڪشي تاج وظفر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي محنت ۽ رنج جي زر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي ڪاوشِ جان، علم وهنر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| جي رتبهء والا جا سزاوار ٿين ٿا، |
| پهرين سي مصيبت جا طلبگار ٿين ٿا. |
| قسمت جي برائي، نه ٿيو تقدير سندو ڦير |
| خود پنهنجي هٿن ساڻ، ٿيو آهه هي انڌير |
| تحصيلِ فضائل ۾ جوانو! نه ڪريو دير |
| علمن جي ممالڪ کي فتحياب ڪريو سير |
| بزدل نه ٿيو آه ڪيو آن کي خدا شير |
| ڪُهسار جي هوءِ تابه ڪريو ان کي زبر زير |
| جولان ڪريو علم جي ميدان ۾ عزيزو! |
| آخر ٿيا اوهين قوم مسلمان ۾ عزيزو! |
| علم حاصل ڪرڻ لاءِ به نهايت سهڻي پيرايي ۾ تلقين ٿو ڪري. علم جي دولت جا فائدا ۽ بي علميءَ جا نقصان، سهڻن خيالن ۽ دليلن سان پيس ڪري ٿو ۽ انهيءَ خشڪ مضمون کي شاعرانه نازڪ خياليءَ سان سينگاري، اهڙو ته دلنشين بنايو ڇڏيو، جو پڙهندڙ بي اختيار واه واه ڪريو اٿي. ٻولي پختي مگر مشڪل آهي ۽ سنڌي زبان جي لحاظ سان هن نظم ۾ ڪيترا نوان عربي ۽ فارسي لفظ استعمال ڪيا ويا آهن، جي عام ماڻهن لاءِ سمجهڻ البت مشڪل آهن. هن نظم ”آفتابِ اعظم“ مان چند بند پيش ڪجن ٿا: |
| روشن ٿيو جهان ۾ جڏهن آفتابِ علم |
| کوليو جڏهن دبير ازل جي ڪتابِ علم |
| مفتوح ٿيو زماني ۾ جنهن وقت بابِ علم |
| قدرت جڏهن ڪئي دلِ انسان منابِ علم |
| پيدا ٿيو نورِ علم بشر جي دماغ ۾ |
| الله ڪيو فروغِ عطا ان چراغ ۾. |
| دريا جي ٿيو بشر ته انهيءَ جو گهر ٿيو علم |
| ذاتِ بشر چمن ته شجرِ برور ٿيو علم |
| انسان جي شجر ته انهيءَ جو ثمر ٿيو علم |
| جي آدمي ٿيو چشم ته ان ۾ نظر ٿيو علم |
| باعلم هوءِ ته نيڪ ۽ پڻ باصفا ٿئي |
| بي علم هوءِ ته آدم انسان ڇا ٿئي! |
| بي علم بي فروغ اگر رشڪِ حور آهه |
| جي علم هوءِ ته رازِ نهان جو ظهور آهه |
| ديجورِ جهل علم جي، پرتوَ کان دور آهه |
| اکين جو نور، قلب و جگر جو سرور آهه |
| بي علم خوش خصال ۽ جي بافراغ آهه |
| هڪ گهر عجيب آهه ته او بي چراغ آهه |
| انسان انڌو، جي ناهه انهيءَ ۾ ڪو نور علم |
| اکيون کليون بشر جون، جڏهن ٿيو ظهورِ علم |
| راحت ۽ عيش آه جي آهي حضورِ علم |
| لطفِ دوام آهه، جي آهي سرور علم |
| لاشڪ ٿيو جهل شعني ۽ ٿيو علم زين آهه |
| چشم بشر ٿي، علم جي سرتي جا عين آهه |
| واقف ٿيو جو هدايتِ ’لو کان صين‘ کان |
| او منجهه عرب هجي ته پڙهي علم چين کان |
| بيسڪ وٺي تمتع دنيا ۽ دين کان |
| جو علم کي پڙهي وڃي ڪوشش يقين کان |
| پهچائي سڀ کي علم معلا مقام ۾ |
| دلگير جو چوڻ هي ٿيو آخر ڪلام ۾ |
| ناصحانه نظمن کان سواءِ دلگير جا ٻيا به نظم آهن، جي ڪنهن نه ڪنهن موضوع تي لکيا اٿس. مثلاً ”صبح بهار يا بهارِ صبح“، ”رات جي بات“، ”نظارهء گورستان“ وغيره. اهي نظم، بندي جي نظر ۾ سنڌيءَ جي بهترين نظمن ۾ شمار ڪري سگهجن ٿا، ڇا ٻوليءَ جي پختگيءَ جي لحاظ کان ۽ ڇا تخيل، رواني ۽ سلاست ۽ بندش جي لحاظ سان. محاورا، ترڪيبون، تشبيهون، استعارا ۽ ڪنايا وغيره نظمن کي نهايت سلوڻو بنائين ٿا. |
| ”صبحِ بهار“ ۾ مئي و مستي، موج ۽ مسرت، باغ وراغ، گل وبلبل جا راز ونياز، رندن ۽ مستن جون رمزون ۽ ان کان سواءِ منظر نگاريءَ جو بهترين نمونو پيش ڪيو ويو آهي. چند شعر پيشِ خذمت آهن: |
| بهار صبح جي آهي ڏنو پيامِ نشاط |
| چمن ۾ آه نئين سر ٿيو اهتمامِ نشاط |
| ترانه سنج ٿيا شاخن تي طرائرانِ چمن |
| ادب سين غنچه ڏني اڄ صلائ عامِ نشاط |
| نسيمِ صبح چمن ۾ ڦري ٿي متوالي |
| شميمِ گل کان معطر ٿيو مشامِ نشاط |
| سوار نڪهتِ گل ٿي هوا جي مرڪب تي |
| ڪڏائي خوب سمندِ سبڪ خرامِ نشاط |
| بياضِ روي چمن، ياڪ جوش بوئي بهار |
| سوادِ گيسوئ سنبل ٿيو ياڪ شامِ نشاط |
| فلڪ تي باده ڪشن لاءِ هئن چوي خورشيد |
| ’شرابِ ناب صبوحي کان پر ٿيو جامِ نشاط‘ |
| پيو پيو جو نه دائم رهي ٿو وقتِ بهار |
| بهارِ عمر ڪٿي آهه، ڪٿ قيامِ نشاط |
| پيو پيو جو نه دائم رهي ٿي موسم گل |
| صدائي عيش ڪٿي آهه، ڪٿي بيامِ نشاط |
| سڄي جهان کي سيراب تو ڪيو ساقي! |
| رهان ٿو بزمِ طرب ۾ مان تشنه ڪام نشاط |
| مريد پير مغان جو به آهي هي ’هارون‘ |
| ڪرم سان ڪر تون عطا ان کي هڪڙو جامِ نشاط |
| ’رات جي بات‘ ۾ دلگير تصور جي وسيلي رات ۾ جيڪا چڱائي يا برائي، عيش وعشرت، زهد وعبادت، چوري چڪاري ٿئي ٿي، اها ڏٺي ۽ انهن کي سهڻي نموني سان قلمبند ڪيو. رات جو ڇا ڇا ٿئي ٿو؟ اهو ملاحظه ڪريو. هي نظم دلگير، سيد شاهنواز شاهه ٽکڙائيءَ جي نالي ۾ لکي، جا 3 نومبر 1906ع ۾ ”الحق اخبار“ ۾ ڇپي: |
| رات جو وقت ٿيو مخلوق جي آسائش جو |
| رات جو وقت خيالات جي آرائش جو |
| رات جو وقت خرابات جي افزائش جو |
| رات جو وقت ٿيو ظلمات جي زيبائش جو |
| ساعتِ امن و سڪون به رمز و اشارات جو وقت |
| طاعتِ رب علا، حمد و مناجات جو وقت. |
| رات جو وقت زهي وصلِ دلارا جي گهڙي |
| عرض معروض جي، اظهار تمنا جي گهڙي |
| تاب، تسڪين، تسلي ۽ مدارا جي گهڙي |
| مهر و الطاف ومروت جي، مداوا جي گهڙي |
| ان جي قسمت ٿي چڱي جنهن کي هيءَ سوغات ملي |
| اُو چڱو جنهن کي سدا وصل سندي رات ملي |
| چور رهزن جي سبب وجهِ طرب رات جو وقت |
| قلب فاسق جي شرارت جو سبب رات جو وقت |
| فاجرن کي سببِ لهو ولعب رات جو وقت |
| بهرِ بيمار دمِ رنج وتعب رات جو وقت |
| رات ڪاريءَ کان ذرو ڪين جي زنهار ڊڄن |
| پردهء شب ۾ بديءَ کان نٿا بدڪار ڊڄن |
| رات جو وقت تضرع جو پريشانيءَ جو |
| دولتِ زهد، رضايت جي نگهبانيءَ جو |
| فڪر جو، خوض جو، خلوت جو، ثنا خوانيءَ جو |
| ذڪر جو، قلبِ منور جي درخشانيءَ جو |
| ڪن رياڪار سڄو ڏينهن ريا جون ڳالهيون |
| رات جو مردِ خدا ڪن ٿا خدا جون ڳالهيون |
| نظارهء گورستان |
| موت وڏن وڏن مانجهي مردن جو مؤ ۽ مستي وڃايو ڇڏي. شاهه ۽ گدا، فاسق ۽ فاجر، عابد ۽ زاهد، وڏا وڏا جابر سلطان جڏهن موت جي بي رحم چنبن ۾ اچيو وڃن، تڏهن سڀ هڪجهڙا آهن. دنيا مان ناڪام هٿين خالي هليا وڃن. پوءِ خاڪ سان سندن واسطو آهي ۽ آخرڪار خاڪ ٿيو وڃن. سندن شان شوڪت، رعب ۽ دٻدٻو، سڀ خواب وخيال ٿيو وڃي. نه اوهي نه واهي نه پڇڻ وارو نه ڳاڇن وارو. هڪ رقيق دل جڏهن اها ڳالهه سوچي ٿي، تڏهن درد ۽ رنج مان رڙيون ڪريو اٿي. هي نظم به حافظ صاحب جي تصورات جو هڪ بيش بها خزانو آهي. دنيا جي عظيم شخصيتن کي تصور جي اک سان ڏٺو اٿس ۽ هڪ قبرستان ۾ بي يار ومددگار اهل ممات تي نظر ڪئي اٿس. خود پاڻ به مهجور هو. عزيزن قريبن جي وفات، اڪيلي پٽ جو بي مهلو موت سندس اڳيان هئا. قلم ۽ خيال سندس قبضي ۾ هئا. نظم درد ۽ حسرت مان ٻڏي نڪتو. موضوع ڪيئن نباهيو اٿس؟ سو ملاحظه ڪريو. آخري بند بي مثال آهي ۽ هڪ مجبور ۽ مجهور، يارن ۽ دوستن، مٽن ۽ مائٽن کان وڇڙيل شخص جي حالت جو دردناڪ بيان ڪيڏي نه مؤثر نموني ۾ ڪيو ويو آهي. اهو پڙهندڙ پاڻ محسوس ڪري سگهندا: |
| ٿيو پيشِ نظر هڪ جهنگل ۾ ميدان ڪو گور غريبان جو |
| هو رتبهء درجه ات يڪسان محتاج و گدا ۽ سلطان جو |
| هو رستم خاڪ تي پيو بيڪس، ڪجهه زور نه سام و نريمان جو |
| ات خيل و خدم ڪجهه ڀي ته نه هو فعفور ۽ قيصر خاقان جو |
| ڪجهه ٽڪرا سنگ لحد جا هئا، ڪجهه جسم جون هيون هڏيون باقي |
| هو تن جو نظارو ياس افزا، جي دور فلڪ ڇڏيون باقي |
| هڪ قبر ۾ حسن جي ديوي هئي، پر بستر خاڪ بنايل هوس |
| گل شمع جمال ٿي ويئي بلڪل، اونداهيءَ ۾ گهر ڇانيل هوس |
| احباب و عزيز قريبن مان، ڪو ساڻ نه لڪل آيل هوس |
| سر تي جي هيس چادر خاڪي، پڻ خاڪ تي تڪيو لڳايل هوس |
| هن ياس ڧۏٔ تنهائي ۾، ڪو ڪنهن کي نٿي آرام آيو |
| مرحوم چئين تان شفقت ڪئين، جي ياد ۾ ڪنهن کي نام آيو |
| هڪ غار محلِ دارا هو، هڪ قبر هئي تختِ اسڪندر |
| هڪ مدفن جهڙو تهڙو هو، فرعون جو هو بي سامان گهر |
| شداد پيل هو خاڪ مٿي، سيني تي لحد جو پيل پٿر |
| نمرود جو تاج و تخت ڪٿي، تَنَ تي نه ڪفن جي هئي چادر |
| هڪ قبر مان آئي مون کي ندا، آثارِ جهانگيري مان آهيان |
| هو نورجهان جو مدفن ڏس، دربارِ جهانگيري مان آهيان |
| هر چيز جهانِ فاني جي، هڪ روز ٿي ويندي يار فنا |
| هر مهرخ ويندو خاڪ ۾ گڏجي، ٿيندو ڏسجو ڇا مان ڇا! |
| سڀ نقش ته ويندا جهٽ مٽجي ۽ ظاهر رهندي ذات خدا |
| ۽ صُور وڄڻ سان مٽي، پاڻي، باهه، هوا ٿي ويندا هوا |
| ان وقت وڄندو نقارو، آواز ۾ جنهن جي هيبت آهه |
| سڀني کي چوندو سڀ جو مالڪ، ڪنهن جي اڄ ته حڪومت آهه |
| هن ميدان ۾ هڪ يار ڏٺم، جنهن زار رنو ٿي خسته جگر |
| لرزي ٿي زمين قبرستان جي، هو آه و فغان ۾ ان جي اثر |
| پوءِ مون کي ڏسي هن طرح چيئين، قبرون ڪي ڏيکاري ات ظاهر |
| هي پيءُ هوءَ امان، هوءَ ڀيڻ ۽ ڀاءُ، هوءَ زال اٿم، هو نورِ نظر |
| غم دل ۾ مرڻ جو ڪين اٿم، ايندو جو منهنجو پڻ وارو |
| پر هاءِ فراقِ يار گران، ان ڳالهه وڌو ٿم هي ڳارو |
| بندي پنهنجي عقل ۽ فهم سارو دلگير جي ڪلام تي تبصرو ڪيو آهي ۽ جيتري قدر سندس سوانح جو احوال مليو، اهو پيش ڪيو اٿم. وڌيڪ پڙهندڙن ۽ دلگير جي وچ ۾ حائل نه ٿيندي، پنهنجي مقدمي کي هتي ختم ٿو ڪريان. اميد ته هن بلند پايه شاعر جو ڪلام هر باذوق پڙهندڙ جي دل تي پنهنجو گهرو اثر ڇڏيندو. |
| بيخود حسيني |
| سنڌ يونيورسٽي، حيدرآباد |
| مئي 1963ع |
| مسلمانيءَ جي دعويٰ ۽ ڊڄڻ ريڊنگِ ڪرزن [1] |
|
|
|
|
| آقا محمد اسماعيل جان ’روشن‘ جي فرزند جي ولادت تي: |
| نحمد الرب هو الآخر وهو الاول |
| نشکر الحق هو المنعم وهو المفضل |
| خالق الخلق ڪيو ڪل عدم مان ايجاد |
| جن، انسان، ملڪ، حور، پري، جهنگ، جبل |
| نور پنهنجي مان ڪيئن پاڪ پيمبر پيدا |
| هادي هر دو جهان، مهرابد، ماهِ ازل |
| هو نبي جنهن جي نبوت کان وڌيو علم هُدا |
| هو نبي، جنهن جي رسالت کان گهٽيو جور جهل |
| هو نبي ٿيو جڏهن تنسيخ ملل لئي پيدا |
| پيا ڪِري هيبت ميلاد کان ڪسريٰ جا محل |
| آل ان جو، جنهن ڪيو فتح درِ بدر وحنين |
| ان جا اصحاب، ڀڳو جن سرِ عزا وهبل |
| ويو اٿي فوجِ خزان جو چمنستان مان هجوم |
| باغ ۾ ويٺي وري شاهه صبا جي ڪؤنسل |
| غنچـهء دل کي ڪيو بادِ بهاري خندان |
| اڄ وري جوش ۾ ٿيو فضلِ خدا عزوجل |
| چمنِ لاله ۾ جي نحلِ عسل هوند اچي |
| جلد افيون جي تلخي ٿئي حلاوت سان ٻڌل |
| جوشش نشو و نما باغِ مواليد ۾ آه |
| سبز تر آبِ عناصر کان ٿي اڄ ڪشت امل |
| چيو ”عرفي“ به انهيءَ جوش نمو جي حق ۾ |
| ”مي نه گنجد بصراحي و صراحي به بغل“ |
| دست اقبال سعادت جي سا قوت پاتي |
| جنهن کان منحوسيِ ادبار جو شانو ٿيو شل |
| جلوهء [1] روز کان رنگ شبء يلدا بدليو |
| شام جو عڪسِ شفق تختهء سنبل تي پيو |
| شوخيء سرخيء لب جو ٿيو مسي تي عمل |
| ڪٿي سنبل جي سياهي ڪٿي سوسن جي بهار |
| نو عروسانِ چمن ۾ ٿيو مسي ۽ ڪجل |
| راغ اڄ آهه ٿيو گلبانگِ طرب جو مخرج |
| باغ پڻ آهه ٿيو گلگشت صبا جو مدخل |
| سجدهء شڪر ۾ پئي هر سرِ شاخِ اميد |
| سبحهء شڪر ۾ پيو هر لبِ گلبرگ امل |
| موجهء بحر تي ٿيو ڪاڪل پيچان جو گمان |
| سطحهء نحر تي ٿي آبِ روان جي ململ |
| جا بجا خوب ڪيو ڇڻڪار سو سقائي سحاب |
| جنهن کان ٿيو غيرتِ گلزار ته هردشت وجبل |
| سعدِ ذابح جو سو نوراني اثر اڄ پکڙيو |
| جنهن کان ڪافور ٿي وئي تيرگي نحس زحل |
| باغ ميلاد ۾ ٿا ڏين مبارڪبادي |
| بلبل و صلصل و طوطي و تذرو و ڪوول |
| آيو اڄ گلشنِ ميلاد جو نو گلِ خندان |
| نونهالِ چمنِ دولتِ اقبال جو ڦل |
| جلوه آرا ٿيو عالم ۾ به وقتِ مسعود |
| پردهء ابرِ مشيمه مان مهِ برج حمل |
| بطنِ غيبي مان ڪري حجلهء عالم ۾ ظهور |
| آيو فرزندِ قوي طالع، با بختِ اجل |
| نام مولود جو مسعود ٿيو عبدالحق |
| حفظ ۾ حق جي سدا هوءِ نظر بد کان بچل |
| قمريون جوشِ مسرت کان ٿيون نغمهِ سرا |
| بلبلين ذوقِ خوشي مان پڙهيا مدحت جا غزل |
| خير و برڪت جو وجود آيو مبارڪ اهڙو |
| جنهن کان آفات لٿا ۽ ٿي ويا محو خلل |
| هن جي ڄاپڻ کان زماني کي سعادت پهتي |
| پڻ پئي شومي طالع جي عمل ۾ هلچل |
| هن جي انوارِ ولادت کان جهان ۾ هر سو |
| ظلمتِ رنج ٿي وئي نورِ مسرت سان مٽيل |
| باغ ۾ حضرتِ ”روشن“ جي بهاري آئي |
| ڪيو عطا جنهن کي هي فرزند خدا عزوجل |
| خير و خوبي سان کليو گلشنِ اسماعيلي |
| شاخِ پرُنور ولادت ۾ لڳو نور جو ڦل |
| بختِ مسعود سان دنيا ۾ ٿيو جلوه آرا |
| هن جي آمد کان نحوست جو نشان ٿيو نڪتل |
| تا ابد ڇو نه ٿئي زائچو هن جو اسعد |
| سعدِ اڪبر جي نظر هن تي پئي روزِ ازل |
| آيو اڄ خشڪ لبِ جو ۾ خوشيءَ جو پاڻي |
| ڇانئيو چرخِ ملامت تي خوشي جو بادل |
| لوحهء جان تي لکيو نقشِ گلِ باغ و بهار، |
| صفحہء دل تان مٽيو حرفِ غم و رنج و ملل |
| حاسدن جي نظرِ بد کان بصد عزو جلال |
| حفظ ۾ پنهنجي رکي تنهنجي خداوندِ اجل |
| عافيت سان ۽ صحت ساڻ سلامت شل هوءِ |
| پڻ رهن ان کان پري درد ۽ امراض وعلل |
| امن و صحتوري، خيريت و خير سان شال، |
| عمر طبعي به ڌڻي ڏيس ۽ پڻ علم و عمل |
| پڻ نه پئي ان تي ڪڏهن ديو پريءَ جو سايو |
| ۽ نه آسيب کان هرگز ڪو رسي کيس خلل |
| سڀ رهن اهل حسد حرف تغير جي طرح |
| اجوف و ناقص و مهموز مثال و مهمل |
| شاد آباد هجي والدِ ماجد ان جو |
| جنهنجو مشڪل سان ملي سگهندو ڪو دنيا ۾ مثل |
| گوهر کانِ تقا، لولوي درياي هدا، |
| وارثِ علمِ نبي، عالمِ اسباب و علل |
| جد امجد کي سندس هوءِ مبارڪبادي، |
| جنهن جي تعريف ڪرڻ آهه ڀلو زور عمل |
| بزمِ عرفان ۽ ايقان سندو صدر نشين |
| علم ۾ بحرِ روان، حلم ۾ همپائي جبل |
| حاجي و عالم و دانائي علومِ باطن |
| خضرِ سرچشمهء ارشاد و سالڪ ڪمل |
| واقفِ نڪتهء و علامِ مضامينِ ادق، |
| ڪاشفِ عقدهء و حلالِ ڪلامِ معضل |
| وارثِ علم رسل، هادي ڪل، شمع رشاد |
| حامي سنت پڻ ماهرِ اديان و ملل |
| يا خدا هون هي سڀ امن ۾ تنهنجي مامون |
| آل اولاد سان آفاتِ سماوي کان بچل |
| سڀ سندس دوست رهن شاد ۽ خندان چون گل |
| دل ۾ دشمن کي سندن هونِ سدا خار لڳل |
| سال تاريخ ولادت جو جڏهن فڪر ڪيم |
| هاتفِ غيب هي ارشاد ڪيو از روئي جمل |
| بسرِ بهجت چيئن تاريخ ولادت جي عجيب |
| جلد لک آئينهء حسن گلِ باغِ ملل |
| ١٣٤١=٣×١٣٣٩ |
| خلف فائق نورِ دل قلب و ديده [2] |
| ١٣٤١=٢×1343 |
| سر بلا جي کي ڪپي مصرع بي مثل بدل |
| آهه ”دلگير“ جي هر وقت دعا صبح و مسا |
| زندگي خضر جي ڏي ان کي خدا عزوجل |
| شر و آفات کان محفوظ ۽ مامون رهي، |
| اها آخر ۾ دعا آهه اها منجهه اول. |
| [1] مصرع ثاني ملي نه سگهي. |
| [2] مصرع وزن ۾ پوري نه آهي. صحيح پڙهڻي هٿ اچي نه سگهي. |
|
|
|
|
| شيخ غلام محمد عليپور واري جي فرزند جي ولادت تي: |
| وٺي فلڪ تان بشارت سروشِ غيب آيو |
| ته اڄ جهان ۾ خوشي جو پيام پهچايو |
| سڪايلن جي لٿي سر تان انتظار جي رات |
| هزار شڪر وڌو صبح وصل جو سايو |
| اسان جي دوست جي سانڍيل اميد ٿي پوري |
| نسيمِ لطف سندس دل جو باغ برسايو |
| ٿيس مبارڪ فرزند نيڪ فال نصيب |
| جنهن جي سڪل ڏسي شمس پاڻ شرمايو |
| ڪرم سان قادر ڪي بخش بيشمار مٿس |
| عطا محمد سان ان جي منهن کي مرڪايو |
| خدا ڪري ته ٿئي ان کي عمر خضر نصيب |
| مليس علم و فضيلت ۾ معنوي مايو |
| وجود ان جو ٿئي سعد سڀ عزيزن تي |
| بلند رتبه هما کان سندس ٿئي سايو |
| خوشي سان خير مبارڪ سندس عزيزن کي |
| علي الخصوص رهي جنهن جو دل ۾ ٿو رايو |
| جنابِ دوست غلامِ محمدِ عربي |
| رکي ٿو خُلق ۽ خصلت ۾ برترين مايو |
| سنِ ولادت ”دلگير“ نور چشم جي لک |
| عطا محمدِ فرزنده روئ اڄ آيو. |
| ١٣٤٩ |
| صاحبزاده محمد اسحاق جان بن اسماعيل جان جي فرزند جي ولادت تي: |
| باغ ۾ بلبل ٿي ڳائي اڄ ترانو عيد جو |
| گل کليا، گلشن ٽڙيا، آيو زمانو عيد جو |
| نو بهار آيو، چمن ٿيو آستانو عيد جو |
| وات ۾ هر هڪ کي آهي داستانو عيد جو |
| عيد هيءَ ڪهڙي ڏني جنهن ڪامگاري جي نويد |
| غنچهء دل کي ملي اڄ نو بهاري جي نويد. |
| باغبان حيرت ۾ پيو هن ساز و سامان کي ڏسي |
| تختِ گل مهندان وري بلبل غزلخوان کي ڏسي |
| سرو ۽ شمشاد تي قمري خوش الحان کي ڏسي |
| سبزهء نورس تي ابرِ گوهر افشان کي ڏسي |
| ڪاڪل مشڪين ڪڍي سنبل سنواريو پاڻ کي |
| نسترن پڻ قابل نظاره ڪاريو پاڻ کي |
| ڏئي مرحبا شوق مان سوسن زبان آرا ٿيو |
| مرحبا اهل زمين، اهڙي طرح گويا ٿيو |
| اخترِ برجِ هدايت اڄ اهو پيدا ٿيو |
| نور جنهن جو ديده دل ۾ سرور افزا ٿيو |
| شاد مان هن جي ولادت ۾ ٿيا سڀ اقربا |
| نقشبندي خاندان جو آيو مرشد رهنما |
| گلشنِ ايجاد جي هن نو گلِ تر ڪيو ظهور |
| چرخِ رفعت جي مگر ماه، منور ڪيو ظهور |
| جان جنهن تان گهور، تنهن رخشنده گوهر ڪيو ظهور |
| نيڪ نام و نيڪ بخت ونيڪ منظر ڪيو ظهور |
| منتظر هو جنهن جي آمد لاءِ گهر حضرات جو |
| اڄ قدم تنهن ۾ پيو فرزند عالي ذات جو |
| بختِ پيرن ۾ پيو هي طالعِ ميمون ڏسي |
| ماهه تابان منفعل ٿيو حسنِ روز افزون ڏسي |
| شاد ٿيا سڀ اقربا هي سنعتِ بيچون ڏسي |
| حسنِ صورت کي ۽ سيرت پاڻ ۾ مقرون ڏسي |
| رخ سندس اقبال ايندڙ جو ٿيو آئينه دار |
| ٿيا سعادت جا نشان ننڍپڻ ۾ ان جي آشڪار |
| ڏي مبارڪباد اول پير عاليجاه کي |
| حضرتِ اسحاق جان مرشد منورِ ماه کي |
| پوءِ ادب سان ڏي سندس ڏاڏي ولي الله کي |
| فيض بخش و خير خواه و خاص خلق الله کي |
| مخزنِ گنجِ ولايت، زينتِ ڪون ومڪان، |
| حاجي الحرمين حضرت پير اسماعيل جان |
| ذات تنهنجي ڪئي شها! عزت مٿي اسلام جي |
| اڄ مسلمانن ۾ ٿي توقير تنهنجي نام جي |
| تو سان وابسته حياتي آهه خاص و عام جي |
| تون سچي تصوير آهين آيتِ انعام جي |
| بي گمان هن وقت ۾ تون آهين رهبر قوم جو، |
| پيشوا ۽ رهنما ۽ يار ياور قوم جو. |
| مرتبي تنهنجي کي پهچي ڪير اي عالي جناب |
| توکي ڪيو هر هڪ شرف ۾ آهه قادر ڪامياب |
| تنهنجي پابوسي کي ڄاڻن فخر ٿا سڀ شيخ و شاب |
| تنهنجي قدمن تي ڪريا اهلِ زمان، عزت مآب! |
| آهه شاهد تنهنجي عظمت تي سندءِ اعليٰ نسب |
| ڪيو هدايت فيض جي ظاهر سندءِ والا نسب |
| زيب ڏيندڙ آهين مسند سيادت جو ڌڻي |
| ملڪ ۾ ممتاز ٿين تون عز و عظمت جو ڌڻي |
| ابر بخشش آهين صاحب سخاوت جو ڌڻي |
| قبلهء حاجات بيشڪ آهين برڪت جو ڌڻي |
| عام جاري ٿو رهي عالم مٿي احسان سندئي، |
| بي گمان اڄ آهه بحرِ بذل بي پايان سندئي. |
| ڪشتيء ملت جو شاها! آهين ڪشتيبان تون |
| قوم جي هر درد جو هن وقت ۾ درمان تون |
| باليقين اڄ مؤمنن لئي سايهء سبحان تون |
| تون معلي مرتبت، فرخندهء دوران تون |
| ڪين ٿئي ”دلگير“ کان تنهنجي ثنا خواني ادا، |
| خرچ پنهنجي جي ڪري نقدِ سخن داني سدا |
| صد مبارڪباد شاها توکي آه هن فرزند جي |
| عمر خضري شل ٿئي تنهن دادلي دلبند جي |
| سايه داري هوءِ سدا هن نيڪ طالع مند جي |
| ٿئي بقا بي انتها ان پٽ جگر پيوند جي |
| ڪاميابي هوءِ حاضر باش چاڪر جي مثال |
| فتح فيروزي رهي اڳيانس نوڪر جي مثال |
| فڪر جنهن دم دل کي ٿيو تاريخ ان جي لئي ادا |
| آه مختار علي ٿيو اسم تاريخي بجا |
| ١٣٥١ |
| هو سدائين ٿي رهي خورشيدِ ارباب سخا |
| شل هجي ان تي حمايت پاڪ رب جي دائما |
| تا قيامت دائما هي خورم دلشاد هوءِ |
| آسمان جي آفتن کان دمبدم آباد هوءِ |
| گهر دعا آمين پڙهي ”دلگير“ تان ٿئي مستجاب |
| ڪاميابي سان رهي هي حضرتِ والا خطاب |
| آل ۽ اولاد ۾ پئي ان جي برڪت بي حساب |
| ۽ سندس دشمن سڙي ٿين حسرتن ۾ شل ڪباب |
| گوهرِ مقصود مان پُر هوءِ سدا دامان سندس |
| حافظ وناصر هجي شل خالقِ انسان سندس |
| جهل ڪميت ڪلڪ کي بس ٿين گهڻو گوهر فشان |
| ڇا ڪري سگهندين تون هت تعريف تن جي جو بيان |
| ٿيندا بيشڪ تنهنجي هن تاريخ جا ٻئي قدر دان |
| سي صلا ملندئي ڪه جنهن جو ڪونه هو توکي گمان |
| شعر گوئي ۾ تو اڄ جادو فني ڪي اختيار |
| جنهن کي ڪا دعويٰ هجي، هي گوءِ هي ميدان تيار. |
| سخنور نڪته دان شيرين زبان رنگين بيان ’بچل‘ |
| نه ٿيو ڪو نعت گوئيءَ ۾ ڪٿي ان جو ڪڏهن همسر |
| لکيائين نعت حضرت جي ۾ اهڙو بي مثل ديوان |
| جو جنهن جو قدردان آهي محمد آڵۏٔ الاطهر |
| ڪيم ٿي فڪر ان جي سال ڇپجڻ جو جڏهن ”دلگير“ |
| چيو هاتف ته لک تون پاڪ جو مداحِ پيغمبر |
| ١٣٣٩ |
|
|
|
|
| هنن شعرن جي متعلق ڪا معلومات ملي نه سگهي. |
| تاريخ وفات سيد محمد عادل شاهه ولد محمد ڪامل شاهه سعيدپوري: |
| سراءِ عالم آهي به هڪ عجيب مقام |
| مسافرن کي هتي ڪو رهڻ جو ناهه دوام |
| نه هڪڙي دم کان زياده ڪيو ڪنهين آرام |
| عجب تغير ڏيکاري گردش ايام |
| ٿو بدلي رنگ فلڪ نت نوان جو صبح و شام |
| کليل رهي ٿي شب وروز شاهراههِ عدم |
| کڻن مسافر ٿا جلد جلد پنهنجو قدم |
| نه آهي قدرت ڪنهن کي رهي جو هڪڙو دم |
| نه ان ۾ شبهو ٿيو آهه ڪو خدا جو قسم |
| ٿيو انهيءَ راه ۾ دشوار هڪڙي دم جو قيام |
| هلو هلو جو اچي ٿو پٺيان اهو آواز |
| هي اهڙي راهِ خطر جنهن کان ٿئي ٿي جان گداز |
| کڻي نه ڪوبه ٿو سامان ۽ سفر جو ساز |
| نه انهيءَ راه ۾ همراه دوست ڪو دمساز |
| صدارحيل جي گويا ٿيو موت جو اعلام |
| ڪريو ڪو فڪر ته پنهنجي حيات فاني جو |
| ڪڍو ڪو رستو ادا! عيش جاوداني جو |
| هتي لحاظ نه ٿو پيري و جواني جو |
| ٿيو هر ڪنهين جي اهو حال زندگاني جو |
| ٿيو جهڙو شام جو خورشيدِ خاوري لب بام |
| اُو بيوقوف، حياتي جو ڀروسو جنهن کي |
| امير توڻي گدا کي ادا! اجل ٿو سڏي |
| مرڻ کان پاڪ نه ڪو پير ۽ جوان ٿئي |
| عدم جي راه ۾ هرگز نه ترسڻو ٿو پوي |
| وڃن ٿا پوري اکيون راه هن تان خاص ۽ عام |
| مقام غور ٿيو انقلاب ليل ونهار |
| جي تندرست هوا ڪالهه، اڄ سي ٿيا بيمار |
| جي اڄ مريض سي آهن ٿيا اجل جو شڪار |
| ٿيو آهه درهم و برهم انهن جو ڪاروبار |
| عزيز توڻي اقارب ۾ ان جي ٿيو ماتام |
| نه استوار ٿيو بنيادِ عالمِ امڪان |
| هزار زخنه ٿين ٿا هميشه جنهن مان عيان |
| نشاطِ عيش ڪٿي! ڪٿ ٿيو آهه غم جو نشان! |
| ٿيو آهه آبِ قضا سان زمين تي طوفان |
| هزار جنهن ۾ ٿيا غرق صبح توڙي شام |
| هجي ڪو پير، پيمبر ڪه صاحبِ عرفان |
| رسول توڻي اولو العزم، نامور ذي شان |
| ڪريون خيال ته ظاهر ادا! هي آهه بيان: |
| ڪلام حق جو صفا ”کل من عليها فان“ |
| سوا خدا جي نه ڪنهن کي ٿيو بقاءِ دوام |
| سفر ضرور سراءِ جهان کان آه ڪرڻ |
| قدم کي منزلِ ملڪِ عدم ۾ آهه ڌرڻ |
| هي ڳالهه سچ ته سڀن کي ٿيو هڪڙي ڏينهن مرڻ |
| ويو جو تنهن کي نه دنيا ۾ مور ٿيندو ورڻ |
| مگر ٿيو باعثِ افسوس موت بي هنگام |
| هي ڪير دار فنا کان ويو ادا افسوس |
| هي ڪنهن جي داغِ الم دل تي زخم ڪيا افسوس |
| هي ڪنهن جي رحلت کان چاڪ اڄ چڪيا افسوس |
| هي ڪنهن جي موت ڪيو حشر اڄ بپا افسوس |
| هي ڪنهن جي لاءِ ٿيا نوحه خوان خاص ۽ عام |
| هي ڪنهن جي موت کان ٿيو آه هر بشر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان آهي ٿيو اندر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان سيني ۾ ٿيو جگر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان ٿيو آهه سارو گهر بيچين |
| هي ڪنهن جي موت کان پهلو ۾ دل ٿي بي آرام. |
| جناب سيدِ سادات مير عادل شاهه |
| سليم طبع، جوان بخت، بيڪسن جو پناهه |
| جڏهن دنيا کي ڇڏيو ٿي هليو رباني راهه |
| پڙهيائين: اشهد ان لا اڵۏ الا الله |
| ڪيائين منزل پنهنجي وڃي به دارِ سلام |
| وفات شاهه جي، صدبار آهه و واويلا! |
| وفات شاهه جي سر تي وڌي ڏکن جي بلا |
| وفات شاهه جي سڀني کي نشترِ دلها |
| وفات شاهه جي ٿي دل کي دردِ رنج افزا |
| وفات شاهه جي ڪِي ساري ملڪ منجهه قيام |
| عجيب مرد مبارڪ هو، نونهال جوان |
| سندس وجود سدا بيڪسن جي لاءِ ضمان |
| ۽ حسن صورت و سيرت ۾ هو يگانه جهان |
| ڪيائين وقف به تعليم پنهنجو جسم وجان |
| ڇڏي ويو سو زماني ۾ هاءِ! پنهنجو نام |
| بيان ڪري نه سگهي ان جي وصف جو ڪا زبان |
| مقر ان جي محاسن جا عاقلانِ زمان |
| بلند همت، ذي خُلق، صاحبِ ايمان |
| محيطِ علم و ادب، فيض بخش، فيض رسان |
| سڀن جي وات ۾ آهي سندس صفت جو ڪلام |
| ٿئي نه هرگز ان کي ملال تربت ۾! |
| بسر زمانئه برزخ ٿئي خواب رحمت ۾! |
| نبي سان گڏ ٿئي محشور شل قيامت ۾! |
| الاهي! لطف سان ڏي ان کي جاءِ جنت ۾! |
| هميشه روح سندس جو ٿئي بهشت مقام |
| رهن عزيز ۽ ابوين ان سندا آباد! |
| هجن زماني ۾ سڀ خويش ان سندا دل شاد! |
| حصول تن جي سدائين ڪجان تون دل جي مراد! |
| الم کان دهر جي تن کي رکج سدا آزاد! |
| بحقِ ابنِ ابي طالب و رسولِ انام |
| خموش ”حافظ!“ تن بيقرار اڄ ٿو ٿئي |
| هي درد دل جو اجهو آشڪار اڄ ٿو ٿئي |
| سخن جو طول طبيعت تي بار اڄ ٿو ٿئي |
| ٻڌي ٿو جيڪو اهو اشڪبار اڄ ٿو ٿئي |
| هي تعزيت جو مخمس ڪه مرثيو ڪه سلام! |
|
|
|
|
| هي نظم نامڪمل آهي ۽ خبر ناهي ته ڪنهن جي وفات تي لکيل آهي: |
| وصالِ يار رئڻ سان جڏهن نه حاصل ٿيو |
| قضا جي حڪم تي سڀ ڪنهن تڏهن سڪوت ڪيو |
| خلاصگي نه مرڻ کان ملي ادا! ڪنهنکي |
| اجل جي دام مان هرگز رها ٿي ڪونه ويو |
| اجل جو جام ته هر وقت ٿو رهي لبريز |
| ڪو صبحدم ٿو پئي، ڪو وڃي ٿو شام پيو |
| عجب طرح جي ٿي برپا قيام عالم ۾ |
| فروشِ نالهء واحسرتا فلڪ تي رسيو |
| خيال دل کي ٿيو سال وصل لاءِ جڏهن |
| سروشِ عالم غيبي کان هي نويد رسيو |
| پير صاحبڏني شاهه بلڙي واري جي ديوان تي لکيل: |
| يا خدا جيسين هجي عالم ۾ هي دورِ قمر |
| رهروانِ شب جا انجم هونِ جيسين راهبر |
| روز افزون خاندان هي هوءِ بابختِ سعيد |
| هن مبارڪ شاهه سان آباد تا روزِ حشر |
| با سعادت شه غلام حيدر سدا هوءِ سرفراز |
| هوءِ رشادت سان مريدن ۾ هميشه مفتخر |
| فيض ان جي کان ٿئي عالم سڄو ئي فيض ياب |
| ٿئي سندس ارشاد جو غلغل جهان ۾ بيشتر |
| آه هي ”دلگير“ ان درگاه جو ادنيٰ غلام |
| ٿئي مگر ان درڧۏ، والا ۾ منظورِ نظر |
| غزل |
| نه مئي پرست آهيان، نه باده خوار آهيان |
| فقط شرابِ محبت جو خواستگار آهيان |
| ويو لنگهي جو اڳي هاءِ قس ديوانو |
| انهيءَ شهيدِ محبت جو يادگار آهيان |
| ڪٿي ٿي بلبلِ شيدا ڪٿي ٿيو پروانو! |
| آءٌ صدقِ دل کان انهن سان رشته دار آهيان |
| جگر ۽ قلب ۽ سيني ۾ منهنجي باه ٻري |
| مثالِ شعلهء جواله شعله دار آهيان |
| انيسِ ذوق محبت، حريفِ صبر و شڪيب |
| به رنگِ ديدهء پروانه بيقرار آهيان |
| متاعِ عمر گرانمايه صرفِ سوز و گداز |
| چشيده مزهء دردِ انتظار آهيان |
| فدائي ديدِ تماشائي عڪسِ وجد انگيز |
| مثالِ سرو لب آبِ جوئبار آهيان |
| شگفتگيء طبيعت نصيب ناه ڪڻم |
| نه عيش آه، مگر رنج جو خمار آهيان |
| رفيقِ رهرو آواره خانمان برباد |
| نشانِ منزلِ گم گشتهء ديار آهيان |
| اسيرِ دام تالف، رهين حسرت و ياس |
| بلا ڪشِ ستمِ دورِ روزگار آهيان |
| نه خون فشان ڪوئي آيو نه گل فشان ڪوئي |
| اميد دل جي رهي ۽ اميدوار آهيان |
| دماغ چرخ تي دلگير ٿو رهي دائم |
| جو ڪنهن جي واٽ ۾ پيو صورتِ غبار آهيان |
| سڄڻ جي سڪ ۾ ويو سينو سڙي اڄ، |
| پرين ڌاران پيم ڳوڙها ڳڙي اڄ. |
| جدائيءَ جو جيئڻ ٿيو، تنگ دل ٿي، |
| گهنگهر گهاريان بنا تنهنجي گهڙي اڄ. |
| ٻَڌم ٻانڌاڻ توسان پيچ پختو، |
| ٿيس آءٌ ڪڙم ۾ ڪامل! ڪڙي اڄ. |
| نُڪون لاهي وهي ٿو نير نيڻين، |
| ڪري لائق اچج لالڻ! لڙي اڄ. |
| نهوڙيس ناز نيڻن جي نياري، |
| امالڪ دل اچي تو وٽ اڙي اڄ. |
| اڄ وري ڪنهن ساڻ دلبر بزم آرا آه ٿيو |
| منهنجي خارن ۾ ٻين سان باده پيما آه ٿيو |
| هاءِ محرومي، جو عرض حال پڻ مشڪل لڳي |
| نامه بر جو حال ڏيندي، بند گويا آه ٿيو |
| هل وري هيڪر ڏسون حسن و جمالِ روي دوست |
| دل ۾ اڄ ”دلگير“ کي هي شوق پيدا آه ٿيو |
|
|
|
|
| پهرين عظيم جنگ: جرمن جي شڪست |
| مبارڪ ملڪ ۾ هر سو، ٿيو امن وامان آهي، |
| مظفر دشمن تي ٿيو شهِ هندوستان آهي. |
| جڏي جرمن کي پهتي اهڙي آخر خانه بربادي، |
| جو دنيا مان سندس ٿي محو ويو نام و نشان آهي. |
| بپا دشمن جي گهر ۾ آه اڄ شورِ قيامت ٿيو، |
| شهِ برطانيه عظميٰ جو بيشڪ شاد مان آهي. |
| مبارڪ فتح ۽ نصرت اسان جي شاهه اعظم کي، |
| نصيبِ دشمنان سڀ حسرت و آه و فغان آهي. |
| وڃائي پنهنجي شيخي ٿيو شقي شرمنده دنيا ۾، |
| نڀاڳو نحس ٿيو آخر نزار و ناتوان آهي. |
| وريو انصاف و آزادي جو دورو ساري عالم ۾، |
| جفا ۽ ظلم کان آزاد ٿيو اهلِ جهان آهي. |
| ڪري خاڪِ مذلت تي ڇڏي هٿيار ٿيو هيڻو، |
| وڃائي پنهنجو تاج و تخت ٿيو بي خانمان آهي. |
| مبارڪ فتح اعظم هيءَ شهنشه جارج پنجم کي، |
| سلامي جنهن جي در جو بحر و بر ٿيو بي گمان آهي. |
| الاهي! شل هجي قائم سندس اقبال ۽ دولت! |
| بپا جيسين ڪه هي دورِ زمين و آسمان آهي. |
| دعا ”دلگير“ گهر دل سان سدا هن تاج و افسر جي، |
| جهان ۾ جئن سندس هرڪو ٿيو اڄ مدح خوان آهي. |
| دربار حبيب ۾ فرياد |
| ڪهڙي نسبت تنهنجي درباي دربارن سان |
| تنهنجي دربار جي رونق ٿي طلبگارن سان |
| ربط ٿيو جذبهء رحمت کي سيه ڪارن سان |
| توکي ننڍپڻ کان محبت ٿي گنهگارن سان |
| لب تي اِنَ امت مغهوم جي روداد رهي |
| مهدِ مادر ۾ به امت ئي توکي ياد رهي |
| اها امت، جنهن کي دنيا ٿي سڏي خيرِ امم |
| آه هر سو کان اها موردِ بيداد و الم |
| آه ارزان ٿيو مٿس جور و جفا، رنج وستم |
| رهي جاري ٿي اها شورشِ اعدا پيهم |
| سخت رسوائي ٿي، مشڪل جي نه تدبير ٿئي |
| نظر انداز ٿي ڪيئن امتِ ’دلگير‘ ٿئي؟ |
| اي تنهنجي شانِ ڪريمي مٿي امت ٿي نثار |
| ڇا آئين رهندي هي مظلوم جماعت لاچار؟ |
| اڳ ته اهڙو نه اوهان جي رهيو رحمت جو شعار |
| بي اثر ڳالهه جو هو وات مان نڪرڻ دشوار |
| متصل بابِ اجابت ٿي دعا ساڻ رهيو |
| بلڪ تاثير دعا جو به ٿي اڳواڻ رهيو |
| ناهه معلوم ته دربار ۾ ٿي ڇو نه خبر! |
| فيصلو عرضي امت جو نه ٿيو مدِ نظر |
| هت اهو حال جو هر وقت ٿي حالت بدتر |
| رات گذري ٿي، مگر ناهه ڪا اميدِ سحر |
| ٿي فقط اهنجي درِ فيض سان اميد ٻڌل |
| ۽ مديني ڏي اٺئي پهر رهي چشم لڳل |
| قصو ڪوتاه، گهڻو بيڪس ومجبور آهيون |
| ناله گستاخ جي ٿي ويندو ته معذور آهيون |
| ڇا ڪريون جو درِ دولت کان گهڻو دور آهيون |
| سنڌ ۾ آه! نظربند ۽ محصور آهيون |
| ٿيون اچي ساحل طيب جي برابر ڪنهن پر |
| پار نڪري ٿيون سمنڊن مان سراسر ڪنهن پر |
| ڪيون سون قسمت هڻي بي زور ۽ بي پر اهڙو |
| روزِ ازل کان مليو سون ڪو مقدر اهڙو |
| هاءِ! ادبار اسان کي ڪيو مضطر اهڙو |
| جي ڏسو پاڻ ته چئو: حال ٿيو ابتر اهڙو |
| ڪنهن جي پهلو ۾ ڪا اميد ڀري دل نه رهي |
| هيءَ ڪهاڻي ته ٻڌائڻ جي قابل نه رهي |
| يا نبي! ڪا ڪريو لله عنايت جي نظر |
| وئي وڌي حد کان زياده خلشِ زخمِ جگر |
| حال اهڙو جو نه دنيا ۾ جيڻ ٿئي ڪنهن پر |
| قوت ضبط ٿي اسڪان و سڪون کان ٻاهر |
| ڪشمڪش رنگ جدا پنهنجو ڪو پيدا نه ڪري! |
| دلِ بيتاب انهيءَ غم ۾ سڙي تان نه مري! |
| اهنجي دربار اها جنهن جي نه دنيا ۾ اپيل |
| فيصلو ان جو خدا پڻ نه ڪري ٿو تبديل |
| يا نبي! آهيو اوهين امتِ عاصي جا ڪفيل |
| لقبِ احمدِ مختيار ٿيو جنهن تي دليل |
| هٿ اوهان جي ۾ ته دفتر ٿيو سيه ڪارن جو |
| اختيار آهه سڄو آن کي گنهگارن جو |
| يا نبي! هي ٻڌو مجبور دلين جي فرياد |
| دل ڏکوين سندي پر درد سڄي ٿي فرياد |
| ٿيندي مشڪل، جي نه مقبول هي ٿيندي فرياد |
| ڪٿ ٻڌايو پوءِ ڪندي امتِ عاصي فرياد؟ |
| ڳالهه سهڻي ٿئي جي حاصلِ فرياد ملي |
| منهنجا سردار! مزو ٿئي جي هينئر داد ملي |
| نظم |
| ٿيو آهه درد کان ٻي رنگ اڄ بيان منهنجو |
| ستم جي خون ۾ ٿيو غرق داستان منهنجو |
| وڃي ٿو تا بفلڪ شورِ الامان منهنجو |
| ڏسي هي ظلم ويو تاب ۽ توان منهنجو |
| غريب قوم جو هي مرثيو فسانه نه آهه |
| ۽ ان ۾ ڪوڙ ۽ تمهيد شاعرانه نه آهه |
| نه جوشِ علم رهيو ۽ نڪي بهارِ سخن |
| رهي نه ملڪ ۾ رعنائي و وقارِ سخن |
| اجل ڪيو هاءِ عجب رنگ سان فشارِ سخن |
| رهيو نه آهه ٻيو گل ڪو يادگارِ سخن |
| مٽي هوا ۽ ڦري ويئي ملڪ جي حالت |
| نه آهه ڪنهن به بشر جي اندر کي ڪا فرحت |
| وطن ۾ پنهنجي تباهي ۾ ٿيو وطن جو جهاز |
| ٿيو آهه ظلم جي پردي ۾ حشر جو آغاز |
| ٻڌي ٿو حال اهو جيڪو قوم جو دمساز |
| ڪڍي ٿو قلب ڦٽيل مان هي ڏک ڀريو آواز |
| عدو ٿيو برسرِ پيڪار اڄ مٽيارين ۾[1] |
| جفا جي گرم ٿي بازار اڄ مٽيارين ۾ |
| وطن ۾ پنهنجي سڀئي اڄ برادرانِ وطن |
| اسيرِ دام مصيبت ٿيا زيرِ چرخِ ڪهن |
| اجل گرفته و مظلوم و مبتلائي محن |
| زمانه در پئي آزار، حاڪمان دشمن |
| نه دل ۾ ان جي ٿيو رحم ۽ نه اک ۾ حيا |
| غريب قوم تي بندوق جا ٿي فير ٿيا |
| لڳي ٿي نڪبت و ادبار جي هوا سر تي |
| وسي ٿي هاءِ! عجب بارش بلا سر تي |
| ڪڍي ٿو ناحق بندوق بي حيا سر تي |
| نه آهه هاڻ غريبن کي جز خدا سر تي |
| جي اُن جي حال تي ڪو يار غمگسار نه آهه |
| ته پنهنجي قتل جو پڻ ان کي انتظار نه آهه |
| برادرانِ وطن جو پيامِ غم سڻجو |
| حڪايتِ ستم وقصهء الم سڻجو |
| جي اڳ ٻڌل نه هئا سي هينئر ستم سڻجو |
| غريب قوم جو احوال بيش و ڪم سڻجو |
| جنازو قوم جو تيار ٿيو خدا حافظ |
| جهان مان رخصت بيمار ٿيو خدا حافظ |
| نه ڀاءُ ڪنهن جي ڪو هٿ ۾ هو ان مهل هٿيار |
| مگر هئا غيرت اسلام کان وڙهڻ لئي تيار |
| اهو وڙهڻ هو جنهن ۾ صبر ظلم تي درڪار |
| جواب فير جو ڪيائون ٿي آههِ آتش بار |
| نه اُف ڪڍيائون نه فرياد و شور و واويلا |
| ڪري ارهه کي سپر ۽ ڪيئون رضا بقضا |
| اٿيو يورپ کان طوفان سخت اسلامي گلستان ۾، |
| مچائي باهه جنهن ماتم جي دنيا جي دل و جان ۾. |
| ”مراڪو“ ساڻ ويو کاڄي، ’ٽريپولي‘ جو لقمو ٿي، |
| وڌئون ناپاڪ هٿڙا پير کوڙي باغِ ”ايران“ ۾. |
| اٿي ’لنڊن‘ مان جا برقِ بلا اسلام تي ڪاهي، |
| لڳائي باه تنهن هر سو خلافت آلِ عثمان ۾. |
| ’عراق‘ و ’ڪربلا‘ آيا مهذب چور يورپ جا، |
| وجهي غارت جو هٿ بيٺا ’عرب‘ جي ساز و سامان ۾. |
| ڪيئون ’بغداد‘ ۾ توبن سان بازارِ ستم قائم، |
| مصيبت موت جو مارو وڌئون گلزارِ ”گيلان“ ۾. |
| اچي ڪاهي پيا ڪعبي ۾ دشمن دين و ايمان جا، |
| وڌئون ٺاهي جو رخنو دين جي مضبوط بنيان ۾. |
| خدا جي گهر سان ٿيا گستاخ توبن ۽ تفنگن سان، |
| غلاف ڪعبه کي ڪئون نذر پنهنجي باهه سوزان ۾. |
| مقدس سرزمين ناپاڪ ڪئي اسپان اعدا جي، |
| مقامِ امن و ايمان غرق ٿيو خونِ شهيدان ۾. |
| رسول الله جو روضو نشانو ڪيائون گولن جو، |
| وڌئون بندش يڪا يڪ خانهء شاهه رسولان ۾. |
| عداوت دينِ احمد ۾ اٿي اڄ ”قوم عيسيٰ“ جي، |
| مچائي شرڪ شورش خانهء عرفان و ايمان ۾. |
| ’فلسطين‘ ڪيو فنا آخر وفادارانِ انگلش جي، |
| پيو چورن جو هٿ قابو اچي صحنِ سليمان ۾. |
| امانت انبيائن جي، ڪري قبضو ويا ڪافر، |
| فقط حسرت رهي باقي اسان جي خانه ويران ۾. |
| نظارو آهه ”استنبول“ ۾ موت ۽ شهادت جو، |
| وهن ٿيون خون ترڪن مان نهرون ..... ۾. |
| خيال آهي اڃا مسجد کي پڻ گرجا بنائڻ جو، |
| وڄائيندا مگر ناقوس کي صحنِ سليمان ۾. |
| اڃا ڀي ناهي غافل تنهنجي بربادي کان ٿيو يورپ، |
| ٻڌين ٿو جي صلاحون ٿا پچائين ملڪِ يونان ۾. |
| فنا جون ڌمڪيون کائي ٿي تنهنجي زندگي مسلم! |
| مگر اهڙو مرڻ ڀي آهه ٿي شرمندگي مسلم! |
| ٻڌايم دردِ دل آنکي مگر ان جي دوا گهرجي، |
| اوهان تي فرض ٿي آهي مسلمانو! غَزا گهرجي. |
| حفاظت دين جي گهرجي ڪرڻ اڄ سرفروشيءَ سان، |
| خدا جي واٽ ۾ پنهنجو هي سر تن کان جدا گهرجي. |
| اٿوَ قطعِ تعلق هٿ ۾ ساڳيو نسخهء نادر، |
| اوهان کي درد قوميءَ جي جي اڪسير شفا گهرجي. |
| هلايو ارٽ ۽ پايو ڪپڙ اسلام جي خاطر، |
| وِلاتي مال کان هن وقت انڪار و ابا گهرجي. |
| لباسِ ڪفر ۾ ملبوس ۽ ايمان جي دعويٰ، |
| انهيءَ ايمان تنهنجي تي روئڻ صبح و مسا گهرجي. |
| نه ڏي دشمن کي طاقت تون، وٺي ڪپڙو ولايت جو، |
| رسول الله جي روضي جو ڪجهه دل ۾ حيا گهرجي. |
| نه وٺ دشمن کان ڪرسي، پوءِ ڀلي چاڙهين ڦاسيءَ تي، |
| صداقت اهڙي گهرجي، اهڙو ئي صبر و رضا گهرجي. |
| مگر محشر ۾ نيندين ساڻ پروانو ڳچيءَ پائي، |
| انهيءَ اعزازِ سرڪاريءَ کي ڄاڻڻ ناروا گهرجي. |
| تون ڪعبي کي جو وڪڻين ٿو وٺي ڪرسي نصارن کان، |
| ڏيڻ ارزان نه توکي ايئن خدا جي پاڪ جاءِ گهرجي. |
| مسلمانيءَ جي دعويٰ ۽ ڊڄن ’ريڊنگِ ڪرزن‘ کان، |
| اوهان کي پنهنجي دل ۾ دمبدم خوفِ خدا گهرجي. |
| تراڙيون جي جهلڻ اوکيون ته ڪاٽڻ جيل سوکو آهه، |
| ڪرڻ ان کي ادا سنت شهيدِ ڪربلا گهرجي. |
| عزيز آهين ته عزت پائي دربارِ رسالت ۾، |
| گدايانِ محمد لاءِ فرشِ بوريا گهرجي. |
| نصارن جي محبت ۽ پڙهين ڪلمو محمد تي! |
| نه ايءَ آهي مسلماني نه لائق اي ريا گهرجي. |
| شرافت آه ڪاٽڻ جيل سوداءِ خلافت ۾، |
| اها ئي آرزو گهرجي اها ئي مدعا گهرجي. |
| خدا تنهنجو خريدار آهه جان و مال و عزت سان، |
| وڃائڻ رايگان توکي نه اڄ پنهنجي بها گهرجي. |
| اڳيان تنهنجي جي ڏيندا ٿا وڃن سر پيشوا تنهنجا، |
| وٺڻ توکي به لازم ٿيو انهن جو نقشِ پا گهرجي. |
| ندا مقتل ۾ ٿي آهي اچي ڪو مرد ميدان جو! |
| هلي ”دلگير“ ٿيو حاضر، ڇڏي سر ساه جو سانگو. |
| ڳوليون ٿا اسين عيش کي ۽ ناموري پڻ |
| دولت به اسان کي ٿي کپي بي هنري پڻ |
| اعزاز ٿيو مطلوب ۽ بيهوده سري پڻ |
| آوارگي منظور ٿي ۽ راهبري پڻ |
| مقصود رفو آهي، مگر جامه دري پڻ |
| گر پستيء همت ٿي ته عالي نظري پڻ |
| اي ڳالهه نه ممڪن ٿي، نه امڪان ۾ آهي |
| ڊوڙن ٿا محالات پٺيان، چيلهه کي ساهي |
| بي ڪوشش و بي جهد ثمر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي غوطه زني گنج گوهر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي خوف پيئڻ لقمهء تر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي جور ڪشي تاج و ظفر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي محنت ۽ رنج جي زر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| بي ڪاوشِ جان، علم و هنر ڪنهن کي ملي ٿو! |
| جي رتبهء والا جا سزاوار ٿين ٿا، |
| پهرين سي مصيبت جا طلبگار ٿين ٿا. |
| قسمت جي برائي، نه ٿيو تقدير سندو ڦير |
| خود پنهنجي هٿن ساڻ، ٿيو آهه هي انڌير |
| تحصيلِ فضائل ۾ جوانو! نه ڪريو دير |
| علمن جي ممالڪ کي فتحياب ڪريو سير |
| بزدل نه ٿيو آه ڪيو آن کي خدا شير |
| ڪُهسار جي هوءِ تابه ڪريو ان کي زبر زير |
| جولان ڪريو علم جي ميدان ۾ عزيزو! |
| آخر ٿيا اوهين قوم مسلمان ۾ عزيزو! |
| [1] هي شايد ڪو مٽيارين ۾ واقعو ٿيو آهي، جنهن تي حافظ هي نظم لکيو. واقعو معلوم نه ٿي سگهيو آهي. |
|
|
|
|
| آفتابِ علم |
| روشن ٿيو جهان ۾ جڏهن آفتابِ علم |
| کوليو جڏهن دبير ازل جي ڪتابِ علم |
| مفتوح ٿيو زماني ۾ جنهن وقت بابِ علم |
| قدرت جڏهن ڪئي دلِ انسان منابِ علم |
| پيدا ٿيو نورِ علم بشر جي دماغ ۾ |
| الله ڪيو فروغِ عطا ان چراغ ۾ |
| طوبيٰ کان خوشنما نظر آيو نهالِ علم |
| روشن ڪمالِ مهر کان افزون ڪمالِ علم |
| ٿيو رشڪ حسنِ حور وپري جو جمالِ علم |
| الله جي وصال جو زينو وصالِ علم |
| لا ريب راه راست جو ٿيو علم رهنما |
| پڻ معرفت خدا جو اهو آهه پيشوا |
| جڏ تند بادِ علم کان گم ٿيو سحابِ جهل |
| تڏ سر عوام جي تان لهي ويو عذابِ جهل |
| ڪاشانهء جهان جو ٿيو بند بابِ جهل |
| ڪانونِ دهر ۾ نه رهيو التهابِ جهل |
| چهرو ٿيو نور عقل کان آئيني جي مثال |
| سينو بشر جو علم کان گنجيني جي مثال |
| دريا جي ٿيو بشر ته انهيءَ جو گهر ٿيو علم |
| ذاتِ بشر چمن ته شجرِ باروا ٿيو علم |
| انسان جي شجر ته انهيءَ جو ثمر ٿيو علم |
| جي آدمي ٿيو چشم ته ان ۾ نظر ٿيو علم |
| باعلم هوءِ ته نيڪ ۽ پڻ باصفا ٿئي |
| بي علم هوءِ ته آدم انسان ڇا ٿئي! |
| انسان جو ڪمال جي آهي ته علم آهه |
| هڪ مال لازوال جي آهي ته علم آهه |
| تصويرِ باجمال جي آهي ته علم آهه |
| تنويرِ بيمثال جي آهي ته علم آهه |
| پرديس ۾ جي يار ۽ مونس ته علم آهه |
| غربت ۾ غمگسار ۽ مونس ته علم آهه |
| بي علم بي فروغ اگر رشڪِ حور آهه |
| جي علم هوءِ ته رازِ نهان جو ظهور آهه |
| ديجورِ جهل علم جي، پرتوَ کان دور آهه |
| اکين جو نور، قلب و جگر جو سرور آهه |
| بي علم خوش خصال ۽ جي بافراغ آهه |
| هڪ گهر عجيب آهه ته او بي چراغ آهه |
| علم آهه هڪ گُهَر جو منور ۽ باصفا |
| هڪ جوهر آهه علم پر از آبِ انحلا |
| جسمِ بشر تي زيورِ علم آهه خوشنما |
| عالم اگر حسين نه آهي ته آهه ڇا؟ |
| توقير علم کان ۽ طاقت به علم کان |
| دارين جي ملي ٿي سعادت به علم کان |
| هي زر نه آهه چور جو جنهن تي هجي نظر |
| هي سر نه آهه تيغ جو جنهن کي رسي ضرر |
| هن گهر کي ناهه سيل جو ڪو خوف ۽ خطر |
| هن آرسي کي زنگ جو مورؤن ٿئي اثر |
| زينت ڪريهه جي ۽ ڪرشمو وجيهه جو |
| زبور سفيهه جو ۽ ٿيو فر فقيهه جو |
| ٿيو شان لاءِ ناهه هي شوڪت جي واسطي |
| شهرت جي لاءِ آهه نه دولت جي واسطي |
| حجت جي واسطي نه خصومت جي واسطي |
| ني عيش لاءِ مور نه عشرت جي واسطي |
| بهرِ خودي نه دهر جي تزيين لاءِ آهه |
| علم آدمي کي وقف ٿيو دين لاءِ آهه |
| با علم ذي وقار ۽ عالي اثير آهه |
| محتاج ۽ فقير ته او پڻ امير آهه |
| دانا ۽ پاڪباز ۽ بينا، بصير آهه |
| نوڙن ٿا سڀ انهيءَ کي او نخلِ ثمير آهه |
| وارث جي آهه ڪو ته اهي انبيا جا ٿيا |
| عالم ٿيو جن جو نام او عارف خدا جا ٿيا |
| انسان انڌو، جو ناه انهيءَ ۾ ڪو نور علم |
| اکيون کليون بشر جون، جڏهن ٿيو ظهورِ علم |
| راحت ۽ عيش آه جي آهي حضورِ علم |
| لطفِ دوام آهه، جي آهي سرور علم |
| لاشڪ ٿيو جهل شني ۽ ٿيو علم زين آهه |
| چشم بشر ٿي، علم جي سر تي جا عين آهه |
| واقف ٿيو جو هدايتِ ”لوکان صين“ کان |
| او منجهه عرب هجي ته پڙهي علم چين کان |
| بيشڪ وٺي تمتع دنيا ۽ دين کان |
| جو علم کي پڙهي وڃي ڪوشش يقين کان |
| پهچائي سڀ کي علم معلا مقام ۾ |
| ”دلگير“ جو چوڻ هي ٿيو آخر ڪلام ۾ |
| صبح بهار يا بهارِ صبح |
| بهار صبح جي آهي ڏنو پيامِ نشاط |
| چمن ۾ آهه نئين سر ٿيو اهتمامِ نشاط |
| ترانه سنج ٿيا شاخن تي طائرانِ چمن |
| ادب سين غنچه ڏني اڄ صلائ عامِ نشاط |
| شرابِ ذوق ترنم کان مست ٿي قمري |
| چمن ۾ سرو ٿيو ميناي سبز فامِ نشاط |
| نگاهه شوق کي بيخود ڪيو آبادِ بهار |
| گلن جو بادهء شبنم کان پر ٿيو جام نشاط |
| نسيمِ صبح چمن ۾ ڦري ٿي متوالي |
| شميمِ گل کان معطر ٿيو مشامِ نشاط |
| سوار نڪهتِ گل ٿي هوا جي مرڪب تي |
| ڪڏائي خوب سمندِ سبڪ خرامِ نشاط |
| بياضِ روي چمن، ياڪ جوش بوي بهار |
| سوادِ گيسوئ سنبل ٿيو ياڪ شامِ نشاط |
| فلڪ تي باده ڪشن لاءِ هئن چوي خورشيد |
| شرابِ ناب صبوحي کان پر ٿيو جامِ نشاط |
| پيو پيو جو نه دائم رهي ٿو وقتِ بهار |
| بهارِ عمر ڪٿي آهه، ڪٿ قيامِ نشاط |
| پيو پيو جو نه دائم رهي ٿي موسمِ گل |
| صداي عيش ڪٿي آهه، ڪٿي پيامِ نشاط |
| سڄو چمن ٿيو طلسمِ نگار خانهء عيش |
| گلن ۾ آهه ٿيو رنگ ميء دوامِ نشاط |
| لٽايو آهه خمِ عيش ساقي گردون |
| خوشا نويدِ مسرت خوشا پيامِ نشاط |
| سڄي جهان کي سيراب تو ڪيو ساقي! |
| رهان ٿو بزمِ طرب ۾ مان تشنه ڪام نشاط |
| مريد پير مغان جو به آهي هي ’هارون‘ |
| ڪرم سان ڪر تون عطا ان کي هڪڙو جامِ نشاط |
| رات جي بات |
| رات جو وقت ٿيو مخلوق جي آسائش جو |
| رات جو وقت خيالات جي آرائش جو |
| رات جو وقت خرابات جي افزائش جو |
| رات جو وقت ٿيو ظلمات جي زيبائش جو |
| ساعتِ امن وسڪون به رمز واشارات جو وقت |
| طاعتِ رب علا، حمد ومناجات جو وقت. |
| مظهرِ خيريتِ جمله جهان رات جو وقت |
| مصدرِ عافيتِ خوابِ گران رات جو وقت |
| محضرِ راحت ۽ امن و امان رات جو وقت |
| منظرِ قدرتِ خلاق زمان رات جو وقت |
| رات جو وقت ملاقات مدارات جو وقت |
| دلڪشا، رنج ربا، روح افزا رات جو وقت |
| خوابِ نوشين جي سبب، خوابِ پريشان جي سبب |
| بزمِ عشرت جي سبب، گوشهء حرمان جي سبب |
| دورِ عصيان جي سبب، طاعتِ سبحان جي سبب |
| رات جو وقت عجب وقت ٿيو انسان جي سبب |
| جنس عشرت جي سبب بيش بها رات جو وقت |
| عيشِ خلوت جي سبب راهنما رات جو وقت |
| رات جو وقت زهي وصلِ دلارا جي گهڙي |
| عرض معرض جي، اظهار تمنا جي گهڙي |
| تاب، تسڪين، تسلي ۽ مدارا جي گهڙي |
| مهر و الطاف و مروت جي، مداوا جي گهڙي |
| ان جي قسمت ٿي چڱي جنهن کي هيءَ سوغات ملي |
| اُو چڱو جنهن کي سدا وصل سندي رات ملي |
| چور رهزن جي سبب وجه طرب رات جو وقت |
| قلب فاسق جي شرارت جو سبب رات جو وقت |
| فاجرن کي سببِ لهو و لعب رات جو وقت |
| بهرِ بيمار دمِ رنج و تعب رات جو وقت |
| رات ڪاريءَ کان ذرو ڪين جي زنهار ڊڄن |
| پردهء شب ۾ بديءَ کان نٿا بدڪار ڊڄن |
| رات جو وقت تضرع جو پريشانيءَ جو |
| دولتِ زهد، رياضت جي نگهبانيءَ جو |
| فڪر جو، خوض جو، خلوت جو، ثنا خوانيءَ جو |
| ذڪر جو، قلبِ منور جي درخشانيءَ جو |
| ڪن رياڪار سڄو ڏينهن ريا جون ڳالهيون |
| رات جو مردِ خدا ڪن ٿا خدا جون ڳالهيون |
| رات جي وقت پڙهن خوب ٿا تهجد جي نماز |
| رات جي وقت ٿئي شوق سان ٿي شمع گداز |
| رات جو ڪن ٿا مزا واه جا عاشق جانباز |
| رات جي واه ڪي تعريف تو اي ’شاهنواز!‘ |
| تنهنجو هي نظم ڏسي ’بلبل‘[1] تحسين چوي |
| جنهن مثل ڪونه ٻيو شعر ٿو شيرين چوي |
| نظارهء گورستان |
| ٿيو پيشِ نظر هڪ جهنگل ۾ ميدان ڪو گورِ غريبان جو |
| هو رتبهء درجه ات يڪسان محتاج و گدا ۽ سلطان جو |
| هو رستم خاڪ تي پيو بيڪس، ڪجهه زور نه سام و نريمان جو |
| ات خليل و خدم ڪجهه ڀي ته نه هو فعفور ۽ قيصر خاقان جو |
| ڪجهه ٽڪرا سنگ لحد جا هئا، ڪجهه جسم جون هيون هڏيون باقي |
| هو تن جو نظارو ياس افزا، جي دور فلڪ ڇڏيون باقي |
| هر مدفن شمع جمالن جو خاموش نظر ات آيو ٿي |
| ڪي جسم برهنه خاڪ تي هئا حيوان جي ويا ات کايو ٿي |
| طوفانِ مصيبت چشم سنديم هن عالمِ غم تي وسايو ٿي |
| وحشت کان ٿي دل ايئن خوفزده جنهن روح اندر لرزايو ٿي |
| انجام هو پنهنجي پيشِ نظر اعمال ٿي بد ات ياد آيا |
| ڪجهه خوف ۽ ڪجهه تشويش رهي افعال ٿي بد ات ياد آيا |
| هڪ قبر ۾ حسن جي ديوي هئي، پر بستر خاڪ بنايل هوس |
| گل شمع جمال ٿي ويئي بلڪل، اونداهيءَ ۾ گهر ڇانيل هوس |
| احباب و عزيز قريبن مان، ڪو ساڻ نه لڪل آيل هوس |
| سر تي جي هيس چادر خاڪي، پڻ خاڪ تي تڪيو لڳايل هوس |
| هن ياس گهِ تنهائي ۾، ڪو ڪنهن کي نٿي آرام آيو |
| مرحوم چئين تان شفقت ڪئين، جي ياد ۾ ڪنهنکي نام آيو |
| هو خاڪ ۾ آهو چشم به بسمل تيرِ اجل پهلو ۾ لڳل |
| هئا شيرين لب سڀ ترش ٿي ويا ۽ شاهدِ ناز شهيد ٿيل |
| خاموش هئا سڀ پرده نشين آغوشِ لحد جن لاءِ پٽيل |
| حيران هئا سڀ سيمبدن هستي جو خزانو جنجو لٽيل |
| ميدان ۾ هئا هڪ سو ئي پيل سڀ پرده نشين بي گور و ڪفن |
| هوا طعمه زاغ و زغن ٿي ويا هيهات سڀيئي سيب ذقن |
| هو غنچه گلشن شاهنشاهي گلرخ نام انارڪلي |
| اڄ بيڪس بي وس عبرت گاهِ قبر ۾ تنها هئي جا ستي |
| کاڌئين ٿي ٿڏا ات واٽن تي ايءَ حالت مون اکين سان ڏٺي |
| هڪ راهگذار تي قبر بنيل هئي پڻ قطب الدين ايبڪ جي |
| دل منهنجي ڏڪي وئي دنيا ۾ هي حال سڀئي اکين سان ڏسي |
| هڪ فرد رعايا جي زمري ۾ سلطان عاليشان پسي |
| هڪ غار محلِ دارا هو، هڪ قبر هئي تختِ اسڪندر |
| هڪ مدفن جهڙو تهڙو هو، فرعون جو هو بي سامان گهر |
| شداد پيل هو خاڪ مٿي، سيني تي لحد جو پيل پٿر |
| نمرود جو تاج و تخت ڪٿي، تَنَ تي نه ڪفن جي هئي چادر |
| هڪ قبر مان آئي مون کي ندا، آثارِ جهانگيري مان آهيان |
| هو نورجهان جو مدفن ڏس، دربارِ جهانگيري مان آهيان |
| هر سرو مقابر گاه سندو با قامتِ موزونِ رعنا |
| گويا هو زبانِ حال سان آءٌ آهيان آه جو پهريون حرف بجا |
| پئي غار لحد تي چشم جڏهن هو حرف دوم جو نقش نما |
| نظارو گورستان جو هو هڪ ياس جو عالم ٿيو گويا |
| هڪ شمعِ تربت خوفزده ڪنهن دم ٿي ٻري ڪنهن دم ٿي اجهي |
| لرزان سوزان گريان عبرت ڪنهن دم ٿي ويٺي ڪنهن دم ٿي اٿي |
| هر چيز جهانِ فاني جي، هڪ روز ٿي ويندي يار فنا |
| هر مهرخ ويندو خاڪ ۾ گڏجي، ٿيندو ڏسجو ڇا مان ڇا! |
| سڀ نقش ته ويندا جهٽ مٽجي ۽ ظاهر رهندي ذات خدا |
| ۽ صُور وڄڻ سان مٽي، پاڻي، باهه، هوا ٿي ويندا هوا |
| ان وقت وڄندو نقارو، آواز ۾ جنهن جي هيبت آهه |
| سڀني کي چوندو سڀ جو مالڪ،”ڪنهن جي اڄ ته حڪومت آهه“ |
| هن ميدان ۾ هڪ يار ڏٺم، جنهن زار رنو ٿي خسته جگر |
| لرزي ٿي زمين قبرستان جي، هو آه و فغان ۾ ان جي اثر |
| پوءِ مون کي ڏسي هن طرح چيئين، قبرون ڪي ڏيکاري ات ظاهر |
| هي پيُ، هوءَ امان، هوءَ ڀيڻ ۽ ڀاءُ، هوءَ زال اٿم، هو نورِ نظر |
| غم دل ۾ مرڻ جو ڪين اٿم، ايندو جو منهنجو پڻ وارو |
| پر هاءِ فراقِ يار گران، ان ڳالهه وڌو ٿم هي ڳارو |
| [1] مرحوم رئيس شمس الدين بلبل |
|
|
|
|
| حصه فارسي |
| مقدمه |
| تکر قريه اي کوچکي است به فاصله شانزده ميل در جنوب حيدراباد که در تمام سند از شعراي نغزگو وادباي بس مثال واطباي باکمال وعلماي جليل القدر وعرفاي پارسا ومتشرع مشهور ومعروف است خواجه عبدالرحمٰن سرهندي والحاج سيد ميران محمد کلان وحافظ محمد يوسف وحافظ حامد وخواجه محمد حسن جان سرهندي ومحمد هاشم مخلص وعلامه سيد اسد الله فدا وخواجه محمد حسين جان سرهندي والحاج سيد محمد حافظ وحافظ محمد هارون دلگير وحافظ محمد عبدالله بسمل وخواجه محمد اسماعيل جان روشن ستارگان درخشاني بودند که تا سالها آسمان علم وادب را فروغ بخشيده ودلهاي هم ميهنان خود را از نور حکمت ومعرفت منور ساختند. |
| متاسفانه آثار علمي بيشتر از اين شعراءِ وادباءِ از غفلت وبي توجهي پس ماندگان شان از بين رفته حتي سوانح زندگي شان هم در تار وپود افسانها تنيدہ ودر روايات غير معتبر پوشيده شده است. نگارنده باسعي وکوشس سالها آثاري که از دستبرد زمانه باقي مانده بود مع سوانح مختصر شعراءِ وادباءِ وتاريخ عمومي تکر فراهم آورده کتابي بنام ”تذکره شعراي تکر“ بزبان سندي تاليف کردم که باهتمام ”سندي ادبي بورد“ در سال يک هزار ونه صد وپنجاه ونه ميلادي با زيور طبع آراسته شده است. |
| آنچه از پير مردان قريه معلوم ميشود اينست که در تکر بخصوص سه خانوادهء بزرگ بودند که خدمت علم وادب ميکردند - يکم خانوادهء سيدان، دوم سرهنديان که در اواخر قرن دوازدهم هجري قمري از افغانستان هجرت کرده به سند آمدند وبه التماس الحاج سيد ميران محمد که مريد شان بود قريه مزبور را مسکن خود قرار دادند. سوم خانوادهء ميمنان که يه دو خاندان منقسم شده بود. يکي را به همان نام اصلي ميمن ميگفتند وديگر را حافظان ميناميد ند که مدرسه ديني داشتند وگوئي پيشه درس وتدريس را اختيار کرده زندگي ميکردند. |
| شاعر ما حفظ محمد هارون دلگير با خاندان آخر الذکر تعلق دارد- از آباءُ واجدادش دو شخص نور محمد خسته وحافظ عالي که در اوايل قرن يازدهم هجري قمري ميزيستند از اولين شعرائي شمرده ميشوند که سعي فراوان کردند بحور واوزان عربي وعجمي (عروض) را در زبان سندي مروج سازند. |
| ما غزلي از غزليات خسته داريم که صنعت ملمع در آن بکار برده يعني در هر شعر يک مصرع فارسي ويک سندي سروده ميگويدِ |
| تا برافگندي از رخ تو نقاب، |
| حشر ٿيو آفتاب لايو تاب - حشر شد آفتاب تابيدن گرفت |
| آن منم کز تصادم هجران، |
| روز وشب ٿو رهان بي خور وخواب - روز وشب بي خور وخواب ميباشم |
| کشتي عمر من به بحر غمت، کشتي عمر مرا امواج ولهر لوڏن هڻي ڪئي غرقابِ طلاطم، غمت غرق آب کرده تابش حسن بيمثال سندئي، تو |
| بره ڏيئي وري ڪيو بيتاب - مرا عشق بخشيد وبيقرار کرد |
| خستهء وخوار منجهه وسي مون جئن، دروسي (نام ديگر تکر) نيست ديگر کسي ز شيخ وشاب. |
| پدر دلگير حافظ محمد يوسف از علماي جيد عصر خويش بود وشاعري هم ميکرد. متاسفانه بيشتر اشعارش از بين رفته. ما يکي مثنوي يوسف که بر وفات رئيس تکر سيد الله بخش نوشته داريم که بسيار ساده وروان است. اينکه براي خوانندگان محترم اينجا مينويسيم: |
| دريغا ازين دار نا پائدار - سفر کرد شاه عظيم الوقار |
| گل باغ صفوت چراغ شرف - گزيده ز اولاد شاه نجف |
| شريف النسب سيد محترم - ملاذ غريبان معالي همم |
| درخشنده رويش چو در خوشاب - کفش، گاه بذل وکرم چون سحاب |
| زهي دينداري که صبح ومسا - بجان بوده مصروف طاعت خدا |
| باخلاق پاکيزه جانها ربود - باحسان آسوده دلها نمود |
| ز ترحيل آن سيد ذوالکرم - هجوم غم آمد بدل دمبدم |
| چون يوسف ز دل سال وصلش بجست |
| نکو کار سيد اله بخش گفت |
| ١٣٠٩هه ق |
| سال يک هزار و دو صد ونود ونه بود که شاعر ما قدم بعرصه وجود گذاشت. علوم متداوله را نزد پدر خود فراگرفته وقرآن حکيم هم ازبر کرده وزبان عربي پيش علامه اسد الله فدا آموخت. چون از تحصيل علم فارغ گشت پدر خود را در درس وتدريس ياري ميکرد وکارهاي خانه داري هم ميکرد. |
| چون دلگير به سن بيست وچهار سالگي رسيد پدرش حافظ محمد يوسف در سال يک هزار وسيصد وبيست ودو در گذشت. اين حادثه جانکاه دلگير را از حد محزون ومغموم ساخت. مرثيه اي بر وفات پدر خود گفت که بنظر بنده از حيث الفاظ ومعاني واحساسات رنج وغم وحزن والم يکي از بهترين مراثي بايد شمرد. ما بند اول و دو بند اخير اين مسمط را اينجا ضبط ميکنيم: |
| برخيز کاه از دل ناشاد برکشيم |
| غوغاي نوحه وناله بيداد برکشيم |
| چون شمع سيل اشک فشانيم بر زمين |
| وز سوز دل غريو چو فرهاد برکشيم |
| آواز دردناک رسانيم بر فلک |
| وا حسرتا بعالم ايجاد برکشيم |
| بر سر زنيم دست تغابن کف اسف |
| حنانه وار نوحه وفرياد برکشيم |
| از دود آه روي فلک راسيه کنيم |
| پاداش زين ستمگر جلاد برکشيم |
| دست فنا چون دامن رنج ومحن گرفت |
| باشد که وقت عافيت از ياد برکشيم |
| طوفان عاصفات چو افتاد بر زمان |
| شايد اساس صبر ز بنياد برکشيم |
| آوخ! که طرح عالم امکان خراب شد - آشوب شد پديد وجگرها کباب شد |
| کار جهان سراسر زوليده ودرهم ست |
| پشت فلک ز بار مصيبت شده خم ست |
| کرده ست غنچه پيرهن اصطبار چاک |
| مانا که زين عزاي دلش گشته محرم ست |
| گردون بطيلسان سيه کرد در بغل |
| يعني که هر کجاست شب وروز در غم ست |
| تنها نه عالميست ازين درد سوگوار |
| از تيره شب بپرس که اوهم به ماتم ست |
| آوخ! که آفتاب هنر رفت بعد ازان |
| چشمم درانکساب مداماً چو شبنم ست |
| از خون دل چو غنچه خورم شربت بلا |
| وز تلخي فراق مزاقم همه سم ست |
| گويم چه سر گذشت زبيداد آسمان |
| خاک عزا بخون دلم گشته مدغم ست |
| جور زمانه کرد جهاني در اضطراب - بيجان وبيقرار وتهي مغز چون حباب |
| اين حادثه نگر که بمن ناگهان رسيد |
| چشم سپهر واقعه زين صعبتر نديد |
| شرح غموم او بکدامي زبان دهم |
| چون ناوک جفا بدل وجان من خليد |
| اين سخت جانيست که در حالتي چنين |
| طبعم بفکر شعر نوشتن قلم کشيد |
| از همت بلند بفردوس راي کرد |
| آرامگاه خويش بدار البقا گريد |
| مارا بغير صبر دگر روي نيست |
| از باغ دهر يک گل اميد کس نچيد |
| بودم بفکر سال وصالش غريق غم |
| در حالتي که خون ز چشم همي چکيد |
| ناگه ز سوي اهل بهشت برين، دلم |
| تاريخ او بخلد مخلد بود شنيد |
| ١٣٢٢هه ق |
| بادا مقيم پيش شه سيد الانام - ختم سخن بفاتحه کرديم والسلام |
| حافظ محمد يوسف دو فرزند ديگر بنام حافظ احمد وحافظ محمد عبدالله هم داشت ولي چون دلگير بزرگ ترين فرزند وي بود بار مدرسه ونگهداري امور خاندان بر گردنش فتاد. اين بار خيلي گران بود. شاعر ما هرچه تمام تر کوششها نموده که روزگار را خوش بگذراند. نه تنها کار درس وتدريس ميکرد بلکه خطاطي را هم فراگرفت. متعدد نسخ خطي وجرايد آن زمان بر خوشنويسي شاعر ما دلالت ميکند. مسوده هاي دعوتنامهاي شاديها وديگر تقاريب هم مينوشت که با عبارات دلپذير وترکيبات خوش آيند ومحاورات قشنگ آراسته شده بود. ما سه ازين دعوتنامها را که يکي براي تقريب کدخدا شدن آقا محمد اسماعيل جان روشن پسر خواجه محمد حسين جان سرهندي وديگر شادي سيد محمد سليم وسيد محمد حفيظ سعيدپوري سوم براي تقريب شادي سيد ملو کشاه وقنبر علي شاه و ويدل شاه نوشته نمونتاً پيش ميکنيم: |
| جواهر نفسيه ادعيه دوستي قرين ولالي زاهره تسليمات زاکيات مودت آئين، مبلغ ومتحف داشته بر لوح اخلاص نوشته ميشود. |
| الحمدلله والمنه که درين اوقات مقرون بخير وبرکات، خوش نشينان عرصه عالم در بزم ”قل بفضل الله وبرحمته فذالک فليفرحوا“ آغاز غزلسرائي وزمنيان در طرب خانه ”يومئذ يفرح المؤمنون بنصر الله“ بنياد شيرين ادائي نموده از اهتزاز نسيم ملاطفات ”وهو الذي يرسل الرياح بشرا بين يدي رحمته“ گلستان ممتنيات مايان سرسبز وشاداب گرديده ورياحين رياض ”ما تشتيه الانفس“ را از استمطار قطرات مطرات مواطغات ”يرسل السماءَ عليکم مدرارا“ موعد وموسم بهار در رسيد: اعني ميقات شادي کد خدائي برخردار قرة العين صاحبزاده محمد اسماعيل جان به تاريخ ....... ماه......... حسن تصمم وزيب تقرر پذيرفته. |
| چونکه درين مجلس حصور موفور السرور جميع مخلصان و ورود مسعود همه ارادتمندان از ضروريات ومتحتماتست بنا بر آن تصديع داده ميشود که مهرباني فرموده بر انجام صدر دعوت شادي قبول نموده شهر..... تشريف آورده شريک محفل خواهند گرديد که اين معنيٰ باعث از دياد محبت وموجب مزيد صداقت خواهد بود. |
| بسم الله الرحمـٰـن الرحيم |
| اصناف الطاف الٰهي وانواع اعطاف نامتناهي باوقات ميمون وايام سعادت مآب واقفه موافق اخلاص، ناهج مناهج اختصاص، مقرون وملحق باد بالنون والصاد. |
| لوازم دعائيکه علامت اجابش بر صفحات ايام مشاهد ومعاين باشد ومراسم تسليماتيکه نسيم خلوص کاملش از نهب کمال اتحاد سمت ظهور يابد، تحفه مجلس اشرف ساخته بمدعا ميگرايد که درين ايام ميمنت انجام که منشور اميدواري اين جانب بطغراي عزاي ”ولاتياء سوا من روح الله“ معنون گرديد وسجل رجائي نجاتم ”ادعوني استجب لکم“ مزين گشته بآبياري عنايت باغبان قضا وقدر گلزار متمنيات ما از ترشحات قطرات مطرات سرسبز ورويان گرديد ومشاطه نسيم عنبر شميم از سبز بختي در تقطيع زيبايان چمن مرادات دست بر آورده بلند بالايان گلشن مقاصد ومآرب دلي را مانند روضه رضوان لباس استبرق در بر کشيده: اعني انعقاد محفل شادي کدخدائي اخوي اعزي ميان محمد سليم وميان محمد حفيظ سلمهما الله تعاليَ به منهاج وميقات مندرجه ذيليه حسن تصمم وزيب تقرر پذيرفته بنا بر آن از مکارم صفات مرحمت آيات وميامن ذات مکرمت سمات آنفست که بر وعده معهوده دعوت شادي قبول فرموده از قدوم بهجت لزوم خويش ذريعه حصول آماني وباعث وصول مآرب شادماني است رياض قلوب فدوي را ارتياحي وانشراهي بخشيده شبستان مسرت ما را رشک گلستان ارم خواهند فرمود که اين معني باعث ازدياد مواد مودت وذريعه اتحاد ارباب محبت خواهد بود: |
| گر قدم رنج کني جانب کاشانئه ما |
| رشک فردوس شود از قدمت خانئه ما |
| زياده مرادات صوري ومعنوي متضمن، سعادات دنيوي واخروي محصل باد والسلام - بالولف الاحترام |
| نگاشته تاريخ ...... ماه ........ ١٣٢٨هه المقدس |
| وعده شادي اخوي ميان سيد محمد سليم شاه بتاريخ دهم ماه شوال سنه ١٣٢٨هه شب آدينه در حيدرآباد نزديک گاڙي کاته |
| وعده محفل شادي اخوي اعزي ام ميان سيد محمد حفيظ شاه بتاريخ يازده ماه شوال سنه ١٣٢٨هه شب شنبه در حيدرآباد سندهه گاڙي کاته |
| مرسله |
| سيد محمد کامل شاه سعيدپوري |
|
|
|
|
| لله الحمد هر آن وقت که خاطر ميخو است |
| آمد آخر ز پس پرده تقرير پديد |
| ناسيه موصوف باد |
| ذات خجسته صفات ....... بحصول مطالب عاليه ووصول مقاصد |
| تسليماتيکه از فوائح روائح آن رياص بهار مخالصت در ارتياح آيد واز نسائم شمائس ازهار اَغصان مصادقت را اهتزاز روي نمايد، بمقر گرامي ومجلس سامي مبلغ نموده بمدعا ميگرايد که الحمدلله والمنه که درين اوقات مقرون بخير وبرکات که خوش نشينان عرصه عالم در بزم ”قل بفضل الله وبرحمته فبذالک فليفرحوا“ آغاز خوشنوائي نموده وزمينيان در طرب خانه ”يومئذ يفرح المؤمنون بنصر الله“ بنياد شيرين ادائي ساخته اند از امداد الطافات ازلي وتوفيقات لم يزلي آفتاب حصول مرادات ما از مشارق لطائف رباني طلوع فرموده ونير وصولي متمنيات ما از مطالع عواطف سبحاني جلوه گر گرديده. |
| اعني انعقاد محفل کدخدائي برخورداران هر يک ميان سيد ملوک شاه وميان سيد محمد عالم شاه وميان سيد قنبر علي شاه وميان سيد ويدل شاه طال عمرهم به منهاج ذيل حسن تصمم وزيب تقرر پذيرفته چونکه درين محفل مينو سواد اسباب مسرت مهيا وموفا ورحيق عشرت مهنا ومصفا ميباشد اما اتمام اين سرور واکمال ذوق حضور بر ورود مسعود جمله اعزا واخلاق موقوف است. بنا بر آن مکلف ومصدع ميباشيم که مهرباني فرموده بر ميعاد مرقومه دعوت شادي قبول فرموده اين مجلس را بنور حضور خود، گلشن وديده انتظار ما را بحضور موفور السرور خويش روشن فرمايند که بعيد از مراسم عنايت نخواهد بود. |
| بياکه بي رخت اي مه تهي ست منزل ما |
| چراغ وشمع نبخشد فروغ محفل ما |
| زياده مطالب جاوداني ومآرب دو جهاني بتائيدات رباني وتوفيقات واهب الصور والمعاني محصل وميسر باد، بالنون والصاد، والسلام بالوف الاحترام. |
| الداعي |
| سيد حاجي عبدالحکيم شاه |
| دلگير کار دبيري هم ميکرد وچند حضرات متمول که يا نمتيوانستد بفارسي بنويسند يا از جهت کم فرصتي کارنامه ها را به او ميسپرد ند وبعوض اين دماغ سوزي وخامه فرسائي چيزي از ايشان حاصل ميکرد. باوجود کوشش وسعي فراوان براي رفع مشکلات مالي شاعر ما چون آباءُ واجداد خود از چنگ هولنات افلاس نميتوانست رهائي بيابد همواره مقروض وتنگدست ميزيست- وبيشتر قصائدش برين دلالت ميکند- ما چند شعرش را پيش ميکنيم که به رئيس قريه تکر حاجي سيد عبدالحکيم نوشته ودرين از تنگدستي خويش حکايت واز بي توجهي رئيس شکايت ميکند: |
| شهنشاها ملکا، داد گسترا، شاها! |
| زهي ز خوان نوالت نواله عمان |
| بحضرت تو حديث وگذارشيت مرا |
| عيان بگويم گر باشدم مجال بيان |
| روا بود که بحال تباه وجان ملول |
| هميسه بار جهان ميکشم بپشت کمان |
| ز لطف وبذل تو خلق آنقدر منافع يافت |
| که شرح آن نشود از تصرف اذهان |
| اگر که در حق من شه عنايتي دارد |
| بذره نشود آفتاب را نقصان |
| يا در اشعار ديگر ميگويد: |
| دل مرا که بجز درد وغم کلامش نيست |
| بغير بندگي شاه هيچ کامش نيست |
| بساکنان درش عرض حال ميباشد |
| بحکم آنکه چنين عقل اهتمامش نيست |
| بخاک پاي تو کآنست کحل ديده من |
| که هيچگاه ز حکم تو انهزامش نيست |
| ولي چه سود که از روزگار ناهموار |
| فراز سفره مطعوم صبح وشامش نيست |
| موسم سرما آمده است شاعر مفلس وتنگدست ما هيچ پارچه اي ندارد که از حمله سرما مصئون بماند ناچار به پير عبدالستار سرهندي براي چادر پشمينه گذارشي ميکند: |
| پير عبدالستار عاليجاه |
| آنکه در بذل پنجه بکشود ست |
| من ندانم که در چنين احوال |
| کرمت پرسشي نه نمودست |
| خواجه گر نيست واقف حالم |
| اين هم از نقص بخت من بودست |
| نيک داني که موسم سرما |
| بر تنم هيچگه نبخشودست |
| آنچنان اوفتاد لرزه به تن |
| گوئيا رعشه روي بنمودست |
| يک پڻوئي[1] ز تو ميخواهم |
| که سراسر به پشم اندودست |
| باشد آن نو وگرچه پارينه |
| بهر من هر دو نعمتي بودست |
| زود ده کاندرين هوس ”دلگير“ |
| مدتي شد که باد پيمودست |
| دلگير پسر جوان دوازده ساله بنام غلام فاروق داشت با اخلاق پسنديده آراسته واز علوم متداوله عصر خويش بهره ور که بدون هيچ بيماري مهلک جان بجان آفرين سپرد پدر پيرسن را رنجور ساخت. بعد از رحلت پسر دلگير بيش از پيش مغموم ومحزون شد واز زندگي بي مزه خود بيزار گشت. چهار ماه از وفات غلام فاروق نگذشته بود که در سال ١٣٥٣ هجري قمري روزي قي کرد وپيش ازانکه طبيبي برسد روحش از قفس عنصري پرواز کرد وشاعر ما از ظلم وتعدي وبي قدري جهان فنا پذير خلاصي يافت. |
| شعر دلگير |
| چنانکه ذکر کرديم تکر مسکن شعراي بزرگ سند بود که چند شاعر از آنها بفارسي شعر هم ميسرودند خصوصاً علامه اسدالله فدا وخواجه محمد حسين جان سرهندي. دلگير از هر دو شاعر کوچک بود واز ايشان استفاده هم کرده بود ولي يا ايشان مشاعره هم ميکرد. ما سه غزل از هر سه شاعر داريم که در تتبع غزل سعدي: |
| معلمت همه شوخي ودلبري آموخت |
| جفا وناز وعتاب وستمگري آموخت |
| نوشتند. هر سه غزل را براي مقايسه وفهميدن سبک هر يک از شاعر براي خوانندگان گرامي پيش ميکنيم: |
| علامه فدا گويد: |
| ز طيبه نفحه تو گل معطري آموخت |
| ز نور طلعت تو خور منوري آموخت |
| ز نوش لعلت گلقند شکري آموخت |
| ز نيش زلفت ثعبان ازدري آموخت |
| ازان زمان که جدا گشتئه ز ما صنما! |
| ز سوزهاي دلم عود مجمري آموخت |
| چه غم ز هول طپش قلب وخفقئه کبدي |
| چو زلف يار شمامات عنبري آموخت |
| ز سر بپا همه مطبوع خلق وخلق آمد |
| جز اينکه با من آئين ستمگري آموخت |
| بکش نقاب که خوبان کشيده صف به صف اند |
| بيا که غمزه تو طرح صفدري آموخت |
| رخت چو مهر اگر مهر سرو قد بودي |
| قد تو سرو اگر سرو دلبري آموخت |
| چو وصف زلف و رخ تست والضحيٰ والليل |
| دلم وظيفئه قرآن به ازبري[2] آموخت |
| ميان موي وميان تو فرق بس مشکل |
| در اين دقيقه گهر سنج ششدري آموخت |
| بلاغتي که به نظم جناب ’سرهندي‘ ست |
| براعتي که ’فدا‘ در سخنوري آموخت |
| نه در کلام معجز نظام ’خاقاني‘ ست |
| نه در مقاله ’سعدي‘ نه ’انوري‘آموخت |
| خواجه سرهندي ميفرمايد: |
| ز طعم نوش لبت قند شکري آموخت |
| ز بوي سنبل تو گل معطري آموخت |
| طرب ز جلوه تو باده سرور کشيد |
| فرخ ز خنده تو روح پروري آموخت |
| بهار از گل روي تو صد چمن آراست |
| بهشت از بر حسن تو نوبري آموخت |
| ز چشم فتنه بدوش تو ناتوان نرگس |
| کتاب سحر وفسون خواند وعبهري آموخت |
| متاع ناز واداي ترا به نقد روان |
| خريدن از دل عشاق مشتري آموخت |
| دلم چو طره شمشاد صد شکن دارد |
| چرا که از قد تو سرو سروري آموخت |
| شمايل تو صبا برد چون به جابلقا |
| طپيد حور، عجل شد ملک، پري آموخت |
| اگر تباهي صاحبدلان مقدر نيست |
| قضا چرا بتو اين ناز پروري آموخت |
| هزار شکر که بر گردن بلوريت |
| دو دستم از خم زلف تو چندري آموخت |
| فغان ز جور رقيبان که تير غمزه او |
| بوقت صلح بمن جنگ زرگري آموخت |
| چه نسبت ست به من اهل سند را که مرا |
| کراهتي ست ز طرزي که ’انوري‘آموخت |
| خبر دهيد بصاحبدلان که ’سرهندي‘ |
| بطرز خاص ز ’سعدي‘ سخنوري آموخت |
| دلگير گويد: |
| نگار من چوره ورسم دلبري آموخت |
| به دلفريبي من شيوه پري آموخت |
| بيار باده که از تازگي فصل بهار |
| اياغ لاله به گلزار ساغري آموخت |
| ز تنگناي جفا کي کشادگي يابد |
| کسي که بر در کويش مجاوري آموخت |
| به آه سرد محال ست مهربان شدنش |
| چو بهر چاک دل من ستمگري آموخت |
| بيک کرشمه ربوده هزار دل ايواي! |
| نشان تير نظر طرفه ماهري آموخت |
| نشاط بستر راحت بخواب خواهد ديد |
| سري که در سر عشقش قلندري آموخت |
| کنون که چاک گريبان گذشت از دامن |
| چه سود زانکه دلش روح پروري آموخت |
| وفا بوعده نکردن خلاف مرد ميست |
| فغان که يار من آئين کافري آموخت |
| رخي که پرده صبرم دريد وچاک نمود |
| به التيام دل من رفوگري آموخت |
| ز حسن عالم سوزش، جنون عشق مرا |
| مثال بلبل عنوان بي پري آموخت |
| چسان بلند نه گردد حديث من ’هارون‘ |
| چو طبع من همه طرز سخنوري آموخت |
| سرهندي ودلگير بر مکر وفريب ورياکاري يکي از شيخ طريقت عصر خويش دو نظم نوشته که هر دو بر يک وزن وقافيه است وخيالي رسا وداراي تنقيد وطنز ميباشد اينجا نقل ميکنيم: |
| سرهندي فرموده: |
| اين نام وننگ وکبر ومني، کنيت ولقب |
| اين رنگ وريو وفخر وخودي نخوت وفسوس |
| اين وعظ وپن وخدعه وطامات واسم ورسم |
| اين هاي وهوي ومکر وريا، قومهء وجلوس |
| رندان پاکباز نگيرند بيک پشيز |
| مستان پارسا نستانند به دو فلوس |
| عالم زصيت زهد وورع کرد پر صماخ |
| از نور علم وفضل درونت تهي چو کوس |
| در صحدم اذان وسحر خيزي وسپاس |
| در بامداد اکل نجاسات چون خروس |
| از حرص وآز بهر کنار قبول خلق |
| صد نقش دلفريب برخ بسته چون عروس |
| من زشت ميستايمت اي پير بي صفا |
| لافي بخويشتن که منم پور فيلقوس |
| خر مهره در متاع وزني دم ز کهربا |
| انگوزه در جوال وبري نام سندروس |
| نفس از حماي آز به مغزت دمد نفوخ |
| ديو از تپ هوا به مشامت کند عطوس |
| خواهي کند خلق نمازت به هند وچين |
| خواهي برند خلق سجدت بروم وروس |
| اي ظاهر تو تازه چو پر بار وبر درخت |
| اي باطل تو خشک وسيه همچو آبنوس |
| آب بقا مخواه ازين جلوه سراب |
| دين خدا مجوي ازين ملت مجوس |
| ’سرهندي‘ از دغا ودغل کرده سينه پاک |
| آنگه نموده بر در ميخانه خاکبوس |
| دلگير گويد: |
| پاي از گليم خويش تو هرگز مکش دراز |
| تا چند بانک بيهوده چون مادهء خروس |
| اين عشوه سازي که بمردم نموده |
| هشدار تا تلف نه کني آب بر فسوس |
| در وقت صيد لابه نمائي چو گربه اي |
| هنگام وعظ ناله کي همچو ناي کوس |
| عالم بدين خيال که شيخ طريقتي |
| تو از علو دم زني از تخمزار روس |
| اوقات عمر صرف نمودي بجمع زر |
| آري بمکر خويش ز پشت سمک فلوس |
| ظاهر کني به وقت نمايش که گندم ست |
| هنگام بيع پيس کني تودهء سبوس |
| گيرم اگر بمنصب اعزاز فايزي |
| وآيند مردمان بدرت بهر خاکبوس |
| اي باطن تو پر ز اراجيف دنيوي |
| وي ظاهر تو رسک سخن آواران طوس |
| متاسفانه بيشتر آثار دلگير از بين رفته وفقط چند مرثيه وقطعه تاريخ وقصيده وغزل داريم که ازان تا اندازه سبک شعرش را ميتوانيم بفهميم. در اکثر قصائد سبک متقدمين شعراي فارسي زبان در نظر داشته ولوازمات قصيده چون نسيب وگريز ومديحه را بکار برده است. بيشتر نسيبها که نوشته خيلي نغز وغرا است ودر برخي مناظر دلفريب بهار را ذکر کرده. اوزان کوچک هم بکار برده است که از حيث سادگي ورواني خيلي متين ونغز است. |
| تشبيب قصيده اي که بر ولادت پسر شيخ غلام محمد علي پوري نوشته که در آن منظر قشنگ وخوبي بهار واثر آن بر باده نوشان بيان ميکند پيش ميکنيم: |
| نسيم صبح در بستان عالم - سحر گه مزده تهنيتي داد |
| صبا از لاله وگل عطر بيزي - براي لاله رويان کرد ايجاد |
| گسسته در چمن شيرازه نسرين - فشانده عنبر تر جعد شمشاد |
| گل اندر جلوه گاه خوش زباني - حديث از مطرب ومي کرد بنياد |
| عروسان بهاري پرنيان پوش - ز جام ارغواني مست ودلشاد |
| قدح در دست مستان بر لب جو - کف ساقي ز بخشش ابر جواد |
| بنفشه بر کنار جويباران - چو خطي بر لب خوبان نوشاد |
| قد سرو سهي در طرف بستان - دهد از قامت شيرين لبان ياد |
| رخ گل را که عکس روي يار است - صبا خواند بحرز جانش اوراد |
| پريشاني ز دلها رخت بسته - سرور شادماني بار بکشاد |
| اشعار از قصيدهء که بر موقع ختنه صاحبزادگان پير اسماعيل جان نوشته در آن صنعت ترصيع هم بکار برده: |
| سال وماه وروز را تا کرد خلقت کردگار |
| سال وماه وروز زين به کس نديد از روزگار |
| سال گر ز امساله به نبود عجب نبود که هست |
| هم دراو نعمت فراون هم دراو خرم بهار |
| شکر حق را در چنين سالي مبارک از بود |
| در سر هر مو زبان ودر هر زبان نطقي هزار |
| سال چندين بايد اکنون کز بي ماهي چنان |
| وصف روزي اينچنين را سر کنم بي اختيار |
| اين همان روزي که تصويرش نگنجد در ضمير |
| اين همان روزي که توصيفش نيايد در شمار |
| اين همان روزي کزو هستي بدولت بهره مند |
| اين همان روزي کزو گيتي بفيضي اميدوار |
| اين همان روزي بود کز ساغر لبريز فيض |
| گشته هرجا هوشياري مست ومستي هوشيار |
| اين همان روزي که گرديد اندرو از فضل حق |
| کز عطاي لطف وي گشتي سراسر کامياب |
| دلگير قصيدهء نوشت که يکي از بهترين قصايد شعراي سند بايد شمرد چه از حيث رواني وسلاست وتشبيهات قشنگ ومحاورات دلپذير وچه از حيث پختگي وحسن معاني والفاظ سبک قصيده مشهور ”داغگاه“ فرخي را در نظر داشته است. ما ازان تشبيب وگريز گاه وچند شعر از مديحه پيش ميکنيم. اين قصيده شايد براي مير رياست خيرپور (سندهه) نوشته است چه از قرائن معلوم ميشود که براي بادشاهي نوشته است ودر سند فقط يک رياست خيرپور بوده وبس: |
| صبحدم چون ز دشه انجم علم بر کوهسار |
| گشت دامان زمين روشن چو صحن لاله زار |
| زال گردون کرد تازه عهد ايام شباب |
| دختر پيرانه سر پيچيد از باد بهار |
| هر طرف باد بهاري کرد در صحن چمن |
| نورسان غنچه را سر سبز چون عذرا عذار |
| چشم نرگس را تو گفتي گشت چون خوبان عيان |
| غمزهء عالم فريب وعشوهء مردم شکار |
| سبزه ميمالد حنا بر دست وپاي نارون |
| غنچه ميخواند ثنا از صنعت پروردگار |
| بلبل دستانسراي وقمري آهنگ ساز |
| لحن داؤدي کشيدند از فراز شاخسار |
| يا دم روح القدس آمد ز بالاي سما |
| يا رسيد انفاس عيسيٰ بر بساط مرغزار |
| يا غزال چين مگر گم کرده راه ملک خويد |
| يا مگر حور بهشتي کرد در گلشن گذار |
| ساقيء مجلس گرفته روح پرور راح را |
| بي طلب داده بهر کس از يمين واز يسار |
| طرهء سنبل مگر آراست مشاط نسيم |
| زان سب گرديد چون جعد عروسان تآبدار |
| عارض گلرنگ نسرين از نم شبنم شده |
| گاه چون درج عقيق وگه چون در شاهوار |
| ابر چون دست سماح شاه شاهان ميکند |
| بر حريم روي عالم عقد گوهر را نثار |
| آن ملک قدر يکه آرد چرخ اظلس از بهشت |
| زلف حور العين را بر در گهش جا روب دار |
| آنکه از اوج علوش مهر رخشان کو کبيست |
| وآنکه از بخشش کند آباي علوي افتخار |
| گاه لطف وجود او شد بينوا گنجور در |
| گاه سهم خشم او شد پيکر دشمن نزار |
| ابر ميگريد چومي بيند عطاي عام او |
| چرخ ميلرزد چو بيند خنجر ضيغم شکار |
| چرخ پيش همت چون دره پيش آفتاب |
| ابر پيش رافتت چون قطره پش جويبار |
| جان من از زخم پيکان تعب پر خون شده |
| آه! ميگردد زمانه بر سرمن خصم وار |
| هر سر مويم کشيده بر سرم تير جفا |
| هر رگ جانم شده بهرم چو تيغ آبدار |
| آتش حرمان نهان در سينه ميدارم ولي |
| آه شبگيرم بر آرد دود از شبهاي تار |
| چند سوزم از تف نيران غم هر روز وشب |
| چند دوزم در دل خود خارهاي افتقار |
| آفتاب عظمتي تو بر سيه بختان بتاب |
| فيض بخش عالمي محتاج را حاجت برآر! |
| چونکه از تطويل اي ’هارون!‘ بهتر خامشي |
| بر دعاي شه سخن را مينمايم اختصار |
| مرحوم محمد اسماعيل جان ’روشن‘ سرهندي که از اجل علماي عصر خويش وشاعر زبردست بود وشاگرد دلگير هم بود بر وفات دلگير قطعه تاريخي سرورده که عيناً اينجا نقل ميکنيم. آقاي روشن همه کمالات که دلگير داشت درين تاريخ درج نموده است: |
| فغان که ميرسد اکنون بگوشم از هر جا |
| عزا وشيون و آه وفغان و واويلا |
| فلاخن فلک افگند اين چه سنگ ستم |
| کمان دهر در انداخت اين چه تير جفا |
| ز قلب عالم برخاست ناله وافغان |
| ز چشم مردم افتاد اشک ابر آسا |
| درين بهار پس از هر بهار هست خزان |
| درين ديار پس از هر نشاط هست عنا |
| اگر عمارت مقصد به چرخ افرازي |
| به سيل حادثه اش دهر افگند از پا |
| اگر نهال اميدي بدل تو بنشاني |
| زمانه اره نمايد همان درخت آنجا |
| دريغ ودرد که استاد مهربان من |
| به بست رخت ز دارالفنا به دار بقا |
| جناب حافظ هارون صدر مجلس فضل |
| گل حديقئه دانش، مه سپهر ذکا |
| به ذهن هندسه خوان وبه فهم حکمت دان |
| به عقل پير به دل نوجوان، به طبع رسا |
| چنان رفيع خيالي که در معارج نظم |
| گذشت پايئه اشعارش از سر شعريٰ |
| نظر به شعر خوشش نظم شاعران جهان |
| همان مقابلهء قطره ايست با دريا |
| به بحر نثر چنان بود فکر او غواص |
| که ميکشيد به يک غوطه صد در يکتا |
| به خط خوب ز امثال آن چنان فائق |
| که کس نه پخت خيال سويتش اصلا |
| کنون چو خرمن اميدهاي احبابش |
| بکم ايزد يکسر بسوخت برق بلا |
| چه فائده که کنم شکوه هاي گردش دهر |
| چه عائده که کنم نالها ز دور سما |
| همين خوش است که تسليم را کنم شيوه |
| همين به است که در حق او کنيم دعا |
| بحق پاک رسول تو يا خداي جهان |
| به حق آله الاخيار ودينه الاعليٰ |
| بحق سبع مثاني واسم اعظم تو |
| بحق آيهء کرسي وسوره طٰهٰ |
| وسيع کن ز ره لطف وجود مرقد او |
| رفيع ساز به خلدش تو منزل وماويٰ |
| به کلک عفو قلم کش به سيئات او |
| قبول کن حسناتش به محض لطف وعطا |
| به سال رحلت او روشن از تحسر گفت |
| وحيد عالم رفت از معاشر فضلا |
| 169 ١٥١٢ |
| ١٥٢٢-١٦٩=١٣٥٣ھ |
| نگارنده هر چه تمام تر کوشش نمود که آثار دلگير را گرد آورد وبه هرچه دست يافتم درين نسخه پيش کرده ام- درين ديباچه مختصر سعي کرده ام که سبک شاعر را پيش کنم واز خوانندگان محترم چشم دارم که با اشتباه وفرو گذاشتي که برخورند بنده را عفو فرمايند. |
| بنده |
| بيخود حسيني |
| دانشگاه سند، آوريل 1963 ميلادي |
| قطعات تاريخ |
| قصائد |
| غزليات |
| منقبت در شان حضرت علي |
| متفرقات |
| هزاران شکر از فضل وعطاي خالق گيهان |
| که داند حالت مخلوق وبخشد روح در ابدان |
| ........ آنکه هست از دودهء عظمت |
| فروغ چشم دولت دين، جمال ملت وايمان |
| شده از پرتو رويش عروس ملک را زيور |
| کشيده جود واحسانش کفي چون چشمهء حيوان |
| عطا گرديد فرزندي گرامي گوهري والا |
| چو خور بر آسمان مهتري رخشنده وتابان |
| نهم تاريخ از ماه ربيع الآخرين بود |
| که پاي خويشتن بنهاد اندر عالم امکان |
| بود تا بر فلک رخشنده خورشيد جهان افروز |
| بگردد تا به وقت خود هماره گنبد گردان |
| قرينش باد بخت ونصرت واقبال وفيروزي |
| نصيبش باد علم وعقل وفهم وعمر جاويدان |
| سروش عالم غيبي بروي اهتزازم گفت |
| فروغ دل سن ميلاد آن فرزند حرز جان |
| ١٣٢٠ |
| تاريخ ولادت پسر شيخ غلام محمد |
| بحمد لله که کارم خوشتر افتاد |
| غم ومحنت ز عالم گشت برباد |
| نسيم صبح در بستان عالم |
| سهر گه مزده تهنيتي داد |
| صبا از لاله وگل عطر بيزي |
| براي لاله رويان کرد ايجاد |
| گسسته در چمن شيرازه نسرين |
| فشانده عنبر تر جعد شمشاد |
| گل اندر جلوه گاه خوش زباني |
| حديث از مطرب ومي کرد بنياد |
| عروسان بهاري پرنيان پوش |
| ز جام ارغواني مست ودلشاد |
| قدح در دست مستان بر لب جو |
| کف ساقي ز بخشش ابر جواد |
| بنفشه بر کنار جويباران |
| چو خطي بر لب خوبان نوشاد |
| قد سرو سهي در طرف بستان |
| دهد از قامت شيرين لبان ياد |
| رخ گل را که عکس روي يار است |
| صبا خواند بحرز جانش اوراد |
| پريشاني ز دلها رخت بسته |
| سرور شادماني بار بکشاد |
| درين آوان علي الرغم زمانه |
| چو گلزار مسرت گشت آباد |
| شگفت از گلبن شادي گل تر |
| بفضل خالق ارواح واجساد |
| به شيخي که محمد را غلام است |
| غياث ملت ودين صاحب داد |
| عطا شد ارجمندي راحت جان |
| وجودش صدمهء آفت مبيناد |
| دل احباب مسرور از قدومش |
| خليده خار غم در چشم حساد |
| به برج سروري تابنده اختر |
| به باغ مهتري چون سرو آزاد |
| چراغ خاندان قدر وتمکين |
| خلاصه دودمان عز وارشاد |
| خداوند بحق شاه لولاک |
| بحق مرتضا وآل امجاد |
| بود سر سبز در گلزار عالم |
| حيات جاوداني حاصلش باد |
| ز لعب چرغ وازيون باد مامون |
| درين خاکي طلسم سست بنياد |
| کنون از بهر آن فرزند اکرم |
| بيا دلگير بر خوان سال ميلاد |
| سن توليد او با روز هجرت |
| بگو دائم بزير ظل حق باد |
| ١٣١٩ |
| ٢ |
| ١٣٢١ |
| تاريخ رحلت فضل علي |
| آه کاندر عالم کون وفساد |
| از حوادث سيل هجران اوفتاد |
| ديدهء اهل جهان غمناک شد |
| اضطرار دل نموده ازدياد |
| سبزهء اميد وگلهاي طرب |
| صرصر محنت همه برباد داد |
| ظلمت شام فراق دوستان |
| صه عشرت را نموده خيرباد |
| ريخت خون دل ز چشم همگنان |
| رفت ناگه گلبن باغ مراد |
| شمس طالع را رسيده احتراق |
| چشم عالم بعد ازين روشن مباد |
| شاخ گل تازه شکست از باغ دل |
| نشتر فرقت رگ عالم کشاد |
| چرخ نيلي رنگ را نيرنگ بين |
| برد رستاخيز اين ماتم ز ياد |
| قدسيان را آستين بر چشم شد روان |
| زين تغاين تا دم يوم المعاد |
| هر مزه را زين مصيبت شد روان |
| موجزن سيلاب خون از اشتداد |
| ايکه مغروري بجمع مال وزر |
| شرم بادت شرم زين بست وکشاد |
| چند باشي بيخبر از کار خود |
| چند داري حرص بر حسن جماد |
| ميوهء مقصود نايد زين درخت |
| جز غم دل حسرت قلب وفواد |
| اي بغفلت خفته زير دام دهر |
| چند مي خسپي تو شام وبامداد |
| پنبهء غفلت برون آر از صماخ |
| چشم حيرت بر کشا زين اعتياد |
| عهد ياران قديمت شد ز دل |
| عبرتي گير از زمان هود وعاد |
| دام دد را دام ميسازي وباز |
| دام تست اين گنبد سبع الشداد |
| گرگ مردم خوار گشته است اين رمان |
| نيک بنگر گر نه داري اعتقاد |
| کل نفس را تو نشنيدي مگر |
| زانکه افتادي به بند بوم وزاد |
| سوي ملک بي نيازي ره بپرس |
| چند پوئي در ره بغض وعناد |
| گر بقوت بر تر از اسکندري |
| وربه نخوت همسر کسريٰ قباد |
| ناگزير از مرحل دنيا روي |
| عاقبت خواهي شدن همچو رماد |
| بين که رحلت کرد زين دار الفنا |
| گلبن باغ کمالات وسداد |
| نير برج عطا ؤ مکرمت |
| صاحب فضل وکرم والا نزاد |
| غارس اشجار اخلاص وهدا |
| نخلبند آبسال اتحاد |
| شارق چرخ فضائل بيمثال |
| رايق ينبوع علم وعقل وداد |
| قدوهء اهل کرم ’فضل علي‘ |
| کاندرين عالم عديل او نزاد |
| چون شنيد از ملهم غيبي ندا |
| شد حريم حضرت رب العباد |
| باد ابر رحمت وغفران مدام |
| بر روان پاڪ او بالنون وصاد |
| خامهء هارون بهر سال او |
| زد رقم: فضل علي مرحوم باد |
| ١٣٢١ |
| تاريخ ولادت سيد ملوک شاه پسر عبدالحکيم شاه تکرائي |
| هزار شکر که از لطف قادر سبحان |
| ز چرخ عز وعلا بدر يمن شد تابان |
| نسيم فضل الٰهي وزيد بر عالم |
| بديع نيست که گردد جهان به امن وامان |
| طلوع کرد بتائيد حق ز برج کمال |
| مه خجسته رخ واختري مبارک جان |
| ازين نهال شرف تازه گشت گلشن دين |
| چنانکه تازه شود جان ز چشمهء حيوان |
| گلي شگفت که امروز تا ز روز ازل |
| نه گوش دهر شنيده نه ديد چشم جهان |
| ز عرش تا به ثري ميکند در ايثار |
| مکونات زمان از سرور نقد روان |
| بين که از عدم آباد آمده بوجود |
| جمال لطف مجسم، خلاصه گيهان |
| به نصف ماه محرم شد از ولادت او |
| طراوت گل رويش بهار عالم جان |
| کشاد از پي شکرش زبان نساؤ رجال |
| به بست از پي حکمش ميان زمين وزمان |
| شگفت غنچهء اميد اهل عالم را |
| گرفت رونق گلزار ملت وايمان |
| ز نور منظر او زنده گشت جان پدر |
| ز تاب روپش مستطهر اند پير وجوان |
| جهان واهل جهان رفت بهر تمنيتش |
| به پيش والد او کوست حامي دوران |
| بهار گلشن اسلام ”شاه عبدالحکيم“ |
| که دست بخشش دائم بود گهر افشان |
| سر صدور جهان، شمع محفل عزت |
| گل حديقهء اقبال، ثاني سلمان |
| کفش بوقت سماحت بريخت آب بهار |
| دلش بگاه سخاوت فگند خاک به کان |
| وجود او وطن جان عارفان خداست |
| بدو گرائي که حب الوطن من الايمان |
| زهي مباديء خشم تو مقطع الاعمار |
| شهي مساحت کلک تو منبع الاحسان |
| لطائف کرمت در مزاج اهل هنر |
| همان کند که نم اندر معاطف اغصان |
| ز هيبت تو شده انقطاع حبل وريد |
| ز اصطناع تو آمد مظلهء احسان |
| چو دست فکر بمدحت نميرسد بهتر |
| دعاي حضرت جويم ز خالق الانسان |
| هميشه تازه دم باد صبح ولطف بهار |
| برو کشد گل ونسرين بباغ شاد روان |
| ز علم وعمر وجواني وبخت ودولت وجاه |
| بحکم کام دل خويش باد بهره ستان |
| نوشت خامه ’هارون‘ سال ميلادش |
| گل حديقهء بخت وصلاح بادا دان |
| شهنشاها ملکا، داد گسترا، شاها! |
| زهي ز خوان نوالت نواله عمان |
| بحضرت تو حديث وگذارشيت مرا |
| عيان بگويم گر باشدم مجال بيان |
| بمبدعي که بيک امر کن فرود آرد |
| هر آن دقيقه که بود خزانهء امکان؟ |
| که تا بخاک جنابت مشرفست سرم |
| بجز دعاي شما بر نيامدم بزبان |
| روا بود که بحال تباه وجان ملول |
| هميسه بار جهان ميکشم بپشت کمان |
| ز لطف وبذل تو خلق آنقدر منافع يافت |
| که شرح آن نشود از تصرف اذهان |
| اگر که در حق من شه عنايتي دارد |
| بذرهء نشود آفتاب را نقصان |
| منم بخدمت تو ايستاده ليل ونهار |
| تو هرچه ميکني از جنس آن ترا فرمان |
| بر وفات حافظ محمد يوسف پدر بزرگوار شاعر |
| برخيز کاه از دل ناشاد برکشيم |
| غوغاي نوحه وناله بيداد برکشيم |
| چون شمع سيل اشک فشانيم بر زمين |
| وز سوز دل غريو چو فرهاد برکشيم |
| آواز دردناک رسانيم بر فلک |
| وا حسرتا بعالم ايجاد برکشيم |
| بر سر زنيم دست تغابن کف اسف |
| حنانه وار نوحه وفرياد برکشيم |
| از دود آه روي فلک را سيه کنيم |
| پاداش زين ستمگر جلاد برکشيم |
| دست فنا چون دامن رنج ومحن گرفت |
| باشد که وقت عافيت از ياد برکشيم |
| طوفان عاصفات چو افتاد بر زمان |
| شايد اساس صبر ز بنياد برکشيم |
| آوخ! که طرح عالم امکان خراب شد - آشوب شد پديد وجگرها کباب شد |
| اي نو بهار از غم صر صر شرار شو |
| اي روزگار چون تن بسمل فگار شو |
| اي چرخ روي خويش به سيلي کبود کن |
| اي صبحدم برنگ شب تيره تار شو |
| اي آفتاب رنگ رخ خويش کن نهان |
| اي ماهتاب داغ دل روزگار شو |
| اي اختران بمويه خروشيد زين عزا |
| اي ديده دمبدم چو هوا اشکبار شو |
| شورش عظيم چونکه بيفتاد در زمان |
| اي ساعت قيامت زود آشکار شو |
| خورشيد اوج فضل چو گرديد منکسف |
| اي دل قرين نوحه وفرياد زار شو |
| از آتش الم چو سفر کرد خرمي |
| بيزار زين نتايج شعر آبدار شو |
| برباد گشت رشتهء ترکيب ’کاف ونون‘ - دود از نهاد ....... عالم شده برون |
| افسوس کافتاب ز اوج آسمان فتاد |
| تاريکيء عظيم به کون ومکان فتاد |
| وا حسرتا که از طپش سينه وجگر |
| آتش ميان خرمن جان جهان فتاد |
| پزمرده گشت لالهء وبشکست شاخ دل |
| باز خزان بناگه در گلستان فتاد |
| پيوند خوشدلي ز زمانه بريده شد |
| مرهم ز زخمهاي دل خستگان فتاد |
| وحشت حلول کرد به افراد کائنات |
| گوئي که لطف وفضل خدا از جهان فتاد |
| يا رب چه حاليتست که از انقلاب چرخ |
| شور وفغان بحلقهء گروبيان فتاد |
| يکسر چو روزگار تغير پذير شد |
| جمعيت وسکون ز دل انس وجان فتاد |
| بگرفت ماهتاب سما علوم دين - بنشست اهل عالم در ماتمش غمين |
| کس در جهان مصيبت زين سخت تر نديد |
| شايد که صبح روز قيامت کنون رسيد |
| شيون ز ساکنان زمين رفت بر فلک |
| سيلاب خون ز چشم زمان وزمن چکيد |
| افتاد در زمانه عجب صدمهء عجيب |
| طوفان حزن سخت بروي زمين وزيد |
| هم شامگه سياه بپوشيد بر بردن |
| هم صبح باد سرد ز آه دهن کشيد |
| آه از دمي که چرخ ستمگار کج نهار |
| از ظلم اصل شجرهء دين يکقلم بريد |
| اکنون چه حاصل از قفس تنگ روزگار |
| چون طوطيء شکر شکن وخوش زبان پريد |
| دانست چونکه عاقبت الامر روي کار |
| از ساقيء زمانه مي ’ارجعي‘ چشيدگرديد در بهشت بفضل خدا مکين - پيشش شدند خادم غلمان حور وعين |
| کار جهان سراسر زوليده ودرهم ست |
| پشت فلک ز بار مصيبت شده خم ست |
| کرده ست غنچه پيرهن اصطبار چاک |
| مانا که زين عزاي دلش گشته محرم ست |
| گردون بطيلسان سيه کرد در بغل |
| يعني که هر کجاست شب وروز در غم ست |
| تنها نه عالميست ازين درد سوگوار |
| از تيره شب بپرس که اوهم بماتم ست |
| آوخ! که آفتاب هنر رفت بعد ازان |
| چشمم درانکساب مداما چو شبنهم ست |
| از خون دل چو غنچه خورم شربت بلا |
| وز تلخي فراق مزاقم همه سم ست |
| گويم چه سر گذشت زبيداد آسمان |
| خاک عزا بخون دلم گشته مدغم ست |
| جور زمانه کرد جهاني در اضطراب - بيجان وبيقرار وتهي مغز چون حباب |
| اين حادثه نگر که بمن ناگهان رسيد |
| چشم سپهر واقعه زين صعبتر نديد |
| شرح غموم او بکدامي زبان دهم |
| چون ناوک جفا بدل وجان من خليد |
| اين سخت جاني ست که در حالتي چنين |
| طبعم بفکر شعر نوشتن قلم کشيد |
| از همت بلند بفردوس راي کرد |
| آرامگاه خويش بدار البقا گريد |
| مارا بغير صبر دگر روي نيست چون |
| از باغ دهر يک گل اميد کس نچيد |
| بودم بفکر سال وصالش غريق غم |
| در حالتي که خون ز چشم همي چکيد |
| ناگه ز سوي اهل بهشت برين، دلم |
| تاريخ او بخلد مخلد بود شنيد |
| ١٣٢٢هه ق |
| بادا مقيم پيش شه سيد الانام - ختم سخن بفاتحه کرديم والسلام |
| تاريخ ولادت سيد محمد پناه پسر حاج سيد محمد حافظ تکرائي |
| سحر باغ طرب را در کشوند - دري از لطف بر کشور کشودند |
| صلاي تهنيت در دهر دادند - ز شادي صد در ديگر کشودند |
| گره کردند باز از زلف مشکين - گره از کارها يکسر کشودند |
| بصحن باغ اطفال رياحين - ز هرسو طبله عنبر کشودند |
| وشاقان از بياض صفحه روي - بقتل عاشقان محضر کشودند |
| خطيبان طرب منبر نهادند - دبيران فرح دفتر کشودند |
| پس آنکه هر يک از خطبه زبان را - بشکر خالق اکبر کشودند |
| که صد شکر است واجب مرخدا را |
| که آورده اميد شاه ما را |
| دگر باره صبا عنبر فشان شد - غم از ملک جهان دامن کشان شد |
| زمين زير نگارستان چين شد - جهان رشک بهشت جاودان شد |
| چمن با تازه روئي هم قسم گشت - صبا باخوش رکابي هم عنان شد |
| سحر جانانه ام پيمانه در دست - پي نظاره سوي بوستان شد |
| - چمن بنگاله هندوستان شد |
| ز شور انگيز سرو ........ - قيام فتنه آخر زمان شد |
| بهر جانب خرامان نغمه پرداز - بشکر داور هر دو جهان شد |
| ......... |
| ......... |
| مغني ساز عشرت ساز ميکن - به سوز اين ساز را دمساز ميکن |
| بشهر آشوبي از ’زابل‘ در انداز - پس ’از کوچک‘ ’حجاز‘ آغاز ميکن |
| ببانگ ونغمه شادي جهانرا - پر از آوازه ز آن آواز ميکن |
| مخالف را مؤالف ساز اکنون - نوا را با اثر انباز ميکن |
| بيا ساقي سر از شاديچه بردار - بناي جشن عشرت ساز ميکن |
| ز مستي شور بازار قيامت - عيان از قامت طناز ميکن |
| بقصد تهنيت در حضرت شاه - در درج معالي باز ميکن |
| محمد حافظ آن شاه فلک تخت |
| که بخشيدش خدا پور جوان بخت |
| زهي شهزادهء فرزنده اختر - فروزان گوهر از آل پيمبر |
| به برج سروري روشن ستاره - بدرج مهتري پاکيزه گوهر |
| رخ عالم ز انوارش مجلي - دل والد ز ديدارش منور |
| ازو بر صفحه آفاق طيبت - وزو بر چهره مشتاق زيور |
| سعادت در وجود او مجسم - بقاي عمر با ذاتش مقرر |
| همه اوصاف مدح او را مسلم - همه اقليم بخت او را مسخر |
| فلک اورا بمنت کرد تعظيم - جهان او را برغبت گشت چاکر |
| خدا بر اهل عالم مهربان شد |
| که شاه ما بمقصد کامران شد |
| ببال اي ملک برخود باش نازان - بخند اي دهر هچون باغ رضوان |
| جهان تاريک شد حاسد! برايت - که در چشمت خليده خار خذلان |
| بشو اي شهر ڻکهڙا از مسرت - طرز افزاي چون صحن گلستان |
| برون کن اي شها! دست عطا را - بفرق داعيان شو گوهر افشان |
| بيا ’دلگير‘ بهر سال ميلاد - بخوان در شيوهء تاريخ عنوان |
| سر اعداد بريده گفت هاتف - که دائم باد زير ظل سبحان |
| ١٣٢٥=١+١٣٢٦ |
| جمادي الاولين وچار شنبه - سه اندر شش توتار يخش هميخوان |
| کنون زين گفتگو ختم ثنايه |
| به شهزاده جهان داور دعايه |
| الٰهي شاه ماگيتي ستان باد - بعالم تا قيامت حکمران باد |
| عمل با علم باشد همقرينش - سعادت با رکاش همعنان باد |
| بهر مطلب که عزمش آورد روي - بفضل حق تعاليٰ کامران باد |
| چون او صاحبقراني بيعديل است - ز لعب چرخ وازيون در امان باد |
| بکامش هرچه خواهد باد يا رب - چگويم کابيچنين يا آنچنان باد |
| بود سر سبز در گلزار عالم - نصيب او بقاي جاودان باد |
| خدا حافظ بود هر وقت او را -”پناه او محمد“ هر زمان باد |
| چه باشد کاين دعا از بيريائي! |
| فتد مقبول کاخ کبريائي! |
| تاريخ حفظ قرآن محمد هاشم جان سرهندي پسر آقا محمد حسن جان رحه |
| ساقيا موسم بهاران شد |
| صحن عالم چون باغ رضوان شد |
| ز اعتدال نسيم نو روزي |
| روح پرور شميم ريحان شد |
| بر فراز منابر اغصان |
| خطبه خوان بلبل خوش الحان شد |
| مرغ دارد نواي موسيقار |
| مرغ چون خلد عنبر افشان شد |
| به سپاس خداي عزوجل |
| هر شگوفه هزار دستان شد |
| بگلوي گل از ترشح ابر |
| ز در آوزيهاي غلطان شد |
| چو من اندر چمن بهر شاخي |
| بلبلي بر گلي غزلخوان شد |
| خاصه اين دم که مرشد ما را |
| صد مبارک ز حفظ قرآن شد |
| پير عالي تبار هاشم جان |
| آنکه او لطف وفيض رحمان شد |
| ماحي کفر وحامي ملت |
| پشت اسلام وزور ايمان شد |
| کرد ختم کلام ايزد پاک |
| مورد مدحت فراوان شد |
| زين بشارت شگفت جان جهان |
| زين مسرت سرور دوران شد |
| شکر از بهر اينچنين نعمت |
| هر يکي را بقدر امکان شد |
| سال تاريخ حفظاؤ ’دلگير‘[3] |
| کرد تحرير فضل سبحان شد |
| ١٣٣٥ |
| اي دريغا که زين جهان بگذشت |
| پسر عالي صفات معدن نور |
| نام ناميش بود شاه جهان |
| همچو خورشيد در جهان مشهور |
| بيست پنج از مه نبي بوده |
| که نموده مکان بدار سرور |
| هاتف غيب گفت با ’دلگير‘ |
| سال ترحيل او بود مغفور |
| ١٣٣٨ |
| تاريخ تقريب ختنه هاي محمد اسحاق جان ومحمد ابراهيم جان سرهندي |
| سال وماه وروز را تا کرد خلقت کردگار |
| سال وماه وروز زين به کس نديد از روزگار |
| سال گر ز امساله به نبود عجب نبود که هست |
| هم دراو بزم مسرت هم دراو خرم بهار |
| شکر حق را در چنين سالي مبارک از بود |
| در سر هر مو زبان ودر هر زبان نطقي هزار |
| سال چندين بايد اکنون کز بي ماهي چنان |
| وصف روزي اينچنين را سر کنم بي اختيار |
| اين همان روزي که تصويرش نگنجد در ضمير |
| اين همان روزي که توصيفش نيايد در شمار |
| اين همان روزي کزو شادي ز ملهي ته به مه |
| تهنيت گويان برقص افتاده با هم ذره وار |
| اين همان روزي بود کز ساغر لبريز فيض |
| گشته هرجا هوشياري مست ومستي هوشيار |
| اين همان روزي که گرديد اندرو از فضل حق |
| ختنه حضرات صاحبزادگان ذوالوقار |
| ملک وملت را بگوش آمد ندا از اوج عرش |
| فاسجدوا للشکر هٰذا اليوم في الليل النهار |
| شاد باش اي فخر ملت پير اسماعيل جان! |
| کز عطاي وي گشتي سراسر کامگار |
| متت ايزد را که شد بزم طرب با زيب وزين |
| با هزاران فرقه شوکت با هزاران اقتدار |
| شام ناشادي سر آمد صبح عشرت بدميد |
| کامران باشي که گردت فضل ايزد کامگار |
| اين اميد اولين ديدي براي العين خويش |
| هم اميد ديگرت آرد خدا بر روي کار! |
| شاخ مقصود تو باد از بزم عشرت بارور |
| کاخ اقبال تو باد از فر وشوکت پائدار |
| بنده ’دلگير‘ ميگويد هزاران تهنيت |
| بر تو وهم با ادب در خدمت حضرت کبار |
| چونکه اين بزم طرب با صورت دلخواه شد |
| هم شده از صورت دلخواه سالش آشکار |
| ١٣٤٢ |
| تاريخ وفات پسر سيڻهه قادر بخش ميمن تکرائي |
| شکر کز لطف خالق يکتاه |
| گشت تائيد ايزدي همراه |
| باغ بر دوستان بهار فشاند |
| آسمان از طرب فگند کلاه |
| ابر پاشيد بر دمن لؤلؤ |
| سبزه گسترد در چمن ديباه |
| دهر خرم تر از هواي بهشت |
| باد مشکين تر از شمال هراه |
| شام ادبار رو بگردانيد |
| صبح اميد بردميد پگاه |
| در چنين موسم طرب افزا |
| دلکشاه روح بخش، نيک نگاه |
| زاد در خانه سيڻهه قادر بخس |
| پسري نور ديده، نيک نگاه |
| از عطاي محمدي گرديد |
| مفتخر لا الٰه الا الله |
| نهم از ربيع اول بود |
| که تولد شده بروئي چو ماه |
| دوستانش شگفته وخندان |
| دشمنانش بحال زار وتباه |
| آن غلام محمد عربي |
| صاحب عزت ومروت وجاه |
| صد هزاران مبارکش بادا |
| بکمال محبت دلخواه |
| يا اڵێـــٰــۑ! بحق آنکه شده |
| شافع المذنبين جعلت فداه |
| باد اين پور را بعمر دراز |
| طالع وعلم وعافيت همراه |
| بهر سال ولادتش ’دلگير‘ |
| چونکه در بحر فکر کرد شناه |
| هاتفم گفت با رخ الفت |
| خلف ارجمند ونور نگاه |
| ١٣٤٣=١+١٣٤٢ |
| بر شادي کدخدائي صاحبزاده محمد اسحاق جان پسر پير اسماعيل جان |
| باز جشن طرب بپا کردند |
| خوشدلي در جهان صدا کردند |
| عندليبان براي مقدم گل |
| بر سر شاخ خوش نوا کردند |
| ز اعتدال نسيم نوروزي |
| عرصهء دهر مشک سا کردند |
| نو عروسان باغ از سبزه |
| در بر خويشتن قبا کردند |
| بخت واقبال چشم باز نمود |
| فتنه در خواب مبتلا کردند |
| مي نگجند جهان بجامه ز شوق |
| در طرب بسکه انتها کردند |
| به سپاس سرور محفل عيش |
| هر گلي را غزل سرا کردند |
| آنچه جويد دل، آنچه خواهد جان |
| روشن از لطف کبريا کردند |
| شيخ وشاب از نزول اين نعمت |
| سجدهء شکر را ادا کردند |
| چه مبارک صباح امروز است |
| که اميدش ز سالها کردند |
| پير اسحاق جان بفضل خدا |
| شکر لله که کدخدا کردند |
| آن مهين پور پير اسماعيل |
| که دلش روشن از ضيا کردند |
| آنکه ذاتش بعرصهء عالم |
| باعث رفعت وعلا کردند |
| مهر اسلام وماه ايمان را |
| از وجودش در انجلا کردند |
| خاک درگاه او بچشم جهان |
| از عقيدت چو توتيا کردند |
| بيست وچارم بد از مه مولود |
| که مه ومشتري فرا کردند |
| زين مبارک دمي که کرد ظهور |
| جملگي تهنيت ادا کردند |
| دوستان زين مسرت عظميَ |
| کلمهء عيش در هوا کردند |
| سرورا! فکر ناقص ’دلگير‘ |
| در مديح تو نارسا کردند |
| بيش ازين در محک چگونه زنم |
| نقد کاسد که ناروا کردند |
| هان مگر لطف خواجه بنوازد |
| شاعري را که نا سزا کردند |
| اختصار کلام موزون است |
| بدعائيکه از خدا کردند |
| باد ثمر نتايج نيکو |
| همه آمين بر اين دعا کردند |
| قدسيان نيز سال تزويجش |
| گلشن خوشدلي ندا کردند |
| ١٣٥٠ |
| بر ولادت پسر صاحبزاده محمد اسحاق جان |
| الا يا ايها النحلان طيبوا |
| فبشري للاقاصي والاذاني |
| دميده سبزهء رنگين به گلشن |
| جهان رشک بهشت جاوداني |
| برقص آمد سهي سر از لب جو |
| برو قمري نموده خوش زباني |
| ز اوج چرخ موج فوج باران |
| زمين چون قطره در دريا نهاني |
| که ناکامي ز دلها رخت بسته |
| وآمد خوشدلي وشادماني |
| بر دل رحمت خلاق عالم |
| کشوده روزن آمال اماني؟ |
| فنشکر ربنا في کل وقت |
| علي الا لا والنعم الحساني |
| درين آوان ز لطف حق تعاليٰ |
| چوشد هر جا نويد شادماني |
| عطا شد حضرت اسحاق جان را |
| دلارامي پسر با ملستاني |
| به حسن طلعت وفرزنده سيرت |
| مثال آفتاب آسماني |
| شده از مقدم مولود مسعود |
| ز شادي روي والد ارغواني |
| مبارک باد جد امجدش را |
| که بادش تا قيامت کامراني |
| جناب پير اسماعيل جان کوست |
| بعالم مشتهر از خوش زباني |
| شهنشاهي که هست اورا بعالم |
| مسلم شيوه شيرين زباني |
| سحاب از جود او جوئيست؟ |
| لبان لطف معنيٰ در مباني؟ |
| شگفته غنچهء اميد جانش |
| ز شادي گشت رويس ارغواني |
| سروشم گفت تاريخ ولادت |
| قمر طلعت نشاط زندگاني |
| ١٣٥١ |
| به شادي کدخدائي فاروق جان پسر پير عبدالستار جان |
| شب گذشته که چشم غنوده گشت بخواب |
| چنين بواقعه ام شد ز ديده کشف جواب |
| که آسمان وزمين جوق جوق انس وملک |
| خروش تهنيت افگند بي درنگ وشتاب |
| شنيده غلغل از هر کران چه مرد وچه زن |
| گرفته زمزمه در هر مکان چه شيخ وچه شاب |
| ز دست رفنه پسري پيکران ز ناله ني |
| ز پا فتاده سمن چهرگان ز شور شراب |
| که ناگه از طرفي هاتفي ز پرده غيب |
| بگوش هوش خلائق چنين رساند خطاب |
| که از بشارت اين مزده مست کز پس در |
| بشيري آمد وبيدار کرد وکرد خطاب |
| که خفته تو وآگه نه که بخت سعيد |
| بشست چهره دگر بار از کسالت خواب |
| بريز باده ز مينا که چرخ مينا رنگ |
| ز چنگ زهره به عزم طرب گرفت رباب |
| جهان سراچهء عشرت کشود وداد صلا |
| بر اهل مشرق ومغرب کي ادخلوا في الباب |
| بگير طره مشکين شاهدي در چنگ |
| ز بوسه از لب لعلش بنوش باده ناب |
| ز بهر تهنيت از مخزن ضمير منير |
| ز نوک خامه بيفشان بصفحه در خوشاب |
| که پير حضرت فاروق کدخدا گرديد |
| به لطف فضل وعنايت مسبب الاسباب |
| به آب وتاب به تخت عروسي آن نوشاه |
| نشست با رخ چون آفتاب عالمتاب |
| شگفت والد او پير حاجي عبدالستار |
| جهان فيض ومحيط کرم سپهر جناب |
| نواخت کوس علوش ببام هفت اقليم |
| فراخت رايت قدرش به مهر عالمتاب |
| تو از طريق ادب هم ز راه صدق وصفا |
| نثار کن ز پي تهنيت لالي ناب |
| ......... در حريم حضرت تو |
| حکايتي ست که ’دلگير‘ مي کند به جناب |
| اگر به خوان تو ناخوانده ميهمان شده ام |
| ولي ز ياد تو غافل بگشته ام همه باب |
| چنانچه رسم غلامان در گه عاليست |
| اداي مدح نمودم براه صدق وصواب |
| سپس عنايت ممدوح لطف وهمت اوست |
| اگر بجود اجابت کند وگر بجواب |
| تو ابر فيضي وخورشيد رحمتي ز کرم |
| نمي بکشت بجارد دمي به خسته تباب |
| قصيده بر ورود صاحبزاده عبدالستان جان در تکر |
| ساقيا موسم بهار رسيد |
| نگهت گل بهر کنار رسيد |
| ز اعتدال نسيم نوروزي |
| بانگ بلبل ز شاخسار رسيد |
| باد مشکين تر از شمال هرات |
| روح افزا ز مرغزار رسيد |
| شرح اسرار آفرنيش را |
| رقم از کلک کردگار رسيد |
| ......................... |
| بين که امروز در بهار رسيد |
| هر دم از موج کالجبال سحاب |
| بر سر دهر در نثار رسيد |
| بهر شکرانه قدوم بهار |
| سرو بر پاي جوئبار رسيد |
| نرگس اندر چن چون مستانه |
| به تماشاي لاله زار رسيد |
| شام ادبار رو بگردانيد |
| صبح اقبال آشکار رسيد |
| دولت وصل آمده ز يمين |
| نصرت عيش از يسار رسيد |
| همه جا شيخ وشاب ومرد وزن |
| از طرب لطف بيشمار رسيد |
| آنکه از نسل پاک حصرت او |
| رونق وعز هشت وچار رسيد |
| پير عبدالستار ابر کرم |
| زيب اورنگ اقتدار رسيد |
| در تکر نور ذات اقدس او |
| شرف اندوز کامگار رسيد |
| شاهد ’کنت کنزاً‘ از رخ او |
| جلوه فرما ز استتار رسيد |
| عالمي را ز چهر مهر افروز |
| روشني بخش بيشمار رسيد |
| خلق را از هدايت وارشاد |
| دانش آموز رستگار رسيد |
| آن عطا گستري که جودش را |
| سيم چون خان رهگذار رسيد |
| هم به تائيد خالق عالم |
| نصرت دين کردگار رسيد |
| اي بلند اختصري که ذات تو |
| مظهري حق آشکار رسيد |
| قصد توصيف عقد لا ينحل |
| حد مدح تو بيکنار رسيد |
| چه عجب گرچه بنده ’هارون‘ |
| بدر تو اميدوار رسيد |
| در تنش از محن فسرده روان |
| در دلش از الم شرار رسيد |
| به نگاهش نواز چونکه ترا |
| سبب مجد وافتخار رسيد |
| بدعاي دوام عمر جناب |
| قصه من باختصار رسيد |
| (2) |
| پير عبدالستار عاليجاه |
| آنکه در بذل پنجه بکشود ست |
| صيت جودش بعرصهء عالم |
| از وضع وشريف بشنودست |
| شرح الطاف ذکر بخشش او |
| بر ورقهاي دهر مشهودست |
| مي ندانم که در چنين احوال |
| کرمت پرسشي نه نمودست |
| خواجه از حال من گر آگه نيست |
| اين هم از نقص بخت من بودست |
| نيک داني که موسم سرما |
| بر تنم هيچگه نبخشودست |
| آنچنان اوفتاد لرزه به تن |
| گوئيا رعشه روي بنمودست |
| يک پڻوئي ز تو همي خواهم |
| که سراسر به پشم اندودست |
| باشد آن نو وگرچه پارينه |
| بهر من هر دو نعمتي بودست |
| زود ده کاندرين هوس ”دلگير“ |
| مدتي شد که باد پيمودست |
| آفتابي بتاب بر بنده |
| که ز سرما دمي نياسودست |
| گرچه در خدمت تو اين بنده |
| پيش ازين انبساط نه نمودست |
| ليک ’دلگير‘ بر اميد کرم |
| مختصر زحمتي در افزودست |
| قصيده بر ولادت پسر پير اسماعيل جان |
| بيا که رشک جنان شد جهان ز فصل بهار |
| ز باغ وباده تعلل مکن به ليل ونهار |
| بت وبط ومي وني ويار ونار ومنقل ونقل |
| بدست کن که بود چارهء غم اين دو چهار |
| سه همدم از پي صحبت ظريف وقافيه سنج |
| دو خادم از پي خدمت لطيف ونادره کار |
| بگلشني که خزان تا قيامت از وي دور |
| بمنامي که خطر ماند زو بکنار |
| چو اين عام شد از بهر ساز عيش طرب |
| يکي ز خادمکان بي بهانه گيرد تار |
| بزخمه که گزد ’باربد‘ بخاک انگشت |
| بنغمهء که ’نکيسا‘ کند عرق بمزار |
| يکي دگر بکف از خادمان بگيرد دف |
| دهد به لاله وگل آب ورنگ زين اشعار |
| که اي زمانه بوجد آئي عذر نه بطرف |
| که اي ستاره برقص آئي شرم نه بکنار |
| که اي قضا بکشا ديده هاي وحدت بين |
| که اي قدر بنما جلوه هاي جانان وار |
| که اي ملک مجو از حق گذاري آسايش |
| که اي فلک بکن از کجمداري استعفار |
| که اي شريعت غرا برآر سر بسپهر |
| که اي حقيقت حق پرده بر کش از رخسار |
| که اي جناب ولايت مآب ’روشنجان‘ |
| هزار بار ترا مزده باد از دادار |
| هزار مرتبه بادا مبارک اين مولود |
| نخست برتو، دوم بر جد مهين آثار |
| زمانه از پدري اينچنين فزود شکوه |
| ستاره از پسري آنچنان گرفته مدار |
| زهي ولود، زهي والد وزهي مولود |
| زهي قدوم، زهي منظر وزهي ديدار |
| ز نام او نيم آگه ولي چنان دانم |
| که نام اوست مآثر بچندي از اسرار |
| چه فيض ها که رسيد از وجود او بظهور |
| چه قلب ها که رسيد از قدوم او بعيار |
| ز نور منظر او زنده گشت جان جهان |
| ز تاب رويش مستظهراند خورد وکبار |
| جمال شمس سپهر هدايت وارشاد |
| بتافت بر سر عالم ز مطلع الانوار |
| بوصف او چو کنم يکدو شعر را تحرير |
| ز خامه ام شود ايجاد روح در طومار |
| سزد که ختم سخن بر دعا کند ’دلگير‘ |
| که حسن شعر بکاهد چو لفظ شد تکرار |
| بلطف بار خدا در زمانه دائم باد |
| بفر طالع ميمون وبخت برخوردار |
| صبحدم چون ز دشه انجم علم بر کوهسار |
| گشت دامان زمين روشن چو صحن لاله زار |
| زال گردون کرد تازه عهد ايام شباب |
| دختر پيرانه سر پيچيد از باد بهار |
| هر طرف باد بهاري کرد در صحن چمن |
| نورسان غنچه را سر سبز چون عذرا عذار |
| چشم نرگس را تو گفتي گشت چون خوبان عيان |
| غمزهء عالم فريب وعشوهء مردم شکار |
| سبزه مي مالد حنا بر دست وپاي نارون |
| غنچه ميخواند ثنا از صنعت پروردگار |
| بلبل دستانسراي وقمري آهنگ ساز |
| لحن داؤدي کشيدند از فراز شاخسار |
| ............ از تماشاي ربيع |
| ................ کردگار |
| يا دم روح القدس آمد ز بالاي سما |
| يا رسيد انفاس عيسيٰ بر بساط مرغزار |
| يا غزال چين مگر گم کرده راه ملک خود |
| يا مگر حور بهشتي کرد در گلشن گذار |
| ساقيء مجلس گرفته روح پرور راح را |
| بي طلب داده بهر کس از يمين واز يسار |
| محفل گلزار کرده تازه وروشن چو ماه |
| کز طراوت او نمايد اهل جنت عرق عار |
| سبزه گسترده بساطي چون حرير آسمان |
| تا ز اطفال چمن گرد گلستان لاله زار |
| طرهء سنبل مگر آراست مشاط نسيم |
| زان سب گرديد چون جعد عروسان بآبدار |
| عارض گلرنگ نسرين از نم شبنم شده |
| گاه چون درج عقيق وگه چون در شاهوار |
| ابر چون دست سماح شاه شاهان ميکند |
| بر حريم روي عالم عقد گوهر را نثار |
| واقف لوح وقلم، بحر کرم، کان عطا |
| ملهم اسرار غيبي عارف پروردگار |
| ............... ناصر خيل امم |
| ........................... وقار |
| آن ملک قدريکه آرد چرخ اطلس از بهشت |
| زلف حور العين را بر در گهش جاروبدار |
| آنکه از اوج علوش مهر رخشان کو کبيست |
| وآنکه از بخشش کند آباي علوي افتخار |
| از کف احسان او شد بحر عمان قطره اي |
| واز خدام در گه او کمترين اسفنديار |
| گاه لطف وجود او شد بينوا گنجور در |
| گاه سهم خشم او شد پيکر دشمن نزار |
| ذات پاکش برتر از دنيا وما فيها شده |
| خاطرش از رازهاي غيب شد آموزگار |
| ابر ميگريد چومي بيند عطاي عام او |
| چرخ ميلرزد چو بيند خنجر ضيغم شکار |
| در دل هر کس که جا بگرفت نقش تيغ او |
| از پريشاني بخاک افتاد همچو خار خوار |
| جان مشتاقان او سرمايه نور يقين |
| خاطر اعداي او آغشته خون از اضطرار |
| چون رود آواز قهرش بر سر ذات البروج |
| ....... را ز سهمش لرزه آيد رعشه وار |
| گرد راه خاندانش توتياي قدسيان |
| طوف درگه دين پناهش آسمان اعتبار |
| اي بعهد عدل تو احرار در دار النعيم |
| وي ز خوف قهر تو اشرار در دار البوار |
| گر نبودي بخت بيدار تو عالم را معين |
| کي رسيدي اهل عالم را ز فتنه زينهار |
| آسمان ڇندانکه با صد چشم کرده جستجو |
| چون وجود تو نديده هيچکس در اقتدار |
| آتش ظلم عدو شد ز آب عدلت منطفي |
| راست خفته ميشود از آب گرميهاي نار |
| چرخ پيش همت چون دره پيش آفتاب |
| ابر پيش رافتت چون قطره پش جويبار |
| چيست گردون تا بقدر بخت برنايت رسد! |
| چيست جنت تاشود بر بزم عيشت همکنار |
| مادر ايام چون کروبيان بهرت دعا |
| ميکند در هر اناء اليل واطراف النهار |
| قاضي گردون نگردد بي رضاي حکم تو |
| بر فراز مسند دارالقضا فرمان گذار |
| کام بخشا من به وصفت کي رسم جائيکه عقل |
| ......... مي نمايد اعتذار |
| جان من از زخم پيکان تعب پر خون شده |
| آه! ميگردد زمانه بر سرمن خصم وار |
| هر سر مويم کشيده بر سرم تير جفا |
| هر رگ جانم شده بهرم چو تيغ آبدار |
| آتش حرمان نهان در سينه ميدارم ولي |
| آه شبگيرم بر آرد دود از شبهاي تار |
| چند سوزم از تف نيران غم هر روز وشب |
| چند دوزم در دل خود خارهاي افتقار |
| ........ را همتت دار الشفا |
| ............. را لطف طبيب وکوشيار |
| آفتاب عظمتي تو بر سيه بختان بتاب |
| فيض بخش عالمي محتاج را حاجت برآر! |
| تاشود هر سال از فيض شهنشاه ربيع |
| از خراج نازنينان چمن لطف بهار |
| مدت عمر تو باشد بيش از دور زمان |
| ذات پاکت باد دائم زير حفظ کردگار |
| ............... |
| بر لبت اسرار غيبي بر درت دشمن فگار |
| آسمانت چاکر وفتحت قرين، بختت معين |
| ساعتت فرخنده، اختر تابع واقبال وار |
| چونکه از تطويل اي ’هارون!‘ بهتر خامشي |
| بر دعاي شه سخن را مي نمايم اختصار |
| غزليات |
| اگر بروي تو بار دگر نظاره کنم |
| چو صبح زندگي خويش را دوباره کنم |
| بيا بگوشه چشمم عنايتي درياب |
| نشسته شب همه شب تاکي انتظاره کنم |
| مرا که زندگيم ز آتش است همچو شمع |
| چسان ز شعله برون رفت چون شراره کنم |
| بياد باده حيرت گداز وفکرت سوز |
| که رقص و وجد وطرب را ز دل اجاره کنم |
| شراب وصل توام يکنفس حلال مباد |
| بياد لعل تو از باده گر کناره کنم |
| من وشريعت عشاق هر چه بادا باد |
| چه حاجتست که در زهد استخاره کنم |
| گرفتم آنگه شکيب آرم از جفاي رقيب |
| به ناشکيبي زان طلعتت چه چاره کنم |
| تمام عمر گذشته درين هوس ’هارون‘ |
| که يار را به چه افسون شرابخواره کنم |
| بفريادم رس اي جانان ببين احوال زارم را |
| مکن نوميد از لطفت دل اميدوارم را |
| نباشد بي حضورت آب ورنگ محفل عشرت |
| چه باشد گر شبي چون مه کني روشن کنارم را |
| پس از مردن شود طعم سگان کوي جانانم |
| بچشم کم مبينيد اي رقيبان جسم زارم را |
| برنگ دانه تسبيح دور آسمان دون |
| بدست غير ميدارد عنان اختيارم را |
| مزن هردم گره در تاب زلف خويش اي جانان |
| بيفگن صد گره درکار جان بيقرارم را |
| چنين کز فرقتش گرديد جان من سراسيمه |
| نشد معلوم گاهي حال من آن غمگسارم را |
| نه از محمل، نه از منزل، نه از دلبر خبر دارم |
| نسيمي کو که گويد قصه من شهسوارم را |
| خمار آلوده ام هم کاربار خود نميدانم |
| که چون ريگ روان دور فلک برده قرارم را |
| ز بخت بد اسير دام محنت گشته ام ’دلگير‘ |
| مگر روزي نفير من کشايد بسته کارم را |
| نگار من چوره ورسم دلبري آموخت |
| به دلفريبي من شيوه پري آموخت |
| بيار باده که از تازگي فصل بهار |
| اياغ لاله به گلزار ساغري آموخت |
| ز تنگناي جفا کي کشادگي يابد |
| کسي که بر در کويش مجاوري آموخت |
| به آه سرد محال ست مهربان شدنش |
| چو بهر چاک دل من ستمگري آموخت |
| بيک کرشمه ربوده هزار دل ايواي! |
| نشان تير نظر طرفه ماهري آموخت |
| نشاط بستر راحت بخواب خواهد ديد |
| سري که در سر عشقش قلندري آموخت |
| به حلقهاي مسلسل سواد طره او |
| ز حال .... هم عاشق فسونگري آموخت |
| کنون که چاک گريبان گذشت از دامن |
| چه سود زانکه دلش روح پروري آموخت |
| وفا بوعده نکردن خلاف مرد ميست |
| فغان که يار من آئين کافري آموخت |
| رخي که پرده صبرم دريد وچاک نمود |
| به التيام دل من رفوگري آموخت |
| ز حسن عالم سوزش، جنون عشق مرا |
| مثال بلبل عنوان بي پري آموخت |
| چسان بلند نه گردد حديث من ’هارون‘ |
| چو طبع من همه طرز سخنوري آموخت |
| منقبت |
| وارث علم نبي، فاتح خيبر حيدر |
| داور هر دوسرا، ساقيء کوثر حيدر |
| واقف سر خدا، فارس مضمار هدا |
| مرکز امن وامان، قاتل عنتر حيدر |
| تاج دين، کهف زمان، حاميء هر فرد بشر |
| علت هستي و انوار پيمبر حيدر |
| ذات او مظهر اسرار خداوند کريم |
| خلقت کون ومکان را شده مصدر حيدر |
| زورق چرخ برين غرق شد از بطمهء خون |
| هر کجا ظاهر شد تيغ دو پيکر حيدر |
| آفتاب اوفتد از تاب جمالش در تاب |
| گر نقاب افگند از روي منور حيدر |
| هم بيک حملهء شمشير جهان سوز نمود |
| پاي اسلام قوي کفر مسخر حيدر |
| گاه بيگاه به آيات کلام ابدي |
| آمد از اين همه توصيف مکرر حيدر |
| چون تن عمرو بميدان مذلت افگند |
| بسر خويش ز دين داشته افسر حيدر |
| همچون گوئي که سراسيمه بود در چوگان |
| آسمان آمده در سم تگاور حيدر |
| ”ليس والله سويٰ مدحک لي کل زمان“ |
| گشت ورد دل من دائم حيدر حيدر |
| هست ’هارون‘ ز صدق دل خود صبح ومسا |
| بندهء وخادم ومملوک وثنا گر حيدر |
| تا نگهداردش از جمله بليات زمان |
| تا شفاعت کندش عام بمحشر حيدر |
| اين جواب غزل آنست که ’مخلص‘[4] فرمود |
| ”مظهر سر خدا نفس پيمبر حيدر“ |
| متفرقات |
| آسوده دلان چون شنوند آه وفغانم |
| دانند که من مرد نيم رنج والم را |
| هنگام گدائي فتد از شرم سوالم |
| لعل وگهر از لرزه ز دست اهل کرم را |
| اميد که بر من نگماري نظر لطف |
| تا در نظرت جانبود وجه اتم را |
| دل مزا که بجز درد وغم کلامش نيست |
| بغير بندگي شاه هيچ کامش نيست |
| بساکنان درس عرض حال ميباشد |
| بهکم آنکه چنين عقل واهتمامش نيست |
| بخاک پاي تو کانست کحل ديدهء من |
| که هيچگاه ز حکم تو انهزامش نيست |
| ولي چه سود که از روزگار ناهموار |
| فراز سفرهء مطعوم صبح وشامش نيست |
| پاي از گليم خويش تو هرگز مکش دراز |
| تا چند بانگ بيهوده چون مادهء خروس |
| اين عشوه سازي که بمردم نموده اي |
| هشدار تا تلف نه کني آب بر فسوس |
| در وقت صيد لابه نمائي چو گريه اي |
| هنگام وعظ ناله کي همچو ناي کوس |
| عالم بدين خيال که شيخ طريقتي |
| تو از علو دم زني از تخم زار روس |
| اوقات عمر صرف نمودي بجمع زر |
| آري بمکر خويش ز پشت سمک فلوس |
| ظاهر کني به وقت نمايش که گندم است |
| هنگام بيع پيس کني تودهء سبوس |
| خبزد ز حاضران ........ نداي الامان |
| گاهي کني بمنبر مسجد تو گر جلوس |
| گيرم اگر بمنصب اعزاز فايزي |
| وآيند مردمان بدرت بهر خاکبوس |
| اي باطن تو پر ز اراجيف دنيوي |
| وي ظاهر تو رسک سخن آواران طوس |
| ايا ......... صوفي نماي ازوق پوش |
| که اقتباس کني گفتگوي درويشان |
| بمکر وذکر همي خلق را فريب دهي |
| که پر کني شکم از خوان نعمت ايشان |
| زبان تو که بدل هرگز آشنا نه شده |
| چسان به کار دغل دم زني از ايمان |
| مزده ات باد اي دل بيتاب |
| صبح عشرت ز رخ فگند نقاب |
| از صفا رشک خلد بستان شد |
| خيز ودر پاي گل بنوس شراب |
| در چمن ميوزد نسيم طرب |
| نکهت نافه گشت عنبر ناب |
| عالم مرده باز يافت حيات |
| فتنه افسرده گشت ورفت بخواب |
| بحريفان صلاي عام رسان |
| دولت وقت نيک را در باب |
| حياتيون |
| عبدالحڪيم شاهه: |
| سيد عبدالحڪيم شاهه ولد سيد الله بخش شاهه١٢٧٨هه ۾ اڳين ٽکڙ ۾ تولد ٿيو. سندس والد ٽکڙائي ساداتن جو پڳدار ۽ ڳوٺ جو وڏو هو. ١٣١٠هه ۾ سيد الله بخش شاهه جي وفات کان پوءِ عبدالحڪيم شاهه کي پڳ ٻڌائي وئي. سندس وقت ۾ ٽکڙ وڏي اوج کي پهتي. شاهه صاحب منصف مزاج، علم دوست ۽ هڪ عالي دماغ شخص هو. ١٣٥٤هه ۾ وفات ڪيائين. کانئس پوءِ ٽکڙ جي زوال جو آغاز ٿيو. |
| دلگير سندس وڏي فرزند ملوڪ شاهه جي ولادت تي اها تاريخ لکي. سيد ملوڪ شاهه پندرهن کن سال ٿيا وفات ڪري ويو. ملوڪ شاهه جا ٻه فرزند عبدالحڪيم شاهه ۽ سڪندر علي شاهه حال حيات آهن. وڌيڪ ڏسو جي.ايم.سيد: ’جنب گذاريم جن سين‘ جلد1 ص46-48. |
| پير محمد اسماعيل جان ’روشن‘: |
| پير محمد اسماعيل جان ’روشن‘ ولد پير محمد حسين جان ’سرهندي‘ موجوده ٽکڙ ۾ ١٣٠٧ ۾ ڄائو. پير صاحب هڪ سخي مرد، عالم، فاضل ۽ بلند پايه شاعر هو. سندس فارسي ڪلام ڇپجي چڪو آهي، باقي سنڌي ڪلام اڃا شايع نه ٿيو آهي. روشن صاحب ١٣٦١هه ۾ وفات ڪري ويو. (تذڪره شعراءِ ٽکڙ ص159-167) |
| پير عبدالستار جان: |
| پير عبدالستار جان ’پير‘ ولد پير محمد حسن جان سرهندي ١٣١١هه ۾ موجوده ٽکڙ ۾ تولد ٿيو. سندس تعليم تربيت ٽکڙ ۽ ٽنڊي سائينداد ۾ ٿي. پاڻ نهايت وجيهه، خوش خلق، سخن سنج ۽ سخن فهم هو. سنڌي توڙي فارسي استاد شاعرن جو گهڻو ڪلام ياد هوس. مجلسن ۾ بار بار ڏاڍا سهڻا شعر پڙهندو هو. پير صاحب 1566ع ۾ انتقال ڪري ويو. (تذڪره شعراءِ ٽکڙ ص159-167) |
| پير صاحبڏنو: |
| پير صاحبڏنو شاهه، شاهه عبدالڪريم رحه جي درگاه جو چوڏهون سجاده نشين هو. 1868ع ۾ تولد ٿيو. موچارو ماڻهو هو. سندس سنڌي ڪافيون ۽ غزل سڄي سنڌ ۾ مشهور آهن. پير صاحب 14 جون 1914ع ۾ وفات ڪري ويو. (جنب گذاريم جن سينِ ص90-91) |
| سيٺ قادر بخش ميمڻ: |
| سيد حاجي عبدالحڪيم شاهه جو عام مختار هو. پراڻي وضع قطع جو ماڻهو هو. هر ڪنهن شخص سان قرب ۽ محبت سان هلندو هو. مون کيس پيريءَ واري وقت ۾ ڏٺو. سندس وفات جو سال ياد ڪونه اٿم، پر اها پڪ آهي ته پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. |
| سيد محمد پناهه شاهه: |
| سيد محمد پناهه شاهه ولد سيد محمد حافظ شاهه پيءُ جو اڪيلو فرزند هو. سندس ولادت جي وقت حافظ شاهه مشهور ڪافي: |
| پاڻئون يار پيارل آيو - جيڏيون جيءَ جو جيارل آيو، |
| مون کي مبارڪ ڇو نه ڏيو ڙي! |
| ٺاهي، حافظ شاهه ٥ صفر ١٣٣٧هه ۾ وفات ڪري ويو. کانئس پوءِ جلد ئي محمد پناهه شاهه به ٻارنهن سالن جي عمر ۾ گذاري ويو. |
| سيد محمد ڪامل شاهه: |
| ١٢٧٤هه ڌاري سعيد پور تعلقي گونيءَ ۾ طإئو. پنهنجي وقت جي تمام بااثر ماڻهن منجهان هو. سياست ۾ به ڪافي حصو ورتائين. ضلعي لوڪلبورڊ جو به ميمبر رهيو. بمبئي ليجسليٽو ڪائونسل جو ميمبر به چونڊيو ويو. شاهه صاحب 19 اپريل 1937ع ۾ وفات ڪري ويو. (جنب گذاريم جن سين:1 ص 263-666) |
| علامه حافظ محمد هاشم جان: |
| علامه حافظ محمد هاشم جان ولد پير محمد حسن جان موجودہ وقت ۾ سنڌ ۾ عربي ۽ فارسيءَ جي ماهر عالمن منجهان آهي. سندس تقرير پر اثر ۽ ڪچهري پر لطف آهي. الله کيس وڏي حياتي بخشي. |
| [1] چادر پشمينه |
| [2] فدا حافظ قرآن هم بود |
| [3] علامه اسد الله فدا هم تاريخ حفظ وقرآن محمد هاشم جان نوشته سالرا از دو لفظ حافظ هاشم ١٣٣٥آورده است. |
| [4] محمد هاسم تکرائي |
