Upload 60 files

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book1.txt

@@ -0,0 +1,959 @@
+ڪتاب جو نالو: سائنس بخشي سونهن
+
+
+
+سائنس بخشي سونهن
+غلام محمد ”غازي“
+ناشر طرفان ٻه اکر
+سائنس معنيٰ علم. پر اهو، جنهن جي تصديق ڪري سگهجي، ته هي تجربو هيئن ڪبو، ته هيءُ ئي نتيجو نڪرندو. سائنس انهيءَ لحاظ کان، اهڙو خاطريءَ وارو علم جو ڏينهون ڏينهن، انهيءَ جو قدر، قيمت ۽ درجو وڌندو رهي ٿو. اهڙيون ڳالهيون جيڪي ظاهري طرح مڃڻ ۾ نه اچن. سي به سائنس جي حوالي سان ڪبيون ته ماڻهو مڃيندا، ڇو ته سائنس جي ڄاڻ رکندڙ ماهرن ڪيئي غير معمولي ڪارناما ڪري ڏيکاريا آهن، مثلاً: هوائي جهاز ٺاهيا اٿن، جيڪي هوا ۾ تيزيءَ سان پکيءَ کان به وڌيڪ رفتار سان اڏامندا وڃن ٿا، ۽ اهڙيون ننڍيون مشينون ٺاهيون اٿن ، جو ڪن تي رکو، ته گهر ويٺي پيا هزارين ميل پري، انگلنڊ ۽ آمريڪا ۾ رهندڙ ماڻهن سان ڳالهايو.
+جيڪڏهن اسان پنهنجن ٻارڙن کي سائنس جو علم سکڻ لاءِ شوق ڏيارينداسين ته وڏي هوندي، انهيءَ علم ۾ اڳتي وک وڌائيندا. هي ڪتابڙو آهي ته ننڍڙو، پر ڏاڍو وڻندڙ. ٻارڙا پڙهندا ته کين وڻندو. منجهن سائنس سکڻ جو چاهه پيدا ٿيندو.
+مصنف هي ڪتاب وڏيءَ محنت ۽ محبت سان لکيو آهي. هو هر طرح تحسين جو لائق آهي جو هن هڪ اهم موضوع تي قلم کنيو آهي .
+اميد آهي ته هي ڪتاب سنڌي ادب ۾ خاطر خواهه واڌارو ثابت ٿيندو .
+غلام رباني آگرو
+سيڪر يٽري
+سنڌي ادبي بورڊ
+
+
+ڪجهه ته لکان ، پر ڇا لکان؟
+محترم غلام محمد ”غازي“ شاعريءَ جي آسمان تي نئون اڀريل ۽ روشن ستارو آهي، هن نوجوان پنهنجي ذهانت ۽ علمي حيثيت سان چڱو ادبي ڪم ڪيو آهي ، هن کان اڳ ”ٻار گلن جا هار“ جي نالي ٻاراڻي شاعريءَ جو ڳٽڪو ڇپايو آهي، جنهن کي ادبي حلقن ۾ چڱي مڃتا ملي، نوان رستا ۽ نيون راهون آهن، اڳتي هلي هي نئون نڪور شاعر پنهنجي ناماچاريءَ جي سونهن ۽ سرهاڻ سنڌڙيءَ جي سرزمين تي پکيڙي ڇڌيندو. زير نظر شاعري پنهنجي رنگ جي نرالي ڪوشش آهي، ۽ اها جرئت هن الهڙ جوان وڏي دليريءَ سان پيش ڪئي آهي، سائنس موضوع تي لکڻ مشڪل ڪم ته آهي مگر آفرين آهي ”غازي“ کي جنهن اهو بار پنهنجي ڪمزور ڪلهن تي کنيو آهي، دعا آهي ته شال غلام محمد ”غازي“ پنهنجن مقصدن ۾ ڪامياب و ڪامران رهي. انسان خطائن جو گهر آهي، مجموعي اندر ڪا ڪمي بيشي نظر اچي ته ازراه ڪرم ان جي نشاندهي ڪري شاعر ڏي موڪلي وڃي ته احسان ٿيندو .
+اميد ته هي مجموعو پنهنجي نوعيت کان نالو ڪمائيندو.
+نثار برزمي
+ٻه اکر
+نئينءَ ٽهيءَ جو مشهور شاعر غلام محمد غازي ڪنهن تعارف جو محتاج نه آهي . پاڻ هڪ سٺي شاعر هئڻ سان گڏو گڏ هڪ سٺو استاد ۽ آرٽسٽ پڻ آهي، ۽ گورنمينٽ هاءِ اسڪول سکر ۾ آرٽ ٽيچر جي حيثيت سان پنهنجون خدمتون انجام ڏيئي رهيو آهي. هن (ماسٽر آف ڊرائينگ _ M. D ) جي امتحان ۾ پوري سنڌ ۾ فرسٽ ڪلاس سيڪنڊ پوزيشن کنئي آهي .
+غازي صاحب هڪ ئي وقت مختلف ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان وابسته آهي. سنڌ جو سڄاڻ شاعر سائين نثار بزمي صاحب شاعريءَ ۾ غازيءَ جو استاد آهي. غازي صاحب جي شاعريءَ جو ڪينوس هونئن ته گهڻو وسيع آهي. پر هن ٻارن لاءِ ڏاڍي سٺي، سهڻي ۽ سيبتي شاعري ڪئي آهي. سندس ٻاراڻي شاعريءَ جو مجموعو ”ٻار گلن جا هار“ ڇپجي منظر عام تي اچي چڪو آهي، جيڪو ٻارن طرفان بيحد پسند ڪيو ويو آهي. ان کان علاوه سندس ٻاراڻي شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”مرڪن مکڙيون“ ۽ ”سائنس بخشي سونهن “ زير اشاعت آهن . هن وقت ٻاراڻي شاعري جو ڪتاب ”رانديڪن سان راند“ هٿن ۾ اٿس، اميد ته اهو به جلد پورو ٿيندو .
+غازي صاحب هونئن ته گهڻن موضوعن تي ٻارن لاءِ شاعري ڪئي، پ�� هن سائنسي موضوعن تي ٻارن لاءِ ايتري گهڻي شاعري ڪئي اٿس، جو کيس ”ٻارن جو سائنسي شاعر“ چئجي ته ان ۾ وڌاءُ نه ٿيندو. سندس شاعريءَ ۾ ٻارن جي وندر ۽ دلچسپيءَ وارا سمورا سامان موجود آهن. سندس ٻاراڻا گيت ۽ غزل پڙهي ٻار ڏاڍو محظوظ ٿين ٿا. هو ٻارن کي سائنس جي اهميت کان هن طرح روشناس ڪرائي ٿو:
+سائنس سکندو جيڪو ٻار،
+ان جو ٿيندو ناماچار،
+سائنس جڳ کي بخشي سونهن،
+سائنس سان ئي وندر ورونهن.
+سائنس جي وسيلي ئي اسان کي سک ملن ٿا ۽ ٽيليويزن، سائيڪل، موٽرڪار ۽ بلب وغيره ايجاد ٿيا آهن، اهڙو اظهار هن طرح ڪيو اٿس :
+سائنسدانن جي آ جوڙ،
+ٽيليويزن ريڊيا کوڙ،
+سائيڪل توڙي موٽر ڪار،
+هر دم پنهنجي لئه تيار،
+ڪمپيوٽر ڪم ڇا ته ڪري ٿو،
+بلب ڏسو ٿا ڪيئن ٻري ٿو.
+انسان جي لاءِ الله پاڪ جي عطا ڪيل اڻ ملهه نعمتن مان هوا به هڪ بي بها تحفو آهي، ان لاءِ غازي چوي ٿو:
+هوا جهڙي نعمت نه ٻي ڪائي ٿيندي،
+هوا کان سواءِ دم نه دنيا ڀريندي.
+سائنسي لحاظ کان هوا جي وصف هن طرح بيان ڪئي اٿس :
+هوا گيس آهي حقيقت اهائي،
+اها ڳالهه سياڻن اسان کي ٻڌائي،
+جڳهه ٿي والاري وزن ڀي رکي ٿي،
+اها ڳالهه پوري هي دنيا چوي ٿي،
+هوا جو نه ڪو رنگ ۽ روپ آهي،
+تجربا ڪري ڪو ڏسي ان کي ٺاهي،
+هوا کي هٿن ۾ کڻي ڪين سگهبو،
+کڻي بال وانگر هڻي ڪين سگهبو،
+پاڻي به قدرت طرفان عطا ڪيل هڪ انمول تحفو آهي. غازي ان جي اهميت کي هن طرح ٿو اجاگر ڪري :
+پاڻي کانسواءِ جڳ ۾،
+هر شيءِ پڄاڻيءَ آ،
+باغن ۾ بنا پاڻيءَ،
+هر مکڙي ڪوماڻي آ.
+سج مان به اسان کي وڏا فائدا آهن، ان لاءِ غازي چوي ٿو :
+سج ٿو هرڪا پوک پچائي،
+سورج جا ڳڻ هرڪو ڳائي،
+سج ڇڏي هر شيءِ چمڪائي،
+سج ڇڏيو سنسار سجائي.
+رات جو چنڊ به ٻارن کي ڏاڍو وڻندو آهي، ٻار شوق سان چنڊ جو نظارو ڪندا آهن ۽ ان کي ڏسي خوش ٿيندا آهن. ان ڪري غازي به چنڊ بابت چوي ٿو :
+چنڊ تي ڪونهي ڪا آڪسيجن،
+ٺهي ٺڪي ڪيئن ماڻهو ويهن،
+چنڊ تي آهي ڏينهن جو گرمي،
+چنڊ تي آهي رات جو سردي.
+روشنيءَ جي اهميت بيان ڪندي غازي چوي ٿو:
+سوا روشنيءَ جي ڏسي ڪين سگهبو،
+اونداهيءَ ۾ ويهي لکي ڪين سگهبو،
+روشنيءَ کي سائنسي لحاظ کان هن طرح بيان ڪيو اٿس :
+نه پاڻي ، نه ڌرتي نه سهڻن گلن مان،
+ٺهي روشنائيءَ ٿي رنگن ستن مان،
+سنئين ليڪ ۾ هي سفر طئه ڪري ٿي،
+ڏسو ٻاري ٽارچ نه ڪاڏنهن وري ٿي.
+مادي بابت ٻارن پنهنجي اسڪول جي ڪتابن ۾ ضرور پڙهيو هوندو، ته مادو ڇا آهي؟ ان بابت غازي چوي ٿو :
+تور سوا ڪا چيز نه ڪائي،
+سائنسدانن ڳالهه ٻڌائي،
+جيڪا شيءِ ٿي جاءِ والاري،
+مادو آهي چيز اهائي.
+ائٽم بابت وري ٻارن کي هن طرح معلومات فراهم ڪئي اٿس :
+ائٽم جا ٽي ڀاڱا آهن،
+هر ڪو پنهنجا لڱ ٿو ساهي،
+هڪڙو اليڪٽران ۽ ٻيو نيوٽران،
+۽ ٽيون ٻارو پروٽران آهي،
+ڪو ته ٻڌائي ائٽم ڇا آهي،
+غازي! ائٽم طاقت آهي.
+جهنگلي جانورن سان ٻارن کي خاص دلچسپي هوندي آهي، خاص ڪري چڙيا گهر ۾ ٻار هاٿيءَ کي غور سان ڏسندا آهن، ان ڪري غازي به ٻارن کي هاٿيءَ ڏانهن وٺي وڃي ٿو:
+هاٿي منهنجو ساٿي آهي،
+ساٿي منهنجو هاٿي آهي،
+هاٿيءَ تي مان چڙهي گهمان ٿو،
+هاٿيءَ سان مان راند ڪيان ٿو.
+ٻارن کي ماکي ڏاڍي وڻندي آهي. ڇا ڪاڻ ته اها ڏاڍي مٺي ۽ سوادي هوندي آهي. پر ماکيءَ مان ٻيا به گهڻائي فائدا آهن، ان جي کائڻ سان طاقت ٿيندي آهي. اهڙي ڳالهه غازي هن طرح ڪئي آهي:
+ماکيءَ ۾ فولاد سمورو ، کائڻ سان ڏي طاقت،
+هر بيماري دور ڪري ٿي ، دل کي ڏي ٿي راحت،
+بي.سي ويٽامن هن ۾ ، هن جو رنگ نيارو،
+هونءَ ته هن لاءِ هر مند بهتر ، ب��تر آهي سيارو.
+ان کان علاوه غازيءَ جي شاعري ۾ ٻيا کوڙ سارا سائنسي موضوع اچي وڃن ٿا. جهڙوڪ: دل ڦڦر، تنتون، آبدوز، وڄ، ٿرماميٽر، بجلي، ٻڙي ۽ ڪوهيڙو وغيره. اها شاعري غلام محمد غازيءَ نهايت دلڪش ۽ وڻندڙ انداز ۾ ڪئي آهي. ان جي پڙهڻ سان هڪ ته ٻارن کي مزو اچي ٿو ۽ ٻيو انهن جي سائنسي ڄاڻ ۾ اضافو ٿئي ٿو.
+عبدالجبار ”عبد“
+
+
+انتساب
+محترم سائين
+ادل سومرو
+جي نانءُ
+حمد
+تنهنجا رنگ نيارا
+خالق ، تنهنجا رنگ نيارا.......
+بر ٿر ۾ ٿو مينهن وسائين،
+پاڻيءَ سان ٿو پوک پچائين،
+تنهنجي آ سنڌو ڌارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+ڪِن کي تخت ۽ تاج ڏئين ٿو،
+ساڻي سڀ ڪنهن ساڻ ٿئين ٿو،
+پرور منهنجا پيارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+ڌرتيءَ گُل ڦُل کلائين،
+دريائن مان واهه وهائين،
+عرش منجهان وسڪارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+ڪنهن هنڌ آهن پُوهه جا پارا،
+ڪنهن هنڌ سانوڻ جا وسڪارا،
+ڪنهن هنڌ نرت نظارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+ڪنهن هنڌ پَون پيا لابارا،
+ڪنهن هنڌ پوکن پيا ٻيجارا،
+اَنن سندا اَنبارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+راتيان تارا چنڊَ چمڪائين،
+ڏينهان روشن سج ڏيکارين،
+تنهنجا ڪرم قرارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+بکيو ڪنهن کي ڪين رهائين،
+سڀ کي رازق رزق رسائين،
+تنهنجا عجب اشارا،
+تنهنجا رنگ نيارا ......
+نَعت
+مديني جون نهاريان پيو،
+محمد صلعم محمد صلعم پڪاريان پيو.
+مان هر رات سپنن ۾ ويٺو ڏسان،
+مديني جون ڳليون ٻهاريان پيو.
+شفاعَت ملي ٿي جتان دوستو!
+انهيءَ در کي ويٺو سنڀاريان پيو.
+ڀلاري جي ڀرسان مان جيڪر رهان،
+اهي جذبا دل مان اُٿاريان پيو.
+ڏسان شال اکين سان منزل وڃي،
+هتي ٿي ڏکايل گذاريان پيو.
+خبر خير واري ڪا آڻي ڏين،
+هتان ڪانگ ”غازي“ اڏاريان پيو.
+سائنس
+سائنس سکندو جيڪو ٻار،
+اُن جو ٿيندو ناماچار.
+سائنس جڳ کي بخشي سونهن،
+سائنس سان ٿي وندر ورونهن.
+سائنس سان سڀ سهنج ملن ٿا،
+سائنس سان رنگ رُوپ رَچن ٿا.
+سائنسدانن جي آ جوڙ،
+ٽيليويزن، ريڊيا کوڙ.
+سائيڪل توڙي موٽر ڪار،
+هردم پنهنجي لئه تيار.
+ڏسو بٽڻ هُو ڇا ته ڪري ٿو!
+بلب ڏسو ڪيئن ٻري ٿو.
+سائنس مان سَهَنج وڏا آهِن،
+ٿورا لاهڻ جهڙا ناهن.
+ڪائنات
+هو ڏس منهنجا ڀاءُ پيارا،
+رات جو نڪتا آهن تارا.
+تارا ٽمڪن ٿا پيا سارا،
+۽ سارا چمڪن ٿا پيا تارا.
+ي ڪي ننڍڙا آهن تارا،
+۽ ڪي وڏڙا آهن تارا.
+سورج ڀي آ هڪڙو تارو،
+جنهن جو جسم گرم آ ٻارو.
+سورج هڪ هنڌ بيٺل ناهي!
+ڌرتي هڪ هنڌ بيٺل ناهي!
+آڪاش جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي،
+جا ڏسجي تهڙي ڳالهه ڪهجي .
+عرش ۾ اربين کربين تارا،
+ڪيئن ڳڻي سگهنداسون سارا.
+هن جي موڪَر ڪهڙي ٻڌايان،
+اَنتُ نه ڄاڻان، ڇا سمجهايان.
+دوربين سان هن کي جاچيون!
+سوچيون سمجهون ڏينهن ۽ راتيون!
+ڌرتي
+اسان جي ڌرتي سهڻي ڌرتي،
+ڪيڏي آ مَنَ موهڻي ڌرتي.
+ڌرتيءَ مان هر ڌن ملي ٿو،
+ڌرتيءَ سان هر مَنُ کلي ٿو.
+ڌرتي سج جو ٽڪرو آهي،
+سائنس ۾ هي پڙهيو آهي.
+ڪيئي ڪروڙن سالن کان پوءِ،
+ڌرتيءَ تي انسان ڄميو.
+ڍنڍون ڍورا ۽ هي نديون،
+سڀئي ڌرتي چيري نڪتيون.
+ڌرتيءَ تي تبديليون اينديون،
+آهن ڪي رنگينيون اينديون.
+جيئن جيئن ڌرتيءَ ۾ وينداسون،
+تيئن تيئن گرمي وڌ ڏسنداسون.
+ڌرتي پنهنجي مادر آهي،
+ڄڻ ته اسان جي چادر آهي.
+سج
+ڪير ٻڌائيندو هي ڇاهي،
+ٻرندڙ گئس جو گولو آهي.
+ڌرتي واريءَ داڻي جهڙي،
+ڀوڳ نه سمجهو آهي اهڙي!
+ڳالهه ڳجهي هت رهي نٿي ڪا،
+سورج ڀي هڪ بال جيان آ.
+اوندهه انڌوڪار رهي ها،
+هرشيءِ ۾ ماٺار رهي ها.
+سج ٿو هر ڪا پوک پچائي،
+سورج جا ڳڻ هر ڪو ڳائي.
+سج ڇڏيِ هر شيءِ چ��ڪائي،
+سج ڇڏيو سنسار سجائي.
+سچ پچ ”غازي“ اُڀ جا تارا،
+سورج وانگر آهن سارا.
+چنڊ
+چنڊ مٿي آڪاش ۾ آهي،
+سورج جيڏو پري ته ناهي.
+چنڊ سان سڀئي پيار ڪيون ٿا،
+تارن کان وڌ تنهن کي ڏسون ٿا.
+چنڊ اُڀري اونداه مٽائي،
+۽ ٿو سارو جڳ چمڪائي.
+چنڊ تي ڪونهي ڪا آڪسيجن،
+ٺهي ٺُڪي ڪيئن ماڻهو ويهن.
+چنڊ تي گهر ٺاهڻ آ سولو،
+وزن شين جو آ گهٽ ٿيندو.
+چنڊ تي آهي ، ڏينهن جو گرمي،
+چنڊ تي آهي ، رات جو سردي.
+تارا
+ڪاري رات ۾ نڪري تارا،
+ڪيڏا لڳندا آهن پيارا.
+ڪهڙي ڳالهه ٻڌايان ٻارو،
+گرم جسم هي آهن سارا،
+انهن کي آ پنهنجي گرمي،
+نور جي تن ۾ وهي ٿي ڌارا.
+دور اسان کان آهن اُن لئه،
+ڏسجن روشن ٽٻڪا سارا.
+سورج کان ڪي وڏا ٿين ٿا،
+سورج جهڙا، ڪيئي تارا.
+ڪي ڪي چمڪي چانديءَ وانگر،
+عرش ۾ ڏيندا هن لامارا.
+چمڪي ڪي ٺاهن چوپائي،
+ٽيڙو ڪتي ۽ ڪي ٻارا.
+ڏينهن هجي يا رات .اي ”غازي“
+هوندا آهن چنڊ ستارا.
+روشني
+سوا روشنيءَ جي ڏسي ڪين سگهبو،
+اونداهيءَ ۾ ويهي لکي ڪين سگهبو.
+هجن ها نه جي چنڊ ، سورج ، ستارا،
+نه ڏسجن ها دنيا جا اهڙا نظارا.
+هجي ها نه ڏيئو نه چمني گهرن ۾،
+رلي روشنيءَ بن وڃون ها بَرن ۾.
+نه پاڻي نه ڌرتي نه سهڻن گلن مان،
+ٺهي روشنائي ٿي رنگن ستن مان.
+سنئين ليڪ ۾ هي سفر طئه ڪري ٿي،
+ڏسو ٻاري ٽارچ نه ڪاڏنهن وري ٿي.
+رهي روشنيءَ سان هي دنيا روشن،
+ڏسي روشنائي، ٺري ٿو پوي من.
+جتي روشنائي اُتي سڀ سڻائي،
+اها روشنائي جي آهي ڀلائي.
+
+
+چانڊاڻ
+چنڊ جي مون چانڊاڻ ڏٺي آ،
+سهڻي سهڻي ڏاڍي سٺي آ،
+کير به بيشڪ چٽو چون ٿا،
+پر هيءَ انهيءَ کان به چٽي آ.
+چانڊوڪيءَ جو چاهه اسان سان،
+اونده سان هن ڪئي ڪٽِي آ.
+چنڊ مٿان سورج جا ڪرڻا،
+پيا ته، پو چانڊاڻ ڦُٽي آ.
+چنڊ ٿو جڳ ۾ جوت وڌائي،
+چنڊ ڪهاڻي، قلم لکي آ.
+چنڊ خدا جو تحفو آهي،
+نعمت اهڙي وئي ملي آ،
+چنڊ جا ڪرڻا روشن روشن،
+چنڊ چڪور جي دل به ڇڪي آ.
+ڳالهه ڪئي تو ڪهڙي ”غازي“،
+سمجهه اسان هيءَ هاڻ جهٽي آ .
+گرمي
+جسم اسان جي ۾ آ گرمي،
+سهون نٿا وڌ تولو سردي.
+گرمي جي نه هجي ها ٻارو،
+جڳ ۾ ڪيئن رهجي ها ٻارو.
+گرمي سگهه جو روپ چون ٿا،
+حرڪي سگهه جو نانءُ ڏين ٿا.
+سرديءَ کان پوءِ گرمي ايندي،
+گرميءَ سان ئي پوک به پچندي.
+گرمي ٿيندي گل ڦل ٽڙندا،
+گلن ڦلن تي ڀُنَورا مڙندا.
+هٿڙن کي جي مهٽينداسون،
+گرميءَ کي محسوس ڪنداسون.
+ڪاٺي ڪوئلي، گيس مان ٻارو،
+گرمي ملندي آهي يارو.
+کاڌي کائڻ مان ملندي آ،
+ڪپڙن پائڻ سان ملندي آ،
+گرمي سج مان ملندي آهي،
+ٻي اهڙي ڪا طاقت ناهي.
+گرميءَ ۾ جي شيون وڌن ٿيون،
+سرديءَ ۾ سي سُسَي وڃن ٿيون.
+گرميءَ جا ڳُڻ ڪهڙا ڳايون،
+گرميءَ ساڻ مرادون پايون.
+سردي
+سردي آئي سردي آهي،
+آيو آهي سيارو.
+آيو آهي سيارو.
+ٿڌڙي ٿڌڙي هير گهلي ٿي،
+لونءَ اٿي ٿي، جان ڏڪي ٿي،
+پوندو ڏاڍو پارو،
+آيو آهي سيارو.
+ٻارو اوني ڪپڙا پايو،
+ٿڌ کان پنهنجو پاڻ بچايو،
+سمجهو ڪين اونهارو،
+آيو آهي سيارو.
+ٿڌ آ پُراسرار بيماري،
+ٿڌ کان ٿيندي آ بيزاري،
+ٿڌ جو عجب نظارو،
+آيو آهي سيارو.
+ٿڌ لڳڻ سان نڪ وهندو آ،
+سور مٿي ۾ ڀي پوندو آ،
+سمجهو هيءُ اشارو،
+آيو آهي سيارو.
+کاڌو کائو ٿڌ بهتر،
+گهڻو نه کائو ”غازي“ ڪنهن پَر،
+ٿئي نه پيٽ ۾ مارو،
+آيو آهي سيارو.
+گِرههَ
+ڏسو ڏسو آڪاش ڏي ٻارو،
+سامهون آهي چنڊ ستارو.
+سچ پچ تارا ٽمڪن ٿا پيا،
+جڳ ساري تي جرڪن ٿا پيا.
+تارن ۾ نه شعاع اُهو آ،
+جيڪو گرهن ۾ ٿيندو آ.
+تارا سارا روشن آهن،
+گرهه سمورا روشن ناهن.
+تارا بيشڪ وڏا ٿين ٿا،
+گرهه ته تن کان ننڍا ٿين ٿا.
+تارا گهمندا ڦرندا ناهن،
+گرهه ته گهمندا ڦرندا آهن.
+هوا
+هوا کان سوا هي دنيا هجي ها،
+هجي ها نه جي هيءَ ته ٻيو ڇا هجي ها.
+هوا جي سهاري پيا زنده رهون ٿا،
+زماني ۾ مطلب جو موتي لهون ٿا.
+هوا جي ضرورت ته هر چيز کي آ،
+نه وڻ ٽڻ ڪو ڄمندو هوا کان سوا.
+هوا جهڙي نعمت نه ٻي ڪائي ٿيندي،
+هوا کان سوا دم نه دنيا ڀريندي.
+خلاباز جڏهين خلا ۾ وڃن ٿا،
+کنيو آڪسيجن کي گڏ هو وڃن ٿا.
+هوا گيس آهي حقيقت اهائي،
+اها ڳالهه سياڻن اسان کي ٻڌائي.
+جڳهه ٿي والاري، وزن ڀي رکي ٿي،
+اها ڳالهه پوري هي دنيا چوي ٿي.
+هوا جو نه ڪو رنگ ۽ روپ آهي،
+تجربا ڪري ڪو ڏسي ان کي ٺاهي.
+هوا کي هٿن ۾ کڻي ڪين سگهبو،
+کڻي بال وانگر هڻي ڪين سگهبو.
+ڪجو ياد منهنجي اها ڳالهه ٻارو،
+هوا آهي هر هنڌ موجود يارو.
+هوا ماليڪيولن جي ٺهيل چون ٿا،
+مگر گيسي صورت ۾ نه هن کي ڏسن ٿا.
+اها ڳالهه ”غازي“ لڪل ڪنهن کان ناهي،
+هوا چئني طرفن کان موجود آهي.
+پاڻي
+هيءَ ڳالهه پراڻي آ،
+پاڻيءَ جي ڪهاڻي آ.
+هڪ ڀاڱو ته ڌرتي آ،
+ٽي ڀاڱا ته پاڻي آ.
+پاڻيءَ کان سوا جڳ ۾،
+هر شيءِ پڄاڻي آ.
+باغن ۾ بنا پاڻيءَ،
+هر مکڙي ڪوماڻي آ.
+ڪو رنگ نه پاڻيءَ جو،
+بي بوءِ ، هي پاڻي آ.
+انسان جو دنيا ۾،
+پاڻي ئي ته ساڻي آ.
+باهه
+جڏهن ڀي ڪٿي ٻري چيز ڪائي،
+ته چئبو اها باهه ڪنهن آ لڳائي.
+ڏسو باهه مان ٿي ٿئي پيدا گرمي،
+سوا باهه جي ڪنهن نه ، ڪا شيءِ پچائي.
+اسان کان اڳي جن ڪيا ها تجربا،
+حقيقت سموري اُنهن آ ٻڌائي.
+ڀڀڙ ٿي مچي باهه جي ڪنهن جڳهه تي،
+پري ٿي رهڻ تنهن کان ، سڀ کي جڳائي.
+لکين فائدا باهه مان ئي ملن ٿا،
+چُلهن ۾ ٿي مانڊاڻ پنهنجو مَچائي.
+لکن ۽ ڪروڙن جا نقصان ٿين ٿا،
+اچي جي هي پنهنجيءَ تي، خدا پوءِ.
+وڄ
+مينهوڳيءَ جي موسم ۾ ٿا،
+ڪڙڪي بادل ڏين ٿا دڙڪا.
+ڪين وڃو اڄ ٻاهر ٻارو،
+ڪين ٿو نظري سج ۽ تارو.
+ڪاٽو واڌو چارج جڏهين،
+ملي ته وڄ ٿي چمڪي تڏهين.
+هو ته ڏسو ڪيئن ڪڪر ملن ٿا،
+ڪڪرن ۾ چمڪاٽ ٿين ٿا.
+ڪڪرن مان وڄ ليئا پائي،
+ڪيڏا ٿي پئي هُل هَلائي.
+ڏسجو ٻارو ڪيئن نچي ٿي،
+لُڏندي ڪُڏندي ڪيئن اچي ٿي.
+پاڻيءَ ۾ ڄڻ باهه ٻري ٿي،
+ڌرتي ڏي به ته ڪڏهن وري ٿي.
+وڄ ته آهي فضا جي بجلي،
+ايندي آهي اُن مان تجلي.
+وڄ جو نالو کنوڻ به آهي،
+ڪڪر ڇڏن ٿا اُن کي ٺاهي.
+وڄ وراڪا ڏسندا آهيون،
+ديد انهيءَ ڏي وجهندا آهيون.
+ڪڪرن ۾ آ بَرقي چارج،
+”غازي“ گيتن ۾ هيءَ ڳائج.
+انڊلٺ
+سانوڻ جي برسات پوي ٿي،
+ننڍڙي ادڙي گيت چوي ٿي.
+ڌرتي آلي ٿي پئي آهي،
+پير رکو ڌرتيءَ تي ٺاهي.
+بس ٿي وينديون بوندون جڏهن،
+انڊلٺ ظاهر ٿيندي تڏهن.
+انڊلٺ جا رنگ سهڻا ٿيندا،
+آهن هي من کي موهيندا.
+صابڻ جي گج ٺاهينداسون،
+انڊلٺ جا رنگ ڏسنداسون.
+ستن رنگن جي هوندي آهي،
+نظر پوڻ سان وڻندي آهي.
+حياتي
+هن حياتيِءَ جي بقا لئه ڪجهه نه ڪجهه گهربو ته آ،
+پهريان پاڻي ٻيو کاڌو، روشنائي ۽ هوا.
+هت نه جي پاڻي هجي، پوڪيئن کاڌو کائبو،
+ٿي ڀلا مجبور بک تي، ڪيترو ڳالهائبو.
+ڪين جي کاڌو ملي، هن زندگيءَ کي دوستو،
+ختم ٿي ويندي اُها، بس اوچتو ئي اوچتو.
+زندگيءَ ۾ جي نه ٿي چرپر ، ته ڪيئن چرخو چلي،
+تن جي طاقتن کان سوا ، ماڻهو هلي پر ڪيئن هلي.
+آڪسيجن کي اسان هر وقت ٿا کائون پيا،
+ڪاربان ٻاهر ڪڍي، پو جيئندا آهيون ادا.
+جستجو آهي ضروري، زندگيءَ لئه ساٿيو،
+زندگيءَ لئه ڪي نوان گيت گانا ڳايو.
+جڳ جي جلون کي وڌائي، ٿي اسان جي زندگي،
+زندگي ڄڻ ٻي طرح، آهي خدا جي بندگي.
+روشني ۽ واءُ ٻارو، آ ضروري ساهه لئه،
+هر قدم سوچي کڻو، اي ٻارو سهڻي راهه لئه.
+وڻ
+وڻ جهڙو ڪو ساٿي ڪونهي، وڻ سان ڪريو پيار.
+اُس ٿي پيئي جان کي ساڙي،
+ٿڌڙي ڇانَو ۾ وڻ ويهاري،
+وڻ سان باغ بهار، وڻ سان ڪريو پيار.
+وڻ ميوو ۽ ڪاٺ ڏئي ٿو،
+ماڻهو جي لئه سَهَنجَ ٿئي ٿو،
+ڌرتيءَ جو سينگار، وڻ سان ڪريو پيار.
+وڻ کي سائو سون چئون ٿا،
+وڻ تي صدقي ساهه ڪيون ٿا،
+وڻ سان ٿي وڻڪار، وڻ سان ڪريو پيار.
+وڻ جا پن ڇو ساوا ٿين ٿا،
+تن ۾ ڪلوروفل هوندو آ،
+ڪيئن ڪيون انڪار، وڻ سان ڪريو پيار .
+وڻ هير اسان لئه صاف ڪري،
+جڳ سارو هن جي ساک ڀري،
+ڏيندو آ ٿڌڪار، وڻ سان ڪريو پيار .
+بزمي بيٺو ڏسي پري کان،
+هو ته ڏسو جيل وڻن مان،
+ڳائي ٿو ملهار، وڻ سان ڪريو پيار.
+اُجرو ٿي ماحول وڃي ٿو،
+پوءِ هي سنسار ٺهي ٿو،
+وڻ تي ڪر ويچار، وڻ سان ڪريو پيار.
+آءُ ته پوکيون وڻ کي ”غازي“ ،
+خالق ٿيندو آهي راضي،
+وڻ سان گُل گلزار، وڻ سان ڪريو پيار.
+
+
+ٻوٽا
+اچو ديس پنهنجي کي گڏجي سجايون،
+نوان پوکي ٻوٽا ڪا رونق وڌايون.
+وڌائن ٿا ٻوٽا به پنهنجي نسل کي،
+ڇٽي ٻج نئون يا قلم ڪي لڳايون.
+هوائن ذريعي ۽ جيتن وسيلي،
+ٿين ٻوٽا پيدا ٿا، سڀ کي ٻُڌايون.
+ٿين گل ٿا ٻوٽن ۾ نيرا ۽ ڳاڙها،
+اُنهن سان ئي پنهنجا ٿا ميلا ملهايون.
+ڏين ٿا اسان جي اکين کي تراوت،
+انهن جا اسان ڳڻ ڀلا ڇو نه ڳايون.
+نئين سر نئين ڪائي نرواڻ آڻي،
+خوشيءَ جي خدائيءَ ۾ محفل مچايون.
+گل
+باغن ۾ گلزاري آهي،
+اچو ڏسون هڪ گل کي ٺاهي.
+گل ٻوٽي جو خاص حصو آ،
+نئين لام تي هي ٽڙندو آ.
+مکڙيءَ مان گل ٿيندو آهي،
+بِنَ مکڙيءَ جي ڦُٽندو ناهي.
+گل جا آهن ڪيئي حصا،
+پڙهيا آهن تن جا قصا.
+گل مان ٻارو ٻج ٿيندو آ،
+ٻج ٻارين ۾ پوکبو آ.
+گل جا قسم هزارين آهن،
+سچ پچ هي هڪ جهڙا ناهن.
+بالغ گل نر داڻا ڏيندو،
+۽ مادي بيضا ‎ٺاهيندو.
+گل جي آهي سهڻي صورت،
+ڪيئن ته جڙي آ هن جي مورت.
+گل جي آ خوشبوءِ نرالي،
+خوشبو کان گل ناهي خالي.
+انسان
+ڪهڙي ٻڌايان ڪنهن کي، انسان جي بناوت،
+ظاهر ظهور آهي، ناهي لڪل حڪايت.
+انسان آهي ڄمندو، ڪنهن ماءُ پيٽ ٻارو،
+پيارو لڳي سڀن کي، اکين جو آهي تارو.
+هٿ پير هن جا بهتر، بهتر آهي ذهانت،
+محنت ڪري جهان ۾، حاصل ڪري ٿو راحت.
+ڏک سور ٿو سهي پيو، خوشين جي ڪاڻ هردم،
+خاموش ڪين ويهي، پورو ڪري ٿو هر ڪم.
+هي ٻار کان جوان ٿي، ٻڍڙو ٿئي ٿو ٻارو،
+ڪؤڙو ڪسارو ڪڏهين، مٺڙو لڳي ٿو ٻارو.
+انسان جي بدن ۾، هڏڙا ٿين ٿا ڪيئي،
+پاڻي به آهي تن ۾، سمجهو اوهان سڀيئي.
+چمڙي چِٽَي آ ڪنهن جي، ڪنهن جو آ رنگ ڪارو،
+چهبڪ جيان ڪو سنهڙو، ڪو آ ٿلهو متارو.
+انسان جي جسم ۾ ، فولاد هوندو آهي،
+گرمي به آهي تنهن ۾ ، خالي هي کوکو ناهي.
+روئندو به آهي انسان ، کلندو به آهي انسان،
+ڏسندو ته آهه بيشڪ ، ٻڌندو به آهي انسان.
+ڪهڙا ڳڻي ٻڌايان ، آهن گهڻا سرشتا،
+ٽي چار هي ته ناهن ، ڇهه خاص هي ٿين ٿا.
+هڪڙو ته هاضمي جو ، ۽ ٻيو آ ساهه کڻڻ جو،
+نيڪال جو به آهي ، تن تي سٺو سرشتو.
+آهي هڏائون بهتر، انسان جو سرشتو،
+سچ پچ لڳي ٿو ”غازي“، رَتُ جو چڱو سرشتو.
+کاڌو
+اسان نه جي هي کاڌو کائون،
+ڪيئن سوين هي ڪم اُڪلايون.
+کاڌي بن ڪيئن طاقت ايندي،
+طاقت بن ڪيئن راحت ايندي.
+کاڌي سان انسان جيئي ٿو،
+اُٿي ويهي ۽ کائي پيئي ٿو.
+کاڌو آ بنيادي ضرورت،
+کاڌي بن بيڪار ٿي صورت.
+پاڻي سڻڀ وٽامن ٻارو،
+اهم جزا هي آهن ٻارو.
+کاڌو کائڻ جي لئه بيضا،
+ڪڻڪ ۽ چانور بهتر ٿيندا.
+کير مکڻ مان سڻڀ ملي ٿو،
+کائي هرڪو خوب کلي ٿو.
+صوف نارنگي گجرون ڪيلا،
+ڏين ٿا طاقت مرغي ڇيلا.
+کاڌي جي آ وصف اُهائي،
+استادن آهي سمجهائي.
+تنتون
+رڳن وسيلي ساهه کڻون ٿا،
+خون ٺهي ٿو تڏهن وڻون ٿا.
+مشقن سان آ چرپر ٿيندي،
+رَتُ راڻي آ تن ۾ ڦرندي.
+نسون ته بيشڪ ناليون آهن،
+ساهه کي اندر ٻاهر آڻن.
+مغزي ڏوريءَ کان مشقن کي،
+بَرقي طاقت ملندي آهي.
+مغز ڪندو آ حڪم اُنهن کي،
+پوءِ هل چل ٿيندي آ تن ۾.
+تنتون جي نه هجن ها ٻارو،
+ڪيئن گهمون ها سنڌوءَ ڪنارو.
+مغز
+هوندو مغز نه ڪنهن کي پوءِ،
+ڪيئن ڀلا جڳ ۾ جيئندو سو.
+حڪم هلائي ٿو رڳ رڳ تي،
+ڪير ڀلا روڪيندو هن کي.
+مغز سان ماڻهو مان وٺي ٿو،
+فائدو هر انسان وٺي ٿو.
+مغز مٿان ٽي پردا آهن،
+رنگ تنين جا ساڳيا ناهن.
+دماغ جا ٽي ڀاڱا آهن،
+ڀاڱن تي ڪي راڱا آهن.
+اڳيون مغز ته ٻيو ڪجهه ناهي،
+سوچ ۽ ڄاڻ جو مرڪز آهي.
+پوئين مغز کي جي ڪجهه ٿئي ٿو،
+بدن سمورو ڌڏڻ لڳي ٿو.
+اُڃ بک ۽ رت جو دٻاءُ،
+وچين مغز سان ٿيندو ڀاءُ.
+مغز جي وچ ڀاڱن ۾ ٻارو،
+پاڻي ٿيندو آهي، سارو.
+دل
+دل جي ڳالهه ٻڌو اي ٻارو،
+دل بن زنده ڪوبه نه رهندو،
+دل ۾ ڌڪ ڌڪ ٿيندي آهي،
+سُسَندي ۽ هي ڦُنڊندي آهي.
+دل جو ڪم به نرالو آهي،
+جيئڻ جي لئه رَتُ ٿي ٺاهي.
+هڪڙي ڀت آهي دل اندر،
+۽ آهي هڪ پردو ٻاهر.
+دل ۾ چار ٿين ٿا خانا،
+تن جا نالا ڪهڙا ٻڌايان.
+خانن کي آهن ڪي دريون،
+هڪ پاسي سي آهن کلنديون.
+هيءَ پمپنگ اسٽيشن وانگي،
+سمجهو ٻارو هلندي آهي.
+ڦڦڙ
+ڦڦڙ بنا ڪيئن هوا کي کائبو،
+ساهه نه کڻبو پو ڪيئن ڳائبو.
+نڪ ۽ وات مان آڪسيجن کي،
+کڻي پڄايون ٿا ڦڦڙن کي.
+نڪ جا وار هوا کي ڇاڻي،
+ڇڏي ڏين ٿا اندر اُماڻي.
+نڪ مان هير جڏهن گذري ٿي،
+ٻارو! پوءِ هي گرم ٿئي ٿي.
+ڦڦڙ جي هيءَ ڳالهه نه وسري،
+پاڻيءَ سان گڏ هوا ٿي نڪري.
+گرم ۽ سرد جو هير ملي ٿي،
+پوءِ ئي ٻارو ٻاڦ ٿئي ٿي.
+ڪَنَ
+ڪَنن سان ئي سهڻا سٺا ٿا لڳون،
+ڪنن سان ئي آواز کي ٿا ٻُڌون.
+ڪنن کان سوا ڪونه ٻڌجي سگهي ها،
+ڪنن جهڙي ٿيندي نه ٻي چيز ڪا.
+ڪنن کان سواءِ ڪهڙو ماڻهو ڪو چئبو،
+ڪنن کان سواءِ ڪيئن راحت ۾ رهبو.
+هوائن جون لهرون آوازن کي آڻن،
+هو آڻي وري ٿيون ڪنن ۾ اُماڻن.
+جهٽي ٿا وٺن ڪَنَ سڀن ڳالهين کي،
+لڪايون ٿا جيڪي ڪيون هورڙيان جي.
+ٻڌي ڪين جيڪو سو ٻوڙو ٿو سڏجي،
+ڪنن کان سوا زندگي ڪيئن ڪَٽجي.
+نه ٿيندو اگر ڪوئي آواز ڪنهن هنڌ،
+ٻُڌي ڪيئن سگهبو ڀلا ان کي تنهن هنڌ.
+ٿين ٽي حصا ٿا ڪَنن ۾ اي ٻارو،
+ٻڌو غور سان ڪجهه چوان سچ ٿو سارو.
+آواز
+جڏهن ڪنهن به شيءِ ۾ ٿي لرزش اچي،
+تڏهن تنهن مان پيدا ٿو آواز ٿي.
+هي لهرن جي صورت ۾ ايندو به آ،
+پڙاڏو ٿي واپس هي ورندو آ.
+ورن روشنيءَ جون شعاعون جيئن،
+ٿو آواز ٽڪرائجي پيو تيئن.
+ٿئي ٿو هي هلڪو ڳرو ڀي ٿئي،
+ڪو آواز ٿلهو، سنهو ڀي ٿئي.
+توانائي جو هيءُ آهي قسم،
+ڪتابن ۾ اهڙو پڙهي جو ڏٺم.
+نه لڪندو ڪٿي اهڙو ڪو راز آ،
+سريلو به ٿيندو جو آواز آ.
+وڄايو دهل يا کڻي ميز کي،
+ته آواز پيدا ٿو جهٽ پٽ ٿئي.
+اسان جي آ وس ۾ اها ڳالهڙي،
+ڪري ٿا سگهون هن کي تبديل ڀي.
+وڌي ٿو وڃي ڪوئي آواز جو،
+ڪري ذهن کي ٿو پريشان سو.
+اچو اڄ ڪيون گڏجي هي واعدو،
+وڄايون نه ڏاڍيان ڪڏهن ساز ڪو.
+زور
+زور سوا ڪا چيز نه چرندي،
+طاقت بن ڪيئن گاڏي ڦرندي.
+ڪم ڪرڻ جي قوت کي ئي،
+ٻيو ڇا چئبو طاقت چئبي.
+گرمي بجلي ۽ روشنائي،
+مان ملندي آ سگهه الاهي.
+بجليءَ جي سگهه بلب ۾ ايندي،
+ٻرندو بلب ته روشني ٿيندي.
+زور کان وڌ ڪا چيز نه ڪائي،
+طاقت ڪا ڄڻ آهي ڀلائي.
+سگهه سان هڪڙي شيءَ کي ٻارو،
+تبديل ڪبو ٻي شيءَ ۾ ٻارو.
+
+
+ماکي
+گل ڦل مان رسُ چوسي ٻارو، ماکيءَ جي مک آئي،
+اچو ته گڏجي کائون ماکي، هن ۾ آهي ڀلائي.
+ماکيءَ ۾ فولاد سمورو، کائڻ سان ڏي طاقت.
+هر بيماري دور ڪري ٿي، دل کي ڏي ٿي راحت.
+بي.سي.ڊي ويٽامن هن ۾، هن جو رنگ نيارو،
+هونءَ ته هن لئه هر مند بهتر، بهتر آهي سيارو.
+هن جي کائڻ سان ئي ، نزلو ۽ نه زڪام رهي ٿو،
+سٺي ٿئي ٿي صحت اسان جي، جسم ۾ خون ٺهي ٿو.
+ماکي آ الله جي نعمت، نعمت آهي نياري،
+کاڌي ۽ خوراڪ ۾ بيشڪ، ڏاڍي آهي پياري.
+حڪمت وارن جي نظرن ۾، هيءَ دوا آ ”غازي“،
+کائڻ سان خوش ٿئي ٿو هر ڪو، الله ڏي ٿو شافي.
+هاٿي
+هاٿي منهنجو ساٿي آهي ،
+ساٿي منهنجو هاٿي آهي .
+هاٿيءَ تي مان چڙهي گهمان ٿو ،
+هاٿيءَ سان مان راند ڪيان ٿو .
+هاٿيءَ جي آ سُونڍ نرالي ،
+طاقت کان هيءَ ناهي خالي .
+سچ پچ هاٿي مون به ڏٺو آ ،
+چڙيا گهر ۾ سڀ کان وڏو آ .
+جيئري هي لک لهندو آهي ،
+مُئي پڄاڻان وڌندو آهي .
+ڏيڏر
+ڪير ٻڏائيندو هي ڇاهي؟
+پاڻيءَ ۾ جو رهندو آهي.
+هن جو رنگ آ گهاٽو سائو،
+ڪيئن چئون هي ڪارو ڳاڙهو.
+ٺينگ ٽپا ڏئي گهمندو آهي،
+اکين وڏين سان ڏسندو آهي.
+برساتن ۾ آنا لاهي،
+اهڙي ڳالهه پڙهي مون آهي.
+سردين ۾ هي ڌرتيءَ اندر،
+گرمين ۾ ٿو نڪري ٻاهر.
+ڊان ڊان ڪري پيو ڳالهائي،
+زبان سان ٿو کاڌو کائي.
+ها! هن جا ڪن ظاهر ناهن،
+پر هن کي ڪَنَ ٿيندا آهن.
+انسان جا عضوا جيئن،
+۽ هن کي ڀي آهن تيئن.
+هن جا قسم هزارين ناهن،
+هڪ ۽ ٽن جي وچ ۾ آهن.
+هڪڙي کي ڪي ٽوڊ چون ٿا،
+۽ ٻي کي هو فراگ سڏن ٿا.
+هاڻ اسان هي سمجهيو آهي،
+ڏيڏر هن جو نالو آهي.
+مادو
+تو سوا ڪا چيز نه ڪائي،
+سائنسدانن ڳالهه ٻُڌائي.
+جيڪا شيءَ ٿي جاءِ والاري،
+مادو آهي چيز اهائي.
+مادو اُن کي چئبو ناهي،
+آواز هجي يا روشنائي.
+پٿر مٽي هير ۽ پاڻي،
+مادا آهن، ڳالهه سجائي.
+مادي ۾ آ مام نرالي،
+راحت اُن آ خوب رسائي.
+نهرا جسم ۽ ڪي پاڻياٺا،
+ٿيندا آهن جائي پائي.
+اَئٽم
+ساٿي! اَئٽم اهڙو آهي،
+سارا ڏک ڇڏيندو لاهي.
+ڪين ڇڏيندو بکيو ڪنهن کي،
+آسودو هر ڪنهن کي ٺاهي.
+اچو ته ان مان ڪم وٺون ڪو،
+پنهنجي ڀي اڄ دل ٿي چاهي.
+ماليڪيولن کان ڀي ننڍڙو،
+اَئٽم بيشڪ ڪم جو آهي.
+جيسين هوندي دنيا قائم،
+اَئٽم هوندو، هي سچ آهي.
+اَئٽم جا ٽي ڀاڱا آهن،
+هرڪو پنهنجا لڱ ٿو ساهي.
+هڪڙو اليڪٽران ۽ ٻيو نيوٽران،
+۽ ٽيون ٻارو پروٽران آهي.
+ڪو ته ٻڌائي اَئٽم ڇا آهي؟
+”غازي!“ اَئٽم طاقت آهي.
+لوهه
+لوهه جي ڳالهه نرالي آهي،
+طاقت کان هي خالي ناهي.
+ڌرتيءَ مان ئي لوهه لڀي ٿو،
+لوهه جو وڌ واپار هلي ٿو.
+لوهه مان ٺهندا هن رانديڪا،
+لوهه تي هٿ سان پون نه ليڪا.
+لوهه ته باهه تي پگهري پوندو،
+پاڻيءَ وانگر پٽڙو لڳندو.
+لوهه کي ڪَٽُ وڃي ٿي کائي،
+سياڻن اهڙي ڳالهه ٻڌائي.
+لوهه کي ٿو لوهار سڃاڻي،
+لوهه کي صورت ٻيءَ ۾ آڻي.
+لوهه منجهان لک سهنج ملن ٿا،
+لوهه مان ڪيئي سامان ٺهن ٿا.
+پُليون ٽاور ، وڏيون جايون،
+لوهه وجهي انسان بنايون.
+لوهه جي ڳالهه ڪجي ڇا ”غازي“،
+لوهه کٽي ويو جڳ کان بازي.
+ٽامو
+هونءَ ته ڪيئي آهن ڌاتو.
+پر هي ڌاتو آهي ٽامو.
+ٽامو بجليءَ جي تارن ۾،
+صرف ٿئي ٿو ٻين پرزن ۾.
+ٽامي ۾ آ لوهه اي ٻارو،
+هن ۾ آهي گندرف سارو.
+هن مان ٿانو ٿپا ٿا ٺاهيون،
+تن ۾ کاڌو کائيندا آهيون.
+ٽامي جو رنگ ڳاڙهو آهي،
+سونهري ۽ پيلو آهي.
+ٻي ڪنهن ڌاتوءَ سان جي ڳنڍيو،
+رنگ نه ٽامي جو آ ڦِٽندو.
+هن کي ڪٽ نه لڳندي آهي،
+هن کي باهه نه وٺندي آهي.
+سمجهه اها رکجو اي ٻارو،
+ٽامو ٿيندو ناهي ڪارو.
+بجلي
+گهر گهر ۾ آ بجلي آئي،
+جهر جهنگ ۾ جنهن جهرمِر لائي.
+بجليءَ مان لک فائدا آهن،
+لاهڻ جا هي ٿورا ناهن.
+بٽڻ دٻائڻ سان جهٽ ٻارو،
+گهر ٿيندو آ روشن سارو.
+بجليءَ تي هر چيز هلي ٿي،
+جهڳ مڳ جهڳ مڳ رات کلي ٿي.
+بجليءَ تي سو ساز وڄن ٿا،
+بجليءَ تي رانديڪا هلن ٿا.
+بجليءَ سان اونده نه رهي ٿي،
+بجليءَ سان قسمت به ٺهي ٿي.
+بجلي، پاڻي ۽ ڪوئلي مان،
+۽ ٺهندي آهي واريءَ مان.
+بجليءَ بن انسان اڌورو،
+ڪونه ٿئي ٿو ڪو ڪم پورو.
+چقمق
+هڪڙي هٿ ۾ آڌي آهي،
+۽ منهنجي ٻي هٿ ۾ ڇاهي.
+ڇڪي وٺي ٿو لوهه کي جلدي،
+پر هي جادو گر ڀي ناهي.
+ڪاغذ، شيشو، ڪاٺي، ڪارڪ،
+کي نه ڪڏهن ٿو پاڻ ڏي ساهي.
+تسليءَ خاطر ڪيو تجربو،
+اگر اوهان جي دل ٿي چاهي.
+هاڻي سمجهي ويٺا آهيون،
+هي جا شيءِ آ، چقمق آهي.
+
+
+حرڪت
+حرڪت ۾ آ برڪت ٻارو،
+برڪت آهي رحمت ٻارو.
+خاموشي آ موت جو نالو،
+جيون تي ڄڻ آهي تالو.
+چرپر ٿيندي چاهت ايندي،
+چاهت سان ئي راحت ايندي.
+هير گُهلي ٿي زور لڳي ٿو،
+طاقت سان هر بار کڄي ٿو.
+حرڪت سان راڪيٽ هلن ٿا،
+هير سان گل ڦل ناچ نچن ٿا.
+حرڪت ۾ آ چنڊ ستارو،
+حرڪت ۾ آ ڌرتي ٻارو.
+حرڪت جا ڪي قسم ٿين ٿا،
+گردش، لرزش، سڌي چون ٿا.
+رَتُ جي ڦيري ساهه کڻائي،
+ساهه کڄڻ سان سونهن وڌائي.
+گئس هزارين سهنج ڏئي ٿي،
+ڪم واري هيءَ چيز ٿئي ٿي.
+ٻاڦ تي انجڻ ڪم ڪري ٿي،
+تيل تي موٽر ڪار ڦري ٿي.
+چُرپُر سَچُ پچُ سڀڪجهه ٺاهي،
+سائنس ۾ هي پڙهيو آهي.
+حرڪت سان هي جَگُ آ قائم،
+دنيا هوندي آهي دائم.
+رَتُ جي گردش ڌڪ دل جي،
+ٻيو ڇا چئبو حرڪت چئبي.
+رُوبوٽ (مشيني ماڻهو)
+آيو آ روبوٽ اسان لئه، آيو آ روبوٽ ...
+ڪنهن کان ڪونه هي ڊڄندو آهي،
+وک وڌائي وڌندو آهي،
+هي آهي اڻ موٽ، آيو آ روبوٽ ...
+ماني پاڻي گهرندو ناهي،
+پنهنجيءَ پڄنديءَ وارو آهي،
+ڪارو پائي ڪوٽ، آيو آ روبوٽ ...
+سڀ کان ويٺو سچ سُڻائي،
+ڳالهه نٿو هي ڪابه لڪائي
+ڪونه ٿو ڄاڻي کوٽ، آيو آ روبوٽ ...
+سينو تاڻي هلندو آهي،
+ڏسندو ٻڌندو گهمندو آهي،
+جيئن گهمي ڪو گهوٽ، آيو آ روبوٽ ...
+هي ته مشيني ماڻهو آهي،
+سمجهي ٿو سڀ ڄاڻو آهي،
+گهٽ ٿو کائي چوٽ، آيو آ روبوٽ ...
+مدد ڪري ٿو انسانن جي،
+ريت نه ڄاڻي ارمانن جي،
+وجهندو ناهي ڦوٽ، آيو آ روبوٽ ...
+گهر جو سارو ڪم ڪري ٿو،
+مزدورن جي مدد ڪري پيو،
+ڪين وٺي ڪو نوٽ، آيو آ روبوٽ ...
+موٽر ڪار
+ٻارو! هيءَ موٽر ڪار،
+ڳاڙهي ڳاڙهي ڄڻ ته ڪنوار.
+هن کي ٺاهيو آ ليناءِ،
+ان جا ٿورا ويٺو ڳاءِ.
+هن ۾ پوندو آ پيٽرول،
+هن کي آهن ڦيٿا گول.
+چئن ڦيٿن سان ڊڪندي آهي،
+منزل تي جهٽ پڄندي آهي.
+سهڻو آهي هن جو ڍنگ،
+سهڻو آهي هن جو رنگ.
+ڪمپيوٽر
+ڪمپيوٽر تي لکون پڙهون ٿا.
+ڪمپيوٽر تي راند ڪيون ٿا.
+ڪمپيوٽر تي ڪار هلائي،
+هيڏي هوڏي گهمون ڦرون ٿا.
+پنهنجي قوم ۽ ڌرتيءَ خاطر،
+پنهنجن جا همراهه ٿيون ٿا.
+هلندي ڪمپيوٽر تي هر شيءَ،
+اهڙا هت اسرار ڏسون ٿا.
+لکن جا ليکا منٽ ۾ ٿيندا،
+ذهن تي هاڻ نه زور ڏيون ٿا.
+رانديڪن جو وقت ويو اڄ،
+ڪمپيوٽر جي ڳالهه ڪيون ٿا.
+سانڍي ٿو هو ساريون ڳالهيون،
+چيز وڃايل پوءِ لهون ٿا.
+ڪمپيوٽر جي هيءَ ڪرامت،
+سچيِءَ دل سان پاڻ مڃون ٿا.
+واچ، گهڙي
+مون به ورتي آ هڪڙي گهڙي،
+ڪنهن کي نه آهي جهڙي گهڙي.
+واچ ٿي مون کي وقت ٻڌائي،
+ٽڪ ٽڪ سان ٿي پئي جاڳائي.
+وقت ڏسي اسڪول وڃان ٿو،
+وقت تي پنهنجي ڪم ڪيان ٿو.
+واچ ۾ منٽ سيڪنڊ ٿين ٿا،
+ڪانٽا تن تي اچي بيهن ٿا.
+منٽن کان پوءِ ڪلاڪ ڏسي ٿي،
+واه جو پنهنجو ڪم ڪري ٿي.
+سيلن تي ڀي هلندي آهي،
+هڪڙو منٽ به بيهندي ناهي.
+مون سان پيئي ساٿ نڀائي،
+پاڻيءَ ۾ به گهمان ٿو پائي.
+بابو هاڻ وٺي ڏيندو جا،
+سج جي گرميءَ تي هلندي سا.
+هن کي زنگ نه لڳندو آهي،
+هن جو رنگ نه ڦٽندو آهي.
+وقت جو آهي ماپو هن وٽ،
+وقت جو آهي کاپو هن وٽ.
+پينسل
+منهنجي هٿ ۾ پينسل آهي،
+پينسل سان مان لکان ٿو ٺاهي.
+پينسل ۾ آ گورو ڪارو،
+اول کان آخر لکندو سارو.
+پينسل سان تصوير ٿو ٺاهيان،
+ٺاهي رنگ ڀريندو آهيان.
+پينسل جي آ ڳالهه پراڻي،
+پنج سؤ سال جي آهي ڪهاڻي.
+هن کي ٺاهيو ويو هو جنهن مان،
+تنهن کي گريفائيڊ چوان مان.
+جنهن کي گريفائيڊ چوان ٿو،
+تنهن کي ڪارو شيهو سڏيان ٿو.
+هاڻي وٺندس اهڙي پينسل،
+اڳ نه ورتي اُن جهڙي پينسل.
+هن پينسل جي ليڪن کي ڪو،
+ڪين ڪڏهن ميٽي سگهندو.
+هن سان شيشي ۽ ڪپڙن تي،
+۽ مووي فلمن تي لکجي.
+پينسل جي تعريف ڪيان ڇا،
+پورو ان سان ڪين پوان مان.
+ٻُڙي
+اچو ٻُڙيءَ جي ڳالهه ٻڌايان،
+ٻُڙيءَ جو مان ٿو مان وڌايان.
+ٻن جي پويان ٻُڙي لکي مان،
+ڪيئن ٻُڙيءَ جو شان گهٽايان.
+ٻُڙي ڏسان جي ٻن جي اڳيان،
+سچ پچ تنهن کي ويهه ٿو سڏيان.
+پنج ويهان جي پاڻ ۾ گڏجن،
+پوءِ اُهي هڪ سؤ ٿيون سڏجن.
+ٻُڙي وڏي شيءِ آهي ”غازي“
+ڪري ڏهوڻو کٽي ٿي بازي.
+ڪالرا
+ڪالرا هڪ مرض آهي،
+ويڙهه تنهن سان فرض آهي.
+فرض ۾ سستي ڪيون ڇو،
+موت کي جيون ڏيون ڇو.
+بڇڙي هيءَ بيماري آهي،
+موت جي ڄڻ تياري آهي.
+جيوڙن مان ٿو ٿئي هي،
+موت آخر ٿو ڏئي هي.
+دست ٿيندا درد ٿيندا،
+نڪري سارو لوڻ ويندو.
+جان مان طاقت به ويندي،
+روح مان راحت به ويندي.
+چاهه ويندو ساهه ويندو،
+جسم ٿي پوءِ پاهه ويندو.
+صاف سٿرو رهجي ٻارو،
+ڪالرا ٿيندي نه ٻارو.
+مليريا
+اچو ته پنهنجو پاڻ کي بچايون،
+مليريا جي ڪا دوا ڪرايون.
+هڻي جو ڏنگ ڪو مڇر ، ٿي پوي اُها،
+بخار کي ئي چئبو آ مليريا.
+ٻڌو ٻڌو نشانيون اَٿو اِهي،
+بخار ٿو وڌي، پگهر به ٿو اچي.
+سُڪي وڃي ٿو ڪاڪڙو بخار ۾،
+ڄڻ خزان اچي ٿي پئي بهار ۾.
+نه سگهه رهي ٿي جان ۾ اي دوستو!
+هي مرض آهي ڪجهه ته ويهي سوچيو.
+رکي ٿو صاف سٿرو جيڪو پاڻ کي،
+مليريا نه ايندي آ انهيءَ ڏي.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book14.txt

@@ -0,0 +1,73 @@
+ڪتاب جو نالو:  عجيب طلسم
+
+
+
+عجيب طلسم
+شمس العلماءُ ميرزا قليچ بيگ
+عجيب طلسم
+گھڻين صدين جي ڳالھھ آھي، تھ ھڪڙو عرب بادشاھھ ”غرناطھ“ ۾ بادشاھي ڪندو ھو. ھو ڏاڍو بھادر ۽ حشمت وارو ھو. پنھنجي ساري جواني ھن جنگين ۾ گذاري. جڏھن منجھس پيريءَ جا اثر ظاھر ٿيڻ لڳا، تڏھن ارادو ڪيائين تھ ھاڻي آرام ۽ آسائش ۾ گذاريان ۽ آسپاس وارن بادشاھن سان صلح ڪري، پنھنجين فتحن جو فائدو وٺان ۽ باقي حياتيءَ جا ڏينھن لذت ۽ فرحت سان گذاريان، پر پاسي وارن بادشاھن مان ڪي جوان، بھادر ۽ جنگجو بھ ھئا، انھن جي مرضي نھ ھئي تھ ھن ٻڍي ۽ زبردست بادشاھھ کي سک ٿي سمھڻ ڏين، پنھنجن پِين – ڏاڏن جا وير وساري ڇڏين. تنھن کان سواءِ خود انھيءَ بادشاھھ جي ملڪ ۾، جن ماڻھن سان ھن زبردستي ۽ ڏاڍائي ڪئي ھئي، سي ھينئر ھن کي سک آرام جو خواھشمند ڏسي، فساد ۽ شورش ڪرڻ جو وجھھ ڳولڻ لڳا، ۽ سندس گاديءَ جي ھنڌ تي ڪاھي اچڻ جي تياري ڪرڻ لڳا. انھيءَ طرح جوانيءَ جي زبردستيءَ جي ڪري پِيريءَ ۾ ھن کي چؤطرف دشمن ڦري آيا.
+”غرناطھ“ جي آسپاس جبل ۽ ٻيلا گھڻا آھن، انھن ۾ گھڻا دشمن لڪي ويھندا ھئا، انھيءَ لاءِ تھ وجھھ وٺي اوچتو شھر تي ڪاھي پون. انھن جو سماءُ بادشاھھ کي پوريءَ طرح پئجي نٿي سگھيو، تنھنڪري جبل جي چوٽين تي ھن ٺلھھ ٺھرايا ۽ انھن تي پھري وارا مقرر ڪيا ۽ جبلن جي وچ وارن درن ۾ فوجون بيھاري ڇڏيون تھ جڏھن ڪنھن دشمن جي اچڻ جي خبر پوين، تڏھن رات جو باھھ جي مچن ٻارڻ سان ۽ ڏينھن جو دنھن دکائڻ سان، کيس توڙي شھر جي ماڻھن کي خبر ڏين. انھيءَ ھوندي بھ ڪي دشمن اھڙا چالاڪ ۽ خبردار ھوندا ھئا، جو ڪن ڏکين جبلن جي لڪن کان لنگھي ايندا ھئا ۽ ملڪ کي ڦري لٽي ھليا ويندا ھئا ۽ ماڻھن کي بھ قيد ڪري ويندا ھئا. انھيءَ ڪري بادشاھھ ڏاڍي پريشاني ۽ انتظار، فڪر ۽ ڳڻتيءَ ۾ رھندو ھو.
+اھڙيءَ سخت پريشانيءَ جي حالت ۾ ھڪڙو ٻڍو عرب حڪيم ۽ نجومي بادشاھھ جي دربار ۾ اچي وارد ٿيو. ھن جي اڇي ڏاڙھي ايڏي وڏي ھئي جو دن تي پئي پيئي. ھو اصل ”مصر“ جو رھاڪو ھو اگرچھ اھڙو ڪراڙو ھو تھ بھ ھمت ڀريو ۽ چست چالاڪ ھو، جو ”مصر“ کان وٺي پنڌ ئي پنڌ ”غرناطھ“ تائين آيو ھو ۽ سواءِ لٺ جي ٻيو ڪو بھ ھٿيار يا وسيلو ڪونھ ھئس. اھا ھڪڙي عجيب لٺ ھئي. مٿس عجيب قسم جا چِٽ، نقش ۽ شڪليون نڪتل ھيون. اھو حڪيم ۽ نجومي اگرچ اڳي اتي نھ آيو ھو، تڏھن بھ ملڪن ۾ اھڙو مشھور ھو، جو سندس ناموس اڳي ئي اتي ٻڌڻ ۾ آئي ھئي. ھن جو نالو ”ابراھيم ابن ايوب“ ھو. مشھور ھو تھ ھن نبيءَ سڳوري جو زمانو ڏٺو ھو ۽ ھن جو پيءُ ”ابو ايوب“ حضرت جن جي پوين اصحابن مان ھو. اھو حڪيم ننڍپڻ ۾ ”عمرو عاص“ جي فوج سان گڏ ”مصر“ ۾ آيو ھو، جنھن فوج ”مصر“ جي فتح ڪئي ھئي. انھيءَ وقت کان وٺي ھو اتي جو رھاڪو ٿيو ۽ ”مصر“ جي ”قسيسن“ يا پادرين ۽ راھبن سان گڏ رھي، انھن جي صحبت ۾ ڪيترائي قديم علم حاصل ڪيا ھئائين. انھن مان نجوم، ڪيميا، جادو ۽ طلسم جا علم خاص ڌيان سان پڙھيا ھئائين. اھا ڳالھھ مشھور ٿي ويئي ھئي تھ عمر وڏي ڪرڻ جي ڳجھھ بھ ھن معلوم ڪيو ھو، جنھنڪري ھن جي ڄمار انھيءَ ٻن سون ورھين کان بھ زياده ھئي.
+انھيءَ پوڙھي حڪيم جو بادشاھھ گھڻو آڌرڀاءُ ڪيو ۽ ھن کي پنھنجي خاص محلات ۾ جاءِ ڏنائين، پر ھن نجومي حڪيم عذر ڏيئي معافي گھري ۽ شھر جي ويجھو ھڪڙي جبل جي غار ۾ رھڻ جي اجازت گھريائين. ھن انھيءَ غار کي ڪشادو ڪرايو ۽ انھيءَ ۾ وڏو ايوان ٺھرايائين ۽ غار جي ڇِت مان ھڪڙو سوراخ کوھھ وانگي مٿي ٻاھرين کليل ھوا تائين پھچارايائين، جنھن مان غار ۾ ويٺي، ھو آسمان جي تارن کي ڏينھن جو بھ پيو ڏسندو ھو. غار جي ڀتين تي ھن ”مصر“ جون ڪي نشانيون، نقش ۽ صورتون بھ اڪرايون ۽ تارن جون شڪليون ۽ بُرجن جون علامتون بھ کوٽايون. ايوان ۾ وري عجيب قسم جا ھٿيار رکايائين. اھو سڀ ڪم ھن بادشاھھ جي حڪم پٺيان اتي جي ھوشيار ڪاريگرن کان ڪرايو، جن کي انھيءَ ڳجھي راز ۽ عجيب اسرار جو ڪو بھ سماءُ پئجي نٿي سگھيو.
+سگھوئي اھو نجومي حڪيم، بادشاھھ جو رازدان ٿي ويو ۽ سڀڪنھن ڳالھھ ۾ بادشاھھ ھن سان صلاح مصلحت ڪندو ھو. ھڪڙي ڀيري بادشاھھ پنھنجن پاڙيسري بادشاھن ۽ دشمنن جي شڪايت حڪيم سان ويٺي ڪئي ۽ انھن جي دفع ڪرڻ لاءِ ھن جيڪي ڪوششون ڪيون ھيون، تن جي ڪارگر نھ ٿيڻ تي افسوس ۽ ارمان پئي ڪيائين تھ حڪيم، بادشاھھ کي ٻڌايو تھ جڏھن آئون ”مصر“ ۾ ھوس، تڏھن ”برسا“ شھر جي ويجھو مون ھڪڙو عجيب طلسم ڏٺو ھو، جو قديم وقت جي ڪنھن بُت پرست ”قسيس“ بنايو ھو، اھو شھر جي نزديڪيءَ ۾ ھڪڙي جبل جي چوٽيءَ تي بيھاريل ھو. اتان ”نيل نديءَ“ جي ساري وادي نظر پئي آئي. اھو طلسم ھڪڙي گھيٽي يا رڍ جي صورت ۾ ھو ۽ انھيءَ جي مٿان وري ھڪڙو ڪڪڙ ٺاھيل ھو. اھي ٻيئي پتل جا ھئا ۽ ھڪڙي محور تي پيا ڦرندا ھئا. جڏھن ڪو غنيم انھيءَ ملڪ تي چڙھي ڪري ايندو ھو، تڏھن گھيٽي جو منھن انھيءَ پاسي ٿيندو ھو ۽ ساڳئي وقت ۾ اھو ڪڪڙ بھ ٻانگ ڏيندو ھو. انھيءَ ٻانگ تي ماڻھو خبردار ٿيندا ھئا ۽ دشمن کي روڪڻ جي تياري ڪندا ھئا. معلوم ٿيندو ھون تھ دشمن ڪھڙي طرح کان ڪاھيو ٿو اچي. پوءِ اڳيئي لشڪر وٺي وڃي انھيءَ کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندا ھئا. ھيءَ ڳالھھ ٻڌي بادشاھھ ڏاڍو خوش ٿيو ۽ حيرت بھ لڳيس. چوڻ لڳو تھ ”جي ڪو اھڙو گھيٽو ۽ اھڙو ڪڪڙ مون وٽ بھ ھجي تھ آئون جيڪر ڪھڙي نھ آرام ۾ ھجان ۽ فرحت سان ڊپ ڊاءُ کان سواءِ سمھي ننڊون ڪريان!“
+جڏھن بادشاھھ جي خوشي ۽ حيرت جو جوش ڍرو ٿيو، تڏھن نجومي وري چوڻ لڳس تھ ”جڏھن عربن ”مصر“ جو ملڪ فتح ڪيو ھو، تڏھن اتي آئون قسيسن سان گڏ رھڻ لڳس ۽ ھنن جون رسمون ۽ راھون معلوم ڪرڻ لڳس ۽ ھنن جا ڳجھا علم ۽ ھنر سکڻ لڳس. ھڪڙي ڏينھن آئون ”نيل نديءَ“ جي ڪناري تي ويٺو ھوس تھ ھڪڙي ٻڍي قسيس ”مصر“ جي انھن مشھور منارن ڏي اشارو ڪيو، جي صحرا ۾ جبلن جي پاسي ۾ بيٺل آھن ۽ جن کي ”پرئمڊ“ يا ”اھرام“ سڏيندا آھن. چوڻ لڳو تھ ”جيڪو ڳجھو علم انھن اھرامن ۾ لڪو پيو آھي، تنھن جي مقابلي ۾ اسان جو علم ڪي بھ ڪين آھي. انھيءَ وچئين ھرم ۾ ھڪڙو زير زميني قبرستان آھي، جنھن ۾ انھيءَ وڏي قسيس جو ”ممي يا موميائي“ ڪيل لاش پوريل آھي، جنھن انھن اھرامن يا منارن جي ٺاھڻ ۾ مدد ڏني ھئي. انھيءَ لاش سان گڏ ھڪڙو عجيب ڪتاب پوريل آھي، جنھن ۾ مادو، طلسم ۽ ٻين مخفي علمن جو ڳجھھ لکيل آھي. جڏھن حضرت ”آدم“ بھشت مان نڪتو ۽ زمين تي آيو تڏھن اھو ڪتاب انھيءَ کي ڏنو ويو. پوءِ نسل بنسل اھو حضرت .سليمان“ کي مليو، جنھن انھيءَ جي مدد سان ”بيت المقدس“ جي عمارت بنائي، اھو ساڳيو ڪتاب انھي ٻڍي قسيس کي ڪيئن ھٿ لڳو، تنھن جي خدا کي خبر آھي!“
+”جڏھن مون ھن کان اھا ڳالھھ ٻڌي، تڏھن منھنجي دل ۾ اھو شوق پيدا ٿيو تھ ڪنھن بھ طرح اھو ڪتاب ھٿ ڪريان.“ ”عرب“ توڙي ”مصر“ جي مدد سان مون اھو ڪم شروع ڪيو. انھيءَ وڏي اھرم يا مناري ۾ مون کوٽي کوٽي ھڪڙو سوراخ ڪيو، ۽ ڏاڍي محنت ۽ تڪليف سان ھڪڙي ڳجھي سرنگھھ تائين پھتس. انھيءَ سرنگھھ جي وسيلي ھيٺ وڃي، آئون انھيءَ ھرم جي وچ واري ڪوٺيءَ ۾ آيس، جتي انھيءَ وڏي قسيس جو لاش رکيل ھو. مون انھيءَ لاش جو ٻاھريون موميائي غلاف يا پوش ڀڃي ڦاڙي، ۽ ڪفن جا پٽا کولي، اھو ناياب ۽ قيمتي ڪتاب لڌو، جو ھن جي سيني تي رکيل ھو. اھو ڪتاب کڻي، آئون پويان پير ڏيئي، ساڳيءَ سرنگھھ جي رستي ڏڪندو ڏڪندو ٻاھر نڪري آيس.“
+بادشاھھ حيرت ۾ پئجي چيو تھ ”اي ابن ابو ايوب، تون ڪو وڏو سياح آھين! تو دنيا جا ڪي وڏا عجائب غرائب ڏٺا آھن،. پر توکي انھيءَ ”اھرام جي ڳجھھ مان ڪھڙو فائدو“ ۽ ”حضرت سليمان“ جي انھيءَ عجيب ڪتاب مان ڪھڙو نفعو پھچي سگھندؤ.“
+نجوميءَ چيو تھ ”نفعو اھو آھي تھ انھيءَ ڪتاب جي پڙھڻ مان مون کي سڀ قسم جي جادوءَ جي خبر پئجي ويئي آھي، ۽ آئون جنن ۽ ديون کان مدد وٺي ڪو بھ ڪم ڪري ٿو سگھان.“ ”برسا“ جي طلسم جو ڳجھھ بھ مون کي معلوم ٿي ويو، ۽ آئون اھڙو ساڳيو طلسم پاڻ تيار ڪري ٿو سگھان، بلڪ انھيءَ کان بھ ٻيو بھتر طلسم جوڙي ٿو سگھان.“
+ھي ٻڌي بادشاھھ رڙ ڪري چيو تھ ”اي حڪيم ابراھيم!“ جي اھڙو ڪو طلسم جبلن جي چوٽيءَ تي جڙي وڃي تھ ھزارن ٺلھن، بُرجن، سرحدي نگھبانن ۽ پھريدارن کان سؤ دفعا بھتر آھي. تون ڀلائي ڪري اھڙو طلسم منھنجي لاءِ ٺاھھ، مان پنھنجوسڄو خزانو تنھنجي حوالي ٿو ڪري ڇڏيان.“
+نجوميءَ، بادشاھھ جي خواھش پوري ڪرڻ لاءِ ھڪدم ڪم شروع ڪيو. ھن بادشاھھ جي ھڪڙي محلات جي مٿان ھڪڙي ٺلھھ ٺاھڻ جو حڪم ڏنو. اھا محلات اھا ھئي، جا ”البايسين“ جبل جي چوٽيءَ تي جڙيل ھئي. اھو ٺلھھ جي مٿئين طبقي ۾ ھڪڙو گول ڪمرو بنايو ويو، جنھن ۾ قطب نما جي سڀڪنھن نقطي جي پاسي ھڪڙي – ھڪڙي دري رکي ويئي، ھر ھڪ دريءَ جي اڳيان اندرئين پاسي ھڪڙي ميز رکي ويئي، جنھن تي شطرنج جي سارين وانگي ھٿرادو سوار ۽ پيادا رکيا ويا، ۽ انھيءَ بادشاھھ جي مورت بھ مٿي رکي ويئي، جنھن انھيءَ پاسي واري ملڪ تي بادشاھي ٿي ڪئي. اھي سڀ مورتون ڪاٺ جون جڙيل ھيون. ھر ھڪ اھڙي ميز جي لاءِ ھڪڙو ننڍو نيزو مقرر ھو، ۽ انھن ميزن تي ڪي نقش ۽ اکر ”ڪالڊين“ يا ”ڪلداني“ ٻوليءَ ۾ اڪريل ھئا. انھيءَ ڪمري جو دروازو ھميشھ بند رھندو ھو، جنھن جي ڪنجي بادشاھھ وٽ رھندي ھئي. ٺلھھ جي چوٽيءَ تي وري ھڪڙي عرب سوار جي مورت کتل ھئي، جا ھڪڙي محور تي پيئي ڦرندي ھئي. انھيءَ جي ھٿ ۾ ھڪڙو نيزو اڀو رکيل ھو، ۽ ڪلھي تي سپر ھيس. انھيءَ سوار جو رخ شھر جي پاسي ھو. ڄڻ تھ ھن شھر تي پھرو ٿي ڏنو. جڏھن ھن کي ڪو غنيم يا دشمن ايندو معلوم ٿي ٿيو، تڏھن ھن پنھنجو منھن ڦيرائي ٻاھر ٿي ڪيو ۽ نيزو ھيٺ ٿي ڪيائين، ڄڻ تھ ھو جنگ لاءِ تيار آھي. (وڌيڪ پڙهو)
+(وڌيڪ پڙهو)
+
+
+جڏھن اھو طلسم تيار ٿي ويو، تڏھن بادشاھھ ڏاڍو خوش ٿيو، ۽ جيترو اڳي آرام ۽ آسائش جي خواھش ھوندي ھيس، اوترو ھينئر دشمن سان جنگ ڪرڻ جو فڪر ۽ انتظار ٿيڻ لڳس. سگھوئي اھا سندس خواھش پوري ٿي. ھڪڙي ڏينھن صبح جو جيڪو پھريدار ٺلھھ جي حوالي ھو، تنھن اچي خبر ڏنيس تھ ٺلھھ واري مورت جو رخ ”ابو ھريره“ جي جبلن ڏانھن ڦريل آھي ۽ ان جو نيزو ”لوپ“ جي لڪ ڏانھن اشارو ٿو ڪري.
+ھي ٻڌڻ شرط بادشاھھ حڪم ڏنو تھ جنگ جي نوبت ۽ قرناءِ وڄائي وڃي، ۽ شھر جا ماڻھو جنگ جي لاءِ تيار ٿين. نجومي حڪيم چيو تھ ”بادشاھھ سلامت، پنھنجي شھر کي ڳڻتي ۽ پريشانيءَ ۾ نھ وجھو، ۽ نھ پنھنجن سپاھين کي ھٿيارن ٻڌڻ جي تڪليف ڏيو، ڇالاءِ جو پاڻ کي انھن دشمنن سان جند ڇڏائڻ جي لاءِ لشڪر جو ضرور ئي ڪونھي. في الحال پنھنجن دربارين ۽ اميرن کي رخصت ڏيئي ڇڏيو. پاڻ ھلو تھ ھن طلسمي ٺلھھ ۾ ھلي طلسمي ڪمري جو رنگ ڏسون.
+ٻڍو باشاھھ ”ابراھيم ابن ابو ايوب“ حڪيم جي ڪلھي تي ھٿ رکي، انھيءَ ٺلھھ جي ڏاڪڻ تي چڙھڻ لڳو، مٿي پھچي طلسمي ڪمري جي در جو ڪلف کولي اندر ويو. ڏسي تھ ”لوپ“ واري لڪ جي پاسي جي دري کلي پيئي آھي. نجوميءَ چيس تھ ”دشمن ھن ئي پاسي جو آھي. ھاڻ اي بادشاھھ، ھن ميز جو اسرار ڏسو! بادشاھھ انھيءَ شطرنج جھڙي تختي جي ويجھو آيو، جنھن تي ننڍيون ننڍيون سپاھين جون مورتون رکيل ھيون. ڏسي تھ اھا ساري فوج پيئي چوري ۽ ھلي. گھوڙا پيا ڊوڙن، سپاھي پيا چرن، جنگ جا نغارا ۽ ٻيا ساز پيا وڄن، ھٿيارن جو ڦھڪو ۽ گھوڙن جي ھڻڪار جو آواز ڀڻڪي وانگي يا مکين جي ڀون ڀون وانگي ٻڌڻ ۾ پيو اچي! نجوميءَ چيو تھ ”بادشاھھ سلامت، ڏسو تھ ھن مان ثابت ٿو ٿئي تھ اوھان جو دشمن جنگ جي ميدان ۾ حاضر آھي، ۽ ھو ”لوپ“ واري لڪ جي دريءَ کان پيو اچي، ھاڻي جي اوھان جي مرضي ھجي تھ ھنن ۾ خوف، پريشاني ۽ رولو پوي، ۽ سواءِ ڪنھن ڪشت خون جي ھو موٽي ھليا وڃن، تھ ھنن مورتين يا پتيلن کي ھن طلسمي نيزي جي ڳن واري منھن سان ڌڪ ھڻو، ۽ جي اوھان جي مرضي ھجي تھ ڀلي ھنن ۾ ڪشت خون ٿئي، تھ نيزي جي چھنب سان ھنن کي ماريو. ھيءَ ڳالھھ ٻڌي بادشاھھ خوشيءَ کان ڪپڙن ۾ نٿي ماپيو، ڇالاءِ جو ھن کي انھيءَ طلسم جي سچائيءَ جي پوري ثابتي ملي ويئي، ۽ چوڻ لڳو تھ ”ھاڻ آئون آرام سان حياتي گذاريندس ۽ دشمنن تي غالب رھندس. اي عقلمند حڪيم ”ابن ابو ايوب“ ھن خدمتگاريءَ جي عيوض ۾ جيڪي تون مون کان گھرين، سو آئون توکي ڏيان.“
+نجومي حڪيم جواب ڏنو تھ ”اي بادشاھھ، ھڪڙي پوڙھي حڪيم جون گھرجون تمام ٿوريون ۽ ساديون ٿين ٿيون. جيڪڏھن اوھين فقط ايتري مھرباني ڪريو تھ آئون پنھنجي غار کي سينگاري، ھڪڙي زاھد جي گوشھ نشينيءَ جي جاءِ تيار ڪري سگھان تھ آئون انھيءَ تي بلڪل قناعت ڪندس.“
+ھي مختصر عرض ٻڌي، بدشاھھ گھڻو خوش ٿيو ۽ چوڻ لڳو تھ ”جي ماڻھو حقيقي حڪيم ٿين ٿا، تن جون گھرجون تمام ٿوريون ٿيون ٿين، ۽ انھن جي قناعت تعريف جوڳي ٿي ٿئي.“ ائين چئي ھن پنھنجي خزانچيءَ کي سڏي حڪم ڏنو تھ ”حڪيم صاحب کي رقم جي ضرورت ھجي، اوتري ھن غار جي سينگارڻ لاءِ ساھي خزاني مان ڪڍي ڏج.“
+تنھن تي نجومي حڪيم حڪم ڏنو تھ انھيءَ غار ۾ گھڻيون ڪوٺيون کوٽجن، جي سندس رسد خاني سان ڳنڍيل ھجن. صفي ۾ توڙي ڪوٺين ۾، ھن مزي مزي جا فرش ۽ تخت وڇارايا، ۽ ڀتين ۽ درن تي ”دمشق“ جا قيمتي ريشمي پردا ٽنگايا، حمامن جوڙڻ جو بھ حڪم ڪيائين، جن ۾ عمدا عطر ۽ خوشبودار تيل موجود ڪرايائين. جدا جدا ڪمرن ۾ ھن ڪيتريون ئي بلور ۽ چانديءَ جون بتيون لڙڪايون، جن ۾ خوشبودار تيل ٻرندو ھو. اھو تيل ”مصر“ ۾ سکيل حڪمت جي نسخي موجب تيار ڪيو ويو ھو، جو ھميشھ پيو ٻرندو ھو ۽ کٽڻ جو ئي ڪين ھو ۽ جنھن جي روشنائي ڏينھن جھڙي ھئي. انھن سڀني ڪمن لاءِ نجوميءَ اھو عذر ڏنو تھ ھن گوشھ نشينيءَ ۾ ويھي، علم ۽ حڪمت جي استعمال ڪرڻ ۽ تڪليفن کڻڻ لاءِ ھن پيريءَ جي عمر ۾ اھي آسائشون بلڪل ضروري آھن. انھن تي ايترو گھڻو خرچ ٿيو، جو خزانچيءَ تنگ ٿي بادشاھھ تائين شڪايت پھچائي، پر بادشاھھ پنھنجو انجام ۽ حڪيم جي خدمتگذاري ياد ڪري انھيءَ شڪايت تي ڪو بھ ڌيان ڪونھ ڏنو.
+نيٺ غار جڙي ۽ سينگارجي تيار ٿيو. عجب قسم جو سامان ان ۾ رکيو ويو. اھڙو عجيب مڪان ٿي ويو، جو ڄڻ تھ زمين جي پيٽ ۾ ھڪڙي محلات ھئي. اتي وري نجوميءَ چيو تھ ”علمي محنت جي تڪليف گھٽائڻ لاءِ سک جون شيون تھ سڀ موجود ٿيون، ھاڻ اڪيلائيءَ جو بھ علاج ڪرڻ گھرجي، يعني دل وندرائڻ لاءِ راڳ ڳائيندڙ ۽ ناچ ڪندڙ خوبصورت جوان زالون بھ ضروري آھن. خزانچيءَ اھي بھ موجود ڪري ڏنيون. تنھن کان پوءِ نجوميءَ حڪيم پاڻ کي کڻي انھيءَ غار ۾ بند ڪيو، ۽ حڪمت جي آزمودن ۽ تجربن ڪرڻ ۾ مشغول ٿيو.
+ھيڏي ”ابراھيم ابن ابو ايوب“ زاھد ۽ راھب جي نالي ھيٺ، پنھنجي ڳجھي مشغوليءَ ۾ رنڀيل رھيو، ھوڏي بادشاھھ طلسمي ٺلھھ ۾ ويٺي، ظاھري صلح پسنديءَ جي بھاني سان پنھنجي دشمنن سان خونخوار جنگيون ڪيون. ڀلا ھينئر ھن کي ھڪ ھنڌ ويٺي جنگين ڪرڻ ۽ دشمنن کي دفع ڪرڻ لاءِ ڏاڍو چڱو ۽ آسان وجھھ مليو. ڄڻ تھ ماڻھو ڪين ٿي ماريائين، مکيون ٿي ماريائين. آسپاس وارا بادشاھھ انھيءَ ظلم کان اھڙا تنگ آيا ۽ ھيسجي ويا، جو وري ھن بادشاھھ جي ملڪ تي ڪاھھ ڪرڻ جي جرئت ئي نھ ڪري سگھيا، ۽ اھا طلسمي پھريواري مورت، مھينن جا مھينا صلح ۾ پنھنجو نيزو سنئون جھليو، پنھنجي محور تي ڦرندي رھي.
+آخر بادشاھھ ماٺ ڪري صلح ۾ رھي رھي ڪڪ ٿي پيو، ۽ ڪشت خون جي شغل نھ ھئڻ ڪري خفي ٿيڻ لڳو، ۽ بي آرامي ظاھر ڪرڻ لڳو. ھڪڙي ڏينھن اوچتو ڏسي تھ طلسمي سوار پنھنجو نيزو ھڪڙي ھنڌ بيھي ھيٺ ڪرڻ لڳو، ۽ ”گاؤڪش“ جي جبلن ڏي اشارو ڪرڻ لڳو. بادشاھھ انھيءَ پاسي واري شطرنج جي ميز تي ڏسي تھ طلسمي ساريون ماٺ ڪري بيٺيون آھن، ۽ چرن ئي نھ ٿيون. انھيءَ ڪري ھن کي حيرت لڳي تھ جڏھن ڪنھن دشمن جي چڙھائي بھ ڪانھي، ۽ انھيءَ پاسي واري غنيم جون مورتيون ھڪ ھنڌ بيٺيون آھن، تڏھن پھريواري سوار پنھنجو نيزو ھيٺ اونڌو ڇو ڪيو آھي! انھيءَ حيرت ۽ انتظار ۾ تڪڙو تڪڙو ٺلھھ تان لھي ھڪڙو فوج جو دستو ”گاؤڪش“ جبلن جي پاسي روانو ڪيائين. ٽن ڏينھن کان پوءِ اھا فوج موٽي آئي، ۽ انھيءَ افسر ظاھر ڪيو تھ ”انھيءَ پاسي گھڻي تلاش ڪئي ويئي، پر ڪنھن بھ دشمن جو پتو ڪونھ پيو. مگر ڳولا ڪندي ھڪڙي نھايت خوبصورت عيسائي ڇوڪري، چشمي جي ڪناري تي ٻنپھرن جو ستل ڏسڻ ۾ آئي. انھيءَ کي گرفتار ڪري پاڻ سان وٺي آيا آھيون.“
+بادشاھھ جي حڪم پٺيان آڻي حاضر ڪيائون. انھيءَ حسين زال کي ”سپين“ جا اھي سڀ قيمتي زيور پيا ھئا، جي انھيءَ زماني ۾ عربن جي فتھ کان پوءِ عيسائي زالون ڍڪينديون ھيون. ھن جي وارن ۾ سفيد موتين جون سرون پيل ھيون. ڳچيءَ ۾ سوني زنجير پيل ھيس، جنھن ۾ ھڪڙي ننڍي چانديءَ جي ستار لڳل ھئي، جا سندس ڇاتيءَ تي پئي لڙڪي. ھن جي ڪارين اکين جي چمڪاٽ بادشاھھ جي دل تي وڄ جھڙو اثر پيدا ڪيو. مطلب تھ ھن جو حسن ۽ ناز انداز ڏسي، بدشاھھ حيرت ۾ پئجي ويو، ۽ خوشيءَ جي گھڻائيءَ کان رڙ ڪري چيائين تھ ”اي زال ذات جي راڻي، تون ڪير آھين، ۽ ڪٿي جي آھين؟“
+ڇوڪريءَ جواب ڏنو تھ ”اي بادشاھھ، آئون ھڪڙي ”گاٿ“ بادشاھھ جي ڌيءَ آھيان، جو ڪن ڏينھن کان اڳي ھن ملڪ تي حڪومت ڪندو ھو. منھنجي پيءُ جي ساري فوج انھيءَ جبل ۾ انھيءَ طرح مارجي ويئي، جو ڄڻ تھ ڪنھن ماڻھوءَ جادوءَ سان انھن کي ماريو. منھنجو پيءُ آواره ۽ سرگردان گھمندو وتي، ۽ آئون انھيءَ جي ڌيءُ اوھان جي قيد ۾ آئي آھيان.“
+”ابراھيم ابن ايوب“، جو انھيءَ مھل درٻار ۾ حاضر ھو، تنھن چيو تھ ”اي بادشاھھ، خبردار ٿِجو، ڪھڙو شڪ تھ ھيءَ اتر وارين انھن جادوگر زالن مان آھي، جي اسان ٻڌيون آھن تھ جدا جدا شڪل وٺيو، غير واقف ماڻھن کي ٺڳارينديون آھن. آئون ھن زال جي اکين ۾ جادو ٿو ڏسان. شايد ھي اھو ئي دشمن آھي، جنھن ڏي ھو طلسمي سوار اشارو ٿو ڪري.“ بادشاھھ چيو تھ ”آئون قبول ٿو ڪريان تھ تون ھڪڙو ڏاھو حڪيم ۽ ھوشيار جادوگر آھين، مگر تون زالن جي فطرت جو واقف ناھين، انھن جي مون کي پوري خبر آھي. ھن جي صورت نھايت دلپذير ۽ من موھيندڙ آھي، ۽ منھنجي دل ۾ کپي ويئي آھي.“
+نجوميءَ چيو تھ ”ٻڌو بادشاھھ، اوھان منھنجي طلسمات جي زور تي ڪيتريون ئي فتحون حاصل ڪيون آھن، ليڪن لٽ جي مال مان مون ڪڏھن بھ ڪو حصو نھ ورتو آھي، تنھنڪري آئون عرض ٿو ڪريان تھ ھيءَ قيدياڻي منھنجي حوالي ڪريو، تھ ھوءَ اڪيلائيءَ ۾ پنھنجي صحبت سان مون کي خوش ڪري. جيڪڏھن ھوءَ جادوگر بھ ھوندي تھ انھيءَ جي جادو ڀڃڻ لاءِ مون وٽ علاج موجود آھي.“
+بادشاھھ چيو تھ ”نھ، آئون ھن کي خاص پنھنجي حرم ۾ رکڻ ٿو گھران. جو ھن منھنجي دل کسي ورتي آھي، توکي خوش ڪرڻ لاءِ گھڻيون ئي خوبصورت جوان زالون ڏنيون ويون آھن.“
+ائين چئي بادشاھھ رنج ٿي اٿي کڙو ٿيو، ۽ نجومي وڃي پنھنجي غار ۾ جانشين ٿيو، ۽ جيڪي ٿي گذريو ھو، تنھن تي افسوس ڪرڻ لڳو. مگر وڃڻ کان اڳي بادشاھھ کي نصيحت ڪندو ويو، تھ ھن قيدياڻيءَ مان توکي خير ڪونھي پھچندو. پر ٻڍي بادشاھھ جي دل ھن سان اٽڪي ويئي ھئي، تنھنڪري رات ڏينھن جيڪا ڳڻتي ھيس، سا رڳو انھيءَ نازنين کي خوش رکڻ جي. ملڪ ۾ جيڪو عجيب و غريب سوداگري مال ايندو ھو – ريشمي ڪپڙو يا زيور يا جواھرات يا سرھاڻيون. مطلب تھ جيڪا قيمتي ۽ ڪمياب شئي ”ايشيا“ ۽ ”آفريڪا“ مان ايندي ھئي، سا ھو انھيءَ ”گاٿ“ ڇوڪريءَ کي موجود ڪري ڏيندو ھو، راڳ ناچ، کيل تماشا ھن جي خوش ڪرڻ لاءِ ٿيندا رھندا ھئا. ساري ”غرناطھ“ ۾ ڳچ مدت تائين تھ ھر روز ڄڻ عيد ھوندي ھئي. پر ھن ڇوڪريءَ کي تھ انھن ڳالھين ڏي خيال ئي ڪونھ ھو. ڄڻ تھ اھي رواجي ڳالھيون ھيون. سچ آھي تھ ھن ڪڏھن پنھنجي ڪاوڙ ظاھر ڪانھ ڪئي، ۽ نھ ڪڏھن گھنڊ وڌو، مگر ڪڏھن مرڪڻ يا پيار جي لفظ ڳالھائڻ سان ھن بادشاھھ کي خوش نھ ڪيو. (وڌيڪ پڙهو)
+(وڌيڪ پڙهو)
+
+
+اڪثر جڏھن ھو ويھي ساڻس محبت جون ڳالھيون ڪندو ھو، تڏھن ھوءَ ڏانھس نھاريو، ويٺي پنھنجي چانديءَ جي ستار وڄائيندي ھئي، جنھن جي آواز ۾ اھڙو ڪو جادوءَ جو اثر ھوندو ھو، جو بادشاھھ پِنڪيون کائي کائي سمھي رھندو ھو، ۽ جڏھن وري جاڳندو ھو، تڏھن ڏاڍو سرھو ڏسڻ ۾ ايندو ھو، مگر سندس عشق جو جوش جھڪو ٿي ويندو ھو. ننڊ جي حالت ۾ ھو مزي مزي جا خواب ڏسندو ھو، جن جي خوشيءَ ۾ ھن جو ھوش ۽ ھن جا حواس گم ٿي ويندا ھئا. بادشاھھ جي عيش ۽ عشرت ۾ رھڻ ڪري، ملڪ جا ماڻھو نھايت رنج ٿيا، ۽ مٿس ٺٺوليون ڪرڻ لڳا. سگھو ئي سندس تخت شھر ۾ بغاوت کڙي ٿي، ۽ دنگا فساد ٿيڻ لڳا. باغين جو لشڪر اوچتو محلات کي وڪوڙي ويو، ۽ کيس ۽ انھيءَ ڇوڪريءَ کي مارڻ جو قصد ڪرڻ لڳو. ھي حال ڏسي سندس اڳوڻي ھمت ۽ بھادري سندس دل ۾ جاڳي. ڪي آزمودگار ۽ ايماندار سپاھي ساڻ ڪري ٻاھر نڪتو، ۽ باغين جي لشڪر سان وڙھي ھنن کي ڀڄائي ڪڍيائين، جنھن کان پوءِ في الحال شھر ۾ وري بھ آرام ۽ امن ٿيو.
+انھيءَ گڙٻڙ لھڻ کان پوءِ، بادشاھھ انھيءَ نجومي حڪيم وٽ ويو، جو گوشھ نشين ٿيو پنھنجي غار ۾ پيو رھندو ھو. بادشاھھ ھن سان خوشامد جھڙي ۽ صلح آميز گفتگو ڪرڻ لڳو. اھا گفتگو ھيءَ آھي:
+بادشاھھ: اي ”ابن ابو ايوب“ تو بيشڪ سچ ٿي چيو، تھ انھيءَ ”گاٿ“ قيدياڻيءَ مان خير ڪونھ پھچندءِ، بيشڪ توکي ايندڙ مصيبت جي اڳيئي خبر ٿي پوي. ھاڻي ڀلائي ڪري ٻڌاءِ تھ ھن مصيبت کي ٽارڻ جو ڪھڙو علاج ڪجي؟
+حڪيم: اي بادشاھھ، انھيءَ ڪافر ڇوڪريءَ کي پاڻ وٽان ڪڍي ڇڏ، جو اھا ئي ايتري خرابيءَ جو سبب ۽ بنياد آھي.
+بادشاھھ: انھيءَ جو تھ ڪو بھ امڪان ڪونھي. ھن سان منھنجي دل اھڙي بُجھي ويئي آھي، جو بادشاھي وڃي تھ ڀلي وڃي، پر ھن کي آئون پاڻ کان پري نھ ڪندس.
+حڪيم: تڏھن اھو ڊپ آھي تھ ٻيئي ناس نھ ٿي وڃو!
+بادشاھھ: اي حڪيم، چِڙ نھ، اھڙي ڊپ جھڙي ڳالھھ ڪر، تون مون جھڙي ٻڍي عاشق بادشاھھ تي قياس ڪر. اھڙي ڪا تجويز ڏس، جو جن مصيبتن مون کي اچي ويڙھيو آھي، تِن کان بچيل رھان. مون کي بادشاھي يا حڪومت جي ڪا بھ پرواھھ ڪانھي. آئون رڳو آرام ۽ آسائش جو طالب آھيان. مون کي ھينئر فقط ھڪڙي آرام جي جاءِ گھرجي، جنھن ۾ آئون بادشاھي ۽ دنيا جي فڪرن کان آزاد ٿي وقت گذاريان ۽ باقي عمر سک ۽ بي فڪريءَ ۾ گذاريان.
+حڪيم: جي آئون اوھان کي اھڙي پناھھ جي جاءِ موجود ڪري ڏيان تھ پوءِ اوھين مون کي انھيءَ جي عيوض ۾ ڪھڙو انعام ڏيندؤ؟
+بادشاھھ: عقلمند حڪيم، تون پاڻ انھيءَ لاءِ ڪو انعام مقرر ڪر تھ اھو آئون توکي ڏيندس. انھيءَ لاءِ آئون پنھنجي جان ۽ سر جو قسم ٿو کڻان.
+حڪيم: ”اي بادشاھھ! اوھان ”ارم“ جي باغ جو ذڪر تھ ٻڌو ھوندو جو عرب جي ملڪ ۾ ھوندو ھو؟“
+بادشاھھ: ”ھائو، ارم باغ جو ذڪر مون پڙھيو بھ آھي، ٻڌو بھ آھي. قرآن مجيد ۾ بھ انھيءَ جو بيان آھي. سياح بھ انھيءَ جي ڳالھھ ڪندا آھن، پر آئون اھا ھڪڙي آکاڻي سمجھندو آھيان.“
+حڪيم: ”ائين ناھي، اھا ڳالھھ سڄي سچي آھي. مون اھو ”ارم“ جو باغ پنھنجين اکين سان ڏٺو آھي. ٻڌو آءٌ ھڪڙي بدوي عرب جو پٽ ھوس ۽ ننڍي ھوندي پنھنجي پيءَ جا اٺ جھنگ ۾ چاريندو وتندو ھوس. ”مدن“ جي بيابان ۾ اوچتو منھنجو ھڪڙو اٺ گم ٿي ويو. انھيءَ جي مون گھڻي ڳولا ڪئي، پر پتو ئي ڪونھ پيو. ڪي ڏينھن انھيءَ طرح رلي رلي ھڪڙي ڏينھن ٻنپھرن جو ٿڪجي، ھڪڙي کوھيءَ وٽ ھڪڙي ڏينھن ٻنپھرن جو ٿڪجي، ھڪڙي کوھي جي ھڪڙي کجيءَ جي وڻ ھيٺ سمھي پيس. جڏھن اک پٽيم، تڏھن ڏسان تھ ڪشادا ميدان، رستا ۽ بازارون لڳيون پيون آھن، پر ساھھ وارو منجھس نالي جو ئي ڪونھ ڏٺم. سڄو شھر سڃو پئي ڏسڻ ۾ آيو. گھمندو گھمندو، ھڪڙي عاليشان، عمارت وٽ نڪتس جنھن جي پاسي ۾ ھڪڙو خوشنما باغ ھو. انھيءَ ۾ مزي مزي جا ميويدار ۽ سائيدار وڻ، حوض، ڦوھارا ۽ گلڪاريون ھيون، پر ڪو بھ ماڻھو انھن کي ڏسڻ وارو ۽ مزن ماڻڻ وارو ڪونھ ھو. ھيءُ حال ڏسي آئون مونجھاري ۾ پئجي ويس. سماءُ وٺڻ لاءِ شھر کان ٻاھر نڪتس. جڏھن وري ڪنڌ ڦيرائي نظر ڪيم، تڏھن نھ شھر جو ڪو نشان ڏٺم، نھ باغ جو. پٽ ئي پٽ لڳو پيو ھو. گھمندي گھمندي، ھڪڙو ڪراڙو فقير ڏسڻ ۾ آيم، انھيءَ کي ان سڄي اسرار جي خبر ھئي. پڇڻ تي انھيءَ چيو تھ ھيءُ ”ارم“ جو باغ آھي، جو ملڪن ۾ مشھور آھي. ڪڏھن ڪڏھن اھو باغ ڀلجي ويلن ماڻھن کي نظر ايندو آھي، جھڙيءَ طرح توکي نظر آيو. ڏسندڙ لحظي لاءِ خوش ٿئي ٿو، پر وري بھ اھو اوچتو گم ٿيو وڃي ٿو ۽ آسپاس رڳو بيابان نظر اچي ٿو. انھيءَ جي حقيقت ھيءَ آھي تھ ھن ملڪ ۾ قديم زماني ۾ ”عاد“ جي قوم رھندي ھئي ”حضرت نوح“ جو پڙ پوٽو ”شداد ابن عاد“ اتي جو بادشاھھ ھو. انھيءَ ھن شھر جو بنياد وڌو ھو ۽ ان کي سينگاريو ھو. اھڙو ھن کي پسند آيو، جو بھشت جي باغ جو مٽ سمجھڻ لڳس. پوءِ انھيءَ ۾ اھڙيون ماڙيون نھرون ۽ ٻيون شيون جوڙايائين، جن جو بيان قرآن شريف ۾ پڙھيو اٿو. ھن جو اھو غرور ڏسي خدا تعاليٰ کي ڪاوڙ اچي ويئي ۽ انھيءَ ان شھر تي غضب نازل ڪيو، جنھنڪري سڀ ماڻھو نيست نابود ٿي ويا ۽ شھر توڙي باغ ماڻھن جي نظر کان غائب ٿي ويو، مگر ڪڏھن ڪڏھن اھي نظر ايندا آھن، انھيءَ لاءِ تھ ڀلي انسانن جي دل تي انھيءَ جو غرور، گناھھ ۽ ان جي سزا تازي رھي.
+اي بادشاھھ! اھا حقيقت جا مون ٻڌي ۽ اھي عجائب غرائب جي مون ڏٺا، سي ھميشھ منھنجي خيال ۾ قائم رھندا ھئا. گھڻن ورھين کان پوءِ آئون جڏھن ”مصر“ ۾ ھوس ۽ ”حضرت سليمان“ وارو ڪتاب مون کي ھٿ لڳو، تڏھن ��ون ارادو ڪيو تھ وري بھ وڃي اھو ساڳيو ”ارم“ جو باغ ڏسان. نيٺ آئون اتي ويس ۽ پنھنجي علم جي زور تي اھو چڱيءَ طرح گھمي ڏٺم. ”شداد“ واري محلات ۾ ڪن ڏينھن تائين رھي پيس ۽ ھن جي بھشت جو مزو ماڻيم. اتي انھيءَ طلسم جو ڳجھھ معلوم ڪيم، جنھن جي وسيلي اھو باغ بنايو ويو ھو ۽ جنھنڪري اھو نظر کان غائب ٿي ويندو ھو. اي بادشاھھ! آئون اوھان جي لاءِ اھڙو ئي باغ ۽ اھڙي ئي محلات تيار ڪري سگھندس، ھن ئي شھر ”غرناطا“ جي پسگردائيءَ واري جبل تي اھو بيھاريندس.“
+بادشاھھ ھي ٻڌي خوشيءَ کان ڪپڙن ۾ نٿي ماپيو. چوڻ لڳو تھ ”اي ابن ابو ايوب“ بيشڪ تون وڏو جھانديدو شخص آھين ۽ تو نھايت عجيب غريب ھنر ۽ علم سکيا آھن. منھنجي لاءِ اھڙو بھشت ٺاھي تھ آئون توکي پنھنجي بادشاھيءَ جو اڌ ڏيندس.“
+حڪيم: اي بادشاھھ! آءٌ ٻڍو آھيان ۽ حڪيم آھيان ۽ ٿورڙي تي ئي راضي رھندس. منھنجي مرضي آھي تھ جڏھن آءٌ اھا جادوءَ جي محلات جوڙي رھان، تڏھن جيڪو پھريون بوجي سان ڀريل جانور انھيءَ جي دروازي مان اندر گھڙي اچي، سو بار سميت مون کي انعام ۾ بخشش ڪري ڇڏجو؟“
+ھھڙو ھلڪو ۽ آسان عرض، بادشاھھ خوشيءَ سان قبول ڪيو. نجومي حڪيم وڃي پنھنجو ڪم شروع ڪيو. سندس غار جي مٿان جيڪو جبل بيٺو ھو، تنھن جي چوٽيءَ تي ھن ھڪڙي وڏي دروازي جوڙڻ جو حڪم ڏنو، جو ھڪڙي وڏي ٺلھھ ۾ ٿي کليو. انھيءَ جي ٻاھران ھڪڙي وڏي ڪمان يا طاق جي چوٽيءَ واري پھڻ تي ھن ھڪڙي ڪنجيءَ جي شڪل ھٿ سان ڪڍي ۽ ٻاھرين ڪمان تي ھن ھڪڙي ھٿ جي تصوير ڪڍي. اھو ھڪڙو زبردست طلسم ھو، جنھن تي ھن ڪنھن نامعلوم ٻوليءَ جا ڪي لفظ پڙھي ڇوڪاريا. جڏھن اھو دروازو تيار ٿيو، تڏھن ھو ٻھ ڏينھن برابر پنھنجي غار واري مڙھيءَ ۾ بند رھيو، ۽ ڪن وظيفن ۽ منترن پڙھڻ ۾ مشغول رھيو. ٽئين ڏينھن ھو انھيءَ جبل تي چڙھيو ۽ سارو ڏينھن اتي گذاريائين. ڳچ رات گذرڻ کان پوءِ ھو اتان لھي سڌو بادشاھھ جي محلات ۾ آيو ۽ بادشاھھ کي عرض ڪرڻ لڳو تھ ”اي بادشاھھ! خدا جا شڪرانا، جو منھنجو ڪم پورو ٿيو. جبل جي چوٽيءَ تي ھڪڙي اھڙي نھايت عمدي ۽ دلپسند محلات تيار ٿي آھي، جنھن جھڙي انسان جي ھٿن اڳي ڪڏھن نھ جوڙي ھوندي. انھيءَ جي چوڌاري باغ باغيچا، حوض ۽ ڦوھارا، حمام وغيرھ بلڪل عجيب قسم جا بنايا ويا آھن. مطلب تھ انھيءَ جبل تي مون بھشت جو باغ جوڙيو آھي ۽ ”ارم“ جي باغ وانگي ھڪڙي طلسم جي وسيلي، انھيءَ کي مون حفاظت ھيٺ رکيو آھي، جنھنڪري اھو انسان جي نظر کان لڪل آھي، رڳو اھي ماڻھو انھيءَ کي ڏسي سگھندا، جي انھيءَ طلسم جي اسرار کان واقف ھوندا.“
+بادشاھھ ڏاڍي خوشيءَ مان چيو تھ ”چڱو، سڀاڻي صبح جو اسين انھيءَ جبل تي ھلي چڙھنداسين ۽ اھو باغ ۽ اھا محلات پنھنجي حوالي ڪنداسين. خوشيءَ جي گھڻائيءَ کان بادشاھھ کي انھيءَ رات ننڊ نھ آئي. صبح جو سج مس ڪني ڪڍي تھ گھوڙي تي چڙھي، ڪي خاص خدمتگار ساڻ ڪري ھڪڙو سوڙھو پيچرو، جو انھيءَ جبل تي ٿي ويو، اھو ڏئي اٿي ھليو. اھا ”گاٿ“ شھزادي بھ ھڪڙي خوبصورت گھوڙي تي چڙھي، بادشاھھ جو پاسو وٺيو پئي ھلي. ھن جي پوشاڪ جواھرن سان پئي چمڪي. سندس ڳچيءَ ۾ اھا ئي چانديءَ جي ستار پئي لڙڪي. بادشاھھ جي ٻئي پاسي نجومي حڪيم، پيرين پيادو ھلندو ھليو ۽ سندس ھٿ ۾ طلسمي لٺ ھئي، جنھن کي ٽيڪ ڏيئي پئي ھلندو رھيو. بادشاھھ انھيءَ طلسمي باغ ۾، محلات جي نشانن ڏسڻ لاءِ ھيڏي ھوڏي نھاريندو ھليو، پر اڃا ھنن کي ڪا بھ نشاني ڏسڻ ۾ نٿي آئي. نجومي حڪيم چيو تھ ”جيسين اوھين انھيءَ طلسمي دروازي جي اندر نھ لنگھندؤ، ۽ انھيءَ باغ جو قبضو ا��ھان کي نھ ڏنو ويندو، تيسين اوھين انھيءَ کي ڏسي ڪين سگھندؤ.“
+جڏھن سڀئي انھيءَ دروازي کي ويجھو آيا تڏھن حڪيم، بادشاھھ جو ڌيان انھيءَ ھٿ ۽ ڪنجيءَ ڏي ڇِڪايو، جي ڪمان جي مٿان اڪريل ھئا ۽ چوڻ لڳس تھ ”ھي اھو طلسم آھي جو ھن بھشت جي دروازي جي حفاظت ٿو ڪري، جيسين ڪ اھو ھٿ ھيٺ لھي. ھيءَ ڪنجي نھ کڻندو، تيسين نڪا انساني آفت ۽ نڪو جادو ھن جبل جي مالڪ تي غالب اچي سگھندو.“
+بادشاھھ تھ حيران ٿي انھيءَ طلسم کي پئي ڏٺو. ايتري ۾ اوچتو انھيءَ ”گاٿ“ شھزاديءَ جو گھوڙو ٽِپندو شھزاديءَ سوڌو دروازي منجھان لنگھي اندر ٿيو ۽ وڃي ٺلھھ جي وچ ۾ بيھي رھيو. حڪيم رڙ ڪري چيو تھ ”ڏسو ڏسو. بادشاھھ سلامت، اھو ئي پھريون جانور آھي، جو ھن طلسمي دروازي مان لنگھيو آھي. ھاڻي پنھنجو وعدو پورو ڪريو ۽ اھو گھوڙو انھيءَ بار سميت يعني سوار سميت مون کي انعام ڏيو.“ (وڌيڪ پڙهو)
+(وڌيڪ پڙهو)
+
+
+بادشاھھ اھا ڳالھھ ھڪڙو چرچو ڪري سمجھي ۽ انھيءَ تي مرڪڻ لڳو، پر جڏھن حڪيم پنھنجي وعدي ڪيل انعام ملڻ لاءِ گھر ڪئي، تڏھن بادشاھھ کي اھڙي ڪاوڙ لڳي، جو سندس سفيد ڏاڙھي بھ ڏڪڻ لڳي. چِڙ مان چوڻ لڳو تھ ”اي ابن ابو ايوب“ تون ھي ڇا ٿو چوين؟ جي توکي انعام گھرجي تھ منھنجي ڪڙھھ ۾ وڃ ۽ جيڪو تمام وڏو ۽ زور ڀريو خچر وڻيئي سو منھنجي خزاني جي تمام قيمتي جواھرن سان ڀرائي وٺي وڃ، پر ھن نازنين جو نالو نھ وٺ، جو انھيءَ تي منھنجي دل جو آرام منحصر آھي.“
+حڪيم حقارت سان ورندي ڏني تھ ”مون کي دولت جي ڪھڙي گھرج آھي؟ ”حضرت سليمان“ وارو ڪتاب مون وٽ نھ آھي ڇا، جنھن جي وسيلي ساري دنيا جا لڪل خزانا آءٌ پنھنجي قبضي ۾ آڻي سگھان ٿو. تو شاھي قول ڪيو، ۽ انھيءَ موجب ھيءَ شھزادي ھاڻي منھنجو حق آھي، انھيءَ جي آءٌ حقي واجبي طلب ۽ ڪشش ٿو ڪريان.“
+شھزاديءَ پريان ھنن ٻنھي ٻڍن عاشقن جو پاڻ ۾ جھيڙو ڏسي پئي مرڪي. بادشاھھ جي ڪاوڙ انھيءَ حد کي وڃي پھتي جو ھن حڪيم کي چيو تھ ”اي ڪميڻا غلام، تو وٽ ڪھڙو ئي کڻي علم، ھنر ۽ جادو ھجي، تھ بھ توکي ايترو خيال ڪرڻ گھرجي تھ آءٌ تنھنجو بادشاھھ آھيان، انھيءَ سان توکي اھڙي بي ادبي ڪرڻ مناسب ناھي.“
+حڪيم کي بھ حد کان وڌيڪ ڪاوڙ آئي، تنھن چيو، ”تون ڪٿان منھنجو بادشاھھ ٿو ٿي سگھين؟ منھنجي ھٿ ۾ ”حضرت سليمان جا طلسمات“ آھن. تون منھنجي اڳيان ڇا آھين! تون پيو پنھنجي انھيءَ ننڍڙيءَ رياست تي حڪمراني ڪر، ۽ احمقن جي بھشت تي مغرور رھھ، آئون پنھنجي غار جي خلوت ۾ توتي پيو کلندس.“
+ائين چئي ھن وڃي شھزاديءَ جي گھوڙي جي واڳ ورتي ۽ پنھنجي لٺ زمين تي کڻي ھنيائين. زمين سندس ھيٺان ڦاٽي پيئي، ۽ ھنن ٻنھي کي ڳھي وئي ۽ وري ملي ھڪجھڙي ٿي پئي، اھڙي جو ڪو بھ نشان ڏسڻ ۾ نھ آيو.
+ٿوري دير تائين بادشاھھ حيرانيءَ ۾ بي حواس ۽ بيھوش ٿي ويو جڏھن ھوش ۾ آيو، تڏھن حڪم ڏنائين تھ ”ھزار مزور وٺي اچي ھن ھنڌ زمين کوٽيو!“ مزور اچي گڏ ٿيا ۽ انھيءَ زمين کي کوٽڻ لڳا، پر زمين اھڙي سخت ۽ پھڻ جھڙي ھئي جو سندن اوزار ڀڄي ٿي پيا يا جي ڪٿي ڪا زمين کوٽيائون ٿي تھ اھا جاءِ وري سنئين ٿي زمين ھڪجھڙي ٿيو ٿي پيئي. نيٺ بادشاھھ نااميد ٿي انھيءَ غار جي دروازي تي ويو، جنھن ۾ ان نجومي حڪيم جي عبادتگاھھ يا مڙھي ھئي، مگر اھو غار جو دروازو ئي ھٿ نھ آيس. جنھن ھنڌ غار جو در ھو اتي ھڪڙو وڏو پھڻ پيو ھو. ”ابراھيم ابن ابو ايوب“ جي غائب ٿيڻ سان گڏ انھيءَ طلسم جو اثر بھ گم ٿي ويو، جو ھن بادشاھھ جي لاءِ تيار ڪيو ھو. طلسمي سوار پنھنجي جاءِ تي بيٺو ھو ۽ انھيءَ جي نيزي انھيءَ طرف اشارو ٿي ڪيو، جتي اھو حڪيم زمين ۾ گھڙي ويو ھو. جنھن مان مطلب اھو ھو تھ بادشاھھ جو سڀ کان وڏو دشمن زمين جي پيٽ ۾ موجود آھي.
+انھيءَ ھنڌ جبل مان ڪڏھن ڪڏھن ھڪڙي زال جي ڳائڻ جو آواز ۽ ساز جو آواز ٻڌڻ ۾ ايندو ھو. ھڪڙي ڏينھن ھڪڙي ڳوٺاڻي بادشاھھ کي اچي ٻڌايو تھ ”گذريل رات، انھيءَ جبل ۾ مون کي ھڪڙي عمدي جاءِ نظر آئي. انھيءَ ۾ وڃي ڏسان تھ اھو نجومي حڪيم ھڪڙي شاندار تخت تي ويٺو آھي، ۽ انھيءَ شھزاديءَ ستار پئي وڄائي ۽ ھن انھيءَ جي آواز تي ڪنڌ پئي ڌوڻيو، ڄڻ تھ انھيءَ تي مستيءَ يا جذبو ٿي آيس.
+ڳوٺاڻي جي اھا ڳالھھ ٻڌي بادشاھھ انھيءَ ھنڌ آيو. گھڻي ئي ڳولا ڪيائين، پر انھيءَ جو ڪو بھ پتو نھ مليو. اھو ھٿ ۽ ڪنجيءَ وارو طلسم اھڙو تھ زور ڀريو ھو، جو انساني طاقت انھيءَ تي غالب پئجي نٿي سگھي، ۽ جبل جي چوٽيءَ تي جتي طلسمي بھشت جي باغ ۽ ماڙيءَ جي جاءِ ھئي، اتي سواءِ جبل جي ٻيو ڪي بھ ڪين ڏسڻ ۾ آيو يا تھ اھو بھشت جادوءَ جي زور ڪري غائب ٿي ويو، يا تھ اھا انھيءَ نجومي حڪيم جي ھڪڙي چشم بندي ھئي ۽ رڳو ڪوڙو ڏيک ھو.
+بادشاھھ جو غم ۽ غصو انھيءَ ڪري پاڻ زياده ٿيو. پاڙي وارا بادشاھھ، جن کي ھن انھيءَ طلسم جي زور تي تمام گھڻو ستايو ھو، سي ھاڻ انھيءَ طلسم جي فنا ٿيڻ جي خبر ٻڌي خوش ٿيا ۽ سڀئي ٻڌي ڪري ھن تي چوڌاري ڪاھي آيا، ۽ ھن جي جا ڀاڱا فتح ڪرڻ لڳا، ۽ انھيءَ ڪري بادشاھھ جي باقي حياتي ڏاڍي ڏک ۽ عذاب ۾ گذري. نيٺ ھو مري ويو ۽ اتي دفن ڪيو ويو.
+انھيءَ حادثي کي سؤ ورھين جا گذري ويا آھن. انھيءَ ساڳيئي جبل تي ”اندلس“ جي مشھور محلات يا ماڙي ”قصر الحمراء“ جوڙي ويئي، جا انھيءَ باغ ”ارم“ جو نمونو ھئي. اھو طلسمي دروازو اڃا موجود آھي ۽ انھيءَ ھٿ ۽ ڪنجيءَ واري طلسم جي زور تي اڃا محفوظ آھي ۽ انھيءَ قلعي جو وڏو دروازو اڃا پيو ڏسجي ۽ ”باب العدل“ جي نالي سان مشھور آھي. چون ٿا تھ اھو پوڙھو نجومي حڪيم انھيءَ دروازي جي ھيٺان، پنھنجي زير زميني محلات ۾ پنھنجي تخت تي ويٺو آھي ۽ ھوءَ ”گاٿ“ شھزادي جي ويٺي پنھنجي ستار وڄائي، تنھن جو آواز ٻڌي خوش پيو ٿئي. جيڪي پھري وارا انھيءَ دروازي تي پھرو ٿا ڏين، سي ڪڏھن ڪڏھن آرڙھھ جي ڏينھن ۾، رات جي وقت ڳائڻ وڄائڻ جو آواز ٻڌي اھڙا مست ٿيو وڃن، جو ننڊ اچيو وڃين. اتي جي ھوا ۾ ئي اھڙو اثر آھي جو جيڪي ماڻھو ڏينھن جو اتي وڃي ويھندا آھن، انھن کي بھ پِنڪي اچيو وڃي. قديم روايتن کان معلوم ٿئي ٿو تھ اھا حالت انھيءَ ھنڌ ھميشھ قائم رھندي ايندي، ۽ اھو نجومي حڪيم ۽ اھا شھزادي ھڪٻئي جي صبحت ۾ خوش ۽ مست رھندا ايندا، جيسين ڪھ قيامت قائم ٿيندي يا جيسين ڪھ اھو طلسمي ھٿ وڃي اھا ڪنجي کڻي، ۽ اھو طلسم کولي ۽ ڀڃي!
+پورو ٿيو
+********

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book15.txt

@@ -0,0 +1,133 @@
+ڪتاب جو نالو:  ٽي ديوَ يا راڪاسَ
+
+
+
+ٽي ديوَ يا راڪاسَ
+شمس العلماءُ ميرزا قليچ بيگ
+باب پھريون
+گھورڙيو ڳالھھ شروع ڪري ٿو
+ھڪڙي ڏينھن شام جو ”ھاپڪنس“ نالي ھڪڙو شخص پنھنجي گھر جي در تي ويٺو ھو، ۽ سندس ٻارن آسپاس پئي راند ڪئي، تھ ھڪڙو ٻڍو گھورڙيو، ڪي شيون وڪري جي لاءِ کڻي اتي آيو. ھنن کي گھڻيون شيون وٺڻيون نھ ھنيون، جو ھو پئسي وارا ماڻھو نھ ھئا. پر ھو ويچارو ٻڍو ٿڪل ٿي ڏٺو، تنھنڪري ھن کي اتي ويھاري مانيءَ جي آڇ ڪيائون.
+ٻڍي چيو تھ ”آئون پري کان آيو آھيان، سمجھيم نٿو تھ ڪٿي راند گذاريان ۽ آرام وٺان.“ ھاپڪنس چيو تھ ”اسان کي اندر تھ جاءِ تنگ آھي، باقي پٺين جاين مان ھڪڙي ڪوٺيءَ ۾ توکي ڪک وڇائي ٺاھي ڏينداسين، اتي سمھي ننڊ ڪج.“
+گھورڙئي ھن جي شڪر گذري ڪئي ۽ ھن کي دعائون ڪيائين. پوءِ چوڻ لڳو تھ ”انھيءَ جي عيوض ۾ جي ھنن ٻارن جي مرضي ھوندي تھ آئون کين ھڪڙي ڳالھھ ٻڌائيندس.“ تنھن تي سڀ ٻار اچي ھن جي چوڌاري گڏ ٿيا، ۽ چوڻ لڳا تھ ”اچو تھ ڳالھھ ٻڌون! اچو تھ ڳالھھ ٻڌون!
+ھڪڙي ڇوڪر چيو تھ ”مون کي اميد آھي تھ اھا پرين ۽ جنن ۽ ديون ۽ راڪاسن بابت ھوندي.“ ٻي ڇوڪر وري چيو تھ ”نھ نھ جنن پرين کي ڇا ڪبو؟ مون کي سچي ڳالھھ گھرجي.“ ھن جي پيءُ چيو تھ ”سچي ھجي يا ڪوڙي ھجي، پر جي انھيءَ مان ڪا نصيحت نڪرندي ھجي تھ بس آھي.“ ٽئين ڇوڪر اتي رڙ ڪري چيو تھ ”ٻڍا اسان کي ڪا مزي جھڙي آکاڻي ٻڌاءِ، اھڙيون جھڙيون منھجي ڪتاب ۾ آھن.“
+ٻڍي چيو تھ ”ھيترن سڀني کي آئون ڪيئن خوش ڪري سگھندس؟ انھيءَ ھوندي بھ آئون ائين ڪرڻ جي ڪوشش ڪندس.“ پوءِ ھن ھن طرح ڳالھھ شروع ڪئي:
+اڳوڻي زماني ۾ ھڪڙو شخص ”جابسن“ نالي رھندو ھو. ھو غريب ماڻھو ھو ڪٽنب وڏو ھوس، تنھنڪري ارادو ڪيائين تھ سمنڊ لنگھي ڪنھن پرانھين ملڪ ۾ وڃي رھي، ۽ سکيو قوت گذران ڪري.
+ھن جا ڪي غريب مائٽ بھ ساڻس شامل ٿيا، ھنن پنھنجا ٽپڙ وڪڻي ڀاڙي جي لاءِ پيسا گڏ ڪيا. ھن ٻڌو ھو تھ ٻاھرين بيٺڪن ۾ زمين جا ٽڪر آباديءَ لاءِ ملن ٿا، تنھنڪري ارادو ڪيو تھ پنھنجي زال ۽ ٻار ٻچا ساڻ وٺيو وڃي. نيٺ سڀ سنبري ويجھي بندر تي آيا، ۽ ھڪڙي جھاز ۾ چڙھي روانا ٿيا. انھيءَ جاءِ جو نالو مون کي وسري ويو آھي، مگر ھو اصل اتي ڪين پھتا.
+انھيءَ جو سبب ھيءُ ھو تھ سمنڊ تي اچي طوفان لڳو، ۽ جھاز ڪيترا ڏينھن پي ٽلڪيو ۽ نيٺ ٽڪر تي لڳي ڀڄي پيو. ماڻھن ويچارن کي پنھنجي ساھھ بچائڻ جي لڳي. پر ڏٺائون تھ جنھن ھنڌ اچي لڳا ھئا، اتي زمين ڀلي ھئي ۽ ٻيو ڪو بھ ماڻھو اتي ڪونھ ٿي رھيو، تڏھن ھو ڏاڍا خوش ٿيا. چوڻ لڳا تھ ”اھو پاڻ چڱو ٿيو. ھتي سڀ پاڻ ۾ ٿينداسين. ڀڳل جھاز مان آباديءَ جا اوزار ۽ ڪپڙا ڪڍي اينداسين، تھ پوءِ ھتي پنھنجي نئين بيٺڪ بنائي رھنداسين ۽ خوش گذارينداسين.“ زالن وري چيو تھ ”جھاز مان اڳوپوءِ رڌڻ جا ٿانو بھ کنيو اچو تھ چڱو“. ان موجب ماڻھو ڀڳل جھاز ڏي ويا. ۽ جيڪو ڪمائتو سامان آڻي سگھيا، سو کڻي آيا.
+*
+
+
+باب ٻيو
+پھريون راڪاس
+ھڪڙي ورھھ پوري ٿيڻ کان بھ اڳي، ھر ھڪ ڪٽنب ڪاٺ وڍي پنھنجو پنھنجو گھر ٺاھي ويٺو. ملڪ گرم آب ھوا وارو ھو، تنھنڪري اتي ڪيترائي جھنگلي ميوه دار وڻ ھئا. انگور، انجير، ناريل، ڪيوڙا ۽ ٻيا ڪيترائي ميون جا وڻ ھئا، جن جا ھنن کي نالا نھ ٿي آيا.
+ھنن ھڪڙو فصل بھ پوکيو، جو تمام چڱو لٿو. ان تھ جھجھو ٿيو، پر اھو پيھن ڪيئن؟ جو ماني پچائين. لاچار ٻھ لسا پھڻ ھٿِ ڪري، انھن ۾ ان چپي سنھو ڪري ڪم آڻڻ لڳا. انھيءَ ڪري ھنن کي ايتري مشڪلات ٿي، جو ڳالھھ ڪرڻ کان ٻاھر. خاص جابسن کي، جنھن جو ڪٽنب سڀ کان وڏو ھو.
+ھڪڙي ڏينھن جابسن نئون ملڪ گھمڻ ويو. گھمندي گھمندي ھڪڙي ميدان تي آيو، جو اڳي ڪونھ ڏٺو ھئائين. ان مان ندي پئي وھي، جنھن جي ٻنھي ڪنارن سان وڏا وڻ ھئا. اھڙي مزي جھڙي جاءِ ھئي. جو اتان موٽڻ ھن جي دل نٿي چيو، تنھنڪري ويو اڳتي ھلندو، تان جو ھڪڙي اھڙي شيءِ نظر پيس، جنھن کي ڏسي ھو دھلجي بيھي رھيو.
+اھو ھڪڙو پربت جيڏو راڪاس ھو، جو زمين تي سنئون ٿيو پيو ھو. اکيون پوريون پيون ھيس. تنھنڪري جابسن ڳچ تائين چتائي بيٺي ڏٺس. نيٺ ڊپ لٿس. راڪاس کي ڏاڍي مزي جھڙي پوشاڪ پئي ھئي. گھڻي ڀاڱي تي وڻن جي ڇانو ھيس، باقي جتي جتي اس پئي پيس، اتي ھن جي پوشاڪ ڏاڍي پئي چمڪي.
+جابسن بيٺي ئي راڪاس اکيون پٽيون ۽ ھن ڏي مرڪي نھارڻ لڳو. انھيءَ ھوندي بھ جابسن ڊپ کان اٿي ڀڄڻ لڳو، پر راڪاس اتي ئي گاھھ تي پئي مٺي آواز سان ھن کي سڏي چوڻ لڳو تھ ”ڀلا مانس مون کان ڊڄ نھ. آئون برابر قد جو وڏو ۽ زور وارو آھيان، مگر ظلم ڪندڙ ناھيان. تو کي ڪو نقصان نھ پھچائيندس.“
+پھرين تھ جابسن دل پي ھنئي تھ وڃي يا نھ وڃي. پر جڏھن ھو ڏاڍو نرم طبع ۽ مروت وارو ڏسڻ ۾ آيس، تڏھن دل جھلي، آھستو رڙھي ھن کي ويجھو ويو. راڪاس چيس تھ ”منھنجو وڏو قد ڏسي تون ڇو ٿو مون کان ڊڄين؟ ھو جبل، جو پريان ڏسجي ٿو، سو قد ۾ مون کان بھ وڏو آھي.“
+جابسن ورندي ڏني تھ ”اھو سچ آھي پر تون جو جيئرو آھين. پر مون پڙھيو آھي تھ راڪاس خراب ٿيندا آھن، اگرچھ مون اڳي ڪڏھن ڪونھ ڏٺو آھي، نڪي انھن ۾ ويساھھ ئي ھئم“.
+راڪاس چيو تھ ”برابر اھي خراب راڪاس بھ آھن، پر دنيا ۾ سچا ۽ چڱا راڪاس بھ آھن، جي خلق کي ڏاڍو فائدو پھچائڻ گھرن ٿا. آئون انھن مان ھڪڙو آھنا“. جابسن چيو تھ ”تڏھن تون بيشڪ ڏاڍو ڪمائتو ٿي سگھندين، ڇا لاءِ جو جيڏو تنھنجو قد آھي اوڏو تو کي زور ھوندو“. پوءِ ويھي خيال ڪرڻ لڳو تھ ”جڏھن ھي ھيئن ٿو چوي، تڏھن ھن کان ڪھڙو ڪم وٺان؟ جيڪو ڪم آئون مھيني ۾ ڪندس، سو ھي ھڪڙي ڏينھن ۾ ڪري سگھندو“.
+پوءِ راڪاس کان پڇڻ لڳو تھ ”ڀلا ڪھڙو ڪم تون ڪرڻ گھرين ٿو؟“ ھن ورندي ڏني تھ ”جيڪو تون مون کي چوندين، پر ھيتري ڳالھھ آھي تھ آئون ھن ملڪ ۾ ڪم ڪرڻ تي ھريل نھ آھيان. پھرين مون کي سيکارڻو پوندو رتھ ڪيئن اھو ڪم ڪجي. پوءِ آئون پاڻھي پيو ڪندس.“ جابسن چيو تھ ”جي ائين آھي تھ جيڪو ڪم تون ڪرڻ گھرندين، سو آئون توکي سيکاري سگھندس.“
+پر انھيءَ وقت جابسن جي خيال ۾ آيو تھ ”ھيءُ جو ڪم ڪندو سو اجورو بھ تھ ضرور وٺندو ۽ مون کي تھ ھن جي اجوري ڏيڻ جيترو پيسو ئي ڪونھي.“ تڏھن ڊڄي راڪاس کان پڇيائين تھ انھيءَ پورھئي جو اجورو ڪيترو وٺندين؟“ راڪاس کلي چيو تھ ”اجورو؟ آئون ڪو بھ اجورو ڪونھ وٺندس. اجوري جي معنيٰ ئي مون کي نٿي اچي.“ ھي ٻڌي جابسن ڏاڍو خوش ٿيو.
+دل ۾ چيائين تھ ”اھڙو نوڪر، جو سون ماڻھن جو ڪم ڪري ۽ مزوري يا پگھار اصل نھ وٺي، اھڙو ڪو ٻيو مزو؟“ خوشيءَ کان ڀانيائين تھ ڊوڙي گھر وڃي زال کي اھا خوشخبري ٻڌائي، تھ راڪاس چيس تھ ”جي تون چوين تھ آئون تو کي گھر کڻي ھلان. جلد پھچندين ۽ پنڌ جي تڪليف کان بھ ڇٽندين.“ جابسن پھرين ڊنو، پر پوءِ دل جھلي، اھا ڳالھھ مڃيائين.
+راڪاس چيو تھ ”توکي عجب لڳندو سھي، پر مون اڳي ڪڏھين ڪنھن کي کنيو ڪين آھي. پھرين مون کي ڏيکار تھ توکي ڪيئن کڻان؟ مون تي چڙھي ويھندين يا آئون توکي ڀاڪر ۾ وجھي کڻي ھلان؟“ جابسن دل ۾ چيو تھ ”ھھڙي بلا جي ڀاڪر ۾ پوڻ کان گھوڙي وانگي مٿس چڙھڻ بھتر آھي.“ تنھنڪري پھرين ھن راڪاس جي پٺن تي ڪي تختا رکي، پنھنجي ويھڻ ج�� جاءِ ڪئي، ۽ ھڪڙي وڏي ڇڙھي بھ ھٿ ۾ کنيائين. پوءِ آرام سان لسو، پر تکو ھليو.
+*
+
+
+باب ٽيون
+راڪاس ڪم شروع ڪري ٿو
+سگھو ئي ھو وڃي ڳوٺ پھتا، جابسن جا زال ۽ ٻار کيس ھڪڙي ٽڪر جيڏي جانور تي ويٺل ڏسي ڏڪي ويا. ٻار تھ دانھون ڪري وڃي اندر لڪا، پر زال بھ رئڻھارڪي ٿي ويئي. پوءِ ھٿ ٻڌي راڪاس جي پيرن ۾ ڪري پئي ۽ عرض ڪرڻ لڳيس تھ مڙسس کي ڇڏي ڏئي. راڪاس چيو تھ ”ھو آزاد ويٺو آھي. مون رڳو ھن کي پنڌ جي تڪليف کان بچائڻ لاءِ پاڻ تي ويھاري آندو آھي. ھاڻ جيڪو تنھنجو ڪم ھجي، اھو مون کي چوءِ تھ ڪريان، ڇاڪاڻ جو مون کي نڪمو ويھڻ نٿو وڻي.“
+ايتري ۾ جابسن بھ ٽپو ڏئي ھيٺ لٿو، ۽ زال کي ساري ڳالھھ ڪري ٻڌايائين. ھوءَ اکيون اگھي خوش ٿي ويھي رھي ٻارن بھ جڏھن پيءُ ماءُ کي راڪاس سان ڳالھائيندو ڏٺو، تڏھن رڙھي ويجھا ٿيا. ڪنھن پئي چيو تھ ”جي اٿي بيھي تھ، جيڪر ھٿن سان اسان کي وڻ مان ناريل پٽي ڏئي“ پيءُ ماءُ بھ سمجھاين تھ نھ ڊڄو. تنھنڪري ھو آھستو آھستو ھن وٽ آيا ۽ سگھو ئي ھن تي ٽپا ڏئي چڙھڻ ۽ ھن سان راند ڪرڻ لڳا.
+انھيءَ وچ ۾ ھنن جي پيءُ ماءُ پاڻ ۾ ويٺي صلاح ڪئي تھ ”ھن کي ڪھڙي ڪم لايون.“ زال چيو تھ ”ھن کي رھڻ لاءِ بھ تھ اسان جي گھر کان ڪو ٻيو وڏو گھر گھربو. ۽ کاڌي لاءِ بھ جڏھن اسان سڀني کي کائي، تڏھن ھن جو پيٽ ڀرجي.“ جابسن چيو تھ ” سچ ٿي چوين. انھيءَ جو مون خيال ئي ڪونھ ڪيو ھو. بھتر آھي تھ ساڻس انھيءَ بابت صفائي ڪريون.“ تنھن تي ھو ويجھو وڃي ھن کان انھيءَ بابت پڇڻ لڳو.
+راڪاس چيو تھ ”آئون رڳو تازي پاڻيءَ جو ڍڪ پيئندو آھيان بس.“ ھن چيوتھ ”اھو تھ آسان آھي.“ زال وري راڪاس کي چيو تھ ”پيئڻ جو توکان نٿا پڇون پر کائڻ جو ٿا پڇون.“ ھن چيو تھ ”آئون کائينو ڪين آھيان. اگرچھ گھڻو ئي زور اٿم. سو اوھين منھنجي کاڌي جي ڪا بھ ڳڻتي نھ ڪريو. باقي رھڻ جي لاءِ مون کي ڪا اڏيل جاءِ نھ گھرجي، آئون گاھھ تي ليٽي ساھي کڻندو آھيان ۽ آرام وٺندو آھيان.“
+جابسن ۽ سندس زال ھي ٻڌي نھايت خوش ٿيا. ڀلا نڪو کاڌو، نڪو پگھار، نڪا رھڻ جي جاءِ، نوڪر تھ چڱو ۽ سستو ملين. رڳو چڱي طبيعت جو ھجي ۽ خوش رھندو اچي. ٻئي وڃي راڪاس کي چوڻ لڳا تھ ”اسان جي مرضي ناھي تو کي گھڻو ڪم ڪرائي اجائي تڪليف ڏيون. جيترو ڪم ٿورو يا گھڻو تنھنجي دل چوي سو پيو ڪر، وڌيڪ نھ“. ھن چيو تھ انھيءَ جو ڪو بھ فڪر ڪو نھ ڪريون. جيترو ڪم وڻيو اوترو مون کان وٺو. آئون ٿڪبو ئي ڪين آھيان.“
+ھو حيران ٿي ويا. چيائونس تھ ”اھا عجب جي ڳالھھ آھي. نڪي کائين نڪي ٿڪجين. رڳو رات جي ننڊ ڪري؟ راڪاس چيو تھ ”آئون رات جو ڪين سمھان رات ڏينھن پيو ڪم ڪندو آھيان.“ تنھن تي ھو پاڻ زيادھھ حيرت ۾ پيا. پنھنجي خوش نصيبيءَ تي خدا جا شڪرانا ڪيائون. ھاڻ انھيءَ خيال ۾ ٿيا تھ راڪاس کي ڪھڙي ڪم ۾ لڳايون.
+جابسن چيو تھ ”پھرين ٿا ان پيھڻ ۾ لڳايونس. آئون تھ اھو ڪم ڪري ٿڪجي پيو آھيان، پيھڻ تھ نھ ٿيو، ٻن پھڻ جي وچ ۾ گھمائڻو ۽ چپڻو ٿيو. پر اھي پھڻ تھ ھن جي اڳيان رڳي راند ٿيندي، بھتر آھي تھ جانڊھھ جھڙا ڪي تمام وڏا ڳرا پھڻ لسا ڪري ھٿ ڪريون، تھ پوءِ راڪاس جھٽ ۾ انھيءَ کي ڦيرائي ملڪ جو ان پيھي وجھندو.
+پر جنھن ٽڪر مان پھڻ آڻڻا ھئا سو پري ھو. جڏھن اھڙا پھڻ وڍي تراشي تيار ڪبا، تڏھن اھي ڪيئن کڻي آڻبا؟ اھا ڳالھھ ٻڌي راڪاس چيو تھ ”اھي آئون آسانيءَ سان کڻي ايندس.“ پوءِ تھ جابسن اٿيو ۽ پنھنجا اوزار ھڪڙي وڏي پيتي ۾ وجھي، راڪاس جي ڪنڌ تي رکيائين، ۽ پاڻ بھ انھيءَ پيتيءَ ۾ ويھي رھيو. پوءِ وڏي ڇڙھھ ھٿ ۾ کڻي ھو روانا ٿيا.
+سگھو ئي ��ڪر تي وڃي ھن پھڻ وڍي تيار ڪيا، اھي بھ انھيءَ پيتيءَ ۾ رکي راڪاس جي پٺ تي رکي گھر آيو. پھڻ زمين ۾ بيھاري راڪاس کي چيائون تھ مٿئين کي ھيٺيئن تي ڦيرائي. اھو ڪم راڪاس اھڙي آسانيءَ سان ڪرڻ لڳو جو ڄڻ تھ ھن عمر اھو ڪم پي ڪيو.
+رات جو جابسن ھن کي منٿ ڪئي تھ ڪم ڇڏي ساھي کڻي، پر راڪاس ائين نھ ڪيو. سڀ گھر جا ڀاتي سمھي رھيا ۽ ھن ڪم پي ڪيو.
+اتي ٻارن ٻڍي گھورڙي کان پڇيو تھ ”انھيءَ راڪاس جو نالو ڇا ھو؟“ ھن چيو تھ انھيءَ جو نالو ”آب روان“ ھو“. ھنن چيو تھ ”ڪھڙو نھ عجب جھڙو نالو آھي!“ پوءِ ھاپڪنس جي چوڻ تي گھورڙي ٿورو آرام وٺي پنھنجي ڳالھھ شروع ڪئي.
+*
+
+
+باب چوٿون
+ٻئي راڪاس جو اچڻ
+جابسن جا ٻار اڌ رات جو جانڊھھ جي آواز تي اٿيا. پھرين تھ ڊڄي ويا ۽ ماءُ کي سڏيائون. انھيءَ چين تھ ”ابا راڪاس ان پيو پيھي، اوھين ڊڄو نھ، سمھي رھو.“ صبح جو اٿن تھ راڪاس سڀ ان پيھو ويٺو ھو ۽ وڌيڪ پيھڻ لاءِ گھريائين. جيسين جابسن خيال ڪيو تھ ڪھڙو ڪم ڏيانس، تيسين راڪاس گھر ٻھاري ڌوئي صاف ڪيو، ۽ پوءِ ٻارن کي وٺي درياھھ جي ڪناري تي ويو ۽ ھنن سان راند ڪرڻ ۽ ھنن کي ترڻ سيکارڻ لڳو.
+جڏھن وھنجي ٿي گھر آيا، تڏھن پنھنجي سنگتيءَ جي ڏاڍي تعريف ڪرڻ لڳا. انھيءَ وچ ۾ جابسن راڪاس جي لاءِ ھڪڙو ڪم رٿي ڪڍيو. ھن ٻيلي ۾ ھڪڙو وڏو درخت ڪريل ڏٺو ھو، ۽ ھميشه انھيءَ کي گھر آڻڻ لاءِ خواھش پي ڪيائين. انھيءَ لاءِ تھ انھي کي چيري منجھانئس تختا ڪڍي تھ گھر جي ڇت ۽ فرش ۾، توڙي ڪن ٻين ڪمن ۾ لڳائي، پر اھڙي وڏي ۽ ڳري وڻ کي گھر تائين آڻڻ مشڪل ھو.
+پر ھاڻ اھو ڪم ڏاڍو آسان نظر آيس. راڪاس کي اتي وٺي ويو، ۽ ھن کان وڻ کڻائي ھليو آيو. پوءِ ھن کي ڏيکاريائين تھ ڪيئن ڪرٽ يا وڏيءَ ڪارائي سان انھيءَ کي چيري تختا ڪري. سگھو ئي ھو اھو ڪم اھڙي آسانيءَ سان ڪرڻ لڳو، جو جابسن کان بھ چڱو. تڏھن جابسن دل ۾ خيال ڪيو تھ ”ڇو نھ اٺ ڏھھ ڪارايون گڏ ٻڌي ھن کي ڏيان. ھي اھڙو زور وارو آھي جو ھن کي جھڙي ھڪڙي ھلائڻي تھڙيون ڏھھ، ائين ڪرڻ سان اٺ ڏھھ تختا گڏ پيا نڪرندا.“
+پر ايتريون ڪارايون يا ڪرٽ ڪٿان اچن؟ راڪاس جي خبر ساري ڳوٺ ۾ پئجي وئي ھئي. جن وٽ ڪارايون ھيون. انھن کان ھو اڌاريون وٺي آيو. ھڪڙو ماڻھو، جو واڍڪو ڪم ڄاڻندو ھو، تنھن اھي سڀ ڪارايون ھڪڙي ڪاٺ جي چونڪ ۾ ڄمايون. ٻين ھڪڙي وڏي کٽ کنئي. انھي ۾ البت وقت لڳو. پر جڏھن اھو ڪم ٺاھي بيھاريائون ۽ راڪاس ڪم ڪرڻ لڳو، تڏھن ھڪڙي ڏينھن ۾ سڄي وڻ جا تختا تيار ٿي ويا.
+جن کان جابسن ڪارايون ورتيون ھيون، تن کي عيوض ۾ تختن ڏيڻ کان پوءِ بھ، ايترا تختا بچيا جن مان ھن پنھنجي گھر جي تختاپوشي ڪئي، ۽ در ۽ ميزون ۽ ٻيو ضروري سامان بھ جوڙيائين. اھو ڪم واڍي خوشي سان ڪيو، مگر انھي شرط تي تھ جابسن سندس ان پنھنجي راڪاس آب روان کان پيھائي ڏيندو. جابسن کي اھو سودو پسند آيو ۽ سگھو ئي ٻئي ڪم ٿي ويا. جڏھن ٻين ماڻھن ڏٺو تھ جابسن جو گھر ڏاڍو سھڻو ٿيو آھي تڏھن ھو پاڻ بھ وڻ وڍڻ لڳا، ۽ جابسن کي اجورو ڏيئي راڪاس کان کڻائي آيا ۽ چيرائي تختا ڪيائون.
+سڀ ڪنھن وس پڄندي جيڪي پاڻ وٽ وڌيڪ ڏٺو ۽ جابسن کي گھربل ھو، سو ھن کي عيوض ۾ آڻي ڏنو. ڪنھن مڇيءَ جي ٽوڪري آندي. ڪنھن ڇيلي جون ٻھ رانون آنديون، ڪنھن ڦاسايل پکي آندا. انھيءَ طرح جابسن جو گھر وڏو گدام ٿي ويو.
+مطلب تھ اتي ماڻھن جي لاءِ انھي راڪاس جيترا ڪم ڪيا، تن جو بيان ڏيڻ مشڪل ٿيندو. ساري ڳوٺ يا بيٺڪ کي انھي مان فائدو رسيو، پر گھڻو فائدو جابسن کي ٿيو.
+انھي جي ريس تي ٻيا ماڻھو بھ فرصت جي وقت ملڪ گھمڻ لڳا تھ من ڪو ٻيو اھڙو راڪاس ھنن کي بھ ھٿ لڳي وڃي آب روان کان اڪثر پڇندا ھئا تھ ”ھن ٻيٽ ۾ ڪو ٻيو بھ راڪاس آھي؟“ ۽ ھو چوندو ھون تھ ”منھنجو ھڪڙو ڀاءُ آھي سھي، پر اسين ورلي گڏبا آھيون. آئون ميدانن ۽ تراين ۾ رھندو آھيان، ۽ ھو اڪثر جبلن ۽ ٽڪرن تي رھندو آھي.“ ھو پڇندا ھئس تھ ”اھو بھ تو جيترو ڪم ڪري سگھندو آھي يا نھ؟“ ھو چوندو ھو ”ھائو پر جڏھن دل چوندي اٿس، ڇا لاءِ جو ھو پھھ وارو آھي. ڪڏھن ڪڏھن شوخ ۽ گھرو ٿيندو آھي. آئون اڪثر ماٺ وارو آھيان. پر ڪڏھن ڪڏھن ھو مون کي بھ ڪاوڙائي ڇڏيندو آھي“.
+انھيءَ اشاري تي ماڻھو ڪيترا ڏينھن انھيءَ جي پٺيان ڳولائو رھيا، پر انھي کي نھ ڏٺائون. ھڪڙي ڏينھن ”جئڪسن“ نالي ڪو ماڻھو ڪنھن سرھھ يا گڊ جي پٺيان، ھڪڙي جبل جي چوٽيءَ تي چڙھي ويو، تھ اتي ھن کي ھڪڙي تمام وڏي شيءِ ويٺل ڏسڻ ۾ آئي، ھن جي شڪل پوري طرح ڏسي نھ سگھيو، مگر اھا اھڙي چمڪندڙ ھئي، جو ھو انھيءَ ڏي نھاري نٿي سگھيو. ايترو ڏٺائين تھ ھن کي ٻھ وڏا پر ھئا، جي جھاز جي سڙھن جيڏا ھئا، پر ھئا اھڙا جھڙا مک جا کنڀ ٿيندا آھن. جئڪسن کي پڪ ٿي تھ اھو آب روان جو ڀاءُ آھي.
+اھا خبر ھيس تھ اھو راڪاس پورن وارو ۽ چيڙاڪ آھي، تنھنڪري پھرين انھيءَجي نزديڪ وڃڻ کان ڊنو. پر جڏھن خيال ڪيائين تھ آئون بھ جابسن وانگي راڪاس وارو ٿيندس، تڏھن ھمت آيس ۽ ھن کي ويجھو ويو. چتائي ڏٺائين تھ انھيءَ راڪاس جو منھن مرڪندڙ آھي. تنھنڪري پڇيائينس تھ ”تون آب روان راڪاس جو ڀاءُ تھ نھ آھين، جنھن کي اسان ھيترو پي ڳوليو آھي؟ ھلي مون وٽ ڪم ڪندين؟“
+اِتي گھورڙيو ٿڪو ھو، تنھنڪري ٿورو ساھي کڻڻ لڳو.
+*
+
+
+باب پنجون
+ٻيو راڪاس بھ ڪم ڪرڻ لڳي ٿو
+انھيءَ کنڀن واري راڪاس جئڪسن کي ورندي ڏني تھ ”ھائو آئون آب روان جو ڀاءُ آھيان ۽ منھنجو نالو ”بادوزان“ آھي.* آئون تنھنجي ڪم ڪرڻ واسطي تيار آھيان. بشرطيڪ تون مون کي پنھنجي مرضيءَ تي ھلڻ ڏيندين. آئون پنھنجي ڀاءُ جھڙو ناھيان، جو ڏھاڙي ماٺ ڪري ھڪ رستي پيو ھلندو آھي. آئون ڪڏھن ڪڏھن ھن جي ڍرائي تي کلندو آھيان، ۽ ھن کا چالاڪ ٿيڻ ۽ تڪڙي ھلڻ لاءِ چيڙائيندو ۽ چوريندو آھيان. جڏھن ڪا تمام ڳري شيءِ کڻڻي ٿيندي ٠اٿس تڏھن ھن کي مدد ڪندو آھيان. انھي وقت آئون پنھنجا کنڀ پکيڙي اھڙو جلد ھلندو آھيان، جو ھن کي زمين تان کڻي مٿي ڪندو آھيان.“
+جئڪسن کي انھيءَ ڳالھھ جي حيرت لڳي تھ ھو آب روان کي ڍرو ۽ سست ٿو سڏي. ھن کي ٻڌايائين تھ آب روان اتي جي رھندڙن لاءِ ڪيترو نھ ڪم ٿو ڪري. ھن ھڪل ڪري چيس تھ ”تون منھنجي ڳالھھ نٿو مڃين. انھن ڪمن ڪندي بھ ھو رڳو جون وانگي ڍرو آھي. ائين چئي ھو کنڀ پکيڙي لحظي ۾ نظر کان نڪري ويو، جئڪسن کي ڊپ ٿيو تھ ھو وڃڻ لاءِ ويو، پر ھن ڏيکاريس ٿي تھ آئون ڪھڙو نھ تکو آھيان، سو سگھو ئي موٽي آيو ۽ جئڪسن کي چوڻ لڳو تھ ”جي تون ھلي جبل جي چوٽيءَ تي رھندين تھ آئون تو وٽ رھي تنھنجو ڪم ڪندس.“
+جئڪسن چيو تھ ”منھنجو گھر ھڪڙي ٽڪر جي پاسي ۾ آھي، آئون تو کي پنھنجي مٿان کڻي ٽڪر جي چوٽيءَ تي جاءِ ڏيندس.“ راڪاس چيو تھ ”چڱو، جي تون مون کي ٻھ وڏا جانڊاھھ جا پھڻ آڻي ڏيندين تھ آئون تنھنجو ان ھڪ ڪلاڪ ۾ ايترو پيھندس جيترو آب روان ٻن ڪلاڪن ۾ پيھندو ھوندو. پنھنجي ڀاءُ وانگي آئون بھ سواءِ کاڌي ۽ اجوري وٺڻ جي ڪم ڪندو آھيان، پر آئون بند ڪونھ سھندو آھيان، ۽ ڪم بھ جڏھن وڻندو اٿم تڏھن ڪندو آھيان.“
+جئڪسن ڄاتو تھ ”ھي راڪاس برابر پور وارو ۽ خود خيال آھي، پر آھي زيادھھ طاقت وارو. سو لاچار ھن جي طبيعت تي ھلڻ گھرجي.“ پوءِ، ھو ��ئي گڏجي ڳوٺ ويا ۽ جئڪسن ھڪدم ان جي پيھڻ لاءِ جاءِ جوڙڻ لڳو، جتي بادوزان کي رھي ڪم ڪرڻو ھو. ايتري ۾ بادوزان ٽڪر تان لھي ھيٺ ماٿريءَ ۾ پنھنجي ڀاءُ جي ملاقات لاءِ آيو. ڏسي تھ ھو ڪنھن جا تختا کنيو پيو وڃي. پاڻ ۾ گڏيا. بادوزان انھي وقت چڱي طبيعت ۾ ھو ۽ تختا تمام گھڻا ۽ ڳرا ھئا، تنھنڪري ھن کي چيائين تھ ”ادا انھي وک سان تون جلد پھچي نھ سگھندين. آئون ٿو تو کي مدد ڏيئي اڳڀرو ڪريان؟“
+ڇوڪرو جيڪو تختن جي مٿان ويٺل ھو، تنھن اھو ٻڌي چيو تھ ”ھي جلد نٿو ھلي؟ اسين جيڪر ڊوڙون تھ بھ ھن جي چوٿين پتيءَ جيترو جيڪر پنڌ نھ ڪريون.“ بادوزان ورندي ڏني تھ ”سچ، پر اسين اوھان جيڏا گڏا ڪين آھيون.“ پوءِ تھ بادوزان ھن ڇوڪر جي پاسي ۾ ويھي پنھنجا کنڀ کڻي کوليا ۽ اھڙو تھ تکو ھلڻ لڳو جو ڄڻ تھ اڏامندو وڃي. ڇوڪر پھرين ڊنو، پر پوءِ ڏاڍي فرحت آيس ۽ خوش ٿيو.
+جڏھن ٺھرايل ھنڌ تي پھتا ۽ تختا لاٿائون، تڏھن آب روان ڀاءُ کي چيو تھ ”نھ ادا، ھاڻ وري بھ مون کي اتي جلد پھچاءِ.“ پر ھن چيو تھ ”ادا ھاڻ ڳوٺ کي ياد ڪر. آئون سڌو ھليو ٿو وڃان. سنئون ھلڻو ھجي ئي تھ آئون تو کي وٺيو ھلان، نھ تھ تنھنجي مرضي.“ آب روان کي انھيءَ تي البت مٺيان لڳي. ٻنھي ڀائن جي وچ ۾ ريڙھھ پيڙھھ ھلي. آب روان ڪاوڙ مان زمين تي لتون ھنيون، بادوزان کي بھ چڙ لڳي سو شينھن وانگي گجڻ ۽ گوڙيون ڪرڻ لڳو. نيٺ ھو اڏامي ھليو ويو ۽ آب روان ڪرڪندو ڇوڪر کي ڪلھن تي چاڙھي آھستو ھليو ويو.
+جڏھن انھيءَ ڇوڪر جئڪسن کي اھا ڳالھھ ڪري ٻڌائي، تڏھن ھو ڊنو تھ متان بادوزان موٽئي ئي نھ. ھن تھ سندس آسري جانڊھھ جو سارو ڪم لاھي ڇڏيو ھو. پر اڌ رات جو بادوزان وري آيو ۽ اچي پنھنجي ڪم کي لڳو. صبح جو جئڪسن اٿي ڏسي تھ اڌ ان جو پيٺو پيو آھي. پوءِ تھ ھو ٻين جو بھ ڪم ڪرڻ لڳو، پر ماڻھن کي اھڙو ڪمائتو نھ ٿيو، جھڙو سندس ڀاءُ ھو، ڇا لاءِ جو ڪنھن کي بھ خبر ڪانھ پوي تھ ھينئر ھو ڪھڙي پور ۾ آھي، ڪم ڪندو يا نھ. پوءِ بھ ڪم ڪندي بعضي اڌ ۾ ھليو ويندو ھو، ۽ بار يا مال دڳ تي پيو ھوندو ھو.
+*
+
+
+باب ڇھون
+ٽيون راڪاس پڪڙجي ٿو
+ھنن ٻن راڪاسن جيڪو چڱو ڪم ڪيو، تنھن انھيءَ ڳوٺ ۽ آسپاس جي ملڪ کي گھڻو سڌاريو. سڀ گھر تختا پوشيءَ جا ٿي ويا ۽ در دريون عمدي قسم جا ٿي پيون. سڀني ماڻھن کي گھر جو سامان عمدو ملي ويو. ميزون، ڪرسيون ۽ پيتيون وغيره. مڙسن ۽ زالن ٻنھي کي ھاڻ ايتري فرصت ۽ فراغت ملي، جو انھن ڪيتريون ٻيون شيون جوڙيون، جي ھو اڳي جوڙي نھ ٿي سگھيا.
+تنھنڪري انھيءَ ۾ عجب ڪونھ ھو تھ سڀني کي ٻين راڪاسن ڳولي لھڻ جوحرص ٿيو، انھيءَ لاءِ تھ ھو پاڻ لاءِ زيادھھ ڪم ڪرائين. انھي بابت آب روان کان بار بار پئي پڇيائون.
+انھي ھڪڙي ڏينھن ٿڌو ساھھ کڻي چيو تھ ”ھن ٻيٽ ۾ مون کي باقي ھڪڙو راڪاس ٿو سجھي ۽ اھو منھنجو پٽ آھي، جو گھڻن ورھين کان ڇڄي ڌار ٿي ويو آھي ۽ مون وري ھن کي نھ ڏٺو آھي.
+ماڻھن چيو تھ ”تڏھن انھي جي ھٿ اچڻ جو امڪان ڪونھي؟ متان ھي ٻيٽ ڇڏي ھليو ويو آھي؟“ ھن چيو تھ ”نھ، آھي ھن ٻيٽ ۾.“ اتي جي رھاڪن ۾ ”واٽسن“ نالي ھڪڙو ڏاڍو محنتي ماڻھو ھو، تنھن انھيءَ راڪاس جي ڳولي لھڻ لاءِ ڪمر ٻڌي. آب روان کان وري بھ اچي انھيءَ جو پتو پڇيائين. انھيءَ چيس تھ ”پويون دفعو مون انھيءَ کي ھن ٻيٺ جي پڇڙيءَ ۾، تمام پري، ٻن جبلن جي وچ ۾ ھڪڙي گرم چشمي ۾ وھنجندو ڏٺو ھو. پر انھيءَ پاسي اتي جي ماڻھن مان ڪو بھ ڪونھ ويو ھو.
+”حقيقت ھي آھي تھ اھو منھنجي زال آتش سوزان1جي طبيعت جھڙو آھي. سخت گرميءَ کانسواءِ ھو رھي نھ سگھندو آھي. اھو جبل جو حوض ھميشه پيو ٽھڪي، انھي جي گرميءَ ڪري ھن جي طاقت پاڻ زياده ٿي ٿئي.“ واٽسن پڇيس تھ ”ھو ڪم تھ گھڻو ڪندو آھي؟“ راڪاس چيو تھ ”آئون رڳو ٻڌي جي ڳالھھ ٿو ڪريان تھ جيترو ڪم آئون ۽ بادوزان گڏجي ڪندا آھيون، اوترو ھو يڪو ئي ڪندو آھي. پر مشڪلات آھي ھن جي پڪڙڻ ۽ قابو ڪرڻ ۾، ڇا لاءِ جو ھو ڪم تڏھن ٿو ڪري، جڏھن ھن کي بند ڪجي ٿو. تنھن کان سواءِ ھو اسان جي عادت جي برخلاف ڏاڍو کائو آھي.“
+واٽسن چيو تھ ”پوءِ تڏھن اسان کي ڪھڙو فائدو؟ جيترو ھن جي ڪمائي مان پيسو پيدا ٿيندو، اوترو ھو کائي ويندو.“ ھن چيو تھ ”انھيءَ جو ڊپ ڪونھ ڪر. ھو رڳو ڪاٺيون ۽ ڪوئلا کائيندو آھي، ۽ اھي ٻرندا ٻرندا ڳھندو ويندو آھي. جيترو گھڻو کارائيس اوترو گھڻو ڪم ڪندو.“ واٽسن پڇيو تھ ”ھن جي بند ڪرڻ جھڙي جاءِ ڪيئن پيدا ڪبي؟“ آب روان چيو تھ ”جيتوڻيڪ ڪڏھن ڪڏھن ھو آسمان سان وڃي لڳندو آھي، تڏھن بھ ڪنھن وقت ھن کي سوڙھو ڪري دٻي تمام ننڍڙي ڪوٺڙيءَ ۾ بند ڪري ٿو سگھجي. جيئن تنگ جاءِ ۾ بند ھوندو، تيئن زيادھھ ڪم ڪندو.“
+واٽسن چيو تھ ”خوشيءَ سان تھ ھو بند ۾ ڪين پوندو ھوندو“ ھن چيو تھ ”نھ، ھو محنت ۽ ڪم ڪري ئي انھي لاءِ ٿو تھ پاڻ کي ڇڏائي ۽ آزاد ڪرائي. ھن کي آزادگي اھڙي وڻي ٿي، جھڙي ادي بادوزان کي ٿي وڻي.“ واٽسن چيو تھ ”تڏھن جي تون مون کي مدد ڪندين تھ اميد آھي تھ اسين ھن کي ھٿ ڪري سگھنداسين.“ ان موجب ھو ٻئي ڏينھن روانا ٿيا.
+واٽسن، آب روان جي پٺيءَ تي ويٺو ھو. پنڌ ڪندا پئي ويا. واٽسن ھن کي چيو تھ ”جي تنھنجو پٽ اسان کي رستي تي گڏجي وڃي تھ پوءِ جيڪر ڪيئن بند ڪري سگھونس؟“ ھن ورندي ڏني تھ ”انھي جي مون کي اڳئي ڳڻتي ھئي. انھيءَ ڪم لاءِ مون ھڪڙو ٿانءُ کنيو آھي.“ ۽ ھڪڙي وڏي ٻاٽلي ڏيکاريائينس. اھا ڏسي واٽسن کلڻ لڳو. چيائين تھ ”تون مون سان چرچا ٿو ڪرين.“
+سگھو ئي ھو انھيءَ گرم چشمي تي اچي پھتا. پري کان انھيءَ مان ٻاڦ جو ھڪڙو ڪڪر نڪرندو ڏٺائون. آب روان دانھن ڪري چيو تھ ”ڏس، ڏس اھو اٿئي.“ واٽسن ڏاڍي ڌيان سان انھيءَ پاسي نھاريو، پر انھيءَ ٻاڦ جي ڪڪر کان سواءِ ٻيو ڪي بھ ڪين ڏٺائين. پر جھٽ ۾ انھيءَ ڪڪر مان ھڪڙي راڪاس جھڙي شڪل بنجي پئي، جنھن جي چوٽي وڃي آسمان سان لڳي. پوءِ ٿورو ٿورو ھو ھوا ۾ چڙھيو ۽ درجي بدرجي گم ٿي ويو.
+واٽسن چيو تھ ”ھو تھ برابر، پر ويو ھليو. شايد وري ھٿ نھ اچي“ آب روان چيو تھ ”نھ، ھاڻ اسان کي خبر پئي تھ ڪٿي ٿو رھي وري ڪنھن ٻئي وقت وٺنداسينس. ٻئي ڀيري بھ ھو اتي آيا، اھو راڪاس منھن ڪونھ پين. آب روان چيو تھ ”اھو پاڻ چڱو ٿيو جڏھن حوض مان نڪري مٿي چڙھندو آھي، تڏھن پڪڙينداسونس.“
+ائين چئي ھو ٻاٽلي ڪڍي اونڌي ڪري چشمي جي مٿان جھلي ويٺو. ٻوچ واٽسن کي ڏنائين ۽ چيائينس تھ ”جڏھين ڏسين تھ ٻاٽلي انھيءَ اٿندڙ ٻاڦ سان ڀري آھي، تڏھن ھڪدم کڻي ٻوچ ڏجئينس.“ پھرين تھ واٽسن کي کل آئي، تھ ھيڏو سارو راڪاس ٻاٽليءَ ۾ ڪيئن بند ٿيندو! پر ستت ئي ٻاڦ اٿڻ لڳي، ۽ انھيءَ سان ٻاٽلي ڀرجي ويئي. تڏھن واٽسن ھن کي کڻي ٻوچ ڏنو.
+*
+1 ۑڠڷۑ تڎڷڈڏ بإێێ.
+
+
+باب ستون
+ٽيون راڪاس ڀڄي وڃي ٿو ۽ وري پڪڙجي ٿو
+واٽسن کي اعتبار ئي نٿي آيو تھ ھنن سچو پچو ڪو راڪاس پڪڙيو آھي. چوڻ لڳو تھ ”جي ھو ٻاٽليءَ ۾ آھي تھ انھيءَ بند جي ھن کي ڳڻتي ڪانھي، جو ھو ماٺ ڪيو پيو آھي.“ آب روان چيس تھ ”اھو خيال نھ ڪر. ھو ھينئر ٿڌو ٿيو ويٺو آھي، پر توکي سگھو ئي پاڻھئي خبر پوندي.“
+جڏھن ھو گھر پھتا، تڏھن آب روان، واٽسن کي چيو تھ ”انھيءَ راڪاس کي بخاري جي ڪنڊ ۾ باھھ کي ويجھو رک.“ چوڻ لڳس تھ ”سيڪ ۽ گرمي ھن جي حياتي آھي. جيسين ٽھڪندو نھ رکنديس، تيسين ھو تنھنجي ڪنھين ڪم جو ٿي نھ سگھندو.“
+ان موجب واٽسن پنھنجي نئين راڪاس کي خوش ڪرڻ لاءِ، ٻاٽلي کڻي ھڪڙي ٽھڪندڙ پاڻيءَ جي ٿانو ۾ رکي، جو باھھ تي رکيو ھو. لحظي ۾ ٻوچ اڏامي ويو ۽ راڪاس ٻاٽليءَ مان نڪرڻ لڳو: ويو وڌندو ۽ وڏو ٿيندو ۽ مٿي چڙھندو. نيٺ بخاري جي مٿين ٽنگن مان نڪري ڀڄي ويو.
+واٽسن کي ڏاڍو ارمان ٿيو. وڃي آب روان کي اھا ڳالھھ ٻڌايائين. انھيءَ چيس تھ ”ڇوڪر توسان ڏاڍي ٺڳي ڪئي آھي، پر پاڻ وري پڪڙينداسينس.“ واٽسن چيو تھ ”انھيءَ پڪڙڻ مان ڪھڙو فائدو، جو ھن کي قابو رکي ڪين سگھنداسين؟“ آب روان چيو تھ ”منھنجي صلاح اٿئي تھ جھاز مان جيڪو سامان بچائي ڪڍي آيا آھيون، انھي ۾ ڏس تھ ڪو لوھھ يا ٽامي جو ٿانءُ آھي؟ ھن کي جھلي سگھندو.“
+واٽسن وڃي ماڻھن کان پڇا ڪئي. نيٺ ھڪڙي وٽ پتل جو ڪو ٿانءُ ھو، جو ھن ملھھ تي ورتس. پوءِ چوڻ لڳو تھ ”ھاڻ ھن کي موڪل آھي، ھن کي تھ ڀڃي. ھي ٿلھو ۽ مضبوط آھي. آب روان چيو تھ مون کي خبر آھي تھ ھو ڪاوڙ ۾ انھيءَ کان ٿلھا ۽ مضبوط ٿانو ڀڃي وجھندو آھي پر في الحال اھو چڱو آھي، انھيءَ تي چڪڻ آھي جو ساڻس ڳنڍيل آھي، ۽ جڏھن ھن کي ڪاوڙ ايندي، تڏھن اھو ڍڪڻ ڌڪي مٿي ڪري نڪري ويندو. پر ھي ٽنگ ننڍو آھي ۽ ڍڪڻ بھ ننڍو اٿس، تنھنڪري سارو انھي مان نڪري نھ سگھندو.
+ٻئي ڏينھن ھو وري جبل جي گرم حوض تي ويا ۽ جڏھن ھو انھي مان نڪرڻ لڳو، تڏھن اڳي وانگي ھن کي پڪڙي آيا. رستي تي واٽسن، ”آب روان“ کان پڇيو تھ ”تنھنجي انھيءَ پٽ جو نالو ڇا آھي؟
+مون ھيستائين توکان پڇيو ئي ڪين.“ ھن چيو تھ ”انھيءَ جو نالو ”بخار ميزان“ آھي.“*
+
+
+باب اٺون
+ڳالھھ جي پڄاڻي
+جڏھن راڪاس بخار خيزان پوريءَ طرح پڪڙيو ويو، تڏھن ھو پنھنجي ڌڻيءَ سان شرط ڪرڻ ۽ انجام ٻڌڻ لڳو. چوڻ لڳو تھ ”ھاڻ جيڪو ڪم مون کي چوندين سو ڪندس، پر ڀلائي ڪري مون کان اٽر نھ پيھائج، نڪي تختا چيرائج. آئون ڪپھھ يا پشم جي گرڻي ھلائي سگھندس، يا کوھھ مان پاڻي، يا کاڻين مان اڱر ڪڍي سگھندس.“
+واٽسن چيو تھ ”اڱرن جي اسان کي گھرج ڪانھي. اسان وٽ ڪاٺيون گھڻيون آھن. انھن مان اڱر ٿي سگھندا. کاڻ جي ڪوئلن کي ڇا ڪنداسين؟ ٻيو کاڻيون بھ في الحال اسان کي ڪم جون نھ ٿينديون، پر جيڪا ڪپاھھ اسان وٽ ٿئي ٿي، انھيءَ مان جي اسين ڪپڙو ٺاھي سگھياسين، تھ انھيءَ جھڙي ٻي ڪمائتي شيءِ ڪانھ ٿيندي.“
+پوءِ واٽسن وڃي پنھنجن سان صلاح ڪئي. ڪپڙي جي سڀ ڪنھن کي گھرج ھئي. سڀيئي ھن کي مدد ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. واڍو، رازو، لوھار، سڀ اچي شامل ٿيا ۽ ھڪڙي گرڻي ٺاھي وڌائون. ھاڻوڪي ڪارخانن وارا جيڪر انھيءَ تي کلن، پر انھيءَ وقت جي لاءِ ۽ انھيءَ ھنڌ جي لاءِ اھا تمام چڱي ھئي، ۽ تمام ڪمائتي ثابت ٿي.
+ٿورن ورھين ۾ اھو ٻيٽ اھڙو آباد ٿيو ۽ انھيءَ بيٺڪ جا ماڻھو اھڙا سکيا ۽ آسودا ٿيا، جو ڳالھھ ڪرڻ کان ٻاھر. ڀلا ٽي ديو يا راڪاس ملي وين، جن ھنن جو سڀ ڪم ڪار پئي ڪيو. ھو پاڻ بھ سست ڪين ويٺا. ھنن راڪاسن جي لاءِ ڪم موجود پئي ڪيائون. پڪا گھر جوڙيائون، گھر جو سامان جوڙيائون، ٻيڙيون، گاڏيون ۽ ٻيو گھڻو ئي سامان تختن مان ٺاھي سگھيا.
+آب روان تختن چيرڻ جو ڪم ڪندو ھو، بادوزان ان پيھندو ھو، ۽ بخارا خيزان ڪپڙا جوڙيندو ھو. زالون بھ سست نھ ويٺيون. مانيون پچائينديون ھيون، ڪپڙا سبنديون ھيون ۽ ٻارن جي لاءِ بھ ھڪڙو مڪتب ٺھرايائون، جتي ھو لکڻ پڙھڻ سکندا ھئا، ۽ ڇوڪرين کي سئيءَ جو ڪم بھ سيکاريندا ھئا. ھڪڙي ديول بھ ٺھرايائون، ج��ي ھو سڀ ننڍا وڏا، سچيءَ دل سان خدا جي بندگي ڪندا ھئا. ماڻھو ڪپھھ کان سواءِ، سڻي بھ پوکڻ لڳا، جنھنڪري سوٽي ڪپڙو، توڙي ريشمي ڪپڙو، توڙي سڻيءَ جو ڪپڙو سندن پوشاڪ لاءِ موجود ٿيڻ لڳو.
+نيٺ ھنن ھڪڙو وڏو جھاز جوڙيو، جڏھن اھو جھاز ٺھي تيار ٿيو، تڏھن ٽنھي راڪاسن جي وچ ۾ اچي اِھو جھيڙو لڳو تھ منجھانئن ڪير انھيءَ جو ھلائڻ وارو ٿئي. آب روان چيو تھ ”مون کان سواءِ تھ ھي چري بھ ڪين سگھندو“، بادوزان چيو تھ ”اھو سچ، پر تون رڳو جون وانگي ريڙھي سگھندينس. جڏھن آئون پنھنجا پر مٿس ويھي پکيڙيندس، تڏھن پاڻيءَ جي مٿان اڏامندو ھلندو.“
+بخار خيزان وري چيو تھ ”برابر، اڏامي بھ اوڏي ويندينس، جيڏي تنھنجي دل چوندي، نھ ھنن جي. پر آئون ئي ڪنھين بھ پاسي ان کي ھلائي سگھندس. پوءِ جي اوھين ٻئي منھنجي برخلاف ھوندؤ تھ بھ حرڪت ڪانھي. جھاز کي يا ماڻھن کي نقصان ڪونھ پھچندو“.
+آب روان تھ کڻي بس ڪئي ۽ دعويٰ ڦٽي ڪيائين، ڇالاءِ جو ڄاتائين تھ ھو جھاز کي وٺي بھ نديءَ جي منھن تائين ھلي ھا، سمنڊ تي ھلڻ جي ھن کي طاقت ڪانھ ھئي، تنھنڪري ٻين، ٻن واري سان انھيءَ کي ھلائڻ جو ذمو کنيو ۽ ٺھراءُ ڪيائون تھ جڏھن بادوزان جو رخ بھ انھيءَ پاسي ھوندو جيڏي جھاز ھلڻو ھوندو تڏھن ھو ڪپتان ٿيندو، پر جي ڪنھن ٻئي پاسي ھلڻ ضرور ٿيندو تھ بخار خيزان ڪپتان ٿيندو.
+ھاڻي ماڻھن کي اميد ٿي تھ ھڪ دفعي پنھنجو وطني ملڪ انگلنڊ موٽي ڏسن، يا اھو ھنڌ ڳولي ڪڍن، جتي وڃي رھڻ لاءِ وطن مان پري نڪتا ھئا. پر جيڪي ويھھ ورھيھ ھو ھن ٻيٽ ۾ رھيا ھئا، تن ۾ ھنن انھيءَ کي اھڙو سڌاريو ھو ۽ انھيءَ سان اھڙي دل ٻجھي ويئي ھين، جو انھيءَ کي ڇڏڻ ڪري ارمان پئي ٿين. تنھن کان سواءِ جي ماڻھو جھاز ڀڄڻ مھل جوانيءَ جي عمر ۾ آيا ھئا، سي ھينئر ڪراڙا ٿيا ھئا، ۽ انھن جي مرضي نھ ھئي تھ سمنڊ جي ڊگھيءَ مسافريءَ جي تڪليف سھن.
+پر جيڪي انھيءَ ٻيٽ ۾ ڄاوا ھئا يا جيڪي ننڍڙيءَ عمر ۾ آيا ھئا، تن جي مرضي ھئي تھ انگلنڊ ڏسن، جو پنھنجن مائٽن کان انھيءَ جو گھڻو ذڪر ٻڌو ھئائون. تنھنڪري اھي انھيءَ جھاز ۾ چڙھي روانا ٿيا، ۽ پاڻ سان اتي جو پيدا ٿيل جڙيل مال بھ کنيائون. انھن جي عيوض ۾ وري انگلنڊ مان اھڙيون ٻيون شيون آندائون، جن جي اتي گھرج ڄاتائون.
+انھيءَ کانپوءِ، ھو انھيءَ پاسي اچڻ وڃڻ لڳا ۽ اھا نو آبادي ماڻھن جي تعداد ۾، توڙي دولت ۾، ايترو وڌي ويئي، جو ھڪڙو وڏو ملڪ شمار ۾ اچڻ لڳو. ھاڻ منھنجي ڳالھھ پوري ٿي، دير بھ ٿي ويئي آھي، سڀئي وڃي آرام ڪريو.
+ھڪڙي ڇوڪري چيو تھ ”ڏاڍي مزي جھڙي ڳالھھ آھي. گھڻا ئي منجھس راڪاس ھئا.“ ھاپڪنس پڇيو تھ ”ڳالھھ تھ چڱي آھي، پر مون کي ٻڌاءِ تھ انھيءَ مان ڪھڙي نصيحت ٿي نڪري؟“
+اسين تھ ھن زماني ۾ اھڙا نصيب وارا ناھيون، جو اھڙيون مددون اسان کي ملن.“ ٻڍي گھورڙئي چيو تھ ”ڇو، اوھان کي اھڙيون مددون نٿيون ملن؟ اوھان جي جانڊھھ ڪير ڦيرائي ٿو؟ درياھھ جو پاڻي ڪير ٿو ڦيرائي، جو نڪي کائي، نڪي ڪنھن جاءِ ۾ رھي ۽ نھ وري اجورو ئي وٺي؟“
+ھاپڪنس ورندي ڏني تھ ”سچ ٿو چوين. مون کي اِھا ڳالھھ خيال ۾ ئي نھ آئي.“ گھورڙي چيو تھ ”آب روان جي معنيٰ وھندڙ پاڻي ڪين آھي؟“ اِتي ھڪڙيءَ ڇوڪريءَ رڙ ڪري چيو تھ ”برابر، برابر، تنھنڪري تھ ھو گھر کي ڌوئي صاف ڪندو ھو، ۽ ٻارن کي ترڻ سيکاريندو ھو ۽ پاڻيءَ ۾ راند ڪرائيندو ھو. پر وھندڙ پاڻي، ڪاٺ، تختا ۽ ٻيون شيون ڪيئن کڻي آڻي سگھندو؟“
+ٻئي ھڪڙي ڇوڪر چيو تھ ”ڇو نھ آڻي سگھندو؟ ٻيڙيءَ ۾ آڻيندو. انھيءَ ڏينھن ڏٺو ڪين ھيھءِ تھ اونڌي صندوقڙي پاڻيءَ ۾ ڪيئن ٿي تري؟ ٻيڙي بھ انھن وانگي آھي. ڪاٺ ۽ تختا تھ ھونءَ بھ ترندا آھن.“ گھورڙي چيو تھ ”ھاڻ تڏھن چئو تھ بادوزان ڇا آھي؟“ ٻارن ٿوري وقت تائين خيال ڪيو، پوءِ ھڪڙي ڇوڪر چيو تھ ”ھاڻ مون سھي ڪيو آھي. بادوزان آھي ھوا يا واءُ، جو تڏھن پاڻي گھڻيون لھرون ڪندو، ۽ گجي پيدا ڪندو. ۽ واءُ جانڊھھ کي ڪين ڦيرائيندو آھي، جيئن پاڻي ڦيرائيندو آھي؟“
+ھاپڪنس چيو تھ ”سچ آھي. واءُ دنيا ۾ پاڻيءَ کان پوءِ ٻي وڏي ضروري ۽ طاقت واري شيءِ آھي، جنھن جي لاءِ اسان کي خدا تعاليٰ جو شڪر گذار ٿيڻ کپي. پر، ھو ٽيون راڪاس جو ھنن ٻنھين کان زياده زور وارو آھي، سو ڇا آھي؟ ٻڍي گھورڙي چيو تھ ”اھو آھي بُخار، جو باھھ، تي پاڻيءَ چاڙھڻ سان اٿندو آھي ۽ تنھنڪري انھيءَ جو پيءُ آھي پاڻي ۽ ماءُ آھي باھھ، جنھن کي مون مائي آتش سوزان سڏيو آھي، يعني ”ٻرندڙ باھھ.“ آگبوٽ ۽ آگ- گاڏيون انھيءَ بُخار يا ٻاڦ جي زور تي نٿا ھلن؟ آگبوٽ انھيءَ جي مدد سان، واءُ جي پرواھھ ئي ڪانھ رکندا آھن، ھو ڀلي تھ ڪھڙي بھ طرف پيو لڳي.“
+ھاپڪنس چيو تھ ”اھو بھ برابر آھي تھ جيتوڻيڪ اھڙيون زور ڀريون طاقتون پيون ڪم ڪن تھ بھ ماڻھن جو پورھيو گھٽيو ڪين آھي، پاڻ زيادھھ ٿيو آھي. ڪپڙن جا ڪارخانا، اِھو بخار خيزان يا اٿندڙ ٻاڦ ٿي ھلائي، ۽ انھن ۾ سوين ماڻھو ڪم ٿا ڪن. جي اِھي راڪاس ڪم ڪندڙ نھ ھجن تھ نڪي ايترو ان پيدا ٿئي، نڪي ايتري ڪپاھھ ۽ سڻي، نڪي جيڪر ماڻھو ايترو اٽو ۽ ڪپڙو انھن مان اِھڙو جلد پيدا ڪري سگھن، ۽ نڪي وري ھھڙا عمدا گھر ۽ عمدو گھر جو سامان اسان وٽ ھجي ھا.
+ھاپڪنس جي زال جا ھيستائين پنھنجي ٻارن جي ڪم ۾ مشغول ھئي، ۽ ماٺ ڪيو ويٺي ٻڌائين، تنھن ھينئر چيو تھ ”جي اِھي راڪاس ماڻھن کي پاڻ زياده ڪم ڪرائن ٿا، تڏھن انھن جي ھئڻ مان ڪھڙو فائدو؟“ مڙسس ورندي ڏني تھ ”ڇو، اسين سست رھڻ نٿا گھرون. ظاھر آھي تھ جي خدا تعاليٰ اسان کي اھي قدرتي طاقتون مدد لاءِ نھ ڏئي ھا، تھ اسان جو جيڪر برو حال ھجي ھا. اسين بھ ڪم ڪريون ٿا ۽ ھو بھ، پر ھو تمام گھڻو ڪم ٿيون ڪن، تنھنڪري اسان کي زياده خوراڪ ۽ پوشاڪ جون شيون ۽ ٻيو ضروري سامان موجود ٿي سگھي ٿو.“ پر ھاڻ ھلو تھ ھلي ماني کائون، مون کي باس اچي ٿي.“
+جوڻس کلي چيو تھ ”ڀلي ھلي کائو، پر اھو منھنجن ھٿن جو ڪم آھي، اوھانجن راڪاسن مان ڪنھن جو بھ تھ انھيءَ ۾ واسطو ڪونھي.“ ٻڍي گھورڙي چيو تھ ”ماني ائين نھ چؤ. اِھي پٽاٽا ۽ اِھو گوشت، ٻاڦ جي مدد کان سواءِ اھڙو نرم ۽ ڳريل نھ ٿئي ھا، نڪي اھي لوھھ ۽ ٽامي جا ٿانو، ٻاڦ جي ڪلن جي مدد کان سواءِ، کاڻين مان نڪرن ھا.“ اِتي ھڪڙي ڇوڪر چيو تھ ”امان ھنن مانين جو اٽو ڪنھن پِيٺو؟“
+ماڻس کلي چيو تھ ”برابر، اھو بھ انھن راڪاسن پيٺو، ۽ ھيءَ کنڊ بھ بادوزان ٻاھرين ملڪن مان کڻي آيو.“
+مطلب تھ ھاڻ سڀني کي خبر پيئي تھ ٻڍي گھورڙئي جي ڳالھھ ڏاڍي مطلب ۽ نصيحت واري ھئي. سڀيئي کلڻ ۽ چرچا ڪرڻ لڳا، ۽ پوءِ ويھي گڏجي ماني کاڌائون. دير ڪرڻ ڪري بک بھ ڏاڍي لڳي ھين، تنھنڪري ڏاڍي چاھھ سان ڍؤ ڪري ماني کاڌائون. پوءِ خدا تعاليٰ جي شڪر گذاري ڪيائون، جنھن ھھڙيون نعمتون ھنن کي ڏنيون ھيون. ھر ڪنھن کي ھاڻ معلوم ٿيو تھ جي آب روان، بادوزان، آتش سوزان ۽ بخار خيزان جي مدد نھ ھجي ھا، تھ اھڙا خوش ۽ سکيا نھ ھجون ھا.
+پورو ٿيو
+*

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book17.txt

@@ -0,0 +1,1029 @@
+ڪتاب جو نالو:  ڌرتيءَ تارا
+
+
+
+ڌرتيءَ تارا
+غلام محمد غازي
+ڇپائيندڙ پاران
+ٻاراڻو ادب ۽ شاعري مائرن پاران پُٽن ۽ ڌيئرن کي ڏنل ڪوڏاڻن کان شروع ٿئي ٿي.
+ابل منهنجو وڏڙو ٿيندو، وکڙون کڻندو،
+پٽي پڙهندو، اسڪول ويندو.
+*****
+گُڏي منهنجي، وڏي ٿيندي،
+الف – انب جي پٽي پڙهندي.
+ان ريت اهي امڙين جا ڪوڏاڻا وڌي ٻاراڻي شاعريءَ جو روپ وٺن ٿا، وسهڻ ۾ ائين اچي ٿو ته جن شاعرن جي مائرن، نانين ۽ ڏاڏين کي جيترا گهڻا ڪوڏاڻا چوڻ ايندا هئا، انهن ٻاراڻي شاعريءَ به اوتري گهڻي ۽ سُٺي ڪئي، سنڌ جي ڳوٺاڻي توڙي شهري ماءُ جون انيڪ تمنائون ۽ دعائون ڪوڏاڻن جي روپ ۾ آهن،انهن جو اولڙو سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ ۾ چِٽو پِٽو نظر اچي ٿو.
+سنڌ ۾ ٻارن لاءِ تمام گهڻن شاعرن لکيو آهي، محترم نثار بزمي سنڌي ٻاراڻي ادب جي ليکڪ جي حيثيت ۾ هڪ وڏو نالو آهي، سندس ڇپيل ڪتابن جو ڳاڻيٽو 13 آهي، جڏهن ته ڏهاڪو کن ڪتاب اڻڇپيل هوندا جن مان هڪ ڪتاب هي به آهي، کيس ٻاراڻي ادب جو اُستاد شاعر چئجي، ته وڌاءُ نه ٿيندو. ٻارن لاءِ لکيل سندس هن مجموعي ”ڌرتيءَ تارا“ کي محترم غلام محمد غازي سهيڙي بورڊ کي گهڻو وقت اڳ پيش ڪيو هو، جنهن جي ڇپجڻ جو سامان هاڻ جُڙيو آهي. بورڊ کي ايڏي وڏي شاعر جي شاعريءَ جي هن مجموعي کي ڇپرائي پڌرو ڪرڻ تي خوشي آهي.
+اميد آهي ته ٻاراڻي ادب سان چاهه رکندڙ ٻارن ۾ شاعريءَ جو هيءُ مجموعو ”ڌرتي تارا“ شوق سان پڙهيو ويندو.
+ڄام شورو پروفيسر سيد زوار حسين شاهه نقوي
+19 ذوالقعد 1429هه سيڪريٽري
+18- نومبر 2008ع سنڌي ادبي بورڊ
+تعارف
+اڄ ڪيڏي نه خوشي ٿي رهي آهي جو آءُ پنهنجي ادبي استاد محترم سائين نثار بزميءَ جي ڪيل ٻارن لاءِ ادبي پورهئي کي سهيڙي، سنڌي ادبي بورڊ طرفان ڇپائڻ ۾ ڪامياب ٿيو آهيان. بزمي صاحب جو اصل نالو قلندر بخش خان المعروف نثار بزمي ولد محمد حسن خان جوڻيجوآهي. بزمي صاحب جو جنم 13-جون 1924ع تي مرزاپورڳوٺ تعلقي ڳڙهي ياسين ۾ ٿيو هو. هي ڳوٺ الهداداڻي ريلوي اسٽيشن جي اتر طرف هڪ ميل جي فاصلي تي آهي، بزمي صاحب سنه 1938ع ۾ فائنل پاس ڪئي ۽ سنه 1942ع ۾ پرائمري ماستر ٿيو. سنه 1947ع کان 1954ع تائين روينيو کاتي ۾ تپيدار ٿي رهيو. سنه 1959ع ۾ شڪارپور جي سومرا خاندان مان شادي ڪئي، جنهن مان 6 پٽ آفتاب احمد، الطاف احمد، ارشاد احمد، اسرار احمد، احسان احمد، انتخاب احمد ۽ هڪ نياڻي به ٿي. پاڻ علم عروض جو وڏو ڄاڻو استاد الشعرا ۽ هڪ محبتي ماڻهو هو. بزمي صاحب مضمون، مقالا، ناٽڪ به لکيا. فلمن لاءِ گيت لکيا. سندن ڪيترائي گيت ۽ غزل ريڊيو ۽ ٽي. وي تي ڳايا وڃن ٿا ۽ ڪجھ نظم درسي ڪتابن ۾ پڙهيا وڃن ٿا. بزمي صاحب زندگيءَ جا ڪيترائي انمول ۽ قيمتي سال ادب کي ڏنا، سنڌ ڌرتيءَ ۽ سنڌ واسين کي پنهنجي شاعريءَ جو محور بڻايو. کيس مڃتا طور ايوارڊ، ميڊل ۽ انعام پڻ مليا. ادب ۽ ثقافت سان لڳاءُ ۽ عشق سبب لوڪل براڊڪاسٽنگ سکر جا پروڊيوسر ڊائريڪٽر۽ ڪمپيئر به رهيا، آفتاب پبليڪيشن، محمد بيوس يادگار ڪميٽي، نثاربزمي ادبي سنگت ۽ نثار بزمي لٽرري اڪيڊمي جو قيام به سندس ادبي ۽ سماجي حيثيت طور مڃتا جو ثبوت آهي. بزمي صاحب جا هن وقت تائين 13 ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن، جن ۾ ’جذبات نثار‘، ’رت جا ڳوڙها‘، ’جلترنگ‘، ’نازو نياز‘، ’روهڙي تعلقي جي جاگرافي‘، ’هڪ سسئي سو سور‘ ’اوکو پنڌ پهاڙ جو‘ ’سنڌڙي ائٽم بم‘ ’عشق نه پڇي ذات‘، ’وڄن جا وراڪا‘، ’ڏکن آءُ ڏڌي‘، ’ٻول نثار نزميءَ جا‘، ۽ سندن هيءُ ڪتاب ”ڌرتيءَ جا تارا“ جو ٻارڙن لاءِ نظم ۽ گيتن تي مشتمل آهي. انهن کان علاوه اڻ ڇپيل مواد ۾ ’زندگيءَ جو سفر‘، ’مسافر بزمي‘، ’اهي ڏينهن‘، ’ڪهاڻيون‘، ’ڊراما‘ ۽ ’خط‘ شامل آهن. سنڌي ٻوليءَ ۽ تاريخ جو هيءُ ستارو زندگيءَ جا 76 سال گهاري، هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. سندن آخري آرامگاهه مرزاپور شهر ۾ آهي.
+7 جولاءِ 2006ع غلام محمد غازي
+
+
+قادر تنهنجا ڪرم ڪروڙين
+قادر تنهنجا ڪرم ڪروڙين، ڪهڙا ڪهڙا ڳايان. گلڙن ۾ گلزارن ۾ تون، هيرن ۾ تون، هارن ۾ تون، ڪتين ۾ تون، تارن ۾ تون، ڪڪرن ڪارن ڪارن ۾ تون، سارنگ جي سينگارن ۾ تون، ساوڻ جي وسڪارن ۾ تون، گهيڙن ۾ تون، گهارن ۾ تون، شاخن ۾ تون، ڏارن ۾ تون، مرڪين ٿو مہ پارن ۾ تون، دلين ۾ دلدارن ۾ تون، الفت جي اظهارن ۾ تون، شاعر جي اشعارن ۾ تون، عزت جي اقرارن ۾ تون، ڪڻڪن جي لابارن ۾ تون، ساون ساون ٻارن ۾ تون، هرلن ۾ تون، نارن ۾ تون، رستن ۾ تون، چارن ۾ تون، دنيا جي ديدارن ۾ تون. قادر تنهنجا ڪرم ڪروڙين، ڪهڙا ڪهڙا ڳايان!
+****
+”ٻاراڻا ٻول“
+اوسيئڙو ۽ آس
+شهر ويو آهه بابو منهنجو،
+منهنجي لاءِ شئي آڻيندو.
+شهر ويوآهه بابو منهنجو.
+مائو، برفي، پيڙا ايندا،
+پاڻ اچي کارائيندا،
+شهر ويو آهه بابو منهنجو.
+آڻيندو رانديڪا مون لاءِ،
+خوشيءَ منجھان کيڏائيندو،
+شهر ويو آهه بابو منهنجو.
+رئندس جي مان بابو ايندو،
+پيار ڏيئي پرچائيندو،
+شهر ويو آهه بابو منهنجو.
+مٺڙو مٺڙو بابو منهنجو،
+رب ان کي جيئاريندو،
+شهر ويو آهه بابو منهنجو.
+ٽانگي وارا ٽيشن تي وڃ،
+گهوڙا اڄ هڻڪائيندو،
+شهر ويو آهه بابو منهنجو.
+”’گل ڦل‘ 2004ع“ ٻاراڻا ٻول
+ريل
+بابو صاحب! ٽڪيٽ ڏي مون کي، چڙهي ريل ۾ ”سکر“ وڃان مان. ڇڪ ڇڪ ڇڪ ڇڪ ريل ڪري ٿي، ان جي منهن ۾ آڳ ٻري ٿي. منزل تي ٿي هيءَ رسائي، دوريءَ کي ٿي ڪيئن گهٽائي؟ ڪونه وڃي ٿو وقت اجايو، تڪڙو تڪڙو ڇڏي پڄائي. لمبي لمبي هيڏي ساري، ڳوري ڳوري ڪاري ڪاري. ڪوڪ ڪري اطلاع ڏئي ٿي، ظاهر زينت ساڻ ٿئي ٿي. هڪڙا چاڙهي ۽ ٻيا لاهي، اڳتي اڳتي ڪاهيو ڪاهي.
+ريل ڏنو آهي سهنج اسان کي، ڪيڏو هو نه ته اهنج اسان کي. بابو صاحب! ٽڪيٽ ڏي مون کي، چڙهي ريل تي ”سکر“ وڃان مان.
+*****
+
+
+شڪارپور
+شڪارپور شهر آهه پيارو،
+عجيب ماڻهو هتان جا آهن.
+انهن جي رخ تي مسڪراهٽ،
+سدائين پيئي نچي ڪڏي ٿي،
+شڪارپور جو ”اچار“ وه وه،
+هتان جي ڪلفي به آهي نرالي،
+سڄي جهان ۾ ڪٿي نه هوندي،
+هتان جا ڀڳڙا به جڳ سڄي ۾،
+رکن ٿا ڪو مثال پنهنجو،
+شڪارپور جي مٺائي بيشڪ،
+ڪري ڇڏي ٿي بهار دل کي،
+شڪارپور شهر آهه پيارو،
+ماڻهو عجيب هتان جا آهن.
+چڱو ٿا کائين چڱو ٿا پهرن،
+وڏا ڪي شوقين ٿا سڏائين ٻڌن ٻڌائن،
+کڻي تنبورا ٿا راڳ ڳائن،
+ڏسي ڪو تن کي اچي اکين سان،
+ڇا ته محفلون رچائي ڄاڻن،
+هي شهر جنت آهه نمونو،
+شڪارپور شهر آهه پيارو.
+*******
+” ’گل ڦل‘ مارچ 2005ع“
+ڪڪڙون ڪون
+ڪڪڙ ڪري ٿو، ڪڪڙون ڪون،
+ٻيءَ معنيٰ ۾، ”تون ئي تون“.
+ڪڪڙ منهنجو آهه رنگ رنگيلو،
+ڪڏهن حليم ته ڪڏهن هٺيلو،
+ڪونه ڏٺو ڪو اهڙو مون،
+ڪڪڙ ڪري ٿو، ڪڪڙون ڪون.
+ڪڪڙ ٿو منهنجو، ميوا کائي،
+هيڏي هوڏي ڇو واجھائي،
+ڏي ٿو ٻانگن تي ٻانگون،
+ڪڪڙ ڪري ٿو، ڪڪڙون ڪون.
+ڪڪڙ جو نالو ڪوڏو آهي،
+پيار منجھان ٿو پرڙا ساهي،
+آءُ ته گڏجي رنگ ڏسون،
+ڪڪڙ ڪري ٿو ڪڪڙون ڪون.
+ڪڪڙ منهنجو آهه قربن وارو،
+وندرائي ٿو دل ويچارو،
+وڪڻان ”بزمي“ ڇو ڇاکون،
+ڪڪڙ ڪري ٿو، ڪڪڙون ڪون.
+***********
+مان گهوڙي جو سوار
+مان گهوڙي جو سوار ساٿي،
+مان گهوڙي جو سوار.
+هِڻ هِڻ هڻڪي گهوڙو منهنجو،
+نانءُ اٿس دلدار،
+مان گهوڙِي جو سوا��.
+رلي، گام، دوگام جو ماهر، ڀڄڻو واهه ڀلو آ،
+منهنجي گهوڙي جو دنيا ۾ آهي ناماچار،
+مان گهوڙِي جو سوار.
+سرخو سوڀارو آهه منهنجو، سڀڪوئي ٿو ڄاڻي،
+سونو سونو هن کي هاڻ پارائيندس هار،
+مان گهوڙي جو سوار.
+بابا هيءَ سوغات ڏني آهه هن کي مان ڀائيندس،
+سير ڪرائيندو هي مون کي، آهي ڪوهوشيار،
+مان گهوڙي جو سوار.
+گهوڙو منهنجو ساه سيباڻو، ڏيندس ڇو مان ڪنهن کي،
+هن جو مون سان منهنجو هن سان ”بزمي“ آهي پيار،
+مان گهوڙي جو سوار.
+***
+اکين جو تارڙو آهين
+وڻين ٿو مون کي ڀورن کان، تون توڙي ڪارڙو آهين، ڪرين ويساههُ جي ٻالڪ! ته ڏاڍو پيارڙو آهين.
+ٻڌي مان ٻولَ تنهنجا ٻاتڙا، خوش ٿو ٿيان ڏاڍو، وهئي ٿو کيرُ واڇن مان، اڃا تون ٻارڙو آهين.
+ڏسان ٿو جان تنهنجيءَ مان، نوان جولان ٿا نڪرن، تون هاڻي ئي ته جوڌو ۽، ڪوئي جھونجھارڙو آهين.
+مان تنهنجي مرڪ تان مٺڙا، وڃان قربان ٿي جيڪر، نه پاسي ٿيءُ تون مون کان، ڳچيءَ جو هارڙو آهين.
+ٻڌين جيڪا نصيحت ٿو، ڪرين ٿو تون عمل اُن تي، نه وسري ياد ٿي توکان، نه تون ويسارڙو آهين.
+الف – بي جو سبق توکي، سمورو ياد بيٺو آ، سڄي اسڪول جي ٻارن ۾، تون هوشيارڙو آهين.
+دعا توکي آهي ”بزميءَ“ جي، وڌائيندو خدا توکي، وڏي شل عمر ماڻيندين، اکين جو تارڙو آهين.
+” ’گل ڦل’ ڊسمبر 1991ع“
+ٻارن لاءِ دعا
+ننڍڙا ٻالڪ جڳ جڳ جيئين، ماهيا کير کلي شل پيئين، مرڪي تو ڏي ماءُ ڏسي ٿي، سانئڻ تنهنجي لاءِ سِڪي ٿي، سيني سان مان توکي لايان، توکي ميوا مان کارايان، بوڪ ۾ ڪهڙا لفظ لکيا ٿي؟ ڪهڙا ڪهڙا سبق سکيا ٿي؟ پڙهندين ڪڙهندين صاحب ٿيندين، ريشم ۽ پٽ تون پهريندين، تنهنجون مرڪون گلڙن جھڙيون، گلڙن جهڙيون، ڦلڙن جهڙيون، هوشوءَ جهڙا هول ڪندين شل، چوڌاري چؤٻول ڪندين شل، ٻولُ مٺا ڪي ٻول ته پيارا، ڌرتيءَ جا او روشن تارا، شال جواني ماڻي مٺڙا، ڄاڻ سموري ڄاڻين مٺڙا، ”بزميءَ“ جون ٿي ساڻ دعائون، ڪوسيون لڳندءِ ڪونه هوائون.
+****
+ٻارڙا
+قوم جو سرمايو آهن ٻارڙا
+ٻارڙن سان ئي ته ملندي سونهن آ سنسار کي،
+ٻارڙن سان ٻهڪندو آهي جهان
+ٻارڙا آهن امانت قوم جي
+اڄ جو ٻالڪ آ سڀاڻي جو ابو
+ٻارڙا جنهن گهر ۾ ناهن
+سو ته گهر زندان آ،
+ويران آ،
+سنسان آ،
+ٻارڙن سان ئي ته ملندي سونهن آ سنسار کي،
+هي سلن ساون جيان ڪچڙا ۽ نازڪ
+ٿا ٿين.
+ٻارڙا پنهنجي طبيعت کان نيارا ٿا لڳن،
+ٻاتڙيون ٻوليون ڪري ٿا روح ئي ٺاري ڇڏن
+ساري دنيا جو مدارآهي انهن ٻچڙن مٿان
+پروڏن جو فرض ڇا هي؟
+هي به ڪجھ سوچڻ کپي
+ٻار مُڇ جو وار آهي ڀائرو!
+جاڏي اُن کي لاڙبو ويندو لڙي،
+ائين نه ٿئي جو ٻار اوجهڙ راهه تي
+انسانيت وڪڻي ڇڏي،
+هيسيل چهرو کڻي گهمندو وتي،
+رلندو وتي
+قوم جو سرمايو آهن ٻارڙا
+ٻارڙن سان ئي ته ملندي سونهن آ سنسار کي.
+’گل ڦل‘ آگسٽ 1988ع
+نظم
+هي ٻار ڪنهن جو ٻار آ؟
+هٿ ۾ سڪل مانيءَ ڳڀو.
+تنهن تي مکين جا ميڙاڪا،
+ليڙون لٽا
+ميرا مٽي
+ڪارو ڪلوٽو ڪوجھڙو
+ٽنڊو منڊو لاچار آ،
+هي ٻار ڪنهن جو ٻار آ؟
+خارش زده هي ٻارڙو
+سينو سڪل
+سايون اکيون
+ڪامڻ وتيون
+اڻڀو بدن
+ڪنگيءَ وتل
+بيمار آ
+هي ٻار ڪنهن جو ٻار آ؟
+ورندي ڏيو ڪا ڇو نٿا -؟
+هي ٻار ڪنهن جو ٻار آ؟
+*****
+”وڄن جا وراڪا“
+ڌرتي
+جنهن ڌرتيءَ مون کي پاليو آ، جنهن ڌرتيءَ مون کي جاليو آ، جنهن منهنجو ساهه سنڀاليو آ، تنهن ڌرتيءَ کي مان ڪيئن ڇڏيان؟ هن کان ته ٻڏي مان ڇو نه مران.
+هيءَ ڌرتي ناهي جنت آ، هي ڌرتي رب جي رحمت آ، هيءَ ڌرتي منهنجي سنڌڙي آ، هيءَ سنڌڙي منهنجي جندڙي آ، هيءَ ڌرتي سهڻي سائي آ، هيءَ جھونجھار جاڳائي آ، هيءَ ڌرتي منهنجي مادر آ، هي ڌرتي منهنجي چادر آ، هن ڌرتيءَ کي مان ڪيئن ڇڏيان؟ هن کان ته ٻڏي مان ڇو نه مران.
+هيءَ ڌرتي آهه ڀٽائيءَ جي، هيءَ ڌرتي ساجن سوائيءَ جي، هيءَ ڌرتي درازن واري جي، هي ڌرتي مست قلندر جي. هن ڌرتيءَ تي ٿا رنگ رچن، هن ڌرتيءَ تي ٿا ميڙ مچن، هن ڌرتيءَ تي ٿا انب پچن، هن ڌرتيءَ تي ٿا مور نچن، هن ڌرتيءَ کي مان ڪيئن ڇڏيان؟ هن کان ته ٻڏي مان ڇو نه مران.
+هن ڌرتيءَ تي ٿا ڪانگ لون، هن ڌرتيءَ تي ٿا نيڻ ٺرن، هن ڌرتيءَ تي ٿا ڄام ڄمن، هيءَ ڌرتي ساري سوني آ، شربت کان مٺو هت پاڻي آ، هت سڀ سان مولا ساڻي آ، هيءَ ڌرتي آهي دودن جي، هيءَ ڌرتي آهي جوڌن جي، هيءَ ڌرتي آ مرد مٿيرن جي، هيءَ ڌرتي آ شهزورن جي، هن ڌرتيءَ کي مان ڪيئن ڇڏيان؟ هن کان ته ٻڏي مان ڇو نه مران.
+****
+ماهوار ’ڪوٽو موٽو‘
+شهدادڪوٽ مارچ 2000ع
+ٻارن لاءِ
+ٻارڙا ڌرتي جا تارا ٿا لڳن، اکين کي ڏاڍا پيارا ٿا لڳن، ٻارڙا معصومڙا البيلڙا، نور جا نرمل نظارا ٿا لڳن، ٻارڙا آهن گلن جا هارڙا، موج من کي ڏيڻ وارا ٿا لڳن، ٻارڙا مائُن جا آهن آسرا، ننڍپڻ ۾ ئي سهارا ٿا لڳن، هونئن ته آهن ظاهري هي پتڪڙا، سورهين وانگر سگهارا ٿا لڳن، جوڙا جوڙا ٿي پڙهڻ لئه ٿا وڃن، ڄڻ ته سنڌوءَ جا ڪنارا ٿا لڳن، غم جي ويجهو ڪونه ٿا ”بزمي“ وڃن، خوشين ۾ هي کلڻ هارا ٿا لڳن. شل ٿين دودا ۽ دولهه ديسن جا، هاڻي ئي اهڙا اشارا ٿا لڳن.
+****
+”سلسلي وار علم پبليڪيشن مرزاپور مئي جون 2003ع“
+چوڙيون
+آءُ سهيلي! چوڙيون پايون، چوڙين وارو هوڪا ٿو ڏي، آءُ سهيلي! چوڙيون پايون.
+سونهن وڌائن ٿيون هي چوڙيون، رنگ رچائن ٿيون هي چوڙيون، چوڙيون پائي سونهن وڌايون، آءُ سهيلي! چوڙيون پايون.
+ڳاڙهيون، نيليون، پيليون چوڙيون، آهن رنگ رنگيليون چوڙيون، مون کي وڻنديون آهن سايون، آءُ سهيلي! چوڙيون پايون.
+خانل پاتيون، جانل پاتيون، ڪرمان پاتيون جادل پاتيون، ٻيون به اچن ٿيون ڀڄنديون مايون، آءُ سهيلي! چوڙيون پايون. ٻانهن لڏڻ سان ڇم ڇم ڇمڪن، ٽانڊاڻيون ٿي رات جو چمڪن، ڇا لئه پنهنجو ساهه، سڪايون، آءُ سهيلي! چوڙيون پايون. ***
+’گل ڦل‘ مارچ 2003ع
+جواني شال ماڻين
+گلن جو ٽوڪرو آهين،
+تون ننڍڙو ڇوڪرو آهين.
+ابي جي آس تون آهين،
+امڙ جي باس تون آهين.
+ٿي جرڪئي جيءَ ۾ جوتي،
+لڳين ٿو ڄڻ ته ڪو موتي.
+نه تنهنجو وار ونگو ٿيندو،
+خدا توکي پناهه ڏيندو.
+وڏو ٿي پهلوان ٿيندين،
+تون سنڌ جو پاسبان ٿيندين.
+ڪندين نيڪيءَ سان نانءُ پيدا،
+ڪندين ٿڌڙو ڪو ٿانءُ پيدا.
+وطن جو واهرو ٿيندين،
+جواني شال ماڻيندين.
+پڙهڻ اسڪول ڏي ويندين،
+پڙهي افسر تون ٿي ويندين.
+دعا ”بزميءَ“ جي توکي آ،
+نه لڳندءِ واءُ ڪوسي ڪا.
+” ’گل ڦل‘ اپريل مئي 1998ع“
+ڇيلي
+ڇيلي منهنجي نچڻي ڪڏڻي،
+سندر سندر سهڻي سهڻي.
+لاڏ ڪوڏ مان ٺينگ ڏئي ٿي،
+سرهائيءَ جو سبق ٿئي ٿي.
+ڇيلي منهنجي برڙي آهي،
+هرهڪ ٻار ٿو هن کي چاهي.
+ٻي، ٻي آهي ٻولي هن جي،
+ٻولي آهي لولي هن جي.
+ساهه ۾ آهي سمائڻ جهڙي،
+سيني سان آ لائڻ جهڙي.
+سون ۾ تورڻ جهڙي ڇيلي،
+اهڙي مون نه ڏٺي البيلي.
+هن جو نالو آهي مومل،
+کير پياري وير ڪندي شل.
+نيٺ ته اڳتي ٻڪري ٿيندي،
+رنگ برنگي ڦرڙا ڏيندي،
+ڇيلي منهنجي راڻي آهي،
+منهنجي ڄڻ ته ڪهاڻي آهي.
+بابا مون لئه آندي آهي،
+لک به ملن ته به ڏيڻي ناهي.
+”’گل ڦل‘ سيپٽمبر / آڪٽوبر 1997ع“
+سونا هار
+هيڏي اچ اي ننڍڙا ٻار،
+توکي پايان سونا هار.
+آس ابي جي تو ۾ آهي،
+توکان وڌ ٻيو هن کي ڇاهي،
+امڙ جي اکڙين جا ٺارَ.
+ٻاجھارا تون ٻول ٿو ٻ��لين،
+خوشين جا تون در ٿو کولين،
+وڃ اسڪول ڪري سينگار.
+هونءَ ته آهين ابهم ٻالڪ،
+ٻهڳڻ ٿيندين ڪهڙو آ شڪ،
+پڌرا آهن اهڙا پار.
+قسمت تنهنجي چمڪي پوندي،
+نچندي ڪڏندي توڏي ورندي،
+تنهنجي لهندي سڪ سان سار.
+” ’گل ڦل‘ جون/ جولاءِ 1994ع“
+
+
+سهڻي ڳالهه
+عينَ، لامَ، مِيمَ سان دل لڳايو ٻارو،
+قاف، لام، ميم، کي پيا وهايو ٻارو.
+پي، يي، الف، ري پاڻ ۾ گڏجي ڪريو،
+نون، في، ري، تي کي جلايو ٻارو.
+جيم، هي، لام کي باهه ڏيئي ساڙيو،
+ميم، الف، نون ڏئي مان پايو ٻارو.
+ميم، الف ۽ سين چي واه واه،
+خي، دال، الف کي ويهي ڳايو ٻارو،
+هي، ميم، دل، ري، دال، يي چڱي آهي،
+عين، ري، واءُ، ري کي مٽايو ٻارو.
+ڪاف، واؤ، ڙي، ڪنو لفظ آهي ٻارو،
+نون، يي، ڪاف، يي کي ڪمايو ٻارو.
+چي، واءُ، ري، يي جي چڱي عادت نه آ،
+پاڻ کي هن ڏوهه کان پيا بچايو ٻارو.
+الف، دال، بي، هجي، بي ادب، کي ڇا ڪبو،
+ميم، حي، بي، تي کي وڌايو ٻارو.
+الف، سين، تي، الف، دال جي عزت ڪريو،
+ڪاف، تي، الف بي پڙهي پرايو ٻارو،
+”بي، زي، ميم، يي“ ڳالهه ٿو سهڻي ڪري،
+ڳالهه اهڙيءَ کي سدا پيا هنڊايو ٻارو.
+****
+”’گل ڦل‘ نومبر 1991ع“
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو،
+دل جو گهر سهڻو سجايو ٻارڙو.
+علم آهي اک ٽين انسان جي،
+علم سان ملي ٿو مان جي،
+علم رحمت آهي ڪا رحمان جي.
+علم جي دولت ڪمايو ٻارڙو،
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو.
+علم انسان کي عزت ٿو ڏئي،
+دين جي دلين کي دولت ٿو ڏئي،
+تن بدن کي ڏاڍي طاقت ٿو ڏئي.
+علم سان ڪو عشق لايو ٻارڙو،
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو.
+علم ريءَ انسان ڄڻ حيوان آ،
+علم سان دل ۾ ايندو ايمان آ،
+حا حديثن ۾ ڏسو فرمان آ.
+جھل کي مورئون مٽايو ٻارڙو،
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو.
+علم آهي روشنائي راهه جي،
+علم سختي ٿو گهٽائي ساهه جي،
+علم سان ٿي ڄاڻ ٿي الله جي.
+هوش ڪو پنهنجو هلايو ٻارڙو،
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو.
+علم کي حاصل ڪرڻ هڪ فرض آ،
+جھل بڇڙو ۽ برو هڪ مرض آ،
+ڀاءُ ”بزمي“ جو اوهان کي عرض آ.
+پنهنجي قسمت کي بنايو ٻارڙو،
+علم جا ڏيئا جلايو ٻارڙو.
+******
+”’گل ڦل‘ سيپٽمبر 1991ع“
+ٻولي
+سنڌي آهي سياڻي ٻولي، مٺڙي هيءَ اباڻي ٻولي.
+ماءُ ڏني آ جنهن ۾ لولي، راڻين جي سا راڻي لولي.
+ڳالهائڻ سان گل ٿا ڇڙڪن، منهنجي گلڙن هاڻي ٻولي.
+ڪيئن وساريندو ڪو اهڙو، پنهن جي ساهه سيباڻي ٻولي. جنهن کي گهوٽ ڀٽائيءَ پاليو، سچل وت ساماڻي ٻولي.
+دنيا جي گولي تي آهي، شان ڀري شاهاڻي ٻولي.
+چنڊ جيان چمڪي ٿي ”بزمي“ ڏيهن ۾ ڏاڏاڻي ٻولي.
+”’گل ڦل‘ آگسٽ 1991ع“
+چڱو ٻار
+لکڻ ۽ پڙهڻ سان وڏو شوق آهي،
+تڏهن هر ڪو استاد مون کي ٿو چاهي،
+مان اسڪول جو ڄڻ ته سينگار آهيان،
+چڱو ٻار آهيان.
+امڙ ۽ ابي جو چئي وان آهيان،
+انهن جو ڳائيندو مان احسان آهيان،
+مان تن جي ڳچيءَ جو سونو هار آهيان،
+چڱو ٻار آهيان.
+اُٿي صبح جو ڳُڻ خدا جا ٿو ڳايان،
+ڪڍي سينڌ، سرمو اکين ۾ ٿو پايان،
+صفائيءَ ۾ سڀني کان نروار آهيان،
+چڱو ٻار آهيان.
+مان ڪسرت جو ڪوڏيو مان جانٺو مان جوڌو،
+وڏو ٿي پو ٿيندس مان هوشو يا دودو،
+مان ”بزمي“ وطن سان وفادار آهيان،
+چڱو ٻار آهيان.
+****
+”’گل ڦل‘ جولاءِ 1991ع“
+ٻارڙن جي ڳالهه
+هڪ ”دلاور“ ٻيو ”بهادر“ ٽيون وري ”مهراڻ خان“،
+هنن ٽن جي دوستيءَ ۾ ڪونه هو ڪنهن کي گمان.
+پڙهندا گڏ هئا، رهندا گڏ هئا، کلندا ڪڏندا گڏ هئا،
+ياد ڪري پنهنجا سبق هي پوءِ اٿندا گڏ هئا.
+سلڇڻا توڙي سدورا هي هئا معصوم ٻار،
+هڪ ٻئي کان ڪونه ٿيندا هئا گهڙي هڪڙي به ڌار.
+ڪنن ٻارن وانگي گهٽين ۾ نه هي ر��ندا هئا،
+رات جو ڀي شوق پنهنجي ۾ ويهي پڙهندا هئا.
+ڪنهن چين ٻارو! اها تڪليف پيا ڇو ٿا ڪريو،
+ڇو نه پنهنجن پيئرن جي مدد ويهي ڪا ڪريو.
+ڇوڪرن مان وڏيري ورندي ڏني همراهه کي،
+چاچا سائين! ڇو وڃائين ٿو اسان جي چاهه کي.
+ڪر دعا، ڪي علم جون جھوليون ڀريون عالم ٿيون،
+ڪجھ پرائي قوم پنهنجيءَ کي ڪوئي آڌار ڏيون.
+علم جي دولت نه جنهن کي سو وري ڪهڙو بشر،
+ڄڻ وڃائي ويٺو پنهن جي زندگيءَ جو هر پهر.
+پڙهڻ پرجھڻ جھڙي ڪانهي ڳالھ ٻي سوچي ته ڏس،
+علم سان ئي روشنائي جڳ ۾ ٿي سوچي ته ڏس.
+ٻارڙن جي ڳالهه چاچي ربنواز سوچي وتي،
+پنهن جي ٻارن جي به ٽولي هن اُتي ڪوٺي وتي.
+اڄ کانپو هي ٻارڙا منهن جا به گڏجو پاڻ سان،
+مان ته غافل هوس ههڙي روشني جي راهه کان.
+پو ويا اسڪول ڏي سڀ مرڪندا هي ٻارڙا،
+آسمان جا تارڙا ۽ گلن جا ڄڻ هارڙا.
+*********
+ڳالهه ٻڌايان
+آءُ ته ٻالڪ! ڳالهه ٻڌايان توکي،
+پنهنجي ديس جي،
+ديس اسان جو سنڌڙي آهي،
+جنهن ۾ وهندو سنڌو آهي،
+لهرون لهرون ڇوليون ڇوليون،
+چيهن ۽ طوطن جون ٻوليون
+ڪانون ۽ ڪٻرين جون ٽوليون
+ساوا ساوا گلشن گلشن
+ڌرتي سوني روپو پاڻي
+ان جا داڻا ماڻڪ موتي
+مٺڙا ماڻهو مٺڙيون ڳالهيون
+سهڻيون اکڙيون پير پَڌمڙا
+ڳل ۾ ڳاڙها پٽ جا ڳانا
+اجرڪ ٽوپي، لوڏ لکاڻي
+جاڏي تاڏي خير خبرون
+شاهه سچل ۽ مست قلندر
+ناد وڄن ٿا نينهن نچي ٿو
+پانڌيئڙا ٿا پنڌ پڇائن
+جوڌا جنگ جوان سگھارا
+ڳاڙها ڳڀروجذبن وارا
+ٻار به گلڙن ڦلڙن جھڙا
+سيني سڀ لائڻ جهڙا
+ڇا ڇا منهنجيءَ سنڌ ۾ ناهي،
+سڀ ڪجھ آهي،
+آءُ ته ٻالڪ ڳالهه ٻڌايان توکي
+پنهنجي ديس جي.
+******
+” ’گل ڦل‘ جون 1991ع“
+ڀڃ پرولي
+هڪڙي ناهيان
+لشڪر آهي.
+لشڪرجي لئه هڪ گهر آهي،
+ظاهر ۾ ننڍڙي آهيان
+مصريءَ جي ڄڻ ڳنڍڙي آهيان
+منهنجي محنت ڳائڻ جهڙي
+منهنجي ملڪيت کائڻ جهڙي
+هرڪوکائي
+هرڪو ڳائي.
+مان ڇا آهيان ڪير ٻڌائي؟
+(ماکيءَ جي مک)
+(2) هر گهر ۾ هوندو آهيان.
+صاف صفائي ڳڻ آ منهنجو
+منهنجي خدمت گهر ٻهڪائي،
+۽ ڌرتيءَکي ٿي چمڪائي
+مان نه هجان ها
+گند هجي ها
+ماڻهوءَ جو ڇا مان هجي ها
+تڏهن ته مون کي ويٺو بنائي
+مان ڇا آهيان ڪير ٻڌائي؟
+(ٻهارو)
+(3) منهنجي ياري مان وڌائي،
+مان وڌائي شان وڌائي،
+غم ۾ ساٿي مان ئي آهيان
+ڪنهن کي مان دک ڏيندو ناهيان
+منهنجا دشمن
+جاهل جاهل
+جاڻي تاڻي هوندو آهيان،
+ماڻهن جو مان رتبو آهيان
+چشمن تي ٿو
+هرڪوچائي
+مان ڇا آهيان ڪير ٻڌائي؟
+(ڪتاب)
+(4) غافل کي هوشيار ڪريان ٿو،
+سڀ سان ويٺو ڳالهيان ٿو
+ماڻهن کي احساس ڏيان ٿو
+عمر جوکاپو
+مون وٽ آهي.
+وقت جو ماپو مون وٽ آهي،
+سڀ جو خدمت گار مان آهيان
+گهر جو ڄڻ سينگار مان آهيان
+ڀت سان رکيو آهيان لائي
+مان ڇا آهيان ڪير ٻڌائي؟
+(گهڙيال)
+
+
+سدا جيئي
+پنهنجي ڌرتي، پنهنجو شان،
+جيئي منهنجو پاڪستان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+پاڪ وطن آ جنت جھڙو،
+ڏيهه نه هوندو ڪوئي اهڙو،
+منهنجو آهي هي اعلان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+کوٽ نه کائڻ پيئڻ جي آ،
+جھوري سڀ کي جيئڻ جي آ،
+مانُ لهي ٿو هت مهمان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+سائي سهڻي ڌرتي منهنجي،
+پرور کي آ پرتي منهنجي،
+ڳايان ويٺو ٿو احسان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+چاليهه سال حياتي ماڻي،
+پنهنجن پيرن تي آ هاڻي،
+پورو ٿي ويو هر ارمان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+هر دل ۾ هت پيار پلي ٿو،
+چاهت جو واپار هلي ٿو،
+ڪنهن کي ناهي ڪو نقصان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+چئن گلن جو گل دستو آ،
+سهڻو سائو سر بستو آ،
+”بزميءَ“ جو آ من مستان،
+سدا جيئي پاڪستان.
+*********
+چاچي ڀائيٽي جي ڳالهه ٻولهه
+اسين آهيون ٻالڪ
+ته ڇا ٿي پيو
+وڏا ٿي اسان ڪي
+وڏا ڪم ڪنداسين.
+اسان پنهنجي تاريخ
+چانديءَ جي ورقن تي
+لعلن جواهرن جي لفظن سان
+ٺاهي لکي
+پوءِ پونين کي
+تحفي ۾ ڏيئي ڇڏينداسين
+چاچا دلاور!
+اسين آهيون ٻالڪ
+وڏا ٿي اسان دودا دولهه
+ٿينداسين
+سپاهي ٿي
+وطن جا سپاهي ٿي
+پنهنجي وطن جي حفاظت ڪنداسين
+اسان پنهنجي ڌرتيءَ کي کيڙي
+پو خوشحال ٿينداسين
+دولت ۽ عزت کي ميڙي
+مالا مال ٿي
+رب جا احسان ڳائي
+پيا مرڪنداسين
+او چاچا دلاور!
+رڳو تون دعا ڪر،
+رڳو تون دعا ڪر.
+******
+”’گل ڦل‘ جون 1989ع“
+اعلان
+اسلام جو هر جاءِ تي اعلان ڪنداسين،
+هن راه ۾ سر ساهه کي قربان ڪنداسين.
+شهزور ۽ شهباز اسين اڳ ۾ آهيون،
+آئي جو مٿان مهل ته ميدان ڪنداسين.
+الله جي رحمت جو سهارو آ اسان کي،
+دردن جو اسين پاڻ ئي درمان ڪنداسين.
+هن ديس جي ڌرتيءَ سان محبت آ اسان کي،
+مرنداسين مگر ان جو مٿي مان ڪنداسين.
+عظمت آ محمد جي غلامن جي نرالي،
+ڪافر کي سبق ڏيئي مسلمان ڪنداسين.
+ناموس وطن لاءِ اسين ڇا نه ڪنداسين،
+حرفت سان حريفن کي حيران ڪنداسين.
+مشڪل يا مصيبت کان اسين ڪونه ڊڄون ٿا،
+مشڪل کي اسين عزم سان آسان ڪنداسين،
+محنت سان ملي مان ٿو انسان کي ”بزمي“،
+همت سان اسين بر کي بستان ڪنداسين.
+”’گل ڦل‘ جنوري 1986“
+ٻه رنگ
+پيءُ ڪنهن کي ٿا ڄمن جھونجهار پٽ،
+ڪنهن ويچاري جا وري بيڪار پٽ،
+پنهنجي پنهنجي ڀاڳ جي هيءَ ڳالهه آ،
+ڪي ٿين زردار پٽ ۽ ڪي ٿين نادار پٽ.
+هڪڙا پٽ روشن رکن ٿا خاندان،
+ڪي وري بڇڙا، برا، بدڪار پٽ،
+پيءُ جون ٻنيون کپائي جي ڇڏن،
+لعنتن جا سي ٿين حقدار پٽ.
+جيڪي رستن تي رلي پنندا وتن،
+شل نه ڪنهن جا هي هجن پينار پٽ،
+پٽ اُهي جي پيءُ جي فرمان ۾،
+ڪهڙا پٽ جيڪي هجن مردار پٽ،
+بدفضيلت، بي ادب ڪهڙا ٻچا،
+شل ڄمن ڪي هار مڻيادار پٽ،
+صاف دل، صالح، سدورا شل ڄمن،
+اهڙا شل جيئندا وتن سردار پٽ،
+عاق ناما جي لکائن پيءُ کي،
+ٿين پيا ”بزمي“ سي بد ڪردار پٽ.
+****
+” ’گل ڦل‘ اپريل 1986ع“
+ٻارن ۾ آ ساهه
+منهنجو ٻارن ۾ آ ساهه پيل،
+مان گيت انهن لئه ڇو نه لکان.
+هي ٻار گلن جا هار اٿئي،
+اي دوست! اهي سينگار اٿئي،
+هي ننڍڙا نه پر جهونجهار اٿئي،
+منهنجي ڪوڙيءَ جا هي وار اٿئي،
+مان ڇو نه انهن تان صدقي وڃان،
+مان گيت انهن لئه ڇو نه لکان.
+پنهنجي ملڪ جو مانُ وڌائيندا،
+ويهي پاڻ ۾ قرب ڪمائيندا،
+پنهنجي ٻيڙي ڪناري لڳائيندا،
+پنهنجي چاهت کي چمڪائيندا،
+اهڙي آس ڀلا مان ڇو نه رکان،
+مان گيت انهن لئه ڇو نه لکان.
+پنهنجي قوم جي خدمت ڇو نه ڪندا،
+پنهنجي ظاهر عظمت ڇو نه ڪندا،
+پنهنجي روشن قسمت ڇو نه ڪندا،
+اهڙي حاصل رحمت ڇو نه ڪندا،
+تن کي هر هر ٿو مان دعائون ڏيان،
+مان گيت انهن لئه ڇو نه لکان.
+پڙهي علم ڏياٽيون ٻاريندا،
+پنهنجن بابن جي دل ٺاريندا،
+بڻجي گهوٽ وطن ۾ گهاريندا،
+پنهنجيءَ سنڌڙيءَ کي پيا سنواريندا.
+تن کي سورهيه ”بزمي“ ڇو نه چوان،
+مان گيت انهن لئه ڇو نه لکان.
+*******
+” ’گل ڦل‘ جولاءِ 1995ع“
+
+
+ٻول
+ٻِت ٻِت تنهنجا ٻول ٻارڙا، ٻِت ٻِت تنهنجا ٻول.
+البيلايون جڏهن ڪرين ٿو، نيڻن ۾ ڄڻ نور ڀرين ٿو، رڳ رڳ تنهنجيءَ ۾ ڪي آهن! راڻا رنگ رتول.
+ٻِت ٻِت تنهنجا ٻول.
+وڏ ڀرڙو تون ٿيندو ويندين، کوڙ خوشيون تون ڏيندو ويندين، او نرمل! او نانڪ نينگر! عجب جهڙا انمول
+ٻِت ٻِت تنهنجا ٻول.
+”بزميءَ“ جي اکڙين جا تارا، راڄ ڪندين شل راڄ دلارا، کائيندين اوٻاريندين شل، مٺڙا مٺڙا ٽول
+ٻِت ٻِت تنهنجا ٻول.
+******
+” ’گل ڦل‘ آڪٽوبر 1995ع“
+مالڪ
+مون ۾ عيب اپار، مالڪ!
+پنهنجي مهر ڪندين شل.
+در تنهنج�� تي سوالي آهيان،
+سائل جي لهر سار، مالڪ!
+پنهنجي مهر ڪندين شل.
+تون ريءَ آهي واهه نه ڪائي،
+خالق خلقڻهار مالڪ!
+پنهنجي مهر ڪندين شل.
+جهڙو تهڙو تنهنجو آهيان،
+ڪر نه ڏکيو ڏاتار! مالڪ!
+پنهنجي مهر ڪندين شل.
+شاعر تنهنجي شوق ۾ ويهي،
+ٺاهي ٿو اشعار مالڪ!
+پنهنجي مهر ڪندين شل.
+”بزميءَ“ جهڙا ڪاڏي ويندا،
+پرتا ٿي پينار مالڪ!
+پنهنجي مهر ڪندين شل.
+*****
+”’گل ڦل‘ نومبر 1995ع“
+او سنڌڙي
+روح کي راحت رسائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي،
+ڀال پنهنجا تون ڀلائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+تنهنجي بستان مان طوطن جون تنوارون ٿيون اچن،
+پاڻ کي ڪيڏو سجائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+تون پراون کي به پنهنجو پيار ٿي ويٺي ڏئين،
+ونڊ سڀ ڪنهن ۾ ورهائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+تون نياڻي جا ڄڻين ٿي سا ٿئي ٿي مارئي،
+ڄڻ ته سونا تاج پائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+ڳٽڪرون ڳيرن جون تو ۾، سهرا بلبل ٿي چوي،
+رنگ ڪيئي تون رچائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+ڌَنَ ڀري آ تنهنجي ڌرتي، بک اسان ناهي ڏٺي،
+سک تون سانگين کي وٺائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+ٿورڙيءَ ئي ڳالهه تي جيڪو وڃي تو کان رُسي،
+سڏ ڪري اُن کي ورائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+هارين جون هونگرون ٻڌ ڪيئن ٿا ”وايون“ چون،
+پوک جي لوري لڳائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+مون ڏٺو ڏک ڪونه آهي، وقت ٿو کلندي لنگهي،
+مونجھ ”بزميءَ“ جي مٽائين ٿي، او منهنجي سنڌڙي.
+*******
+” ’گل ڦل‘ فيبروري 1985ع“
+او جيءُ سنڌي
+مان پاڻ سنڌي
+منهنجي ماءُ سنڌي
+منهنجو پيءُ سنڌي
+مان سنڌ ۾ ڄائو نپنو هان
+جا لولي مٺڙيءَ ماءُ ڏني
+تنهن جي لوليءَ مون کي لعل ڪيو.
+خوشحال ڪيو
+ان لوليءَ مون کي سنڌ ڏني
+ان لوليءَ مون کي جند ڏني
+منهنجو ساهه سنڌي
+منهنجو چاهه سنڌي
+مان سنڌ جو پاڻي پيئان ٿو
+۽
+جنت ۾ ڄڻ جيئان ٿو
+منهنجو شان سنڌي
+منهنجو مان سنڌي
+منهنجو ٻول سنڌي
+منهنجو ٽول سنڌي
+دل هول سنڌي
+ٻڌ ڍول سنڌي
+منهنجي ٽور سنڌي.
+منهنجي اور سنڌي،
+منهنجو نانءُ سنڌي،
+مان پاڻ سنڌي
+منهنجي ماءُ سنڌي
+منهنجو پيءُ سنڌي
+سڏ ڪر ته چوان
+او جيءُ سنڌي
+او جيءُ سنڌي.
+****
+” ’گل ڦل‘ جون 1985ع“
+پکيئڙن جي پڪنڪ
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي،
+ڏسڻ ۾ هي محفل مزيدار آئي.
+”ٻٻيهن“ ٻهاري اڱڻ کي اجاريو،
+”پپيهن“ ته هر چيز کي پئي سنواريو،
+”ڇتونئڙن“ پئي ”وائي“ ڀٽائيءَ جي ڳائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+اڇا ”ڪانگ“ ۽ ”قاز“ لڏندي پئي آيا،
+وطن جا ”وَهين“ ڏاڍا نعرا لڳايا،
+وڏي موج ”تترن“ تنواري مچائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+مٺا لولا آيا کڻي ”ڪانگ“ ڪارا،
+کڻي آيا انبن انگورن جا کارا،
+ملائي پئي ”مرغن“ مزي سان ورهائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+جهمر پاتي ”جھرڪين“ ۽ ”ڳيرن“ پئي ڳايو،
+پڪو راڳ ڪو بلبلين پئي ٻڌايو،
+ڪراڙي ”ڪبوتر“ پئي ڍولڪ وڄائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+پٽي چهنب ”چيهن“ ته چهڪار ٿي ويا،
+”ٻگهن“ ٻول ٻوليا ته ڳٽڪار ٿي ويا،
+”ڪٻر“ پاپ ميوزڪ تي ٻولي ٻڌائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+مڙي سڀني ڦوٽو پوءِ ڪڍايو،
+نظر ”مور“ سڀني جي وچ ۾ ٿي آيو،
+رکيل اُنجي اڳيان هئي هڪ ٽپائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+کلي کائي هرڪو پکي ويو اڏامي،
+چئي هو جمالو ڏنائون سلامي،
+محبت ۾ ”بزمي“ آ ڪيڏي مٺائي،
+سنڌوءَ ڀر تي پڪنڪ پکيئڙن ملهائي.
+*****
+” ’گل ڦل‘ جولاءِ 1985ع“
+وطن جا ڏس
+عجب جھڙا مٺا ماڻهو،
+نه اهڙا ڪنهن ڏٺا ماڻهو،
+ڪڍن ڀاڪر مان جيڪي مس
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+ٿڌيون ڇائون نمن ��ا وڻ،
+ڌنارن جا چرن ٿا ڌڻ،
+چٽا چارا، گسارا گس،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+جتي هڻ هڻ ۽ هاڄارا،
+جتي سورهيه ۽ سوڀارا،
+جوانن کي ملن ٿا جس،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+سنهري سنگ جت سٽجن،
+بکايل پيٽ جت ڀرجن،
+ڪٿي آهي نه ڪا هٿ کس،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+جڏهن پويون اَسُرُ ٿيندو،
+ته هَرَ هر ڪوئي جوڙيندو،
+ڪڪڙ لائيندا پنهنجا دَسَ،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+ترن مهراڻ ۾ ٻيڙيون،
+مڙي ڪن سير ساهيڙيون،
+وٺن ڪا چاهه واري چَسَ،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+وٺي سرهاڻ ڪن ساريون،
+اُٿي دليون ميون ماريون،
+جيئڻ جي لاءِ ڪن پو وَسَ،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+پپيها ويٺا پي پي ڪن،
+چتون چيها جتي چهڪن،
+ڳچين ۾ پائي ”بزمي“ هَسَ،
+اهي منهنجي وطن جا ڏَسَ.
+*****
+”گل ڦل‘ نومبر 1985ع“
+ٻار گلن جا هار
+انهن جي ڪهڙيِ ڳالهه ڪجي.
+مٺڙي مٺڙي ٻولي ٻولي،
+ڇڏن خوشيءَ جا در ٿا کولي،
+غم جا تن جي چهرن تي ڪي، ڪونه رهن آثار،
+ٻار گلن جا هار.
+جڳ جي جوت وڌائن ٿا هي،
+گهرکي بهشت بنائن ٿا هي،
+تن کي ڇو نه ڏسي ڪو پنهنجا دور ڪريون آزار،
+ٻار گلن جا هار.
+ننڍڙا آهن وڏڙا ٿيندا،
+بابن کي سک ڏاڍو ڏيندا،
+کڻندا پنهنجن ڪلهن تي دنيا جا سارا بار.
+ٻار گلن جا هار.
+من جا سچا صاف سدائين،
+ننهن کان ”بزمي“ چوٽيءَ تائين،
+ڪهڙي تن کي ڄاڻ ته ٿيندا آهن ڇا تڪرار،
+ٻار گلن جا هار.
+*****
+”’گل ڦل‘ ڊسمبر 1985ع“
+
+
+اچو اي ساٿيو
+اچو اي ساٿيو!
+ڳايون وطن جا ڳيچ سانوڻ ۾
+گلن سرهاڻ ڦيرائي دليون سرهيون ڪيون آهن.
+ٺري اکيون پيون آهن.
+رنگيلا پر ڪڍي پوپٽ گلن تي ڏين ٿا ڦيرا،
+ته
+ٻهڪڻ ٿو لڳي
+هي ديس مارن جو،
+سنگهارن جو،
+پنهوارن جو،
+ڌنارن جو،
+پٽن پوشاڪ پهري آ،
+سائي سائي
+ڏسون ٿا ڏينهن سُرميلا
+وسن ٿا وڏ ڦڙا هن پاڪ ڌرتيءَ تي،
+ٿڌو ٿر ٿي پوي ٿو منهنجي مارن جو
+هڻي چهبڪ ٿي بجلي بادلن کي جي ته
+روئن ٿا.
+۽
+ڪڙڪن ٿا
+چمن ۾ ٿا چتون چهڪن
+ڪري ٿي ”ڀيروين“ بلبل
+قصيدا ٿي پڙهي ڪوئل
+۽
+چيها چهنب کولي ٿا عجب ڪن لاتيون ”بزمي“
+اچ اي ساٿيو
+ڳايون وطن جا ڳيچ سانوڻ ۾
+******
+” ’گل ڦل‘ آگسٽ1985ع“
+لولي
+سمهي پؤ تون پٽڙا! ته لولي ڏيانءِ،
+جگر جا ٽڪر گهورجي مان وڃانءِ.
+کلين ٿو ته منهنجي ٿي قسمت کلي،
+ابل! روشني ٿي اکين کي ملي،
+نه روئڻ مان راڻا! ڏسي ٿي سگهانءِ.
+لڳي شل نه توکي ڪا ڪوسي هوا،
+هجي توتي رحمت جو سايو سدا،
+چڱائيءَ جي ڪا پوک تون پوکجانءِ.
+پنهل! تنهنجو پينگهو ٿي لوڏي ٺران،
+ڍڪي تاج سر تي نڪرندين گهران،
+پيل پٽ جي پوشاڪ شل مان ڏسانءِ.
+ابو ڏاڏو پنهنجو ملهائيندين شل،
+نه تون لوءِ پنهنجي لڄائيندين شل،
+ڏياٽيون کڻي راهه روشن ڪجانءِ.
+ڀلائيءَ جو ڀاڙو ڌڻي ٿو ڏئي،
+برائيءَ مان حاصل نٿو ڪجھ ٿئي،
+ٿڌيءَ دل سان ويهي اهو سوچجانءِ.
+خدا ڏينهن توکي وڏا شل ڏئي،
+هزارين ورهيه عمر تنهنجي ٿئي،
+وطن جو تون ”بزمي“ محافظ ٿجانءِ.
+******
+سنڌي ٻولي
+سنڌي ٻولي زنده باد،
+سنڌي ماڻهو زنده باد.
+سنڌي ٻولي دل جي اور، سنڌي ماڻهو مٺڙا مور، سنڌي ٻولي سنڌو ڌارا، سنڌي ماڻهو نالي وارا، سنڌي ٻولي مينگهه ملهار، سنڌي ماڻهو باغ بهار، سنڌ ٻولي لوئيءَ لاک، سنڌي ماڻهو سچ جي ساک، سنڌي ٻولي ٿڌڙو ٿانءُ، سنڌ ماڻهو مٺڙو نانءُ، سنڌي ٻولي هوشوءَ هوڏ، سنڌي ماڻهو لک جي لوڏ، سنڌي ٻولي وايون بيت، سنڌي ماڻهو ساوا کيت، سنڌي ٻولي چوڏهينءَ چنڊ، سنڌي ماڻهو کير ۽ کنڊ، سنڌي ٻولي جيجل ماءُ، سنڌي ماڻهو سڀڪو ڀاءُ، سنڌي ٻولي جڳ جي سونهن، سنڌي ماڻهو جڳ جي سونهن، سنڌي ٻولي مٺڙي لات، سنڌي ماڻهو ڏات ئي ڏات، سنڌي ٻولي بڙ جي ڇانءَ، سنڌي ماڻهو سياڻا ڪانءَ، سنڌي ٻولي ڳڻ ۽ ڳوت، سنڌي ماڻهو ”بزمي“ هوت.
+سنڌي ٻولي زنده باد،
+سنڌي ماڻهو زنده باد.
+*****
+”’گل ڦل‘ جون 1984ع“
+سنڌڙي
+تنهنجي سينڌ سجايان سنڌڙي،
+سهرا تنهنجا ڳايان سنڌڙي،
+ڳالهيون تنهنجون ڳائڻ جهڙيون،
+هارن وانگر پائڻ جهڙيون،
+ٻين کي ڇو نه ٻڌايان سنڌڙي.
+خوبين کان تون ناهين خالي،
+تنهنجي آهي سونهن نرالي،
+ڳل سان توکي لايان سنڌڙي.
+اجرو اجرو تنهنجو پاڻي،
+تو ۾ مرڪي سنڌو راڻي،
+هر سک ٿو مان ڀانيان سنڌڙي.
+جيجل توتان ساهه ڇڏيندس،
+تنهنجي خاطر صدقي ٿيندس،
+سر ڇو پيارو ڀانيان سنڌڙي.
+سنڌڙي تنهنجيون پوکون سايون،
+ڇونه آلاپيان شاهه جون وايون،
+ڇيريون ٿو ڇمڪايان سنڌڙي.
+باغن مان سرهاڻ اچي ٿي،
+بلبل گلڙن لاءِ نچي ٿي،
+ان کي ڇو ڦاسايان سنڌڙي.
+”بزمي“ آهي تنهنجو پياري
+سون جيان آ تنهنجي واري،
+ساهه هتي سرچايان سنڌڙي.
+***********
+”’گل ڦل‘ آڪٽوبر 1982ع“
+منهنجي پياري امڙ
+منهنجي مٺڙي امڙ، منهنجي پياري امڙ،
+آهين سون سچو تون ساري امڙ!
+تنهنجي پاڇن هيٺان پلجان ٿو،
+تنهنجو ٻالڪڙو مان سڏجان ٿو،
+تنهنجي ٻولي آهي ٻاجھاري امڙ.
+منهنجي پياري امڙ.
+منهنجي لاءِ سهين ٿي سور سوين،
+ته به مون ڏي ڏسي ٿي مرڪي پوين،
+ڪائي تو نه ڪئي بيزاري امڙ.
+منهنجي پياري امڙ.
+مون کي لوليون ڏئي آرام ڏنئه،
+مون کي پيار ڀريا پيغام ڏنئه،
+پنهنجو فيض ڪيو تو جاري امڙ.
+منهنجي پياري امڙ.
+مون کي جيئڻ جي تو جوت ڏني،
+منهنجو تحفو وتو تو رب کان پني،
+منهنجي سگهڙ سچي سوڀاري امڙ.
+منهنجي پياري امڙ.
+******
+” ’گل ڦل‘ اپريل 1978ع“
+سچ کي سلام
+سچ کي سلام آهي،
+سچ کي سلام آهي.
+سچ جوت آ جهان جي، سچ سونهن آ زبان جي،
+سچ آ يقين محڪم، سچ ساک آسمان جي،
+سچ ٻيءَ طرح زمين جو ماه تمام آهي،
+سچ کي سلام آهي.
+سچ اعتماد آهي، سچ هڪ جهاد آهي،
+سچ ۾ آ هر فضيلت، سچ زنده باد آهي،
+روز ازل کان سچ جو ٿيو احترام آهي،
+سچ کي سلام آهي.
+سچ آ خدا جي نعمت، انسان تي آ رحمت،
+ڪنهن کي نصيب ٿي شل آ پنهنجي پنهنجي قسمت،
+ڪوڙي جي زندگي ٿي ويندي حرام آهي،
+سچ کي سلام آهي.
+سچ آ سچي جو ساٿي، سچ ڳالهه آ پراڻي،
+سمجھي سگهي ٿو سڀڪو هيءَ ڇا ڪجي ڪهاڻي،
+زم زم جي آب جو سچ شيرين جام آهي.
+سچ کي سلام آهي.
+سچ واٽ ٿو وٺائي، منزل تي ٿو رسائي،
+سچ آ شفاف شيشو منهن ڪونه ٿو لڪائي،
+سچ کي خدا جو ”بزمي“ پيارو ڪلام آهي،
+سچ کي سلام آهي.
+*******
+” ’گل ڦل‘ جون 1986ع“
+يتيم ٻار
+ظلم جو زور هو،
+رات ڪاري هئي،
+رب جي نانءَ تي ڀروسو ڪونه هو.
+ماڻهو ماڻهو نه هو.
+ڄڻ ته حيوان هو
+پنهنجي انگن ڍڪڻ جو نه دستور هو.
+ڪو حيا ڪونه هو
+ڪا حليمت ڪونه هئي،
+شرم جو ڏس پتو ڪو ڪٿي ڪونه هو.
+بي حيائي هئي
+هر طرف بس! برائي هئي،
+ڪابه مادر نه مادر هئي
+سر مٿان ڪانه ڪنهن کي به چادر هئي،
+ڀيڻ جو ڀاءُ کي ڪونه احساس هو
+جانور جانور جهنگ ۾ پئي رهيا
+ڪانه بستي هئي
+شهر ڪوئي نه هو
+لاٽ انسان نيت جي روشن نه هئي.
+سوچ جو سلسلو ڪنهن مغز ۾ ڪونه هو،
+لفظ ڪنهن کي، اچارڻ به آيا نه ٿي،
+خالي چيخون هيون،
+خالي دانهون هيون،
+باقي سمجھڻ سڻڻ جي نه ڪا ڳالھ هئي،
+نيٺ چوڏهن صديون کن اڳي،
+گل ڦٽو خوبصورت ڪو صحرا
+جي ميدان ۾
+نور ڦاٽي اٿيون
+۽ سموري جهان ۾ ڦهلجي ويو،
+جلوا جاڳي پيا
+جذبا جاڳي پيا
+ماڻهو ”ماڻهو “ ٿيو،
+انگ ڍڪجڻ لڳا
+ماءُ ٿي ”ماءُ“ وئي
+مسجدن ڪر کنيا
+پنج ڀيرا نمازن جو دستور ٿيو
+ٽيهه روزا مليا.
+سنتن جي وسيلي دليون ڌوپجي
+نيلوفر گل جيان ٿي توانيون پيون
+نعرو منبر تان الله ا��بر لڳو،
+حمد ڳائڻ لڳيون بلبليون ڪوئلون،
+بي زبانن کي ويئي زبان ڄڻ ملي
+ڪنڌ ڦيرائي انسانيت هي ڏٺو،
+رنگ و بو جهان
+ڪير هو؟
+جنهن ڏنا سچ جا ڪي سبق
+ڪنهن جي آئي ٿيا چوڏهن ئي روشن طبق.
+هي يتيم ٻار هو
+نانءُ جنهن جو محمد صلي الله عليہ وآلہ وسلم ٿا ٻڌندا اچون،
+اڄ به ساڳي سخا
+اڄ به ساڳيو اثر
+جيستائين آ قائم ”بزمي“ جهان
+تيستائين اهو نانءُ دلين جي هوندو شفا.
+*********
+” ’گل ڦل‘ جنوري 1981ع“
+ٿو آءٌ ڏسان
+ٻهه ٻهه ڪنديون ٻڪريون ڏسان،
+پوٺا ڏسان ٽڪريون ڏسان،
+مان نٿ ڏسان نسبيون ڏسان،
+يا چوڙيون وٺبيون ڏسان،
+جھومڪ ڏسان جھانجھر ڏسان
+يا بولو ڪو بئنر ڏسان،
+مان هر ڏسان هاري ڏسان،
+ڇا ڇا مان چؤڌاري ڏسان،
+واڙا ڏسان واڙيون ڏسان،
+يا محل ۽ ماڙيون ڏسان،
+مانڌاڻين جا مک ڏسان،
+ڏاڏي ابي جا ڪک ڏسان،
+مان وڻ ڏسان پاڇا ڏسان،
+ٻن اکين سان ڇا ڇا ڏسان؟
+سنڌو ڏسان لهرون ڏسان،
+وهنديون ڪٿي بادل ڏسان،
+بوندون ڏسان لهرون ڏسان،
+ڪٻريون ڏسان ڪانگل ڏسان،
+دادو ڏسان هالا ڏسان،
+يا ”سکر“ جا چالا ڏسان،
+اجرڪ ڏسان لنگيون ڏسان،
+جھانگين جون يا جھڳيون ڏسان،
+اي سنڌڙي مان ڇا ڇا ڏسان؟
+*****
+” ’گل ڦل‘ مئي 1982ع“
+آزادي
+آزاديءَ جي ڳالھ ڪجي ڇا، آزادي آ ڀٽ جو ميلو، آزادي آ روح جي راڻي، آزادي آ مست قلندر، آزادي آ ساهه سيباڻي، آزادي آ ڇير جو ڇمڪو، آزادي آ عيد جو اعلان، آزادي آ لئه بينن جي، آزادي آ درد جو درمان، آزادي آ عشق جي منزل، آزادي جون راهون سهڻيون، آزاديءَ جو مٺڙو نالو، آزادي جا رستا سهڻا، مصريءَ جهڙو ماکيءَ جهڙو، آزادي جا ماڳ پيارا، آزادي آ سوني پتلي، آزادي جا راڳ رسيلا، آزادي آ پٽ جي گڏڙي، آزادي آ رب جو تحفو، آزادي آ صبح جو ليئو، آزادي آ اُجري قسمت، آزادي آ هاريءَ هونگر، آزادي آپٽ جو ڳانو، آزادي آ نور نسورو، آزادي آ ڏاٽو ڪوڏر، آزادي جي ڳالهه ڪجي ڇا! آزادي آ مکڻ سان ماني، آزادي آ سنڌوءَ ڇولي، آزادي جي ڳالهه ڪجي ڇا! آزادي آ مٺڙي لولي.
+******
+” ’گل ڦل‘ آگسٽ 1983ع“
+سنگتي شڪارپور
+کلندا وتو ڪڏندا وتو
+گلن جهڙا ٻارڙو! کلندا وتو ڪڏندا وتو،
+شاهه زاد بڻجي پنهنجي شان سان گهمندا وتو،
+ڪڏندا وتو.
+سوچ ۽ سچ جا ڀري ڀنڊار دلين ۾ رکو،
+ادب ۽ اخلاق جا انوار دلين ۾ رکو،
+علم جي لاهن تي ادڙو! لڙڪندا وتو.
+ڪڏندا وتو.
+ملڪ ۽ ملت اوهان جي لاءِ آهن منتظر،
+آس پالي ٿي اوهان جي لاءِ هرڪائي نظر،
+نيڪين جي راهه تي ڀڄندا وتو ڊڪندا وتو.
+ڪڏندا وتو.
+شينهن جي هڪ ڏينهن جي ڀي زندگي آ بهترين،
+ٻيءَ طرح ڪهڙو گذارو گدڙ جو برزمين،
+نونهالو! هونهارو! اوج لئه اٿندا وتو.
+ڪڏندا وتو.
+قوم جي ميراث جا اي وارثو، اي مالڪو،
+ٻاٽ ۾ ڪا لاٽ ٻاري پوءِ ٻهڪو ٻالڪو،
+هڪ ٻئي کان منزلن جي رهگذر پڇندا وتو.
+ڪڏندا وتو.
+پٽ تي پئجي پئجي آخر رنگ ڪهڙو لائبو،
+جانفشانيءَ سان ئي مقصد دل جو ٻارو! پائبو،
+چنڊ کي، تارن کي پنهنجي هٿن سان ڇهندا وتو،
+ڪڏندا وتو.
+سرحدون هن پاڪ ڌرتيءَ جون اوهان ڏي ٿيون تڪن،
+ڳل ڏسي ڳاڙها اوهان جا پوءِ ٿيون مرڪي پون،
+پنهنجي جذبن کي وڌائي، سون ‎۾ ترندا وتو،
+ڪڏندا وتو.
+مائرن جي، امڙيُن جي مدعا آهيو اوهين،
+ڀينرن جي آرزو جي انتها آهيو اوهين،
+ٿر جي ٿڌڙي هير وانگر تن مٿان گهلندا وتو،
+ڪڏندا وتو.
+وير ۽ ويڇا وساري پاڻ ۾ گڏجي وڃو،
+سينا سينن سان ملائي ٻهڳڻو! ٻکجي وڃو،
+ٽُٽَل دلين کي سڪ سان سورهيو! سبندا هلو،
+ڪڏندا وتو.
+ساهه جي سوغات آهي هي سدوري سنڌڙي،
+ننڍڙا اي دوستو! هي ءَ سنڌڙي آ جندڙي،
+شل جيئي جيئندي رهي ههڙي دعا گهر��دا وتو،
+ڪڏندا وتو.
+شل هجو آباد ٻارو! شل هجو باغ و بهار،
+ٻي دعا ڪهڙي ڏئي آخر ڀلا ”بزمي نثار“،
+ٻارڙو انسانيت جي پوئتا ڀڄندا وتو،
+ڪڏندا وتو.
+” ’گل ڦل‘ آگسٽ“”1976ع“
+
+
+سنڌي زبان اسان جي
+ماکيءَ کان وڌ مٺي آ، سنڌي زبان اسان جي، ڀاڳن ڀري ڀلي آ، سنڌي زبان اسان جي.
+وسري ويون نه آهن، جيجل امڙ جون لوليون، جنهن ٻاجھ مان ڪيون ٿي، پنهنجي ٻچي سان ٻوليون، مادر کان هيءَ ملي آ، سنڌي زبان اسان جي.
+سنڌي زبان اسان جي، سهڻي سڀاڳي آهي، ويتر ڇڏيو ڀٽائيءَ، هن کي وڌيڪ ٺاهي، اڳ کان به اڳ ڀري آ، سنڌي زبان اسان جي.
+ڇلڙو ۽ هو جمالو، ڪافيون ۽ بيت وايون، بيشڪ اسان تي آهن، اهڙيون لکين ڀلايون، ڪنهن پيار سان پلي آ، سنڌي زبان اسان جي.
+ڏس فوج ٻاونجاهي، آهي وڏو اٽالو، آهي زبان هن جو، بس شان ئي نرالو، ويچار سان بڻي آ، سنڌي زبان اسان جي.
+آباد رک خدايا! سنڌي زبان وارا، سائين اسان کي گهرجن، تنهنجا سدا سهارا، ”بزميءَ“ جي بندگي، سنڌي زبان اسان جي.
+” ’گل ڦل‘ ڊسمبر 1977ع“
+بهار آيو
+چمن ۾ ٿا چتون چهڪن، بهار آيو، بهار آيو!
+لڙي ٿا لام تي لڙڪن، بهار آيو، بهار آيو.
+پٽن پوشاڪ پاتي آ، کڻي پنهنجي مٿان سائي،
+وهي اڄ واهه ٿا وهسن، بهار آيو، بهار آيو.
+سکيا سڀ ٿي ويا سانگي، هليا ويا ڏول ڏولاوا،
+ڏکيا سي ڪين ٿا ڏسجن، بهار آيو، بهار آيو.
+ٿڌيون ٿر جون هوائون ”ڀيرُين“ مان گيت ٿيون ڳائين،
+گهلڻ کان ڪين ٿيون گهٽجن، بهار آيو، بهار آيو.
+چنبيلي موتيو نرگس گلابي گل ٽڙيا آهن،
+اکيون تن ۾ وڃي اٽڪن، بهار آيو، بهار آيو.
+پپيهو ٻول ٿو ٻولي، ڪري ڪوئل ٿي ڪُو ڪُو ڪُو،
+ڀؤنر ڏس ڌار ٿا ڀڻڪن، بهار آيو، بهار آيو.
+سنباهي هر هليا هاري، خوشيءَ مان پنهنجن کيتن تي،
+سنهري سنگ ٿا سٽجن، بهار آيو، بهار آيو.
+ترايون تار ٿيون آهن نه ”بزمي“ غم رهيو آهي،
+مهاڻا مير ٿا مرڪن، بهار آيو، بهار آيو.
+******
+” ’درسي ڪتاب‘ سال 2002ع“

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book18.txt

@@ -0,0 +1,1107 @@
+ڪتاب جو نالو:  ٻاراڻا گيت
+
+
+
+ٻاراڻا گيت
+استاد بخاري
+بسم الله الرحمٰن الرحيم
+ڌڻيءَ جي وڏائي
+ڌڻي سڳورو ياد ڪجي،
+تنهن کي پنهنجي دل ڏجي.
+لهي سڀن جي جو ٿو سار،
+پالي جيئن ڪو پنهنجا ٻار.
+مرون ۽ ماڻهو اهو سنڀالي،
+ساري جڳ کي اهو ئي پالي.
+سڀني جو سو سائين آهي،
+ڏک سڀني جا سو ٿو لاهي.
+ساري خلقت انهيءَ اُپائي،
+سڀني سان ٿو ڪري ڀلائي.
+اهڙو آهي سٻاجهو سائين،
+ڪجي تنهن کي ياد سدائين.
+سڀئي وڏائي تنهنجي ڳايو،
+دلڙي پنهنجي تنهن سان لايو.
+ڪشنچند ”بيوس“
+تنهنجي ساراهه
+سڀ ڪن تنهنجي ساراهه، قدرت وارا!
+نرمل جوتي نور نظارا، قدرت وارا!
+ڪوٽان ڪوٽ بڻايئه ڌرتيون،
+سهسين سج، چنڊ، تارا،
+جن جو انت نه پارا، قدرت وارا!
+گلن اندر سرهاڻ ڌرين ٿو،
+موتين سان مهراڻ ڀرين ٿو،
+هيرا لعل هزارا، قدرت وارا!
+جڏهن وڻن تي واءُ اچي ٿو،
+پن پن مان پڙلاءُ اچي ٿو،
+ڇم ڇم جا ڇمڪارا، قدرت وارا!
+چُهنب چَتُن ۽ چيهن کولي،
+بلبل، ڪوئل، ٻولي ٻولي،
+مور نچن ناميارا، قدرت وارا!
+عجب بڻايئي بجليون بادل،
+بوندون وس وس ڪن بادل،
+واڄٽ ڪن وسڪارا، قدرت وارا!
+ساهه اندر جو ساهه کڄي ٿو،
+”بيوس“ سائين ناد وڄي ٿو،
+نوبت ڏينهن نقارا، قدرت وارا!
+• استاد بخاري
+منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+ڀُوُن، جا، اُڀ جا، سڀ جا سائين!
+منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+سرنهن جا گل پيلا پيلا، مٽرن جا گل نيلا نيلا
+پوپٽ ٺاهيئي ڪهڙا سائين، منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+پيءُ جي دل ۾، ماءُ جي دل ۾، ڀيڻ جي دل ۾، ڀاءُ جي دل ۾،
+پيار ڪيو تو پيدا سائين، منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+گرميون، سرديون، جهڙ، برساتيون، منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+ڦيرين ٿو تون ڦيرا سائين، منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+مون کي بخشئي مٺڙي ٻولي، جنهن ۾ مون ڄڀ پنهنجي کولي،
+گيت چوان ٿو پيارا سائين، منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+الله سائين ڏي ايمان، ڀائُر آهيون سڀ انسان،
+تنهنجا ٻانها، بندا سائين، منهنجا مٺڙا موليٰ سائين!
+• امداد حسيني
+چيڪلي راند
+چِيڪلي پايون، پير گسايون، اچو ته ٻارو راند رچايون.
+موٽي مندر بهار جي آئي،
+ڳلن ڦلن ۾ ٿي سَرهائي،
+ڪيون ڀلاري ڌڻيءَ ڀلايون،
+چِيڪلي پايون، پير گسايون.
+پيار جي آهي ريت اسان جي،
+جڳ ۾ ٿيندي جيت اسان جي،
+گيت خوشيءَ جا گڏجي ڳايون
+چِيڪلي پايون، پير گسايون.
+چنگُ وطن جي حب جو چوريُون،
+جان وطن تان گهوريون گهوريون،
+ديس سڄو گلزار بنايون،
+چيڪلي پايون، پير گسايون.
+گُڏي راند
+اچوڙي ڀينر راند رچايون،
+ننڍڙي گڏڙيءَ کي پرڻايون.
+اچو گڏيءَ کي زيور پايون،
+ڀرت ڀريل پوشاڪ ڍڪايون،
+گلن ڦلن جي سيج وڇايون،
+ڏاج ڏيون ۽ گهور گهمايون،
+گڏجي گيت خوشيءَ جا ڳايون،
+ننڍڙي گڏڙيءَ کي پرڻايون.
+گڏڙي بنجي گهَرَ جي راڻي،
+پڙهيل لکيل ۽ سگهڙ سياڻي،
+رهي نه محنت کان ويڳاڻي،
+کُٽي نه اُن جو اَن ۽ پاڻي،
+ڏين مبارڪون مايون دايون،
+ننڍڙي گڏڙيءَ کي پرڻايون.
+• استاد بخاري
+منهنجا مٺڙا مور اَدا
+منهنجا مٺڙا مور ادا‏،
+تو تان گهوري ڀيڻ ادا!
+تنهنجا ٻاتا ٻاتا ٻول، واهه وڻن ٿا ٽهڪ مخول.
+جهاتيون پائي هٿ کڻي ٿو، ريڙهيون ڏيندي واه وڻي ٿو.
+ابي امان جو تو سان پيار، ساري گهر لئه اکين ٺار.
+تو کي هنج کڻي کيڏايان، ڀاڪيون پايان، خوب نچايان.
+توکي لوڏيان لولي ڏيئي، سک صحت جي ننڊ اچيئي.
+ننڍي لاءِ تون ٻار پيارو، وڏڙيءَ لاءِ ڀرپور سهارو.
+جوان ٿين شل جانب ڀاءُ،
+لڳي نه تو کي ڪوسو واءُ!
+• محمد صديق ”مسافر“
+رنگ
+ڇوڪر تو کي رنگ ڏيکاريان،
+رنگ سڃاڻڻ تو کي سيکاريان.
+ڏس هن رنگ جو نالو ڇاهي،
+رنگ اهو تان ڳاڙهو آهي.
+ڳاڙهي رنگ جي صورت اهڙي،
+چهنب چتونءَ جي آهي جهڙي.
+ٻيو جو هيءُ تون رنگ ڏسين ٿو،
+زردو جهڙو هيڊ پسين ٿو.
+تنهن جو نالو آهي پيلو،
+ٽيون آهي آسماني يا نيلو.
+نير ۽ اُڀ جو رنگ اهو ٿيو،
+نالو تنهن تي تڏهن اهو پيو.
+اصلي رنگ اهي ٿا ٽيئي،
+جُڙن انهن مان ٻيا سڀئي.
+ڳارهي ۾ جي پيلو پوندو،
+رنگ نارنگي تنهن مان ٺهندو.
+ڳاڙهي ۾ جي نيرو گڏبو،
+رنگ واڱڻائي سوئي سڏبو.
+نيري ۾ جي پيلو وجهبو،
+سائو رنگ انهيءَ کي چئبو.
+ڪيئن نه ملائي رنگ ڪڍياسين،
+ٽن منجهان پوءِ ٻيا ٽي ڪياسين.
+• رشيد احمد لاشاري
+ڀنڀوري
+کهنبي رتِري لال ڪنوار،
+هل ته ڀنڀوري ڀُڻون بازار.
+ڏينڀوءَ جهڙو سونو رنگ، پر نه هڻي ٿي ڪنهن کي ڏنگ،
+تنهن لئه تو سان آهي پيار،
+هل ته ڀنڀوري ڀُڻون بازار.
+آءُ لُڏڻ ڪا راند رچاءِ، رنگ برنگي رنگ پساءِ،
+پِيلي، ڳاڙهِي، نِيلي نار،
+هل ته ڀنڀوري ڀُڻون بازار.
+ڏس ڦيري چؤڦير نگاهه، ڪن ٿا ڪانءَ، ڪبوتر ڪاهه،
+ڏيئي لامارا سرڻ، سنڀار!
+هل ته ڀنڀوري ڀُڻون بازار.
+ڀُون ڀُون جي سڻندي ڀڻڪار، آئي آهي لال ڪنوار،
+تپ ٽاري، آڻيندي ٺار،
+هل ته ڀنڀوري ڀُڻون بازار.
+پيسو لڌم پٽ تان
+پيسو لڌم پٽ تان،
+پيسي ورتم گاهه،
+گاهه ڏنم ڳئونءَ کي،
+ڳئونَ ڏنو کِيۡرُ،
+کير ڏنم اما کي،
+اما ڏنو لولو،
+لولو ڏنم ڪانءَ کي،
+ڪانءَ ڏنو کۡنڀُ،
+کنڀ ڏنم راجا کي،
+راجا ڏنو گهوڙو،
+چڙهي گهمان چڙهي گهمان،
+چندن ڦٽاڪو، جيئي منهنجو ڪاڪو،
+ڪاڪو ويٺو ماڙيءَ تي،
+ککر ڏنگيس ڏاڙهيءَ تي.
+
+
+• حڪيم فتح محمد سيوهاڻي
+واپار ڪريو- واپار ڪريو
+ٿا جيڪر خوش گذران گهرو، جي دنيا ۾ ٿا شان گهرو،
+جي مانيءَ سان گڏ مانُ گهرو، جي خاص ٿيڻ انسان گهرو؛
+اڄ پاڻ کي پٽ، هوشيار ڪريو،
+واپار ڪريو، واپار ڪريو.
+سڀ نوڪري نيچ ٿي ڪار اَٿوَ، ۽ بيک مڱڻ بيڪار اَٿوَ،
+ها پوک عجب اسرار اَٿوَ، پر وڌندڙ ڪم واپار اَٿوَ؛
+اڄ پاڻ کي پٽ، هوشيار ڪريو،
+واپار ڪريو، واپار ڪريو.
+خود پاڪ نبيءَ واپار ڪيو، هن ڌنڌي سان ٿي پيار ڪيو،
+واپار کي رب غم ٽار ڪيو، افسوس اسان انڪار ڪيو؛
+اڄ پاڻ کي پٽ، هوشيار ڪريو،
+واپار ڪريو، واپار ڪريو.
+ننڍڙا مٺڙا سهڻا ٻار
+ننڍڙا مٺڙا سهڻا ٻار،
+آس وطن جي ۽ آڌارَ.
+هاڻي پڙهڻ جي ڪريون تياري،
+ديس جي ٿيندي ناماچاري.
+لفظ پڙهون ٿا سولا سولا،
+گيت سکون ٿا مٺڙا مٺڙا.
+راند ڪندي ٿا علم پرايون،
+علم پرايون سمجهه وڌايون.
+سهڻا ننڍڙا مٺڙا ٻار،
+آس وطن جي ۽ آڌار.
+لاٽونئڙو
+آءُ ته لاٽونئڙو ڦيرايون،
+دوست گهڙي کن دل وندرايون.
+منهنجو لاٽون سُهڻو سُهڻو،
+رنگا رنگي ۽ من موهڻو،
+ڪاريگر ڪيئن آهي ٺاهيو،
+واهه جو رنگ سان رنگ ملايو،
+آءُ ته هن سان روح ريجهايون،
+آءُ ته لاٽونئڙو ڦيرايون.
+آيس پٽ جي ڏور وٽائي،
+ڳاڙها ڦندڻ ان ۾ لائي،
+ويڙهي زور سان پٽ تي هڻندس،
+نِوڙِي جهٽ پٽ هٿ تي کڻندس،
+ڪڍندو هٿ تي ڪتڪايون،
+آءُ ته لاٽونئڙو ڦيرايون.
+هٿ تي کڻندس هيٺ نه ڊهندو،
+ڦرندو ڦرندو ساندهه رهندو،
+ٿڪجي پوندو گوهيون هڻندو،
+پوءِ گهڙي کن ساهه به کڻندو،
+بيهڻ جون واريندو وايون،
+آءُ ته لاٽونئڙو ڦيرايون.
+تون به کڻي اچ لاٽون ڏور،
+پوءِ پڄايون ڪنهن جو زور،
+لاٽون آهي سهڻو منهنجو،
+ناهي هن کان بهتر ڪنهن جو،
+ڇو نه ڀلا پوءِ شرط پڄايون،
+آءُ ته لاٽونئرو ڦيرايون.
+ڪاغذ جي ٻيڙي
+آيو پاڻي ليٽ ڪري،
+ڪاغذ جي ٿي ٻيڙي ڦري.
+ڪاريگر جي ڪاڻ نه ڪائي،
+مُون هيءَ پنهنجي پاڻ بنائي.
+ڳن نه ڏيندي، ونجهه نه هڻندي،
+منهنجي ٻيڙي بار نه کڻندي.
+ڦُوڪ ڏيڻ سان لهر��ن ٿينديون،
+ٻيڙيءَ کي سي اڳتي نينديون.
+ڪين ڪمائي ڀاڙو ڏيندي،
+مفت ۾ ايندي مفت ۾ ويندي.
+وطن جي حب
+وطن جي حب جي دل ۾ نه ٿي، ايمان ڪهڙو ٿيو؟
+عمل ناهي جي انسان ۾ ته پوءِ انسان ڪهڙو ٿيو؟
+اڃا تائين غريبن سان نه ڌاري ڪو جي همدردي،
+غريبن لئه سندن دل ۾ ڀلا ارمان ڪهڙو ٿيو؟
+نه ٿي تعليم جي ڳڻتي نه ٿي بيروزگاري گهٽ،
+ترقيءَ جو اسان ۾ پوءِ وري امڪان ڪهڙو ٿيو؟
+عجب آهي اڃا غفلت جي آهيون ننڊ ۾ اڄ ڀي،
+اسان مان پوءِ سڌاري جو تڏهن خواهان ڪهڙو ٿيو؟
+ڪڍون اهڙا هنر، جو نڪري پاڪستان جو نالو،
+ائين جي ڪين ڪيوسين ملڪ تي احسان ڪهڙو ٿيو؟
+وڌايون جي نه پيدائش، اسين هاڻي زمينن جي،
+زراعت لئه اسان وٽ پوءِ نئون سامان ڪهڙو ٿيو؟
+منهنجي امڙ
+مون کي ڪنهن ٿي کير پياريو،
+پيار منجهان ٿي گود ويهاريو،
+خوش ٿي هر هر مون ڏي نهاريو-منهنجي امڙ!
+پنڌ ڪندي جي ڌڪو کاڌم،
+ڪنهن کڻي ٿي ڇاتيءَ لاتم،
+پيار منجهان ٿي ڀاڪر پاتم- منهنجي امڙ!
+ننڊ ڦٽي مون جڏهن ٿي پيئي،
+ڪنهن ٿي سمهاريو لولي ڏيئي،
+ڇڏي نه مون کي ڪيڏانهن ويئي- منهنجي امڙ!
+ٿيس جڏهن ٿي آءُ بيمار،
+دوا ڪرڻ لئه ٿِي ٿي تيار،
+ننڊ ڦٽائي رهي هوشيار-- منهنجي امڙ!
+وڌي جڏهن آءُ وڏو ٿيندس،
+سک سوين آءُ تو کي ڏيندس،
+تو تي پنهنجو ساهه ڇڏيندس- منهنجي امڙ!
+تو ڪئي مون سان آهي ڀلائي،
+تنهن لئه ڪريان شڪر سدائي،
+مور نه وسري تنهنجي چڱائي-- منهنجي امڙ!
+• ادل سومرو
+اچو اوهان جي دل وندريان
+اچو اوهان جي دل وندرايان، ٻاراڻا ڪي ٻول ٻڌايان.
+ڇا جو راجا، ڇا جي راڻي، رب سڳورو سڀ جو ساڻي.
+ديڳ دال جي، مانين کارو، چوڻ وڏن جو وٺجي ٻارو.
+واڱن، ڀينڊي، توري، ڪريلو، ننڊ مان اٿجي روز سويلو.
+بصر، پٽاٽا، پالڪ، گوبي، ڪوڙ نه چئجي، ٿجي نه لوڀي.
+ڳڙ، مٺائي، کنڊ، پتاشو، چڱي سان سنگت، بُري کان پاسو.
+ڳاڙها ڏاڙهون، ساوا ڪيلا، ٻارن جا پڻ ٿيندا ميلا.
+سنگ سُنهرا، سائو گاهه، لکڻ پڙهڻ سان رکجي چاهه.
+ڪلڪ نئين پر پَٽي پراڻي،
+اڄوڪي پوري ٿي گڏجاڻي.
+
+
+• محمد اسماعيل عرساڻي
+اڄ زماني کي نئون نروار ڏس!
+اڄ زماني کي نئون نرواس ڏس،
+نت نئين ايجاد جا آثار ڏس!
+علم ۽ انسان جو ڏس تون ڪمال،
+چنڊ ڏي راڪيٽ جي رفتار ڏس!
+آهي اڄ ايٽم جي طاقت زور ۾،
+ڪين هاڻي تير ۽ تلوار ڏس.
+علم ۽ اخلاق سان گڏ سک هنر،
+واڌ ۾ هن ديس جو واپار ڏس.
+ڪارخانا کول پنهنجي ملڪ ۾،
+ڪين پنهنجي قوم کي بيڪار ڏس.
+ڏور ڏورانهين سفر سان شوق رکُ،
+وڻج سک، دنيا سندو وهنوار ڏس.
+عدل ۽ انصاف جو ڌاڪو ڄماءِ،
+ملڪ پنهنجي ۾ نه ڪو آزار ڏس.
+قوم جي دل مان ڪڍي ڪينو ’فدا‘،
+ڀائرن سان ڀائرن جو پيار ڏس.
+• احمد خان ”آصف“
+نظارا وطن جا
+هي سرسبز ٻنيون ۽ ٻارا وطن جا،
+وڻن واهه جو ٿا نظارا وطن جا!
+اچو کيت کيڙيون، اچو سون ميڙيون،
+ڀلا ڏاند آهن ڀٽارا وطن جا.
+ڪمند، ڪڻڪ، ساريون، ڪپهه، انب، ڪيلا،
+سٺا فصل ميوا موچارا وطن جا.
+هي مزدور هاري ڪمي ڪاسبي سڀ،
+جِيَنِ شال سانگي سنگهارا وطن جا.
+هي واڍا، هي رازا، هي ڪوري، هي موچي،
+هي لوهار پورهيت پيارا وطن جا.
+اسان جو سهارو وطن ئي ته آهي،
+اسين پاڻ آهيون سهارا وطن جا.
+صبح جو سويرو پڙهڻ لئه وڃون ٿا،
+اسين ٻارڙا چنڊ تارا وطن جا.
+وڏي مان وارو وڏي شان وارو،
+سدا ڀاڳ آهن ڀلارا وطن جا.
+ملي پاڻ ۾ سڀ ننڍا توڙي وڏڙا،
+ڪنداسين اي ”آصف“ سڌارا وطن جا.
+پنهنجا ڪم پاڻ ڪريو
+جاڳو جاڳو صبح سويرو، صابڻ سان هٿ منهن ڌوئو ميرو.
+پنهنجو ٿيلهو پاڻ بنايو، بوٽ ۽ ڪپڙا پاڻ ئي پايو.
+پنڌ وڃو اسڪول ڏي ڊوڙي، ڪين پُڇو ڪا موٽر گهوڙي،
+چستي ڌاريو ڇڏيو ڍرائي، پنهنجي هٿ سان ڪيو ڪمائي.
+چاهه صفائيءَ سان نت ڌاريو، پنهنجي ڪلاسن کي سينگاريو،
+رکو هميشہ محنت جاري، دلا ڀريو ۽ ڏيو ٻُهارِي،
+مستي آڪڙ ڇڏيو اجائي، پنهنجي هٿ سان ڪيو ڪمائي.
+هٿ جو پورهيو سونهن اسان جي خوشي وندر ۽ ور ونهن اسان جي،
+محنت وارو بک نه مري ٿو، محنت سان ئي بخت وري ٿو.
+محنت ٿي دک درد مٽائي، ڌن، دولت سان پڻ ورسائي.
+محنت ڌاران عمر اجائي،
+پنهنجي هٿ سان ڪيو ڪمائي.
+ننڍڙي ريل
+اچو ته ننڍڙي ريل هلايون،
+باهه بنبوءَ ۾ دونهون دکايون،
+ڪري واءَ سان واهه جون وايون،
+ڇهه- ڇهه پيسا، ٻه-ٻه پايون.
+لوهي بند بنايو آهي،
+ڏسو متان ڪو ڦيٿا لاهي،
+سيٽي کولهي خوب وڄايون،
+ڇهه- ڇهه پيسا، ٻه – ٻه پايون.
+ريل اچي ٿي سنگل ڪيريو،
+چاٻي سنگل گهر مان ڦيريو،
+ٽيشڻ تي ٿا هري هلايون،
+ڇهه- ڇهه پيسا، ٻه- ٻه پايون.
+ڳاڙهي جهنڊي ريل بيهاري،
+سائي جهنڊي جڏهن نهاري،
+ڪوڪ ڪندي ٿي ڇُٽي ڀڄايون،
+ڇهه- ڇهه پيسا، ٻه- ٻه پايون.
+ريل اسان جي سهڻي ڏاڍي،
+آهي من کي مهڻي ڏاڍي،
+جنهن سان گڏجي راند رچايون،
+ڇهه- ڇهه پيسا، ٻه- ٻه پايون.
+• استاد بخاري
+اچو ته پنهنجو پاڻ ملهايون
+ڪي ته اسان ۾ ننڍڙا آهن، ڪي ته اسان ۾ وڏڙا آهن،
+اچو ته پنهنجو زور لڳايون،
+گڏجي سڏجي ننڍڙا وڏڙا.
+ڪي ته اسان ۾ ڍرڙا آهن، ڪي ته اسان ۾ تڪڙا آهن،
+اچو ته پنهنجي وِک وڌايون،
+گڏجي سڏجي ڍرڙا تڪڙا.
+ڪي ته اسان ۾ گلڙا آهن، ڪي ته اسان ۾ ڦلڙا آهن،
+اچو ته پنهنجو رنگ ڄمايون،
+گڏجي سڏجي گلڙا ڦلڙا.
+ڪي ته اسان ۾ اگهڙا آهن، ڪي ته اسان ۾ سگهڙا آهن،
+اچو ته پنهنجو پاڻ ملهايون،
+گڏجي سڏجي اگهڙا سگهڙا.
+• محمد اسماعيل عرساڻي
+پاڻ کان پڇا
+وڃي تون سمهين رات جو پنهنجي گهر،
+انهيءَ کان اڳي ٽي دفعا ياد ڪر:
+ته ڪهڙا ڪيا ڪم سڄو ڏينهن مون،
+رٿون ڪهڙيون مون پنهنجي دل ۾ رٿيون.
+وٺي واٽ ڪهڙي ڪٿي مان ويس،
+ويس آءُ جت ڪٿ اتي ڇا سکيس.
+ٻڌو جيڪي مون سڀ ۽ جيڪي ڏٺو،
+نفعو مون کي ان مان ڇا حاصل ٿيو.
+ڇڏيم ڇا، جو مون کي هو گهربو ڇڏڻ،
+ڪيم ڇا، جو مون کي هو گهربو ڪرڻ.
+ٿيا قرض ڪهڙا نه مون کان ادا،
+نوان ڏوهه ڪهڙا هٿان مون ٿيا.
+سنئين واٽ ايءَ آهي جيڪو مڃي،
+وٺي ساڻ نيڪي خدا ڏي وڃي.
+• سوسن مرزا
+منهنجي گُڏڙي
+باک جان ڀوري منهنجي گڏڙي!
+هٿ ۾ گجرا، نڪ ۾ ڦلڙي- منهنجي گُڏڙي!
+نرڙ تي سُندر تلڪ لڳائي،
+پايل پازيبن کي پائي،
+گڏ ٿي گيت گلابي ڳائي،
+گهائي ٿي هر ڪنهن جي دلڙي-
+منهنجي گڏڙي!
+ڪن ۾ سرت جون واليون، پنڙا،
+ڳچيءَ ۾ ڳُڻ جي دهري هَسِڙا،
+هٿ ۾ همت جون منڊيون ڇَلڙا،
+ڪارائيءَ ۾ ڪم جي چوڙِي-
+منهنجي گُڏڙي!
+موهه جا مگرا آڇي سڀ کي،
+پريت جو پنڌ ڏَسي پئي جڳ کي،
+ڪين ڌڪاري ٿي پر ڪنهن کي،
+پرهه ڦٽيءَ جي پانڌيئڙي-
+منهنجي گڏڙي!
+
+
+• نادم بچل شاهي
+ڳالهه ٻڌو هيءَ گهر جون نياڻيون
+ڳالهه ٻڌو هيءَ گهر جُون نياڻيون،
+بنجو نياڻيون اوهان سياڻيون.
+سُئيءَ سان بخيو سهڻو سنهڙو،
+ڏيئي بنجو ساهه سيباڻيون.
+آر هلايو، گنجيون ٺاهيو،
+ساٿ جون بنجو ساٿياڻيون.
+ڇٻيون، وڃڻا، تڏا ٺاهي،
+دولت جون بنجو ته ڌياڻيون.
+هٿ جي هاج وڌائي مايون،
+راڄ جون بنجو اوهان راڻيون.
+• اُستاد بخاري
+اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون
+اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+ديوارون ۽ درڙا ٺاهيون.
+والو، تون ڄڻ واڍو هوندين،
+لاٽڻ، تُولا، ورڙا ٺاهيون،
+ٿوڻيون، ٿنڀ، پنڃرا ٺاهيون- اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+لالو تون ڄڻ لوهر هوندين،
+چمٽا، ٽِڦڻيون تَوَڙا ٺاهيون،
+ڪوڪا، ڪنڍا، ڪرڙا ٺاهيون- اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+ڪالو تون ڄڻ ڪنڀر هوندين،
+ڪنئرا، دلڙا، مٽڙا ٺاهيون،
+پاٽيون، پارا، تسڙا ٺاهيون- اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+ڀليڏنا، تون ڀاڳيو هوندين،
+گايون، مينهون، اُٺڙا ٺاهيون،
+گابا، وڇون، گهورڙا ٺاهيون- اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+وارث، تون واپاري هوندين،
+هٽڙا، وَٽِڙا، دٻڙا ٺاهيون،
+تارازي ۽ پلڙا ٺاهيون- اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+هاشم تون ڄڻ هاري هوندين،
+ڏاند ڪي تنهنجا ڏَٻڙا ٺاهيون،
+بگڙا ٺاهيون، ڪڪڙا ٺاهيون- اچو ته پنهنجا گهرڙا ٺاهيون.
+• مائل
+سهڻي صلاح
+ٿيو ٻار اسڪول جا گڏ اچي،
+ٻڌايان اوهان کي حقيقت سچي.
+سويلي سمهو ۽ سويلي اُٿو،
+ڪيو صاف منهن وار ڏند هٿ مٿو.
+ڪريو تندرسيءَ جي سهڻي سنڀال،
+صحت کانسواءِ جيئڻ جڳ ۾ جنجال.
+ڪرڻ لاءِ استاد ڏيئي ڪم گهرُو،
+ڪري سڀ، ڪريو پاڻ کي سرخرو.
+سدائين وڏن جي چوڻ تي هلو،
+انهيءَ ۾ سڀن جو سراسر ڀلو.
+بزرگن جي عزت، سدا ڌارجو،
+ڏجو پيار ننڍن، نه تن مارجو.
+نه ڏيو جاءِ ڪا ڪوڙ کي جان ۾،
+ڪتر ٿو وجهي ڪوڙ ايمان ۾.
+وڏن لاءِ عزت ننڍن لئه پيار،
+مِٺن لاءِ محبت ڪَڙن لئه ترار.
+وري موٽي ”مائل“ ڪنداسون ڪلام،
+چڱو هاڻ حافط خدا: و السلام،
+ديس اسان جو پاڪستان
+ديس اسان جو عاليشان،
+ديس اسان جو جڳ جو مان-
+ديس اسان جو پاڪستان.
+ديس اسان جو چنڊ ۽ تارا،
+ديس اسان جو سچ سمان-
+ديس اسان جو پاڪستان.
+ديس اسان جو اُن اُپائي،
+آنَ ۾ ئي آهي ايمان-
+ديس اسان جو پاڪستان.
+جنهن ۾ سنڌو، ڪابل، راوي،
+جنهن ۾ ٿر ۽ ڪوهستان-
+ديس اسان جو پاڪستان.
+جنهن جا هاري محنت وارا
+جنهن ۾ ٻنيون ۽ ميدان-
+ديس اسان جو پاڪستان.
+ٻار به جنهن جا مٺڙا مٺڙا،
+جنهن جا جوڌا جنگ جوان-
+ديس اسان جو پاڪستان.
+• محمد صديق مسافر
+چئن مندن جو راڳ
+ٻارو اچي مڙو هڪ ماڳ، ڳايون چئن مندن جو راڳ:
+هڪڙي تن مان آهي بهار، هيءَ مند آهي واهه جا ٻار.
+وڻ ٽڻ ڏسجن ٿا سڀ سهڻا، باغ لڳن ٿا من کي مهڻا.
+گل ڦل باغن منجهه ٽڙن، پکي به مٺڙيون ٻوليون ڪن.
+وڃي بهار ته اچي اونهارو، ڊول انهيءَ جو آهي نيارو.
+گرميون اُن ۾ ٿين مُدام، پاڻي پڻ چڙهن ٿا جام.
+هن ۾ پوي ٿي پڻ برسات، پوک جي سڀ کي وائي وات.
+پوءِ سرءُ ٿي اچي وري، هوا لڳي ٿي گهِم ڀري.
+هن رت ۾ ٿا پاڻي ڇڄن، پَن وڻن جا ڇَڻيو پَوَن.
+دل کي وڻندڙ ناهه هوا، ٿئي تپت ٿي جاءِ بجاءِ.
+ٿيو سرءُ جو پورو وارو، آيو تنهن تان وري سيارو.
+هوا اُتر جي ڪري سوساٽ، سيءُ ۾ پو ٺريو گهر- گهاٽ.
+سيءُ پوڻ سان ڪري پڄاڻي، وڃي ٿو گهٽجي هر هنڌ پاڻي.
+چئن مندن ۾ پورو سال،
+وري ٿئي ٿو ساڳيو حال.
+چڱو ٻار
+چڱو ٻار سو جو چڱائي ڪري،
+جو هر وقت سڀ سان ڀلائي ڪري.
+جي وعدو ڪري ڪنهن سان انجام ڪو،
+ته وعدي جي پنهنجي وفائي ڪري.
+سکي نيڪ ڳالهيون ڪري نيڪ ڪم،
+ائين عُمِر پنهنجي سجائي ڪري.
+نه ڪنهن کي ستائي، نه ڪنهن کي ڏکوئي،
+نه ڪنهن سان ڏنگائِي لچائِي ڪري.
+وڏن جو ادب ۽ ننڍن جو لحاظ،
+اهو وڻج اهڙي ڪمائي ڪري.
+نه ڪنهن سان ڪو تڪرار جهيڙو ڪري،
+نه ڪنهن سان ڪَچائي ڦِڪائي ڪري.
+• علامه اقبال
+ترجمو: لطف الله بدوي
+همدردي
+ڏار وڻ جي تي پريشان هڪ پکي،
+هو اڪيلو رات ٿي آئي مٿان.
+دور آکيري کان اوجهيڙ جهنگ ۾،
+ٿي ڊنو، دشمن اچي ڪوئي مٿان.
+ايتري ۾ کڙ کٻيتو لاڏ مان،
+چمڪندو گذريو اُن ٽاريءَ وٽان.
+شاخ تي ويٺل ڏٺائين هڪ پکي،
+منهن پَرن ۾ ڪنڌ اُونڌو فڪر سان.
+ويو وٽس، ان کي چيائين سڪ مان:
+تو وڃايو آ شايد پنهنجو آشيان؟
+ڀؤ نه ڪر مون سان آهي روشني،
+اچ ته سونهون ٿي وٺي تو کي هلان.
+کڙکٻيتي جي ڀلائي سان پکي،
+پهتو سلامت گهر خير سان.
+��ي آهين سگهو ته ٽانڊاڻي مثال،
+تون اڙين، اَڀرن تي رَههُ ٿي مهربان.
+ماکيءَ جي مک
+مک، ماکيءَ لئه اٿي سويرو،
+گلن مٿان سا ڏئي ٿي ڦيرو،
+ڦڙو ڦڙو ڪيو گهر ڀري ٿي-
+سستي ڪڏهن ڪين ڪري ٿي.
+تتيءَ، ٿڌيءَ ڏي ڪين نهاري،
+پورهيي ۾ ٿي ڏينهن گذاري،
+محنت کان سا ڪين ڏري ٿي-
+سستي ڪڏهن ڪين ڪري ٿي.
+ڪم تي صبح سوير اُٿي ٿي،
+ڪين ڪمائيءَ کان ٿڪجي ٿي،
+سج لٿي پوءِ گهر وري ٿي-
+سستي ڪڏهن ڪين ڪري ٿي.
+مٺي ماکي نيو گهر لاهي،
+ائين نه چئي ڪي ٿوري آهي،
+ميڙي ماڻهن ڪاڻ ڌري ٿي-
+سستي ڪڏهن ڪين ڪري ٿي.
+ڇوڪر گهرجي آن کي جائي،
+مک جان ڪريو خوب ڪمائي،
+وڃي گلن لاءِ پري پري ٿي-
+سستي ڪڏهن ڪين ڪري ٿي.
+• محمد اسماعيل عرساڻي
+لغڙا ڪاٽا
+ڪٿان هڪ لغڙ ڪاٽا ٿي آيو،
+جهٽڻ جو ڇوڪرن ڪيو خوب سعيو.
+مچي ميدان ۾ ويو شور ڏاڍو،
+لڳايو هر ڪنهن ٿي زور ڏاڍو.
+چيو هڪڙي ”پري ٿيو آهي منهنجو،
+جو منهنجي هٿ ۾ ڏور آهي تنهن جو“.
+چيو ٻئي ”منهنجو آهي تنهنجو ناهي،
+ڏسان مون کان سواءِ ٿو ڪير لاهي“؟
+وڌي هڪ ٽيون وري وچ ۾ اچي پيو،
+لغڙ ڪاڻ هڪ جهيڙو مچي ويو.
+وڏي ڇڪتاڻ ٿي ويئي چؤطرف کان،
+لغڙ ٿي پرزا پرزا ويو ڪِرڻ سان.
+ڪنهن کي هٿ ۾ ڏوري جو ذرو هو،
+ڪنهن کي آيو هٿ ڪاغذ جو ٽڪرو.
+ڪنهين جي هٿ ۾ آنچي آئي مشڪل،
+لغڙ، ڏورو ويو ٿي ناس بلڪل.
+پيارا، هيءُ پهاڪو عام آهي، ته ”جهيڙي جو برو انجام آهي“.
+ٻارڙن کي نصيحت
+صبح اچي ٿو، ٿي پرڀات،
+آيو ڏينهن ۽ ويئي رات.
+پيارا پُٽڙا ٿيءُ سجاڳ،
+شال ڀلو ٿئي تنهنجو ڀاڳ.
+ننڊ ڦٽي ڪر سستي ڇڏ،
+اُٿي ڌڻيءَ کي پنهنجي سڏ.
+اول اٿي تون هٿ منهن ڌؤ.
+مٺڙا ٿيءُ اڇو اُجرو.
+ماني کائي مڪتب وڃ،
+ڳالهه سڄڻ تون منهنجي مڃ.
+رکُ ادب استاد سندو،
+جو پڻ تو کي پيار ڪندو.
+موٽي جڏهن اچين تون گهر،
+ماءُ ۽ پيءُ جي خدمت ڪر.
+ماني کائي گهرُ دعا،
+ساڻي تنهنجو ٿئي خدا.
+سمهه وڃي پوءِ منهنجا شير،
+اُٿ وري تون صبح سوير.
+
+
+• حڪيم فتح محمد سيوهاڻي
+سنڌ اسان جي ساوڪ واري
+سنڌ اسان جي ساوڪ واري،
+جنهن ۾ آهي دريا جاري.
+ميوا، گل ڦل، ڀاڄيون، ٻوٽيون، پوکِن تنهن ۾ هاري ناري.
+جنسون جام ۽ طرحين طرحين، ڪڻڪ ۽ ٻاجهر، جو ۽ جواري.
+ونئڻ، مٽر، تِر، ڄانڀو، آهر، چوکا چڻا ۽ سرنهه ۽ ساري.
+باغن ۾ ميوات عجائب، سونهين جن جي ٽاري ٽاري.
+ليمان، ڏاڙهون، صوف، سنگتڙا، ڊاک کجور مٺي موچاري.
+تازا صوف ۽ انب، انجير به، جن جي باغن ۾ جنساري
+سرها گل ڦل، سهڻا گل ڦل،
+جن جي هوا پڻ خوشبوءِ واري.
+موتيو، ڪَرنو، تُڪمو، گونٽو، واهه گلاب چنبيل چؤڌاري.
+واهه سوادي ڀاڄي هر هڪ، کائڻ جن جو مزيداري.
+گجرون موريون، گوبي هُرٻو، واڱڻ، لوڻڪ، پالڪ پياري.
+هيءَ سڀ ٿئي ٿي سنڌ ۾ ساوڪ،
+واهه اسان جي سنڌ سونهاري.
+• محمد صديق مسافر
+نصيحت
+ڪرڻ آهي بهتر سڀن سان ڀلائي،
+چڱي ڳالهه اهڙي نه ٻي آهي ڪائي.
+سڀني مال دنيا جا هت تون ڇڏيندين،
+ادا جڳ مان نيڪي رڳو ساڻ نيندين.
+مٽي مائٽي تو کي جت ڪم نه ايندي،
+ڀلائي اُتي تنهنجو آڌار ٿيندي.
+بڇاڙي چڱي جي ٿيڻ پنهنجي چاهين،
+ته ڪر بيٺلائيءَ ۾ نيڪي سدائين.
+دل ۽ جان سان ڪر ادا تون ڀلائي،
+ته تحقيق ٿئي عمر تنهنجي سجائي.
+ڏني مهر سان جي ڌڻيءَ تو کي مايا،
+ته ڪر تون غريبن يتيمن تي ڇايا،
+بکين جون بکون لاهه، ڌؤ ڏيار تون تن،
+ڍڪائج اُگهاڙا ته تو کي دعا ڪن.
+ڏسين تون کڻي واٽ تي جي انڌو ڪو،
+ادا تون وڃي ان کي ڏيکار رستو.
+جڏهن ڪو به توتي ڀلائي ڪري ٿو،
+تڏهن تو کي آرام ڪيڏو اچي ٿو.
+تڏهن پڻ ٻين کي خوشي ڇو نه ٿيندي،
+ڀلائي جي ساڻن ڪرڻ ۾ ڪا ايندي.
+گهرين جيئن ٿو تو سان ڪري ڪو ڀلائي،
+ڪرڻ گهرجي تيئن تو کي ٻين سان چڱائي.
+ڀلائي ڪندين تان ڀلو تنهنجو ٿيندو،
+ڀلائيءَ جا ڀاڙا ڌڻي تو کي ڏيندو.
+• محمد صديق مسافر
+وڻ
+ڏسو ته وڻ ڪيئن ڪري ٿو ڀلائي‏،
+اُن مان سڀ کي رسي ٿي چڱائي.
+سڙي اُسن ۾ پاڻ جو سدائي،
+ڇانو ڏيڻ کان رهي نه جائي.
+ٽاريون ان جون سدا نِمَنِ ٿيون،
+هَٺُ وڏائي ڪين رکن ٿيون.
+ڌڪ هڻڻ سان ٻور ڏئي ٿو،
+پٽ تي ميوو ڪري پوي ٿو.
+ڪرڻ نه گهرجي ڪنهن کي وڏائي،
+ڪجي بُرن سان پاڻ ڀلائي.
+•امداد حسيني
+قدم وڌائي اڳتي هل
+سستيءَ مان ڇا هڙ حاصل، قدم وڌائي اڳتي هَل.
+چنڊ تي پهتو آ انسان، محنت جو سڀ آهي ڦَل.
+ڪنهن جو تون محتاج نه ٿي، ڪنهن جي آڏو جهول نه جهَل.
+همت وارن جي آڏو، جُهڪي پوي ٿو نيٺ جَبل.
+گرمي سردي سِر تي سهي، گل جهلي ٿي تڏهن وَل.
+گذري جيڪو وقت ويو، هاڻي انهيءَ تي هٿ نه مَل.
+ڏونگر پاڻ ڏري پوندا، اگر ارادو آهي اَٽل.
+علم ته آهي سچ جي واٽ، واٽ انهيءَ تي هلندو هل.
+پهاڙ پرزا ٿي پوندا، ٻانهُنِ ۾ جي آهي ٻَل.
+وقت وڃِائي، مفت متان،
+قيمت لهڻي هرڪو پلَ.
+• سليم هالاڻي
+اَچو ته پنهنجا ڳوٺ سڌاريون
+ٻنيون، ٻارا، باغ سنواريون،
+پنهنجا گهر ۽ گهاٽ اجاريون،
+روشن مستقبل ڏانهن نهاريون-
+اچو ته پنهنجو ڳوٺ سڌاريون.
+رستن تي ڇڻڪار ڪنداسون،
+پاسن کان وڻڪار ڪنداسون،
+لڳي وڃن چؤطرف ٻهاريون-
+اچو ته پنهنجو ڳوٺ سڌاريون-
+علم، هنر هڪ دولت آهي،
+جنهن کي چوريءَ جو ڊپ ناهي.
+ننڍن وڏن کي علم سيکاريون-
+اچو ته پنهنجو ڳوٺ سڌاريون-
+گند، ڪچري ۾ آهي بيماري،
+آهي صفائي حڪمت واري،
+ڳوٺن مان ڪچري کي ٻهاريون-
+اچو ته پنهنجو ڳوٺ سڌاريون.
+موليٰ ملڪ ۾ مال وڌائي،
+پنهنجو ”سليم“ تي ڀال ڀلائي،
+ڀليون هجن شل پنهنجون ڀٽاريون-
+اچو ته پنهنجو ڳوٺ سڌاريون.
+• بردو سنڌي
+هاري
+هاري پيارا جوان سگهارا،
+ملڪ مِٺي جا جيءَ جيارا!
+مهل ملي ٿي، پاڻ ملهائج،
+محنت جا ڪي مينهن وسائج.
+جوڳ ڀليءَ کي ساجهر جوڙ،
+کيت سان نينهن نڀائج توڙ.
+تنهنجي محنت لائي رنگُ،
+ڏک وڃن ٿئي سک جو سنگ.
+سلي سلي جي ڪر سنڀارَ،
+ڪڻي منجهان ٿين ڪيچ خرار.
+بک بيماري ڪڍ ڀڄائي،
+تنهنجا ڳڻ زمانو ڳائي.
+تنهنجي محنت جو مانُ،
+شال جئين تون هاري جوان!
+هاريءَ جي محنت
+هاڻي هاري هر سنڀار،
+باقي مند ۾ ڏينهن ٻه- چار.
+پرهه ڦٽيءَ جو ڪر تياري،
+پوک اٿئي جي پنهنجي پياري،
+گهوٻو، هر ۽ کڻ پاڃاري.
+تنهنجا ٿين ٻيڙا پار.
+لاهه ڪڍي پوءِ هر هلائج،
+ڀتر ڀڃي تون ڪِيڻ ڪمائج،
+ٻارا ٺاهيج دير نه لائج.
+ترت ٻنيءَ کي ڪر تيار.
+ٻج جو پوکين نج سو آڻج،
+ڀاڻ سٺي سان زمين ڀاڻج،
+ڦل پوءِ ان جو عمدؤ ماڻج:
+اُن جا ٿيندا نيٺ‎ انبار.
+لهج سٺن جو سڌ سماءُ،
+جيت جڻي کان ڪج بچاءُ
+حيلو ڪر ڪو هاري ڀاءُ:
+کڻ کنڀاڻي کائي نه جهار.
+پوک پڇڻ تي وجهه لابارو،
+لڻجانءِ جانچي ٻارو ٻارو،
+واهه! واهه! والي ورايو وارو:
+راضي ٿيئڙو رب ستار!
+
+
+• جمعو خان ”غريب“
+ڪڙمين جا ڪم
+ڦٽائين ننڊ ٿا ڏينهن رات ڪڙمي،
+ٿا پوکون ڪن سي پاتون پات ڪڙمي.
+ڊڄن سي ڪين ٿا، نانگن سپن کان،
+سَلا تاتِين ٿا پنهنجن ٻچن جانُ.
+ٿا هيٺائين ۾ ڪن سي جام سريون،
+مٿانهين ۾ تر ۽ ٻاجهر جوارِيُونُ.
+مڪائي، ونئڻ پوکن ڪرنگهه، سائون،
+ڪري ٿو ڪيچ بيحد مڱ ۽ مانهونُ.
+ڪَريلا، تُوريون، ڀِينڊيون، پَٽاٽا،
+لُلر، لُوڻڪ، مَريڙو ۽ ٽماٽا.
+ٿين ميها، وَنگا گِدرا، هَنداڻا،
+چِڀڙ، ريڀڙ، سٺا سستا وڪاڻا.
+ڪَتل، ڪِشمش، اَنب ۽ آلو ٿين ٿا،
+اِنجير، انگور پپنس پَچن ٿا.
+”غريبا“ ويو ڏڪر ويا ڏڪاري،
+ڪئي ستار سڀني تي ستاري.
+• مرزا قليچ ��يگ
+پنهنجي مدد پاڻ ڪريو
+جيڪو پنهنجي مدد ڪري ٿو پاڻ،
+ٿو پڻ ڌڻي مدد ڪري ان ساڻ.
+ڪو به جڏهن شروع ڪجي ڪم ڪار،
+ڪري همت منجهانئس پئجي پار.
+سگهه ساري ڏني ڌڻيءَ جيڪا،
+ڪم پنهنجي تي لائجي سڀ سا.
+شخص سچ پچ اهو ئي آهي سڄاڻ،
+جو ڪڍي ڪم ۾ ڪين ڪنهن جي ڪاڻ.
+جنهن جي همت سان آهي دل ڀرپور،
+ڪم ڪرڻ کان اهو نه هٽندو مور.
+پيش جڏهن اچي ڪو مشڪل ڪم،
+مڙس ٿي تنهن کي لڳ ادا هڪدم.
+ڪم ڪرڻو هجي ته سمورو ڪجي،
+مور اڌ ۾ ڇڏي نه ان کي ڏجي.
+جو اڌو- گابرو ٿئي ٿو ڪم،
+فائدو ان ۾ ناهي ڪو هردم.
+جو نه پنهنجي مدد ڪري ٿو پاڻ،
+ڪير ڪندو مدد اچي ان ساڻ.
+ڏس پنهنجي همت سندا ڪر ڪم ڪار،
+ٿي ادا مڙس، پنهنجا ٻوٽو ٻار.
+تندرستي
+آهي تندرستي نعمت هڪ عجيب،
+جهڙي شاهوڪار لئه، تهڙي ڪاڻ غريب.
+مال خزانا ڪيترا، ڪنهن وٽ لک هجن،
+هيرا، موتي اڻ ميا وٽس پيا رُلن.
+پر جي هوندو ڪين ڪي سگهو تنهن جو تن،
+ته وڻندو ڪين تنهن کي اُهو سارو ڌن.
+آهي تندرستي دولت سچي سا،
+”جيءُ خوش جهان خوش“ ائين چون ٿا.
+اهڙي املهه شيءِ جي ڳڻتي جڳائي،
+ڇڏڻ گهرجي ڪين ڪي تنهن کي ڦٽائي.
+گندين عادتن کان پاسو نت ڪجي،
+صفائيءَ تي هر طرح سدا ڌيان ڏجي.
+محنت ڪر تون!
+محنت ڪر تون محنت ٻار،
+محنت سان تون ٿيندين هوشيار!
+ٻُڌ تون ٻار، هينئين سان لائي،
+جو تو کي استاد پڙهائي،
+گهر ۾ پڻ تون اُن کي سار-
+محنت ڪر تون محنت ٻار.
+مائٽ مٽ تو کي ڀائيندا،
+سنگتي ساٿي پڻ چاهيندا،
+وڌندو تنهنجو ناماچار-
+محنت ڪر تون محنت ٻار.
+وهنجي سهنجي نيرن کائي،
+اجرا ڪپڙا پهري، ڀائي،
+مڪتب ڏي ٿي ترت تيار-
+محنت ڪر تون محنت ٻار.
+لکڻ پڙهڻ ۾ هوندين اڳرو،
+ليکي چوکي ۾ پڻ تڪڙو،
+نمبر کڻندين تون هر ٻار-
+محنت ڪر تون محنت ٻار.
+جيڪو محنت خود ڪري ٿو،
+پنهنجي ڪم تي ڌيان ڌري ٿو،
+تنهن جا ٻيڙا ٿيندا پار-
+محنت ڪر تون محنت ٻار.
+• ليکراج ”عزيز“
+ڏيئو
+ڪکائن گهرن کي تون روشن ڪرين ٿو،
+غريبن جي چونئرن کي گلشن ڪرين ٿو.
+لٿي سج عيان پنهنجو جوڀن ڪرين ٿو،
+مزورن ۽ ڪڙمين سان همڪنار آهين،
+فقيرن جي مجلس جو سينگار آهين.
+سڙي تون ٻين کي ڏئين ٿو سُهائي،
+رکيل تو ۾ ڪيڏي نه آهي چڱائي،
+پري کان منجهيل جي ڪرين رهنمائي،
+ڏيئا تو ۾ آهي سراسر چڱائي.
+سچو دوست، دشمن تي دل سوز آهين،
+سچائيءَ سان سڀ جو شب افروز آهين.
+مدد ڏين ٿو ڪم ڪار ۾ با محبت،
+ٻرڻ ساڻ تنهنجي ٿئي دفع ظلمت،
+نه پنهنجي پرائي جو ڌارين تفاوت،
+رکين قلب ۾ ڪا نه ڪنهن سان ڪدورت.
+سعادت جو بيشڪ تون آهين ستارو،
+ڏيئا تون ٿو لاهين جهان تان انڌارو.
+هوا ساڻ سِرُ لاٽ جو ٿو جُهڪائين،
+ٿو نِوڙِتَ ڪري پنهنجي جيوت بچائين،
+حياتيءَ جو مقصد سڄو ٿو ٻڌائين،
+ٻين لاءِ پنهنجو ٿو من جلائين.
+جلي جي ٻين کي سهُائو ڏين ٿا،
+لکين گهور تن تان پتنگا ٿين ٿا.
+• امداد حسيني
+ڪو به نه آهي محڪوم ۽ مجبور
+هرڪو هاري ناري سکيو، خوش هرڪو مزدور،
+ڪو به نه آهي، ڪو به نه آهي محڪوم ۽ مجبور.
+هٿ هٿ ٿيندو، اڏجي ويندو پنهنجو دلبر ديس،
+آڏاڻن تي اُڻجي ويندو، سوسي، لونگي، کيس.
+ٻانهن جي ٻل سان ئي ٿيندو، دک دلين جو دور؛
+ڪو به نه آهي، ڪو به نه آهي، محڪوم ۽ مجبور.
+هٿ ڇُهي ته ڦري ٿو ڦيٿو، ڪڏهن نه ٿيندو جام،
+خوشحالي آ پنهنجو مقدر، آزادي انعام،
+واڍا، رازا، ڪوري، ڪنڀر محنت ۾ مسرور؛
+ڪو به نه آهي، ڪو به نه آهي، محڪوم ۽ مجبور.
+مير، مهاڻا، سچيت سياڻا، جهاڳي آيا سمنڊ،
+ماڻهو مرڪيا، چمڪيو آهي اڱڻ اڱڻ تي چنڊ،
+هرڪو جيءَ پيو ٿو جهومي هرڪو چهرو پُر نور؛
+ڪو به نه آهي، ڪو به نه آهي، محڪوم ۽ مجبور.
+• استاد ب��اري
+ميلو
+ڳوٺ سڄو اڄ ٻهڪي پيو،
+هاري ناري ٽهڪي پيو،
+سڀڪو ٺهڪي ڦهڪي پيو،
+جنهن کي تنهن کي آهي تار-ميلو آهي، ميلو يار!
+مان به وڃان ٿو ميلي تي،
+بابا کيسي خرچي ڏي،
+گهٽ ۾ گهٽ ڏي رپيا ٽي،
+ٻاهر ڪوٺن بيٺا يار- ميلو آهي، ميلو يار!
+انور اسلم قادر قاسم،
+سوڍا حيدر هادي هاشم،
+دودا هوشو دائم قائم،
+تڪڙا تڪڙا ٿيو تيار- ميلو آهي، ميلو يار!
+پيادل ماڻهو، ٽولا ٽوليون،
+مَهري گهوڙا ڇڪڙا گاڏيون،
+سائيڪل تي ٻيلهون ٽيلهون،
+ٽانگا لاريون جيپون ڪار- ميلو آهي، ميلو يار!
+• استاد بخاري
+ميلي ۾
+واپارين جا هوڪا واڪا، هرڪو ڪوٺي هيڏي ”آآ“
+ريڊيا گانا بينون باجا، ڇم ڇم ڇرن جا ڇمڪار-
+ميلو آهي ميلو يار!
+کاڄي نيزي پستي وارا، بوندِي ميسُو حلوي وارا،
+صندل هوٽل سِيڌي وارا، سوچي سُرهيا سان مڃار-
+ميلو آهي، ميلو يار!
+هڪڙي ڳالهه اوهان کي چوندس، ڦرڻيءَ جي گهوڙي تي چڙهندس،
+ٺوڪي تنهن کي چهبڪ هڻندس، هلندو تيز تکي رفتار-
+ميلو آهي، ميلو يار!
+هل ته ٻڌون ڪجهه نڙ جا بيت، ڳائڻ بيهڻ جي ڏس ڀيٽ،
+ڏسجي ٿو ڪو سگهڙ سچيت، ياد اٿس ڪي بيت هزار-
+ميلو آهي، ميلو يار!
+مهري، گهوڙا ٿا ڊوڙن، واهٽي تن جو پنڌ ڏسن،
+ماڻهو واهه وا واهه وا ڪن، سَرها مالڪ ۽ سوار-
+ميلو آهي، ميلو يار!
+• استاد بخاري
+اَچوڙي ٻارو راند جو سعيو
+اچو اچو گڏ ٿئو آڙو پاڙو،
+راند ڪنداسين زور ٻلهاڙو.
+ڏاڍا همراهه هاڙهي ٿيندا، باقي ڀيچي ڀڄندا ايندا.
+هر هاڙهيءَ جي ٽولي ٺهندي، هڪ جي ڇڙندي ٻئي جي ٻجهندي.
+ساٿي پاڻ ته آهيون اندريان، باقي ٻي ڌر وارا ٿيا ٻهريان.
+جيڪو ٽولو ٻاهر هوندو، سوئي حملي آور هوندو.
+ٻهريان نکڙي بيٺا آهن، بلڪل سنڀري بيٺا آهن.
+چوري، زوري لُوهُون ڏيندا، داسا ٿيلها ڊوهون ڏيندا.
+اندريان محڪم موڙهي ٺاهيون، گڏجي هڪ ٿي سينو ساهيون.
+ميڙ ٻڌل مان جيڪو ڇڄندو، هڪ جهٽ ۾ سو کاپي پوندو.
+لُوهه ڏيئي جو تنهن کي پڪڙيو، کسڪي ويندو سوگهو جڪڙيو.
+حد جي اندر وٺڻو آهي، حد کان ٻاهر وڃڻو ناهي.
+هڪڙو کاپي ٻيو کاپايون، ٽولي جو ٽولو کاپايون.
+ٻهريان کاپي ويندا جڏهن، سوڀارا سڏباسين تڏهن.
+اچو ته هاڻي راند ڦٽايون، گڏجي گيت جمالو ڳايون.
+• هوند راج ”دکايل“
+ڪبوتر
+واهه واهه تنهنجي ٽور ڪبوتر، مٺڙي مٺڙي اور ڪبوتر!
+کيتن ۾ چت چور ڪبوتر، تنهنجي چڳ چڳ زور ڪبوتر.
+لڪي لڪي ٿو جهاتيون پائين، چوڳو ٿو چورائي کائين.
+ڦر ڦر سان هر دل هر کائين، ’هُو هُو‘ جو آلاپ الائين.
+ڦرڻيءَ واريون ڦيريون پائين، جهرڪيءَ واري جهمر لڳائين.
+پنهنجن پيارن ساڻ اُڏين ٿو، باد زمان سان راند ڪُڏين ٿو.
+پَرپَر ۾ سُر تار سمايو، سُتل سَتا کي جنهن جاڳايو.
+’سا ري گامَ پَ ڌني سا، ڳايو، بيحد جو درياءُ وَهايو.
+تُڪ تُڪ ۾ ڇا تار هلي ٿو، قدرت جو اسرار سلي ٿو.
+سورج جا ڪرڻا ڦاسائي، تن جا خاصا ويس مٽائي.
+رنگ برنگي نقش ڪڍائي، بت ساري کي ڏين ٿو ڍڪائي.
+پَرپَر تي چِٽ مينا ڪاري، سهڻي سڦري نقش نگاري.
+• احمد خان ”آصف“
+ڳئون
+منهنجي ڳئون پياري، منهنجي ڳئون پياري،
+ڪهڙي نه آهي سهڻي، ڪهڙي نه آهه متاري،
+ڏس کير، جا ڏئي ٿي ڀري چونئري ڀٽاري؛
+منهنجي ڳئون پياري، منهنجي ڳئون پياري.
+کائي پلال، ڀوسو، جوئر، چڻا، مٽر ٿي،
+ڪڏهن چري جهنگل مان، موٽي اچي پوءِ گهر ٿي،
+وسري نه جاءِ هن کان، منهنجي وٿاڻ واري؛
+منهنجي ڳئون پياري، منهنجي ڳئون پياري.
+جو کير ٿي ڏئي ڪجهه کائون ۽ ڪجهه رکون ٿا،
+جيڪي رکون ٿا، ان مان ڏڌ ۽ مکڻ ڪڍون ٿا،
+ڀرڻو نٿو پويئون گهه جو ڪو خرچ ڀاري؛
+منهنجي ڳئون پياري، منهنجي ڳئون پياري.
+ڪڏهن ڄڻي ٿي گابا، ڪڏهن ڄڻي ٿي گابيون،
+گابيون ڄڻي ٿي جيڪي، آخر ڳئون ٿين ٿيون،
+گابن مان ڏاند ٿيندا، هر ۾ جوٽيندا هاري؛
+منهنجي ڳئون پياري، منهنجي ڳئون پياري.
+
+
+• ڪشنچند ”بيوس“
+جهرڪي
+ڪک پن ڪري گڏ ٿي، ڪيڏو لَڏو لَڏي ٿي.
+عمدو آکيرو آڏي ٿي، حيرت ۾ وجهي ڇڏي ٿي.
+تعمير سادگيءَ جي، تصوير سادگيءَ جي.
+ڇت ڀت جو ڪنڊ پاسو، تنهن ۾ ڪري ٿي باسو.
+جيئن ٿئي بچاءُ خاصو، ويري ڪري نه واسو.
+ڪو ڪانءُ باز بحري، ڪاهي نه نانگ زهري.
+قائم رهي ڪکن تي، پهرو ڏيئي ٻچن تي.
+آرو ڪري ٿي تن تي، تازن ڄڻين ڪَچن تي.
+جيسين پَرين پڪا ٿين، ٻاهر اندر اڏامن.
+جهرڪيءَ جي چهنب تڏڙي، چون چون ڪري ٿي تڪڙي.
+قدبت ۾ آهي ننڍڙي، پر عاقبت ۾ وڏڙي.
+ڪيڏو ڪٽنب ٿي پالي، گهر ٿي سڄو سنڀالي.
+چُرنديون چچيون جهلي ٿي، گهر ڏي کڻي هلي ٿي.
+سر سر ڪري سلي ٿي، ڀانئين بلي بلي ٿي.
+ٻچڙا ڏسي نچن ٿا. ڪيڏو نه شور ڪن ٿا.
+• ڪشنچند ”بيوس“
+سهائي راتڙي
+چهچٽو ڇا ڇا مچائي ٿي سهائي راتڙي،
+رنگ طرحين جا رچائي ٿي سهائي راتڙي!
+ورق روپا ويا چڙهي، ڪيئن اڻ لکا آڪاش تي،
+تن اندر تارا لڪائي ٿي سهائي راتڙي!
+آهه چانڊوڪي رتل ڪڪرن اندر ايڏو ڪمال،
+برف جا بادل بنائي ٿي سهائي راتڙي!
+ڪئي پٽن پوشاڪ چاندي پڙڇ جي چمڪڻ لڳا،
+کير ڌرتيءَ تان وهائي ٿي سهائي راتڙي!
+ڏس چمن جي چونڪ ۾ چهه چهه چَڪيون لائي چڪيون،
+ڀونئر، بلبل کي ڀلائي ٿي سهائي راتڙي!
+چنڊ جي صابڻ چڪيءَ سان ٿو ڪري ساگر سنان،
+ڍير گِج لهرين تي لائي ٿي سهائي راتڙي!
+آهي چهري چنڊ جي تي نت چڪوري چت چريو،
+مور ڄاهي کي نچائي ٿي سهائي راتڙي!
+صاف دل روشن نظر لئه آهي چمڪو نُور جو،
+پر مَنديءَ دل کي منجهائي ٿي سهائي راتڙي!
+ٿي ويئي اوندهه اُجڙ ماهه بدر کان دربدر،
+جهل ”بيوس“ جو لڄائي ٿي سهائي راتڙي!
+• حافظ ”احسن“ چنا
+اُونهاري جي موسم
+وسن ٿا مينهن ۽ ساوا ٿين ٿا گلزار- سانوڻ ۾،
+ندين، واهن ۾ پڻ پاڻي ٿئي ٿو تار- سانوڻ ۾.
+ڪٿي ٻوڏون ڪٿي موڪون ڪٿي آبادي مينهن تي،
+ڪٿي پاڻي ٻنين کي ٿو پياري نارُ-سانوڻ ۾.
+تپش سج جي کان گرمي، ٿي ڪن ڪن ته ڀاڱن ۾،
+ٿين گرميءَ ۾ ماڻهو بت کان به بيزار- سانون ۾.
+مهيني مئي کان سيپٽمبر مهيني تائين اونهارو،
+ٿئي ٿاڌل ۽ شربت جي گهڻي درڪار- سانوڻ ۾.
+ننڍيون راتيون وڏا ڏينهن ۽ اڪثر پون طوفان،
+وڄون وَس وَس جا پائي ويس ڪن چمڪار- سانوڻ ۾.
+جوئر ٻاجهر ڪپہ سريون ونگا ميها ٿين ڀاڄيون،
+ججهي ميوات ۽ انبن جا به انبار- سانوڻ ۾.
+مئو ٿئي مال جو چارو، چَرن ٿا ڇيڪ چوپايا،
+مکڻ ڏڌ کير ٿئي ٿو جام، خوش ڌن ڌار- سانوڻ ۾.
+نمونو هر ڪنهين موسم جو، واه ”احسن“ نرالو آهه،
+عجائب رنگ قدرت جا ٿين اظهار- سانوڻ ۾.
+• حافظ ”احسن“ چنا
+موهن جو دڙو
+عجب اسرار موهن جو دڙو، قادر سندي قدرت!
+ڏسڻ جي جنهن سان هر انسان کي بلڪل لڳي حيرت.
+دڙو موهن جو پنهنجي ديس جو آ شان ۽ شوڪت،
+ڏسو موهن جي دڙي ۾ سنڌ جي بهتر اڳين حالت.
+گهٽيون بازاريون ۽ رستا گهر عمدا ٺهيل آهن،
+گهرن سڀني ۾ پاڻيءَ جون پڪيون کوهيون کنيل آهن.
+دٻيل هڪٻئي مٿان ٽي شهر عاليشان ٿا ڏسجن،
+مگر پنجاهه سؤ سالن کان ڀي اڳ جا پيا پسجن.
+صفائي ۽ سٺائي شهر جي واکاڻ سڀ ٿا ڪن،
+اڃا سالم پڪيون جايون ۽ پاڻي آهي منجهه کوهن.
+هئا ڪي شهر بادشاهي، جن جو واهه نظارو آهه،
+گهٽين جاين ۽ رستن جو نمونو زيب وارو آهه.
+لڌا هيرا جواهر هر موتي ۽ ٻيا زيور،
+سُئي سوني به هٿ آئي ٺهائي ڪنهن ته ڪاريگر.
+عجب جايون عجب چشما ۽ عاليشان ٽي مندر،
+لڌا ٽي لاش جي ماڻهن اڄوڪن کان ڊگها اڪثر.
+ڀتيون سيمينٽ سان ڏهه فوٽ ويڪر ۾ ٻڌل آهن،
+ڏسڻ سان ڀانئجن گويا اڄوڪيون هي ٺهيل آهن.
+• لطف الله بدوي
+ٻن ٻلين جي ڳالهه
+اچي وڙهيون پاڻ ۾، ٻليون ٻه هڪ ڏينهن،
+ڦنڊيون ۽ ڦوڪيون گهڻيون، وڙهيا ٿي ڄڻ شينهن.
+سبب تنهن جهيڙي، جو رڳو هيءَ هئو،
+ته هڪڙي هئي سکڻي، ٻيءَ کي هو ڪئو.
+بيٺيون هيون ڀت تي، انهيءَ مهل اُهي،
+”مياؤ! مياؤ!“ اُت ڪري، ڳنڍجي پيون سي.
+ترڪيا پير تنهين جا، مٿو وين ڦِري،
+مٿان ليٽيون اوچتو پيون هيٺ ڪِري.
+آين ڌڪ قهر جو، ڪِريون جيئن مٿان،
+ڪئو پڻ نڪري ويو، تنين جي هٿان.
+تڏهن شرمنديون ٿيون، ٻليون سي ٻيئي،
+وڙهيون ٿي جنهن شيءِ لاءِ، سا هٿان تن ويئي.
+ڇڏي سي هڪٻئي کي، هليون ڏيئي پُٺ،
+وڙهن جيڪي پاڻ ۾، تن جوڳي اها جُٺ.
+.
+• استاد بخاري
+لفظ ٻڌايان هوش وڌايان
+لال اوهان کي لفظ ٻڌايان، لفظ ٻڌائي هوش وڌايان:
+لونگي اجرڪ لوئي کيس، ”جهڙو ديس ته تهڙو ويس.“
+بدڪون بلبل ڳيرو ڪانءُ، هر هڪ وٽ آهه پنهنجو ڏانءُ.
+مڇر، ککر، وڇون، نانگ، ڏنگ هڻڻ ۾ ڪن نه سانگ.
+رڍون، ٻڪريون، مينهون، ڳئون، کير ڪنديون جي هونديون ڍايون،
+ملهه، ٻلهاڙو، ڪٻڊي، ڪشتي، واهه وڌائن چارئي چستي.
+ڪوڏر ڪيڻون ڪڙمي ڪاهه، ڪُهڙ ڪانڊيرا لاهه تباهه.
+ٽيڪم، تيشا، ڪِير مزور. پاهڻ پٿر چڪناچور.
+ڏورڻ ڏاجو، سوڀ سهاڳ، ”جهڙو جاڳو تهڙو ڀاڳ.“
+بينون ڀيرُون، دهل ڌمال، مارن ميلا سال بَسال.
+جيئو جيئوڙي شير دلير، ”جاڏي پير، تاڏي خير!“
+
+
+• اياز گل
+سهڻيءَ سنڌ جا روشن تارا
+شال سدائين جڳ مڳ جرڪن،
+سهڻا ٻار سي روشن تارا.
+پاسائون پهراڻ جنين کي سهڻي ٽوپي ساڻ تنين کي.
+ٽوپ ۽ ڳاڙهي اجرڪ وارا،
+سهڻا ٻار سي روشن تارا.
+حق جي هردم لات لنون ٿا، هر هنڌ جيڪي سچ چون ٿا؛
+همت وارا ٻار سگهارا،
+سهڻا ٻار سي روشن تارا.
+ماکيءَ جهڙا مٺڙا پيارا،
+سهڻا ٻار سي روشن تارا.
+***
+واهه ڙي تارا
+واهه ڙي تارا گول تارا،
+روشن تارا چلڪي وارا.
+سانجهيءَ ٽاڻي نڪرو ٿا، اُڀ سڄي ۾ پکڙو ٿا.
+چلڪو چمڪو ساري رات، ڪجي اوهان جي ڪهڙي بات.
+رات لنگهي وئي باقي، ڇا، اوهين بتايو واٽ اها.
+جوت اوهان جي نه هجي.
+واٽهڙو ڪر واٽ منجهي.
+گهوڙو
+مٺڙا گهوڙا اوري آءُ،
+خوب خوشيءَ مان داڻو کاءُ.
+پنهنجي منهن تان لاهه لغام، تازو گاهه هلي چر جام.
+جتي چرڻ لاءِ آهي گاهه، اتي وهي ٿو سهڻو واهه.
+هاڻي اُن مان پاڻي پي، ڍءُ ڪري تون گد گد ٿي.
+جڏهن شام جا وڄندا پنج، توتي وجهندس سهڻا سنج.
+ٻالڪ چوندا ڊوڙو ڊوڙو، ڏسو ڪڪي جو سهڻو گهوڙو.
+توڙي هٿ ۾ چهبڪ کڻندس، مٺڙا تو کي مور نه هڻندس.
+جو کير پئي
+جو کير پئي، سو وير ٿئي،
+ڏند زور وٺن، سٺا سهڻا لڳن.
+اکين جوت وڌي، ڏاڍي سونهن ٿئي،
+وٺي زور بدن، لڱ چست ٿين.
+کير صفا سٺو، واه ڏاڍو مٺو،
+ٻارو اچو پيون، ڀري کير وٽيون.
+سڀ زور وٺون، پي کير وڌون.
+ڏي کير، اما، پي پڙهڻ وڃان.
+• عاصم
+’اچو توهان کي ڳالهه ٻڌايان“
+ڀاءُ توهان کي ڳالهه ٻڌايان،
+مان به اوهان جي ادڙي آهيان.
+نالو منهنجو فوزيا آهي، نالي سان پر ٿيندو ڇاهي؟
+خير! توهان کي ڳالهه ٻڌايان، مان ڪي. جي. ۾ پڙهندي آهيان.
+مِس مون کي سمجهائيندي آ، وقت تي مٺڙو ڳائيندي آ.
+مار ڪڍي پرچائيندي آ، مون کي ڏاڍو ڀانئيندي آ.
+منهنجون آپائون وڏڙيون آهن، پاڻ پڙهن ٿيون ننڍڙيون ناهن.
+علي اسان جو ادڙو آهي. ڀاءُ اسان جو ننڍڙو آهي.
+پوءِ به اسان سان راند ڪري ٿو. گهر ۾ مون سان خوب وڙهي ٿو.
+ڏنگو آ پر چڱو به آهي، اڃا ته پاڻ به ننڍڙو آهي.
+ابي امڙ سان پيار ڪيون ٿا، پنهنجي ڪم تي ڌيان ڌريون ٿا.
+چڱو اوهان جو الله واهي، ڳالهه ته پاڻ مون پنهنجي ٺاهي.
+• هري دلگير
+ڪوئل
+ڪوئل ڪاري، ڪوئل ڪاري،
+ننڍڙي ننڍڙي، پياري پياري!
+مٺڙا مٺڙا راڳ ٿي ڳائين، ڪوڪوڪو جي لهر ٻڌائين.
+تنهنجو مٺڙو گيت ٻڌان ٿو، پر تو کي نه ڪٿي به ڏسان ٿو.
+بوتو بڻجي مان ويچاريان، هيڏي هوڏي آءُ نهاريان.
+ڪٿان اهو آواز اچي ٿو، جنهن تي پن- پن ناچ نچي ٿو.
+ڪير وڻن ۾ بين وڄائي، مٺڙا مٺڙا سر ٿو ڳائي.
+بيشڪ آهين راڳ جي راڻي، ڪهڙي تنهنجي مٺڙي وائي.
+ڏاڍي ڪا تون آهين لڄاري، شرم مرم سان تون موچاري.
+لڪي لڪي تون گيت ٿي ڳائين، ٽارين ۾ ٿي پاڻ ڇپائين.
+ظاهر تي شرميلي ڪوئل، مون ڏي آءُ ڇٻيلي ڪوئل.
+آءُ به سکندس راڳ رسيلو، مٺڙو مٺڙو گيت سريلو.
+آءُ به ٻوليان ٻول منوهر، ڳايان مٺڙي وائي سندر.
+ٻڌندڙ کي مستان بنايان،
+دنيا کي حيران بنايان.
+ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+1- انب کڻي جي هڪڙو کائين، نت ٻين لئه پيو واجهائين،
+اهڙو آهي سڀن جو يار، ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+2- ڄام به سڀن جو آ يار، ميون ۾ آ ننڍڙو ٻار،
+اهڙو آهي ننڍڙو يار، ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+3- ميوو ڏاڙهون آهي ڪمال، کائڻ ۾ آ مٺڙو مال،
+اهڙو آهي ڳاڙهو يار، ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+4- واهه مالٽا منهنجا يار، رس ڀريا مٺڙا منٺار،
+تو کي کائن سهڻا يار، ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+5- صوف اگر هر روز ڪو کائي، تندرستيءَ کي خوب وڌائي،
+صحت جو آ سينگار، ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+6- پڪل ڪيلو ڇا ٿو ڀانئين، هڪڙو کائين ڏهه ٺَهرائين،
+آهي به گهرو سڀ جو يار، ميوو کاءُ تون ميوو يار!
+مينهن
+مينهن مزي وارو، مينهن مزي وارو!
+هوا جو آ ٺارو، مينهن مزي وارو!
+باغن ۾ بهاري، گلن ۾ گلزاري،
+ساوڪ جو سونهارو، مينهن مزي وارو!
+برسات جي ڇم ڇم، وڻي پيئي ٽم ٽم،
+قدرتي نظارو، مينهن مزي وارو!
+ٻاري جي ٻار، لڌو هيرن هار،
+شبنم جو سارو، مينهن مزي وارو!
+پپيهي جي ”پياسي“، لٿي اڄ اُداسي،
+ڪوئل جو ڪوڪارو، مينهن مزي وارو!

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book20.txt

@@ -0,0 +1,224 @@
+ڪتاب جو نالو:  وڏن جو ادب
+
+
+
+وڏن جو ادب
+ڊاڪٽر نواز علي شوق
+ٻه اکر
+ان ڳالهه ۾ ڪو شڪ ڪونه آهي ته هَٺ ۽ وڏائي انسان جا پڪا دشمن آهن، جي کيس هڪ نه هڪ ڏينهن ضرور خراب خوار ڪن ٿا. نِوڙت ۽ نياز، ادب ۽ لحاظ سان ئي ماڻهو صحيح معنى ۾ انسان بڻجي ٿو. ابليس (شيطان) وڏائي ڪئي. بي ادب بڻجي پنهنجي پالڻهار جو حڪم نه مڃيائين، ته هميشه لاءِ لعنتي بڻجي ويو.
+اڄڪلهه ڏٺو ويو آهي ته اولاد وڏو ٿئي ٿو، ته ٽانءِ ۾ ڀرجي پنهنجي ماءُ – پيءَ کي وساري ويهي ٿو. منجهن مائٽن لاءِ سچو پيار ۽ ادب ورلي نظر ايندو. ماءُ – پيءَ جڏهن پوڙها ٿيندا، تڏهن سندن خدمت ڪرڻ بجاءِ اولاد سندن مَڏيءَ ۾ اک وجهي ٿو.
+اهو ڏسي ڏاڍو ڏک ٿئي ٿو، ته اولاد پنهنجي ماءُ- پيءُ جا ٿورا مڃڻ، سندن ڳُڻ ڳائڻ ۽ خدمت ڪري کين سک پهچائڻ بجاءِ ڏکن مٿان ڏک ٿيندو رهي ٿو. اڄ شاگردن ۾ استاد لاءِ ڪا عزت ۽ ادب ڪونه رهيو آهي. مطلب ته ماءُ- پيءُ جي مَڃتا ۽ ادب، ڄڻ هڪ مُدي خارج يا ڪنهن ڪوڙي ڪهاڻيءَ وانگر آهي؛ جنهن کي اڄ اسين وساري رهيا آهيون. جيڪڏهن اسان جو اهو حال رهيو ۽ اسان پاڻ ۾ ڪو سڌارو نه آندو، ته پوءِ هيءُ معاشرو بُڇڙو بڻجي ويندو. افسوس؛ جو نئين ڌاري سَڀيتا جي ڪوڙي ڏيک تي ڀنڀلجي اسان پنهنجي پراڻي ۽ پياري سَڀيتا کي وساري رهيا آهيون، جيڪا ڳالهه اسان لاءِ وڏي هاڃيڪار آهي.
+اهي ڏک ڀريون ڳالهيون ڏسي، هيءُ ڪتاب لکيو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ ڪي ڪارائتيون ڳالهيون آنديون ويون آهن. قرآن شريف ۽ حديثن مان ڪجهه مواد ميڙي ڪتاب ۾ ڏنو ويو آهي ته جيئن پڙهندڙن کي خبر پوي ته وڏن جي ادب بابت الله تعالى ۽ سندس پياري رسول صلي الله عليه و آله وسلم جا ڪهڙا حڪم آهن. ڪن نيڪ ٻانهن جا پڻ ڪي اهڙا واقعا ڏنا ويا آهن، جي دل تي گَهرو اثر ڪن ٿا. ڪي اهڙيون آکاڻيون به ڏنيون ويون آهن، جن مان ڪونه ڪو اخلاقي سبق پڌرو ٿئي ٿو. ڪن هنڌن تي اخلاقي ۽ اصلاحي نظم به ڏنا ويا آهن ته جيئن ڪتاب وڌيڪ وڻندڙ بڻجي.
+سنڌي ادبي بورڊ جو ٿورائتو آهيان جو سڄاڻ ميمبرن هيءُ نيڪ ڪم مون کي سونپيو. اميد ته پڙهندڙ هن ڪتاب مان ڪجهه نه ڪجهه لاڀ ضرور پرائيندا. جيڪڏهن ڪن ٿورن تي به هنن چڱين ڳالهين جو اثر ٿيو، ته مان پنهنجو پورهيو سجايو سمجهندس.
+ڪراچي
+3- جنوري 1979ع - ڊاڪٽر نواز علي شوق
+نواز علي ”شوق“
+نظم
+ادب سان ئي انسان، انسان آ،
+ادب ناهه جنهن کي سو حيوان آ.
+وڏن جو ادب جو ڪري ٿو ادا،
+سو هر هنڌ عزت لهي ٿو ادا.
+ادب سان پختو ٿو ايمان ٿئي،
+انهيءَ تي خدا جو ٿو احسان ٿئي.
+چوڻ ماءُ مٺڙيءَ جو مڃجي ضرور،
+سدا ڳالهه ان جي تي هلجي ضرور.
+انهيءَ ۾ ئي اولاد جو آ ڀلو،
+سدائين سَنئين واٽ تي سڀ هلو.
+جو پيءُ – ماءُ جي ٿو ادب ۾ رهي،
+انهيءَ کي ئي هر ڪو چڱو ٿو چوي.
+ادب پنهنجي استاد جو نِت ڪريو،
+پڙهي ۽ ڪڙهي خوب ڏاها ٿيو.
+چڱا ڪن چڱايون، بُرايون بُرا،
+ڪري نِت چڱايون، اوهين ٿيو چڱا.
+شمس العلماء مرزا قليچ بيگ
+نظم
+ماءُ پيءُ جي خدمت
+ادب ماءُ ۽ پيءُ جو آهي ضرور، ڪَجو ڪونه هرگز انهيءَ ۾ قصور. نه هو عقل يا زور تو ۾ جڏهن، لڌي سار تنهنجي انهن ٿي تڏهن. رهيو رات ڏينهن تن کي ٿي هي خيال، سدا خوش اسان جو رهي نونهال. هو تڪليف سڀ پاڻ سَهندا رهيا، ڏکن ۾ سندءِ سار لهندا رهيا. ڏسي توکي ڏک ۾، ٿيا هو ڏُکي، سُکيو توکي ڏِسندي، ٿيا هو سُکي.
+چون جيڪي توکي ائين ڪر ابا، ته توسان رهن خوش ۽ راضي سدا.
+شمس العلماء مرزا قليچ بيگ
+نظم
+اُستاد جا حق
+اَٿوَ ماءُ ۽ پيءُ کان پوءِ دوستو، سڀن کان وڏو حقّ اُستاد جو. سڌاري ڪري دل اوهان جي درست، ڪري ٿو اوهان کي هو چالاڪ چُست. گهڻي کان گهڻي تنَهن جي عزّت ڪريو، دل ۽ جان سان تنهن جي خدمت ڪريو. نه ٽاريو ڪڏهن حڪم ان جو اوهين، رکو تَنهن کي راضي ۽ سَرهو اوهين. سندس حڪم جي نِت مڃيندؤ اوهين، ته خادم مان مخدوم ٿيندؤ اوهين.
+حڪيم فتح محمد ”حڪيم“ سيوهاڻي
+نظم
+نيڪ نصيحت
+سدا شان قدرت ۾ رب جي نهاريو، ڌڻيءَ جي محبت سندو ڌيان ڌاريو. متان وقت پنهنجو وڃايو، اُٿو، جاڳو ۽ قوم کي پڻ اُٿاريو. پڙهو علم ۽ پڻ سِکو هُنر حڪمت، اوهين پاڻ ۽ قوم کي پڻ سُڌاريو. نه ڪنهن سان به هرگز ڪريو ظلم ناحق، نه گهٽ وڌ چئو ۽ نڪي ڪنهن کي ماريو. وڏن جو ادب ۽ ننڍن تي نوازش، غريبن جا غمخوار ٿي پڻ گذاريو. يَتيمن سندا يار دنيا ۾ رهجو، بُکين ۽ اُڃين کي کارايو پياريو. ڪُپت، ڪُوڙ، ڪنهن سان ڪجي ڪين ڪڏهين، ڪريو ڪنهن سان وعدو پيارا ته پاريو. اچي چِڙ اوهان کي، جي ڪنهن تي به ڪڏهين، ته رب کي ڪري ياد ڪاوڙ کي ٽاريو. وڙهن جي اوهان مان مسلمان ڀائر، ته نرميءَ سان سمجهائي جهيڙي کي ٽاريو. ڪريو هٿ سنئون ڪين سنگت مان ڪنهن تي، نه ڪنهن دوست ۽ ڀاءُ تي ڌڪ اُلاريو. ڏسو ڪيئن نه ٻيون قومون آهن وڌي ويون، اوهين پڻ مسلمانو، ٻوٽو ڪو ٻاريو.
+ادب
+ادب سان ئي انسان، انسان آ،
+ادب جو نه سِکيو، سو حيوان آ.
+---
+ادب انسان لاءِ تمام ضروري آهي. ابليس (شيطان) الله پاڪ جو حڪم نه مڃيو ۽ پنهنجي پالڻهار جي بي ادبي ڪيائين. هُن هَٺ ۽ وڏائي ڪئي انهي ڪري هميشه لاءِ تڙيل ۽ لعنتي بڻجي ويو.
+اسان سڀ الله جي نبين سڳورن جو ادب ڪريون ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي سڀ الله پاڪ جا پيارا ٻانها هئا ۽ ماڻهن کي چڱيون ڳالهيون ٻڌائيندا هئا. اسان جو نبي حضرت محمد صلي الله عليه وآلهٖ وسلم الله پاڪ جو آخري نبي هو. پاڻ سڳورن اسلام آندو، جو سڀ کان سٺو ۽ مڪمل مذهب آهي. پاڻ ڪريمن اسان کي قرآن شريف ڏنو، جيڪو هڪ پاڪ ڪتاب آهي، ان ڪتاب ذريعي انسانذات کي ڀلائيءَ واري واٽ جو ڏس ڏنو ويو آهي. اسان کي کپي ته قرآن شريف کي پڙهون ۽ اُن تي عمل ڪريون، ته جيئن الله پاڪ راضي ٿئي. نبي سڳوري جو حڪم آهي ته پنهنجي ماءُ- پيءُ ۽ ٻين وڏن اڳيان هوريان ڳالهايو ۽ انهن جو ادب ڪريو. انهن سان نوڙت ڪيو ۽ ساڻن آڪڙجي نه ڳالهايو.
+ماءُ- پيءُ کان پوءِ استاد جو درجو آهي. استاد اسان کي علم ۽ ڏاهپ جون ڳالهيون ٻُڌائي ٿو ۽ سُٺا ڪم سيکاري، اسان کي هڪ سُٺو انسان بنائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. انهيءَ ڪري استاد جو ادب ڪرڻ به ضروري آهي.
+اخلاق
+انسان جڏهن هن دنيا ۾ اچي ٿو ته هن جو دنيا جي ڪن شين سان لاڳاپو رهي ٿو. ان لاڳاپي کي سهڻي نموني نڀائڻ جو نالو اخلاق آهي. هر انسان جا پنهنجي ماءُ- پيءُ، اُستادن، مِٽن-مائٽن ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپا ٿين ٿا. تنهنڪري مٿس ڪي فرض به ٿين ٿا. انهن فرضن کي سهڻي نموني ۾ پورو ڪرڻ هر انسان لاءِ لازمي آهي. انهن جي ڳالهين سان هر انسان پاڻ ۾ سُٺا اخلاق پيدا ڪري سگهي ٿو. اهو چِٽيءَ ريت سمجهڻ گهرجي ته هن دنيا جي ساري خوشي ۽ سک، امن ۽ امان سهڻي اخلاق سبب ئي پيدا ٿي سگهن ٿا.
+ان ۾ ڪو شڪ ڪونه آهي، ته سڀني مذهبن جو بنياد اخلاق تي آهي. جيڪي نبي، رشي ۽ اوتار آيا، تن سچ ڳالهائڻ، نيڪي ۽ ڀلائي ڪرڻ، وڏن جو ادب ڪرڻ ۽ ٻين اهڙن چڱن ڪمن جو پرچار ڪيو. اسان جي رسول سونهاري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جن فرمايو آهي ته ”مان چڱن لڇڻن جي پورائي لاءِ آيو آهيان.“
+اسلام ۾ اخلاق جي وڏي اهميت آهي. حديث شريف ۾ آيو آهي ته ’هڪ انسان چڱن لڇڻن سان جيڪو درجو حاصل ڪري ٿو، سو کيس سارو ڏينهن روزي رکڻ ۽ ساري رات عبادت ڪرڻ سان به حاصل نٿو ٿئي.“ شاهه لطيف به پنهنجي هڪ بيت ۾ چيو آهي ته روزا ۽ نمازون چڱا ڪم آهن، پر انهن کان وڌيڪ به ڪي چڱا ڪم آهن، جن جي ذريعي انسان پنهنجي مقصد جا موتي حاصل ڪري سگهي ٿو.
+بيت هن ريت آهي:
+روزا نـــــــــمـــــــــازون ايءُ پــــــــــــــــــڻ چـــــــــڱـــــــــو ڪـــــــــم،
+پر اُو ڪو ٻيو فهم، جنهن سان پسجي پرينءَ کي.
+ان مان اها ڳالهه ظاهر ٿئي ٿي، ته سڀ کان سٺو ماڻهو اهو آهي، جنهن جا لَڇڻ چڱا آهن. جيڪي ماڻهن سان ڀلائي ڪن ٿا ۽ ڪنهن کي ڏُکيي وقت ڪم اچن ٿا، سي چڱا ماڻهو چئبا. اسان کي کپي ته اسان پاڻ ۾ چڱا لَڇڻ پيدا ڪريون، جيئن هرڪو اسان کي سٺو سمجهي ۽ هرهنڌ مانُ ملي. چڱن ڪمن جو نتيجو چڱو هوندو آهي ۽ بُرن ڪمن جو نتيجو بُرو آهي.
+نبي سڳوري جو ڪٽنب
+اسان جو نبي سڳورو حضرت محمد مصطفى صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، الله پاڪ جو سڀ کان پيارو نبي هو. اُن نبي سڳوري جي پيڙهي به کيس پياري هئي. الله تعالى پنهنجي پياري رسول صه جي ڪُٽنب کي وڏو شرف ۽ شانُ ڏنو. کين گندگي ۽ بُڇڙائي کان پاڪ رکيو؛ ڇاڪاڻ ته الله پاڪ جي اهائي مرضي هئي ته هو پنهنجي پياري نبي جي ڪٽنب کي پاڪ ۽ صاف رکي.
+هڪ ڀيري نبي سونهاري پنهنجن صحابين کي هدايت ڪئي ته ”مان توهان وٽ ٻه ڳَريون شيون ڇڏيو وڃان ٿو، جن مان هڪ الله تعالى جو ڪتاب آهي.“ ان کي اسان سڀ قرآن شريف سڏيون ٿا، جنهن ۾ هدايت ۽ روشني آهي. حضور جن ان جي پيروي ڪرڻ جي هدايت ڪئي آهي. ان کان پوءِ ٻي شيءِ سندن ڪٽنب آهي. جنهن لاءِ تاڪيد ڪيائون ته ”منهنجي ڪُٽنب کي نه وسارجو.“ وري ٻيو ڀيرو به اهوئي تاڪيد ڪيائون ته ”منهنجي ڪٽنب جو خيال رکجو.“
+جيڪڏهن هڪ مسلمان جي لاءِ لازمي آهي ته نبي سونهاري جي حڪمن جي پيروي ڪري، ته پوءِ هر مسلمان کي کپي ته جيئن هو نبي سڳوري جي ٻين حڪمن کي مڃي ٿو، تيئن رسول جي انهيءَ هدايت تي به عمل ڪري؛ يعني نبي سڳوري جي ڪٽنب جو ادب ڪري ۽ انهن جو چوڻ مڃي. جيڪو ائين نٿو ڪري، سو ڄڻ ته نبي سڳوري جي نافرماني ٿو ڪري، ۽ جنهن نبي سڳوري جي نافرماني ڪئي، تنهن ڄڻ ته الله پاڪ جي نافرماني ڪئي. اهڙي ماڻهوءَ جي جاءِ جهنم آهي، جتي کيس سخت عذاب ڏنو ويندو.
+بزرگن جو ادب
+وڏن جي ادب ڪرڻ جو مقصد اهو آهي، ته پنهنجي ماءُ- پيءُ ۽ ٻين وڏن مٽن مائٽن کان سواءِ الله وارن بزرگن جو به ادب ڪرڻ جڳائي. ڪي ماڻهو الله وارن سان عقيدت ته رکن ٿا، پر انهن جي هدايتن ۽ نصيحتن جي پيروي نٿا ڪن. ڪي ماڻهو وري اهڙي نموني پيروي ڪن ٿا، جنهن مان سندن چريائپ پڌري ٿئي ٿي.
+هڪ ڏينهن ڪو الله وارو واٽ وٺيو پئي ويو، ته سندس پٺيان هڪ نوجوان هلي رهيو هو. اهو شخص ان الله واري ٻانهي جي پيرن جي نشانن تي پنهنجا پير رکندو وڏي عقيدت مان وڃي رهيو هو ۽ خوشيءَ مان چئي رهيو هو ته ”الله وارن جي پيروي هن ريت ڪرڻ گهرجي.“
+جنوري جو مهينو هو ۽ ڏاڍو سيءُ هو. ان ڪري اهو الله وارو شخص ڪمبل ويڙهيو، ان واٽ تان وڃي رهيو هو. نوجوان جيڪو سندس پيرن جي نشانن تي پير ڏيئي هلي رهيو هو، تنهن کيس چيو ته ”سائين! ان ڪمبل مان هڪ ٽڪر مون کي ڦاڙي ڏيو ته جيئن مون کي توهان جو فيض حاصل ٿئي!“
+تنهن تي ان الله واري شخص چيس ته ”ميان، هيءُ ته ڪمبل آهي، پر جيڪڏهن تون منهنجي کَل به پهرين، تڏهن به اها توکي ڪو فائدو ڪانه پهچائيندي.“
+ڪنهن الله واري جي پيروي ڪرڻ جو مقصد اهو آهي ته الله واري جي ڏَسيل واٽ تي هلڻ گهرجي، ان مان ئي فائدو آهي، باقي ڪنهن الله واري جي پيرن جي نشانن تي هلڻ يا ان جي ڪمبل جو ٽڪرو پاڻ کي ويڙهڻ يا سندس ��وبر کائڻ مان ڪجهه به هڙ حاصل ڪونه ٿيندو.
+وڏن جو ادب
+هر مذهب ۾ وڏن جو ادب ڪرڻ جي هدايت ڪئي ويئي آهي. اسان جي نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم فرمايو آهي ته ”جيڪو ننڍن تي رحم نٿو ڪري ۽ وڏن جو مانُ ۽ شانُ نٿو سڃاڻي ته اهو اسان مان نه آهي.“ ان جو اهو مطلب ٿيو، ته جيڪو ننڍڙن سان پيار نٿو ڪري ۽ وڏڙن جو ادب نٿو ڪري، سو مسلمان نه آهي.
+هڪ ڀيري نبي سونهاري فرمايو ته ”جنهن نوجوان ڪنهن ڪُراڙي جي ڪُراڙپ ۾ مدد ڪئي، ته اهو شخص جڏهن پاڻ پوڙهو ٿيندو ته الله تعالى ڪنهن شخص کي هدايت ڪندو، جيڪو ان جي عزت ڪندو ۽ سندس خدمت ڪندو.“
+ڪنهن کي به پنهنجي جوانيءَ تي وڏائي ڪرڻ نه گهرجي. ڇو ته جواني نيٺ جهَڪي ٿيندي ۽ پيري اچي پاسو ڏيندي. سموري سگهه هلي ويندي ۽ ماڻهو هيڻو ۽ ٻين وهيڻو ٿي پوندو. جيئن درياهه لاءِ سدائين ساوڻ ڪونه هوندو آهي، جو هو ٻوڙ ٻوڙان ڪري، پر نيٺ سيارو به اچي ٿو ۽ سندس زور ۽ شور، موج ۽ مَستي گهٽجي وڃي ٿي. انسان جي جيوت جو به ساڳيو ئي حال آهي. تنهنڪري اسان کي کپي ته اسان وڏي ڄمار وارن جو ادب ڪريون ۽ سندن خدمت ڪريون. ڇو ته اسان به نيٺ پوڙها ٿينداسون ۽ اسان به ٻين جي واهر گهرنداسون. پوءِ جيڪڏهن اسان ڪنهن سان ڀلائي ڪانه ڪئي آهي، ته اسان سان به ڪو ڀلائي ڪونه ڪندو.
+پيءُ جي خدمت
+ڳالهه ٿا ڪن ته ڪنهن شهر ۾ ڪامل نالي شخص رهندو هو. کيس چار پٽ هئا. هڪ ڏينهن هو شخص سخت بيمار ٿي پيو، ۽ هن جا چارئي پٽ سندس ٽَهَل ٽَڪور ڪرڻ لاءِ اچي ڪٺا ٿيا. انهن مان سڀني کان ننڍي پٽ پنهنجي ڀائرن کي چيو ته ”هن وقت اسان جو پيءُ سخت بيمار آهي، ان جي ٽَهَل ٽَڪور ڪرڻ اسان سڀني تي فرض آهي، الله تعالى ان جو وڏو آجر ڏيندو؛ پر متان هڪٻئي جي آسري تي اسان سندس پوري خدمت نه ڪري سگهون، تنهنڪري منهنجي راءِ آهي ته اسان مان ڪو هڪ اهو فرض پورو ڪري. جيڪو سندس خدمت ڪندو، تنهن کي سندس مَڏيءَ مان پَتي ڪانه ملندي، جنهن کي اها ڳالهه منظور هجي، سو هٿ مٿي ڪري؟“ اها ڳالهه ٻڌي، ٽنهي ڀائرن کيس چيو ته ”جيڪڏهن ائين آهي ته تون ئي کڻي بابي جي خدمت ڪر.“
+ان کان پوءِ ٽيئي ڀائر پنهنجن ڪمن ڪارين کي لڳي ويا ۽ ننڍو پٽ پنهنجي پيءُ جي ٽَهل ٽَڪور ڪندو رهيو. نيٺ هڪ ڏهاڙي ڪامل فوت ٿي ويو. سندس ڀائر پيءُ جي ملڪيت ورهائي کڻي ويا ۽ هن کي ڪجهه به نه ڏنائون. اهو فيصلو اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هو ته جيڪو پيءُ جي خدمت ڪندو، تنهن کي مَڏيءَ مان حصو نه ملندو؛ تنهنڪري سڀني کان ننڍي پٽ کي پيءُ جي مَڏيءَ مان ڪجهه به نه مليو.
+ننڍو پٽ الله تي آس رکي، پورهيو ڪري پنهنجو گذر سفر ڪندو رهيو. هڪ رات خواب ۾ ڏٺائين ته: ڪو شخص کيس چئي رهيو آهي ته ”فلاڻي هنڌ کوٽائي ڪر، اتان توکي هڪ سؤ رپيا ملندا.“ تنهن تي هن کائنس پڇيو ته ”ڀلا ان ۾ برڪت پوندي؟“ جواب مليو ته ”نه“ جڏهن جاڳ ٿيس، تڏهن سوچيائين ته جڏهن برڪت ئي ڪانه پوندي، تڏهن کوٽائيءَ جو خيال ڪرڻ اجايو آهي.
+وري ٻي رات خواب ڏٺائين ته: ڪو کيس چئي رهيو هو ته ”فلاڻي جاءِ تي کوٽ، اتان ڏهه رپيا ملندءِ.“ هِن اُن شخص کان پڇيو ته ”ڀلا اُن ۾ برڪت پوندي؟“ جواب مليس ته ”نه، برڪت ڪانه پوندي.“ وري ٽين رات خواب ۾ ڏٺائين ته: ڪو شخص کيس چئي رهيو آهي ته ”فلاڻي هنڌ کوٽائي ڪر، اُتان هڪ روپيو ملندءِ ۽ ان ۾ وڏي برڪت پوندي.“
+
+
+هيءُ صبح جو ننڊ مان اُٿي سڌو اُن هنڌ تي ويو ۽ ٿورو کوٽيائين ته کيس هڪ رپيو مليو ۽ هو ڏاڍو خوش ٿيو.
+اهو رپيو کڻي جيئن گهر اچي رهيو هو، ته واٽ تي هڪ مهاڻو ڏٺائين، جو مڇيون وڪڻي رهيو هو. سندس دل سَٽ ڏني ته اڄ مڇي وٺي کائجي. مهاڻي کان هڪ رپئي ۾ هڪ مڇي ورتائين.
+گهر اچي جيئن مڇي کي صاف ڪري، ٻيرا ڪري رهيو هو ته اُن مڇيءَ جي پيٽ مان ٻه موتي نڪتا. هيءُ نوجوان ڏاڍو خوش ٿيو ۽ اُهي موتي کڻي بازار ۾ وڪڻڻ ويو. موتي تمام قيمتي هئا، تنهنڪري اُتي کيس ڪو به اهڙو گراهڪ ڪونه مليو، جيڪو موتين جو پورو مُلهه ڏئي سگهي. بازار ۾ سڀني صلاح ڏنيس ته ”اهي موتي بادشاهه وٽ کڻي وڃ، هو توکان اهي موتي وٺي، توکي ججهو ڌَن ڏيندو.“ هيءُ اُهي موتي کڻي بادشاهه وٽ ويو.
+بادشاهه موتي ڏسي ڏاڍو خوش ٿيو. هن کان موتي وٺي، کيس ان جي عوض تمام گهڻا پئسا ڏنائين. هيءُ نوجوان خوش ٿي پنهنجي گهر پهتو. رات جو خواب ڏٺائين، ته اهو ساڳيو شخص، جنهن کي خواب ۾ ڏٺو هئائين، سو کيس چئي رهيو هو ته ”تو پنهنجي پيءُ جي خدمت ڪئي آهي، تنهنڪري توکي هن دنيا ۾ ان جو ٿورو عوض مليو آهي، پر ان جو وڏو انعام توکي آخرت ۾ ملندو.“
+سندس وڏا ڀائر، جيڪي پيءُ جي سموري مَڏي ورهائي کڻي ويا هئا، سي بُري صحبت ۾ اچي ويا ۽ ٿورن ئي ڏينهن ۾ پنهنجا پئسا کپائي سُڃا دانگ ٿي ويهي رهيا؛ پر جنهن پيءُ جي خدمت ڪئي ۽ لالچ ۾ اچي ڪو جهيڙو نه ڪيو، سو فائدي ۾ رهيو.
+بيشڪ جيڪو پنهنجي ماءُ- پيءُ جي خدمت ڪري ٿو، سو سدائين فائدي ۾ رهي ٿو. اهڙو ماڻهو هرهنڌ مانُ لهي ٿو ۽ سدائين سُک ۽ سلامتيءَ سان رهي ٿو.
+
+
+پيءُ جي فرمانبرداري
+ماءُ- پيءُ جي عزت، خدمت ۽ فرمانبرداريءَ جو وڏو درجو آهي. جيڪو شخص ماءُ- پيءُ جي فرمانبرداري ڪري ٿو، الله تعالى ان تي مهربان ٿئي ٿو ۽ کيس گهڻائي فائدا حاصل ٿين ٿا.
+اسلام ۾ ماءُ- پيءُ جي خدمت جو تمام وڏو درجو آهي. چون ٿا ته هڪ شخص نبي سڳوري کي اچي عرض ڪيو ته ”اي الله جا رسول (صلي الله عليه وآلهٖ وسلم)، مون کي اجازت ڏيو ته جهاد ڪرڻ وڃان“. مِٺي مُرسل کائنس پڇيو ته ”ڇا تنهنجا ماءُ- پيءُ جيئرا آهن؟“ تنهن تي هن شخص چيو ته ”هائو سچا سردار، منهنجا ماءُ- پيءُ جيئرا آهن.“ حضور صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جن کيس هدايت ڪئي ته ”وڃ، وڃي پنهنجي ماءُ- پيءُ جي خدمت ڪر، اهو تنهنجو جهاد آهي.“
+هڪ ڀيري نبي سونهاري سڀني صحابين کي ماءُ- پيءُ جو ادب ڪرڻ جو تاڪيد ڪندي کين ٻڌايو ته، ”جيڪو فرمانبردار پُٽ پنهنجي ماءُ – پيءُ ڏي مِهر ۽ ٻاجهه وارين نظرن سان ڏسي ٿو ته الله پاڪ ان جي هڪ هڪ نظر جي بدلي کيس هڪ حج جو ثواب ڏئي ٿو.“ تنهن تي هڪ صحابي عرض ڪيو ته ”حضور (صلي الله عليه وآلهٖ وسلم)، جيڪڏهن اسان مان ڪو شخص ڏينهن ۾ هڪ سؤ ڀيرا اهڙين نظرن سان نهاري ته ڇا ان کي هڪ سؤ حجن جيترو ثواب ملندو؟“ حضور جن فرمايو ته ”توڙي کڻي ڪو هڪ هزار ڀيرا نهاري، تڏهن به ان کي هڪ هزار حجن جو ثواب ملندو. ڇاڪاڻ ته الله پاڪ وڏو مهربان آهي، سندس سخا جو ڪو ڪاٿو لڳائي نٿو سگهجي، اوهان ثواب حاصل ڪندي ڪندي کُٽي پوندؤ، پر الله پاڪ ثواب ڏيڻ ۾ ڪونه کٽندو.“
+هڪ ڀيري حضور جن صحابين جي سَٿ ۾ ويٺا هئا ۽ فرمايائون ته ”جنهن پنهنجي ماءُ- پيءُ سان سهڻو سلوڪ ڪيو، تنهن جي دعا قبول ٿئي ٿي.“ اسان کي گهرجي ته ماءُ- پيءُ سان سهڻو سلوڪ ڪريون، ته جيئن الله پاڪ اسان تي مهربان ٿئي ۽ اسان جا عرض اگهائي.
+ماءُ جي خدمت
+بايزيد بسطامي رحه هڪ وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي. کيس حضرت امام جعفر صادق عليه السلام سان تمام گهڻي عقيدت ۽ محبت هئي. هو مديني جي مير حضرت محمد مصطفى صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جو سچو عاشق هو ۽ حج به ڪيو هئائين. هڪ ڀيري پاڻ ڪريمن جي زيارت لاءِ خراسان کان مديني روانو ٿيو. جڏهن رسول ڪريم صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي روضي تي پهتو، ته اکين ۾ ڳوڙها هئس، زبان تي درود ۽ سلام. ڪافي دير تائين رُئندو رهيو ۽ درود پڙهندو رهيو. ايتري ۾ ننڊ اچي ويس. ننڊ ۾ نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي زيارت نصيب ٿيس. پاڻ سڳورن کيس فرمايو ته ”اي بايزيد، وڃ وڃي پنهنجي ماءُ جي خدمت ڪر.“
+حضرت بايزيد جڏهن واپس موٽيو، ته پنڌ ڪندي اڌ رات جو پنهنجي گهر پهتو. سندس ماءُ وضو ڪري دعا گُهري رهي هئي. دَرَ وٽ ڪَن ڏئي ٻڌائين، ته هوريان آواز اچي رهيو هو ته ”اي منهنجا رب، منهنجي پرڏيهه ويل پُٽ کي نيڪ ڪر ۽ کيس سلامت رک! اي پالڻهار، بزرگن جون دليون کانئس خوش ڪر ۽ پنهنجي مهربانيءَ سان سندس حالتون تمام سٺيون بڻاءِ!“
+حضرت بايزيد رحه جڏهن ماءُ جون اهي دعائون ٻڌيون ته رُئڻ لڳو. اٽڪل ٽيهن سالن بعد کيس گهر واپس اچڻ ۽ ماءُ سان ملڻ جو موقعو مليو هو. ڏڪندڙ هٿن سان در کڙڪايائين. سندس ماءُ پڇيو ته ”ڪير آهين؟“ جواب ڏنائين ته ”تنهنجو پرديسي پُٽ.“ سندس ماءُ جي اکين ۾ ڳوڙها تري آيا ۽ رئندي، اچي در کوليائين. پٽ جي وڇوڙي ۾ ماءُ جون اکيون خراب ٿي چڪيون هيون. ورهين جي وڇڙيل پٽ کي سيني سان لاتائين ۽ رئندڙ آواز ۾ چيائين ته ”ٻچڙا! خبر اٿئي ته منهنجون اکيون ڇو خراب ٿي ويون آهن؟ صرف ان لاءِ جو مان تنهنجي وڇوڙي جي غم ۾ رئندي رهي آهيان ۽ ان ڏک ۾ منهنجي چيلهه به ڪُٻي ٿي ويئي آهي!“
+حضرت بايزيد رحه چيس ته ”امان، مان هاڻي ڪيڏانهن به نه ويندس، سدائين تو وٽ رهندس.“ ان کان پوءِ حضرت بايزيد رحه گهر ۾ ئي رهيو ۽ سدائين ماءُ جي خدمت ڪندو رهيو.
+بيشڪ ماءُ جي خدمت وڏي عبادت آهي. بايزيد رحه جو چوڻ آهي ته جو ڪجهه مان ڏکن ۽ تڪليفن سان پرديس ۾ ڳوليندو رهيس، سو سڀڪجهه مون کي ماءُ جي خدمت ۾ ملي ويو.
+
+
+ماءُ جو ادب
+حضرت بايزيد بسطامي رحه هڪ الله جو پيارو ٻانهو ٿي گذريو آهي. هو پنهنجي ماءُ، پيءُ ۽ استادن جو تمام گهڻو ادب ڪندو هو. هڪ ڀيري سندس ماءُ کانئس پاڻي گهريو. پنهنجي ماءُ کي پاڻي پيارڻ لاءِ هن هڪدم گهُگهي اُٿلائي ڏٺي، ته اها خالي هئي، پوءِ وري وڃي مَٽ ڏٺائين، ته اهو به خالي هو. نيٺ تڪڙو تڪڙو درياهه تي ويو ۽ اُتان پاڻي ڀري آيو. پر جڏهن پاڻي ڀري ماءُ وٽ آيو ته اُها ننڊ ۾ هئي، کيس ڏاڍو ڏک ٿيو. هو پاڻيءَ جو پيالو هٿن ۾ جهليو بيٺو رهيو. آخر گهڻي دير کان پوءِ سندس ماءُ سجاڳ ٿي، ۽ بايزيد رحه کان پاڻي وٺي پيتائين.
+جڏهن هن ڏٺو، ته سندس پٽ ادب سان پاڻيءَ جو پيالو جهليو بيٺو هو، ته پٽ جي اهڙي پيار ۽ ادب تي گهڻو خوش ٿي؛ پر ان ڳالهه جو ڏک به ٿيس، ته سندس پٽ پنهنجي ننڊ ڦٽائي بيٺو رهيو. تنهنڪري بايزيد کي چيائين ته ”پٽ! ايڏي تڪليف ڇو ڪيئي؟ پيالو منهنجي ڀرسان ئي رکي ڇڏين ها ۽ مان جڏهن ننڊ مان اُٿان ها، ته پاڻ ئي پاڻي پِي ڇڏيان ها.“ بايزيد رحه جواب ڏنو ته ”اَمان، مون ان لاءِ پاڻي رکي نه ڇڏيو، جو سوچيم ته تون پاڻي گهرين ۽ مان بيٺو نه هجان، اها ڳالهه مون کي نه وڻي.“ اهو ٻڌي سندس ماءُ تمام گهڻي خوش ٿي ۽ کيس دعائون ڏنائين. ان کان پوءِ کيس چيائين ته ”در جو اڌ کولي ڇڏ.“
+حضرت بايزيد رحه در جو اڌ کولي ڇڏيو، پر پاڻ ساري رات جاڳندو رهيو ته جيئن متان هوا ۾ در صفا بند نه ٿي وڃي، يا اڌ کان گهٽ يا وڌيڪ کليل نه رهجي وڃي. جيڪڏهن ائين ٿي ويو ته پوءِ هن سوچيو ته بي چيو چئبس ۽ بي ادب ليکبس. تنهنڪري هو ساري رات جاڳندو رهيو ۽ ان ڳالهه جو خيال ڪندو رهيو، ته در جو اڌ کليل هجي. بايزيد رحه جي اهڙي ادب تي الله پاڪ تمام گهڻو راضي ٿيو. حضرت بايزيد رحه جو چوڻ آهي، ته جيڪو هو ورهين جا ورهيه اُلڪ ملڪ ڳوليندو رهيو، سو کيس هڪ ئي رات ماءُ جي ادب ڪرڻ سان ملي ويو. هن ماءُ جي خدمت ڪري، الله پاڪ جو راضپو حاصل ڪيو.
+ماءُ
+انساني ناتي ۾ ماءُ کان وڌيڪ پياري ٻي ڪابه شيءِ ڪانه آهي، ماءُ جا پنهنجي اولاد تي ايترا ته ٿورا آهن، جو سندس اولاد اهي ٿورا ساري ڄمار ۾ به لاهي نه ٿو سگهي. قرآن مجيد ۾ ماءُ سان چڱائي ڪرڻ لاءِ تاڪيد فرمايو ويو آهي. ڇاڪاڻ جو هُوءَ ٻار کي پنهنجي پيٽ ۾ رکي ٿي ۽ وڏي ڏک ۽ سُورن سان کيس ڄڻي ٿي. ان کان پوءِ پنهنجي ننڊ ڦٽائي پاڻ کي ڏکيو رکي کيس سُکيو رکي ٿي.
+جيڪڏهن غور سان ڏٺو وڃي ته ماءُ- پيءُ جو رُتبو تمام وڏو آهي، پر انهن ٻنهي ۾ ماءُ جو رُتبو وڌيڪ آهي. ڇاڪاڻ ته هوءَ پنهنجي اولاد کي سيني سان لائي، پنهنجو رت کيس کير جي صورت ۾ پياري ٿي ۽ سندس پالنا ۾ پنهنجي هر خوشي، اُن جي خوشيءَ تان گهوري ٿي. اهو ئي سبب آهي جو اسان جي پياري نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم فرمايو آهي ته ”انساني ناتي ۾ ماءُ جو سڀ کان وڏو رتبو آهي، ۽ ٻئي نمبر تي پيءُ جو رتبو آهي.“ جيئن ته انهن جي محنت ۽ ڪوشش سان اولاد وڏي درجي تي پهچي ٿو، تنهنڪري مذهب ۾ ماءُ- پيءُ جي عزت، خدمت ۽ فرمانبرداري اولاد لاءِ فرض آهي.
+اسلام ۾ ماءُ- پيءُ جي ادب جو وڏو تاڪيد ڪيو ويو آهي. ايتريقدر جو سندن ڳالهه ٻولهه تي اُف به نه چوڻو آهي. اولاد جو فرض آهي، ته هو سندن ادب ۾ رهي ۽ سندن دعائون کَٽي. جنهن پنهنجي ماءُ- پيءُ کي خوش ڪيو، اُن ڄڻ ته خدا تعالى کي خوش ڪيو.
+ماءُ جي نافرماني
+جيڪو اولاد پنهنجي ماءُ جو ادب ڪري ٿو، سو چڱن لڇڻن وارو چئبو، پر جيڪو ماءُ جو ادب نٿو ڪري، سو خراب لڇڻن وارو سمجهيو ويندو. حضرت نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم ڪيترائي ڀيرا پنهنجن صحابين کي ماءُ جي ادب جو تاڪيد ڪيو. هڪ ڀيري پاڻ سڳورن کي ڪنهن شخص عرض ڪيو ته ”اي خدا جا رسول صلي الله عليه وآلهٖ وسلم مون کي سڀ کان وڌيڪ سهڻو سُلوڪ ڪنهن سان ڪرڻ گهرجي؟“ نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم فرمايو ته ”توکي پنهنجي ماءُ سان سڀ کان وڌيڪ سهڻو سُلوڪ ڪرڻ گهرجي.“ ان شخص وري عرض ڪيو ته ”ان کان پوءِ؟“ نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم فرمايو ته ”پنهنجي ماءُ سان سهڻو سُلوڪ ڪرڻ گهرجي.“ ان شخص ٽي ڀيرا ساڳيو سوال ڪيو. مِٺي مدني صلي الله عليه وآلهٖ وسلم کيس هر ڀيري اها ئي هدايت ڪئي ته ”تون پنهنجي ماءُ سان سڀ کان وڌيڪ سهڻو سُلوڪ ڪر.“ ان شخص وري چوٿون ڀيرو به ساڳيو عرض ڪيو ته نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم فرمايو ته ”پنهنجي پيءُ سان سهڻو سُلوڪ ڪر.“
+ان مان اها ڳالهه چٽيءَ طرح ظاهر ٿئي ٿي، ته سڀ کان وڌيڪ ماءُ جو ادب ڪرڻ گهرجي. اهڙي ريت سڀ کان وڌيڪ سهڻو سُلوڪ پنهنجي ماءُ سان ڪرڻ گهرجي، ۽ ان کان پوءِ پنهنجي پيءُ سان سهڻو سلوڪ ڪرڻ گهرجي.“
+هڪ ڀيري نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم فرمايو ته ”سڀ کان وڏا چار گناهه آهن.“ صحابين عرض ڪيو ته ”اي خدا جا رسول صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، انهن چئني ۾ سڀ کان وڏو گناهه ڪهڙو آهي؟“ نبي سڳوري فرمايو ته ”سڀ کان وڏو گناهه ماءُ جي نافرماني آهي.“ پاڻ سڳورن اهو به فرمايو ته ”خدا تعالى توهان تي ماءُ جي نافرماني حرام ڪئي آهي.“
+ٻئي ڀيري هڪ شخص اچي نبي سڳوري کي عرض ڪيو ته ”اي مديني جا ڄام صلي الله عليه وآلهٖ وسلم مون کان هڪ وڏو گناهه ٿي ويو آهي، ڇا مون لاءِ ڇوٽڪاري جي واٽ آهي؟“ حضور جن پڇيس ته ”ڇا تنهنجي ماءُ جيئري آهي؟“ هن عرض ڪيو ته ”نه سائين، منهنجي ماءُ گذاري وئي آهي.“ نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم وري پڇيس ته ”ڀلا ماسي جيئري اٿيئي؟“ ان شخص چيو ته ”هائو سائين، منهنجي ماسي جيئري آهي.“ تنهن تي نبي سونهاري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم چيس ته ”وڃ، وڃي پنهنجي ماسيءَ سان چڱائي ڪر، اها ئي تنهنجي توبهه آهي ۽ ان ئي طريقي تنهنجو ڇوٽڪارو ٿيندو.“ پوءِ اهو شخص پنهنجي ماسيءَ جي خدمت ڪندو رهيو.
+اسان کي کپي ته نه صرف پنهنجي مِٺڙي ماءُ جو ادب ڪريون. پر پنهنجي ماءُ جي ڀينرن يعني ماسين جو به پورو پورو ادب ڪريون.
+ماءُ جا ٿورا
+ڪوبه اولاد، ماءُ جي هڪ رات جي اوجاڳي جو ٿورو سڄي ڄمار لاهي نٿو سگهي، پر ڪي ماڻهو پنهنجي ماءُ سان ڪا چڱائي ڪن ٿا ته ان کي وڏو ٿورو سمجهن ٿا. جيڪي ماڻهو ائين ڪن ٿا، سي ڀُليل آهن.
+هڪ ڀيري مِٺي محمد صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جن جي ڪچهري ۾ هڪ شخص اچي پنهنجي ماءُ خلاف دانهن ڏني. هو چوڻ لڳو ته ”اي رسول سڳورا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، منهنجي ماءُ ڏاڍي چَنڊي آهي. هوءَ مون کي ڏاڍا ڏک ڏئي ٿي.“ تنهن تي حضور پاڪ صلي الله عليه وآلهٖ وسلم ان شخص کي چيو ته ”تنهنجي ماءُ توکي پورا نوَ مهينا ڏکن ۽ تڪليفن سان پنهنجي پيٽ ۾ رکيو، ان وقت اها چنڊي ۽ ڏکوئيندڙ ڪانه هئي، ۽ هينئر هوءَ ڪَٺور ٿي پئي آهي؟“ ان شخص وري به دانهن ڪئي ته ”اي خدا جا رسول صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، مان سچ ٿو چوان، ته هوءَ ڏاڍي نڀاڳي ٿي وئي آهي.“ حضور جن کيس چيو ته ”هن ٻه ورهيه پيار ۽ محبت سان توکي کير پياريو، راتين جون راتيون اوجاڳا ڪري توکي سُک پهچايو ۽ ڏينهن جا ڏينهن ڪشالا ڪڍي پاڻ ڏکي ٿي، توکي سُکيو رکيائين، ان وقت هوءَ نڀاڳي ڪانه هئي، پر هاڻي نڀاڳي ٿي پئي آهي؟“
+
+
+اهو شخص وري به ڪونه مُڙيو ۽ چوڻ لڳو ته ”جيڪڏهن هن مون تي ايترا ٿورا ڪيا آهن، ته مان به ان جو عوض ڏئي چڪو آهيان.“ تنهن تي نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم پڇيس ته ”تون سندس ٿورن جو کيس ڪهڙو اُجورو ڏنو آهي؟“ ان شخص عرض ڪيو ته ”مٺا مرسل، مان کيس پنهنجن ڪلهن تي ويهاري حج ڪرايو آهي.“ نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم چيس ته ”تون ان ڳالهه کي وڏو ٿورو ٿو سمجهين؟ حقيقت ۾ اهو ته معمولي ٿورو آهي، ائين ڪرڻ سان تون ته سندس ٿورن ۽ تڪليفن جو معمولي عوض به ڪونه ڏئي سگهيو آهين.“
+هڪ ڀيري الله جو پيارو ٻانهو حضرت حسن بصري رحه ڪعبي شريف جو طواف ڪري رهيو هو. ان وقت هڪ ٻيو شخص به طواف ڪري رهيو هو، جنهن جي مٿي تي هڪ وڏو ٽوڪرو هو. حضرت حسن بصري رحه کي ان شخص جي اها ڳالهه نه وڻي، تنهنڪري کيس چيائين ته ”ميان، ڪعبي شريف جو ادب ڪر، هيءُ ٽوڪرو پري رکي پوءِ طواف ڪر.“
+تنهن تي ان شخص جواب ڏنس ته ”سائين، هن ٽوڪري ۾ منهنجي ڪُراڙي ماءُ سُتل آهي. مان شام ملڪ جو ويٺل آهيان، ۽ پنهنجي اَمڙ کي پيرن پيادو ست حج ڪرايا اٿم.“ حضرت حسن بصري رحه کان پڇيائين ته ”ڇا هينئر مون پنهنجي ماءُ جا سڀ حق پورا ڪيا آهن يا نه؟“ حضرت حسن بصري رحه جواب ڏنس ته ”هي ست ڀيرا تو پنهنجي ماءُ کي حج ڪرايو آهي، پر جيڪڏهن تون کيس انهيءَ طريقي سان ستر ڀيرا به حج ڪرائين، تڏهن به تون سندس حق پورا ڪري نه سگهندين.“
+بيشڪ: اسان پنهنجي ماءُ سان ڪيتريون ئي ڀلايون ڪريون، تڏهن به سندس ٿورا لاهي نه سگهنداسون.
+ماءُ جي خدمت جو درجو
+حضرت اويس قرني رحه، ٻنهي جهانن جي سردار حضرت محمد مصطفى صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جو سچو عاشق هو، ۽ نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم واري ڏَسيل واٽ جو واٽهڙو هو. کيس نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي زيارت جو تمام گهڻو شوق هو. پر جيئن ته هو پنهنجي پوڙهي ماءٌ جي خدمت ۾ رهندو هو؛ تنهنڪري سچي سردار وٽ وڃي نٿي سگهيو. هن پنهنجي ماءُ کي اڪيلو ڇڏڻ نٿي گهريو. جيڪڏهن هو پنهنجي مِٺڙي ماءُ کي اڪيلو ڇڏي ها، ته اها ڏُکي ٿئي ها، ۽ هن پنهنجي ماءُ کي ڏکيو ڏسڻ نٿي گهريو. تنهنڪري ڪڏهن به پنهنجي ماءُ کي اڪيلو ڪونه ڇڏيائين. ايتريقدر جو نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي زيارت جو گهڻو شوق هوندي به، هو نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي زيارت نه ڪري سگهيو، ۽ هو هميشه پنهنجي ماءُ جي خدمت ڪرڻ ۾ مشغول رهيو.
+حضرت اويس قرني جي ان ڳالهه تي نبي سونهارا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم ايترو ته راضي ٿيا، جو پنهنجي صحابين کي تاڪيد ڪيائون ته ”فلاڻي آرين پارين اويس نالي هڪ شخص اَٿوَ، سو اوهان مان جنهن سان به ملي، ته ان کان پنهنجي حق ۾ دعا ڪرائجو. هو الله پاڪ جو اهڙو ته پيارو ٻانهو آهي جو رب پاڪ سندس هر دعا قبول ڪري ٿو.“
+جڏهن نبي سونهارا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم هن جڳ مان لاڏاڻو ڪري ويا، ته هر صحابيءَ جي دل ۾ اويس قرني رحه جي ملڻ جو شوق پيدا ٿيو. ڪيترن ئي صحابين ساڻس ملي پنهنجي حق ۾ دعا ڪرائي.
+حضرت اويس قرنيءَ کي ايڏو وڏو درجو ان ڪري مليو، جو هُو پنهنجي ماءُ جي خدمت ڪندو رهيو ٿي. بيشڪ، ماءُ جي خدمت ڪرڻ سان وڏو درجو حاصل ٿئي ٿو.
+ماءُ پيءُ کي راضي رکڻ
+اهو شخص وڏو ڀاڳ وارو آهي، جيڪو پنهنجي ماءُ- پيءُ کي راضي رکي ٿو. جنهن کان ماءُ- پيءُ ناراض آهن، اهو بدبخت چئبو. ڏاها ماڻهو سدائين پنهنجي ماءُ- پيءُ جو چيو مڃي، کين راضي رکندا آهن ۽ انهن جون دعائون کٽندا آهن. ڪي ماڻهو صرف عبادت تي زور رکندا آهن، يعني روزا رکندا آهن، نمازون پڙهندا آهن، حج به ڪندا آهن. پر پنهنجي ماءُ- پيءُ جو چيو نه مڃيندا آهن، اهڙن ماڻهن کي عبادت مان تيستائين ڪو فائدو حاصل ڪونه ٿيندو، جيستائين هو پنهنجي ماءُ- پيءُ جو چيو مڃي، سندن خدمت ڪري کين راضي نٿا ڪن. جيڪي ماڻهو پنهنجي ماءُ- پيءُ کي پُٺي ڏيئي صرف عبادت ڪن ٿا، اهي حقيقت ۾ ڀليل آهن. سنئين واٽ تي هلڻ وارا ائين ڪونه ڪندا آهن. اهي عبادت سان گڏوگڏ پنهنجي ماءُ- پيءُ کي به راضي رکندا آهن.
+اسلام جي اچڻ کان اڳ، اڳين امتن مان جريج نالي هڪ شخص عبادت گهر ۾ نفل پڙهي رهيو هو، ته سندس ماءُ ٻاهران اچي کيس سڏ ڪيو. جريج ان وقت منجهي پيو ته هينئر ڇا ڪرڻ گهرجي. هن سوچيو ته جيڪڏهن جواب نٿو ڏيان، ته امان ناراض ٿيندي، ۽ اهو به هڪ گناهه آهي. اهڙيءَ طرح عبادت کي اڌ ۾ ڇڏڻ به سٺي ڳالهه نه آهي. نيٺ هن ڇا ڪيو، جو عبادت ڪندو رهيو ۽ ماءُ کي سڏ جو جواب نه ڏنائين. سندس ماءُ کي ڏاڍي ڪاوڙ آئي، ۽ هوءَ کيس پاراتا ڏيندي هلي وئي.
+اسان جي نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم پنهنجن صحابين کي جريج واري ڳالهه ٻڌائيندي فرمايو ته ”جريج کان وڏي ڀُل ٿي جو هو اڻڄاڻ هو. حقيقت ۾ هو نفل ڇڏي، ماءُ کي سڏ جو جواب ڏئي ها، پر هن ائين ڪونه ڪيو.“ نيٺ هڪ ڏينهن مٿس هڪ ڏوهه مڙهيو ويو. حقيقت ۾ هن ڪوبه ڏوهه ڪونه ڪيو هو؛ پر ماءُ جي پِٽ سبب مٿس ڏوهه مڙهيو ويو ۽ کيس ڏاڍي مار ملي.
+هڪ ڀيري نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم پنهنجن صحابين کي ٻڌايو ته ”جيڪڏهن ڪو ماءُ- پيءُ جو چوڻ نٿو مڃي، ۽ روزا رکي، نمازون پڙهي. مطلب ته ايڏي عبادت ڪري جو سندس پُٺي ڪمان وانگر ڪُٻي ٿي وڃي، ته به سندس ايڏي وڏي عبادت الله پاڪ وٽ قبول ڪانه پوندي، ۽ اهو شخص جڏهن الله تعالى جي آڏو ايندو، ته رب پاڪ مٿس گهڻو ڏمريل هوندو.“
+ان مان معلوم ٿيو ته جيستائين انسان ماءُ- پيءُ جو ادب نٿو ڪري، تيستائين هو ڪيڏي به عبادت ڪري، پر رب پاڪ وٽ سندس اها ساري عبادت قبول نه پوندي.
+ماءُ – پيءُ
+اسان جي نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، ماءُ- پيءُ جي ادب لاءِ ڪيترائي ڀيرا تاڪيد فرمايو آهي. ڪڏهن چوندا هئا ته ”’ماءُ جي پيرن هيٺان بهشت آهي.‘، ته ڪڏهن وري ائين فرمائيندا هئا ته ’جنهن پنهنجي پيءُ کي خوش ڪيو، تنهن ڄڻ پنهنجي خدا کي خوش ڪيو.‘“
+ان ڳالهه کان ڪوبه انڪار نٿو ڪري سگهي، ته جو شخص پنهنجي ماءُ- پيءُ جو چيو نٿو مڃي، سو وڏو نڀاڳو انسان آهي. سڀاڳا ۽ سياڻا ماڻهو اهي آهن، جيڪي پنهنجي ماءُ- پيءُ جو ادب ڪن ٿا.
+هڪ ڀيري نبي سونهاري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، صحابين جي سٿ ۾ فرمايو ته ”اهو خوار ٿيو، اهو خوار ٿيو.“ اهو ٻڌي صحابين کي حيرت لڳي، ۽ عرض ڪيائون ته ”اي رسول سونهارا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، ڪير خوار ٿيو؟“ حضور جن فرمايو ته ”اهو جنهن پنهنجي ماءُ- پيءُ يا انهن مان ڪنهن هڪ کي پيريءَ ۾ ڏٺو ۽ پوءِ ان جي خدمت ڪري بهشت حاصل نه ڪيو.“
+ان مان معلوم ٿئي ٿو ته جيڪي ماڻهو پيريءَ ۾ پنهنجي ماءُ- پيءُ جي خدمت ڪن ٿا، سي ڄڻ بهشت جا حقدار ٿي وڃن ٿا. پر جيڪي ائين نٿا ڪن، سي خوار خراب ٿين ٿا.
+اسان مان ڪيترا اهڙا نڀاڳا شخص به آهن، جيڪي پنهنجي ماءُ- پيءُ جو ادب نٿا ڪن ۽ پيريءَ ۾ هُو جڏهن چيڙاڪ ٿي پون ٿا ته اولاد انهن سان نرمي ته ڪونه ٿو ڪري، پر کين ڇڙٻون ڏيندا رهن ٿا ۽ هر وقت کانئن بيزار رهن ٿا. ڪڏهن ڪڏهن اهي پوڙها ڊگهي بيماريءَ ۾ وڪوڙجي وڃن ٿا، ته سندن اولاد انهن جي پوري ٽهل ٽڪور نٿو ڪري. اهي هيڻا ۽ ڪمزور ڏاڍا ڏکيا ڏينهن گذارين ٿا. کين پاڻي پيارڻ، ماني کارائڻ ۽ سندن ٻي خدمت چاڪريءَ لاءِ جڏهن اولاد موجود نه هوندو، ته کين ڪيڏي نه تڪليف ايندي؟ ڏک ان ڳالهه جو آهي، جو اسان مان ڪيترا ته اهڙا ندورا به آهن، جو پنهنجي ماءُ- پيءُ کان بيزار ٿي، سندن موت جون دعائون گهرندا رهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن ته ايترو بيزار ٿي وڃن ٿا، جو ائين به چئي ويهن ٿا ته ”نڀاڳو نه مري ٿو نه منجو ٿو ڇڏي.“
+ڪيڏي نه ڏک جهڙي ڳالهه آهي، جو هو پنهنجي ماءُ- پيءُ لاءِ اهي لفظ چوندي ڪا هٻڪ، يا ڪو حياءُ شرم به محسوس نٿا ڪن. افسوس جو انهن اڻ پڙهيلن ۽ اڻڄاڻن کي اها به خبر ڪانه آهي، ته هُو ماءُ- پيءُ جي بي ادبي ڪري، وڏو ڏوهه ڪري رهيا آهن.
+هڪ ڀيري صحابين نبي سڳوري جن کي عرض ڪيو ته ”اي رسول سونهارا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، خدا پاڪ کي اسان جو ڪهڙو ڪم وڌيڪ وڻي ٿو؟“ حضور صلعم جن فرمايو ته ”وقت تي نماز پڙهڻ“. صحابين وري عرض ڪيو ته ”اي نبي سونهارا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم، ان کان پوءِ ٻيو ڪهڙو چڱو ڪم آهي؟“ تنهن تي حضور صلعم جن فرمايو ته ”ماءُ- پيءُ سان ڀلائي ڪرڻ.“ صحابين پڇيو ته ”پوءِ ڪهڙو؟“ نبي سڳوري فرمايو ته ”خدا جي راهه ۾ ڏک ۽ تڪليفون سهڻ.“
+ان مان اهو ظاهر ٿو ٿئي، ته ماءُ- پيءُ جي خدمت هڪ وڏو ثواب جو ڪم آهي ۽ ان کان الله پاڪ خوش رهي ٿو.
+بي چيو پٽ
+ڪريم بخش نالي هڪ غريب شخص ڪنهن ننڍڙي ڳوٺ ۾ رهندو هو. کيس اولاد ڪونه ٿيندو هو. آخرڪار الله تعالى مٿس مهربان ٿيو ۽ چاليهن ورهين جي عمر ۾ کيس هڪ پٽ ڄائو، جنهن جو نالو ڌڻي بخش رکيائين. ڌڻي بخش سندس سڪيلڌو پٽ هو، تنهنڪري ڏاڍي لاڏ ڪوڏ سان پليو. سندس پيءُ ڏاهو انسان هو. هن پنهنجي پٽ کي صرف دادلو ڪري ڇڙواڳ ڪونه ڇڏيو، پر ڍور ڍڳا وڪڻي، قرض پکا کڻي، پنهنجي پٽ کي پڙهايائين. ڌڻي بخش سندس دعا سان هڪ ڏينهن وڏو آفيسر بڻيو. ماءُ- ��يءُ جون ڄڻ ورهين جون آسون اميدون پوريون ٿيون. ٻيئي ڏاڍا سرها ٿيا. مٽن مائٽن ۽ اوڙي پاڙي وارن اچي کين واڌايون ڏنيون.
+ڌڻي بخش جا ماءُ- پيءُ ٻڍڙا ٿي چڪا هئا، هينئر کين پنهنجي پيريءَ جو سهارو ملي ويو. نوڪري ملڻ کان پوءِ جڏهن هو پهريون ڀيرو پنهنجي ڳوٺ آيو، ته پنهنجي پگهار جا سڀ پئسا اچي پنهنجي ماءُ جي هٿ تي رکيائين. ماءُ کيس دعائون ڏيندي رهي. ”پٽڙا! شل جواني ماڻين، شل گهوٽ ٿئين!“ کيس خوشيءَ مان چوڻ لڳي ته ”ڌنو پٽ، ساهه تي ڪو ويساهه ناهي، اڳ پڙهائي جا بهانا ڪندو هئين، هينئر ته خير سان وڏي نوڪري ملي اٿيئي. اميد اٿم ته منهنجو سڪيلڌو پٽ گهوٽ ٿيندو، لائون لهندو ۽ اسان جون مرادون پوريون ٿينديون!“ ڌڻي بخش کيس چيو ته ”امان، جيڪا تنهنجي ۽ بابا جي مرضي.“
+
+
+ڌڻي بخش خير سان ٻه راتيون رهي، واپس موٽي ويو؛ پر اتي پهچي اهڙي ته خراب صحبت ۾ اچي ويو، جو پنهنجي ماءُ- پيءُ کي به وساري ڇڏيائين. اڳ هر مهيني پنهنجي ماءُ- پيءُ کي خرچ پکي لاءِ ڪجهه پئسا موڪليندو رهندو هو، پر ٻه - ٽي مهينا گذري ويا، جو گهر پئسا موڪلڻ ته پري رهيا، پر ڪو خير جو احوال به ڪونه موڪليائين. سندس ماءُ- پيءُ ڏاڍا پريشان ٿيا. نيٺ سندس پوڙهو پيءُ سندس آفيس ۾ ويو. ان وقت هو آفيس کان ٻاهر اچي رهيو هو. سندس پٽيوالو پٺيان ڪجهه ڪتاب ۽ فائيل کنيو ٿي آيو. سندس پيءُ کي غريباڻي ۽ سادي پوشاڪ پهريل هئي. ڪُراڙي پيءُ کي ڏاڍو ڏک ٿيو جو سندس پٽ ڌڻي بخش ساڻس مليو ئي ڪين. لاچار سندس پيءُ ساڻس مليو. پر هو ساڻس رواجي نموني ۾ هٿ ملائي اڳتي هليو ويو. سندس پيءُ به پٺيان هلڻ لڳو.
+جڏهن ٿورو اڳتي ٿيا ته پٽيوالي ڌڻي بخش کان پڇيو ته ”صاحب! هيءُ ماڻهو ڪير آهي؟“ ڌڻي بخش وراڻيو ته ”اسان جو نوڪر آهي.“ سندس پيءُ جڏهن اهي لفظ ٻُڌا، ته ڄڻ پيرن هيٺان زمين نڪري ويس. سندس پوڙهي پيءُ ان پٽيوالي کي چيو ته ”منهنجا ڀاءُ، مان هن جو پيءُ آهيان، مون ڏک ڏسي کيس پڙهائي، انهيءَ منزل تي پهچايو، ۽ هي مون کي ان جو بدلو اهو ڏيئي رهيو آهي، جيڪو تون ٻڌي رهيو آهين!“ سندس پيءُ کي اکين ۾ ڳوڙها تَري آيا، ۽ اتان ئي پويان پير ڪري پنهنجي ڳوٺ موٽي آيو.
+بي ادب اولاد هڪ وڏو عذاب آهي، خدا ڏئي ته صالح اولاد ڏئي، نه ته ماڻهو بي اولاد چڱو. ڇو ته اولاد جي نه هئڻ واري ڏک کان اهو وڏو ڏک آهي جو پنهنجو اولاد بي ادب ۽ نافرمان هجي.
+پٽ
+خدا تعالى جيڪي جانور خلقيا آهن تن مان انسان کي عقل سکڻ گهرجي ۽ جيڪا نصيحت هو ڏين ٿا سا پاڻ تي لاڳو ڪرڻ گهرجيس.
+منهنجا پٽ، تون جهنگل بيابان ۾ وڃي ننڍي لق لق پکيءَ کي ڏس ۽ جيڪي هو چوي سو هينئين سين هنڊاءِ؛ هو پنهنجي پوڙهي پيءُ کي پنهنجي پَرن تي کڻي صحيح سلامت آڻي لاهي ٿو ۽ ان کا کاڌو پهچائي ٿو.
+اولاد جي فرمانبرداري ۽ صالحائي عنبر ۽ عود کان سُرهي آهي، بلڪ گلن جي باغ مان جا خوشبوءِ هوا کڻي ايندي آهي، تنهن کان به وڌيڪ فرحت ڏيندڙ آهي. تنهنڪري پنهنجي پيءُ جو احسانمند رهه، جو هن توکي حياتي ڏني آهي؛ ۽ پنهنجي ماءُ جو شڪر گذار رهه، جو هن توکي پاليو آهي.
+جيڪي تنهنجو پيءُ چوي، سو ڪَن لائي ٻڌ، ڇا لاءِ جو اهو تنهنجي چڱائي لاءِ آهي. جيڪا نصيحت هو ڪري ٿو تنهن تي ڌيان ڏي، اها هو دل جي جوش ۽ محبت کان ٿو ڪري.
+هن پنهنجي سک ۽ فائدي لاءِ گهڻي سنڀال ڪئي آهي ۽ تنهنجي آرام ۽ آسائش لاءِ به گهڻيئي مٿَا هنيا آهن، تنهنڪري پيريءَ ۾ هن جو ادب رک ۽ هن کي عزت ڏي، ۽ اڇن ۾ هن کي خوار ۽ بي آبرو نه ڪر.
+پنهنجي ننڍپڻ ۽ بي وسيءَ جا ڏينهن ياد ڪر ۽ پنهنجي جوانيءَ جي چالا��يءَ ۽ ڦڙتائيءَ تي خيال ڪر، پوءِ پنهنجي ٻُڍي ماءُ- پيءُ جي ضعيفي ۽ ڪمزوريءَ تي قياس ڪر ۽ هنن جي چِڙ ۽ خفي تان گذر ڪر، حياتيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هنن جي مدد ڪر ۽ سندن پوئواري ڪر، ائين ڪندين ته هو ويچارا وڏي عمر ۾ دل جي آرام سان پنهنجا پساهه پورا ڪندا، ۽ تنهنجا پٽ به تنهنجي مثال تي هلندا، ۽ توسان عزت ۽ محبت جو سلوڪ ڪندا.
+
+
+مقالات الحڪمت: مرزا قليچ بيگ
+پيءُ جا دوست
+جيڪي چڱا ماڻهو هوندا آهن، سي سدائين چڱايون ڪندا آهن، ۽ بُرا ماڻهو سڀني سان برايون ڪندا آهن. اسان کي کپي ته سدائين چڱا ڪم ڪندا رهون. چڱا ڪم ڪيترائي ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ: سچ ڳالهائڻ، ننڍڙن سان پيار ڪرڻ، وڏن جو ادب ڪرڻ وغيره.
+اسان مان ڪي اهڙا انسان آهن، جيڪي پنهنجي ماءُ- پيءُ جو ادب ڪن ٿا، پر انهن جي دوستن جو ادب ڪونه ٿا ڪن. اسان جي پياري نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم ڪيترائي ڀيرا پنهنجي صحابين کي ماءُ- پيءُ جي ادب ڪرڻ سان گڏ، سندن دوستن جي ادب جي به هدايت ڪئي آهي.
+چون ٿا ته عبدالله نالي هڪ صحابي گڏهه تي مڪي شريف وڃي رهيو هو ته واٽ تي هڪ شخص ملي ويس. ان شخص کي ادب سان سلام ڪيائين ۽ پاڻ هڪدم گڏهه تان لهي پيو ۽ کيس گڏهه تي ويهڻ جي آڇ ڪيائين. ان کان پوءِ پنهنجو پَٽڪو لاهي ان شخص جي مٿي تي رکيائين. تنهن تي هڪ سنگتي کيس چيو ته ”ميان، ڀلو ٿيئي، هي ڳوٺاڻا ته ٿوري تي راضي ٿي ويندا آهن. تون هي ڇا ڪري رهيو آهين، جو کيس سواري ڏيئي پاڻ پيادو ٿئين، ۽ وري پَنهنجو پٽڪو به لاهي ڏنئي؟“ تنهن تي عبدالله وراڻيو ته ”هن جو پيءُ منهنجي پيءُ جو دوست هو ۽ مان نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم کان ٻڌو آهي ته ”سڀني ڀلاين ۾ چڱي ڀلائي اها آهي ته انسان پنهنجي پيءُ جي دوستن سان ڀلائي ڪري.“
+ڪتابن ۾ لکيل آهي ته هڪ ڏينهن اسان جا رسول سڳورا صلي الله عليه وآلهٖ وسلم پنهنجي صحابين جي سَٿ ۾ ويٺا هئا، ته بنو مسلم قبيلي جو هڪ شخص اچي سندن خدمت ۾ حاضر ٿيو. ان عرض ڪيو ته ”حضور، ماءُ- پيءُ جي لاڏاڻي کان پوءِ ڪهڙي نموني ساڻن سهڻو سلوڪ ڪري سگهجي ٿو؟“ حضور جن فرمايو ته ”هائو، انهن لاءِ دعا ڪرڻ، انهن لاءِ معافي گهرڻ، سندن قول پورا ڪرڻ، سندن مائٽن سان مِٽي نه ڇنڻ ۽ سندن دوستن جي عزت ڪرڻ. ائين ڪرڻ سان اولاد ڄڻ سندن وفات بعد به سهڻو سلوڪ ڪري سگهي ٿو.“ اسان کي کپي ته نبي سڳوري صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي هدايتن تي هلون. نه صرف پيءُ جو ادب ڪريون، پر سندن دوستن جو به ادب ڪريون، ڇاڪاڻ ته جنهن پيءُ جي دوستن جو ادب ڪيو، ڄڻ ته پنهنجي پيءُ جو ادب ڪيو. جيڪو پنهنجي پيءُ جي دوستن جو ادب ڪونه ٿو ڪري، اهو ڄڻ ته پيءُ جو ادب ڪونه ٿو ڪري. جيڪو پنهنجي پيءُ جي دوستن کي خوش ڪري ٿو، ان ڄڻ ته پنهنجي پيءُ کي راضي ڪيو.
+استاد جو ادب
+ماءُ- پيءُ کان پوءِ استاد جا وڏا ٿورا ٿين ٿا، تنهنڪري استاد جو ادب تمام ضروري آهي. سياڻا سچ چئي ويا آهن ته ’استاد جو ادب ڪرڻ کان سواءِ ڪجهه به حاصل نٿو ٿئي.‘ حضرت بايزيد جي حياتيءَ مان اسان کي وڏو سبق ملي ٿو. پاڻ استادن جو تمام گهڻو ادب ڪندا هئا. سندن مشهور شاگرد ۽ ڀائيٽو حضرت ابو موسى بيان ڪري ٿو، ته پاڻ وصيعت ڪئي هئائون ته ”منهنجي قبر منهنجي استاد جي قبر کان هيٺائين بنائي وڃي. اها وصيعت ان استاد جي باري ۾ ڪئي هئائون، جيڪو بسَطام ۾ دفن ٿيل هو، جنهن کيس قرآن مجيد پڙهايو هو.“
+هڪ دفعي حضرت بايزيد پنهنجي استاد جي خدمت ۾ ويٺو هو ته استاد کيس چيو ته ”بايزيد ڪٻٽ مان فلاڻو ڪتاب کڻي اچ.“ ان تي بايزيد عرض ڪيو ته ”سائين، ڪهڙو ڪ��ٽ؟“ استاد کيس چيو ته ”بايزيد، تون ڪافي وقت کان هتي آهين ۽ اڃان سوڌو تو ڪتابن وارو ڪٻٽ به ڪونه ڏٺو آهي؟“ تنهن تي بايزيد چيو ته ”نه سائين! منهنجو ڪٻٽ سان ڪهڙو واسطو ۽ منهنجي ڪهڙي مجال جو پنهنجي استاد آڏو ڪنڌ مٿي ڪري ويهي رهان، ٻيو ته مان هتي هيڏي هوڏي ڏسڻ ته ڪونه ايندو آهيان. مان ته صرف سائين جن جي زيارت لاءِ ايندو آهيان.“
+تنهن تي استاد کيس چيو ته ”تون هينئر پنهنجي وطن وڃي سگهين ٿو، ڇاڪاڻ ته هينئر تنهنجي تعليم پوري ٿي چڪي آهي.“
+سهڻي ڦوٽڙي (ڳوٿري) ڪنهن جي؟
+يا ڀلو ڪم ڪهڙو؟
+هڪڙي ڏينهن رڪمڻي جيئن اسڪول مان پڙهي موٽي، تيئن ماءُ کي اچي چيائين ته ”امان، اڄ اسان جي ماسترياڻيءَ ٿي چيو ته ڪتابن واري ڦوٽڙي هر ڪنهن ڇوڪريءَ جي اڇي اُجري ۽ سهڻي هئڻ گهرجي. ٻئي هفتي سڀني جون ڦوٽڙيون ڏسندي، پوءِ جنهن جي ڦوٽڙي سڀني کان سٺي هوندي، ان کي هڪڙو تمام عمدو انعام ملندو. سو منهنجي دل ٿي چوي ته اهو انعام مان کٽان!“
+ماڻس چيو ”بلي، ٻيو ته مون وٽ ڪينهي، باقي هڪڙو سهڻو ٽڪر ڪپڙي جو رکيو اٿم، جنهن تي سهڻا سهڻا گل ڀريل آهن. ڀاڻهين هرداس به ضد ٻڌي بيٺو آهي ته اهو ٽڪر مون کي ڏي، پر هو آهي ڏاڍو بي پرواه ۽ حرڪتي، وڃائي ناس ڪري ڇڏيندو.“
+ايترو ٻڌي رڪمڻيءَ ماءُ کي ليلائي چوڻ لڳي ته ”امان، مان ته بي پرواهه نه آهيان. شايد انهيءَ ٽڪري ڏيکارڻ ڪري مون کي انعام ملي وڃي؟“ ماڻس سندس ڳالهه رکي. انهيءَ ساعت پيتي کولي، ڦولدار ٽڪرو ڪپڙي جو ڪڍي رڪمڻيءَ کي ڏيکاريائين. هوءَ خوشيءَ وچان ٽپا ڏيڻ لڳي. هن کي هاڻي پڪ ٿي ته جي انعام ملندو ته مون کي ملندو. اُٻهرائيءَ سان ڪپڙو اُڇلي، رڪمڻيءَ ماءُ کي چيو ته ”امان، هاڻي جلدي ڪري هن منجهان ڦوٽڙي ٺاهي ڏينم.“ ماڻس چيو ”ڪڪي، تڪڙي ڇو ٿي آهين. آهي ته خير، اڃا ته پورو هفتو پيو آهي!“
+ٻئي ڏينهن اسڪول ۾ رڪمڻيءَ جي ڪلاس وارين سڀني پنهنجا پنهنجا ڪپڙا آڻي ماسترياڻيءَ کي ڏيکاريا. هرڪا ڇوڪري پئي پڇيس ته ”ڪيئن دادي، منهنجو ڪپڙو سڀني کان سهڻو آهي نه؟“ ماسترياڻي کِلي پئي چين ته ”هفتو گذري ته پوءِ سڀني ڦوٽڙين جا ڪپڙا ڏسنديس ۽ پوءِ ڏسيندي سانوَ. هن وقت مان ڪجهه به نه چونديس.“
+رڪمڻي ڏاڍي سمجهو ڇوڪري هئي. ڄاتائين ٿي ته ڪپڙو هن جي هٿان لڙاٽجي ميرو ٿي پوي ها، انهيءَ ڪري تڪڙ ڪري ڪپڙو اسڪول ۾ ڪين آندائين. ٻين کي اهڙو خيال ڪونه آيو ۽ رڪمڻيءَ کان پئي پڇيائون ته اسان جو ڪپڙو ڪيئن آهي؟ رڪمڻي ته سانت ڪيو ويٺي رهي، ڇو ته هن کي پڪ هئي ته سندس ڪپڙي واري ڦوٽڙي تمام سهڻي آهي ۽ ضرور پسند پوندي.
+نيٺ اهو ڏينهن آيو، جنهن ڏينهن انعام جو فيصلو ٿيڻو هو. سڀيئي ڇوڪريون پنهنجون پنهنجون ڦوٽڙيون کڻي اسڪول پئي ويون. هر ڪنهن کي انعام جي آس هئي، پر جڏهن انهن رڪمڻيءَ وارو ڪپڙو ڏٺو، تڏهن سڀ نراسائيءَ ۾ ڀرجي چوڻ لڳيون ته ”انعام رڪمڻي کڻي ويندي.“
+رڪمڻيءَ سان گڏ سندس ٻيون ٽي ساهيڙيون به هيون. رڪمڻي ڏاڍي خوش ۽ سرهي پئي ڏٺي. رستي تان جيئن پئي آيون، تيئن هڪڙي هنڌ ماڻهن جو ميڙ لڳو بيٺو هو. ڏٺائون ته هڪڙي ٻڍي زال پٽ ۾ پيئي هئي ۽ بدن مان گهڻن هنڌان رت پئي وهيس ۽ زخمن تي ڏاڍيون مکيون پئي ويٺيس. پوڙهي هئي به ڏاڍي هيڻي. ايتري به طاقت ڪانه رهي هيس جو رڙهي ڪنهن ٻي جاءِ تي وڃي ۽ نڪي هٿن ۾ سگهه هيس جو مکيون هڪلي سگهي. مکين به ڏاڍو وياڪل ڪيو هوس. ماڻهن کي روئي پئي پڪاريائين، ته ”ڌڻيءَ جي نالي ڪنهن ڪپڙي ٽڪر سان منهنجن ڦٽن کي ڍڪيو“، پر ڌيان ڪنهن به ڪونه ٿي ڏنس. سڀني کي تماشو ٿي آيو هو، سو پئي آ��ا ۽ ويا.
+رڪمڻيءَ لنگهندي پوڙهيءَ کي انهيءَ حالت ۾ ڏٺو ته مٿس ڏاڍي ڪهل آيس. جي گهر ويجهو هجيس ها ته ڊوڙي ڪو ڪپڙي ٽڪر کڻي اچي ها، پر گهر هوس پري. هيڏانهن هيءَ حالت به هن کان سَٺي نٿي ويئي. پئي سوچيائين ته ڪيئن ڪريان! نظر وڃي پيس پنهنجي ڦوٽڙي واري ڪپڙي تي. ٺهه پهه ڪتاب ڪڍي ڦوٽڙيءَ جا ٽانڪا اُکيلڻ لڳي ۽ بنا سوچ ويچار جي اهو سهڻو ڦولدار رومال کڻي، اڳتي وڌي، انهيءَ سان پوڙهيءَ جا ڦٽ ڍڪي ڇڏيائين. ٻڍيءَ ڏاڍيون دعائون ڪيس ۽ ڀروارن ماڻهن به ”شاباس شاباس“ لڳائي ڏني.
+رڪمڻي پوءِ اسڪول ۾ ويئي. ماسترياڻيءَ سڀني جي ڦوٽڙين جا ڪپڙا پئي نظر مان ڪڍيا. جڏهن رڪمڻيءَ جو وارو آيو تڏهين ماسترياڻي پڇيس ته ”تنهنجي ڦوٽڙي ڪٿي؟“ ذرا ڪاوڙ ورائي به اهو سوال پڇيائينس جو رڪمڻيءَ ڪڇيو ئي نٿي. ٻيو ڀيرو پڇيائينس، ته رڪمڻيءَ هٻڪي هٻڪي ماسترياڻي کي سارو قصو ڪري ٻڌايو. ماسترياڻيءَ خوشيءَ گاڏڙ جوش ۾ اُٿي چيو ته ”انعام لاءِ حقدار اها ڇوڪري هرگز نه آهي جنهن جو ڪپڙو صاف ۽ سهڻو آهي، پر حقدار اها آهي جنهن هڪ مسڪين نڌر ڦٽيل پوڙهيءَ کي ڏٺو ۽ هن تي ڪهل آڻي، پنهنجو سهڻو ڦوٽڙيءَ وارو ڪپڙو هن جي ڦَٽن کي ڍڪڻ لاءِ ڏيئي ڇڏيائين.“ ايترو چوندي ماسترياڻيءَ الماريءَ مان هڪ وڏي سهڻي گُڏي ڪڍي، انعام طور رڪمڻيءَ کي ڏني.
+هن جي ڦوٽڙيءَ وارو ڪپڙو جيتوڻيڪ ڪنهن جو ڏٺل به نه هو، ته به سڀ کان عمدو ۽ سهڻو ٺهرايو ويو، هن جي پٺيان ان جي نسبت ۾ جيڪو ڪم ٿيل هو سو ڀلي جو ڪم هو، تنهنڪري ساراهه جوڳو هو. ڪنهن به شيءِ جي چڱائي آهي ئي انهيءَ ۾ ته اها ڪنهن چڱي ڪم ۾ اچي. سهڻي شيءِ اها آهي جا سهڻو ڪم ڏئي. اِها آهي سکيا هن آکاڻيءَ جي.
+-- اخلاقي آواز
+اخلاق سان پيش اچڻ
+ڪن ماڻهن جي عادت هوندي آهي ته هو زور سان ڳالهائيندا آهن، جنهن سبب اڳلو ڪڪ ٿي پوندو آهي. ڪي ماڻهو وري هروڀرو ڪنهن کي گهٽ سمجهي، ان سان ڪاوڙ ۽ ڪراهت مان ڳالهائيندا آهن. جا ڳالهه پڻ غلط آهي. انسان کي کپي ته هُو جڏهن ننڍن سان ڳالهائي ته ساڻن پيار سان ڳالهائي ۽ جڏهن وڏن سان ڳالهائي ته انهن سان جهيڻي آواز ۽ ادب سان ڳالهائي. ڏاها ماڻهو ائين ئي ڪندا آهن. ڪي وڏن ماڻهن جا پٽ پنهنجن نوڪرن سان بري هلت ڪندا آهن. هو پنهنجي زبان مان اڻ سهائيندڙ لفظ ڪڍندي ڪا هٻڪ محسوس نه ڪندا آهن. ائين سندن ننڍپڻ واري عادت وڏي هوندي پاڻ پڪي ٿي وڃي ٿي.
+چون ٿا ته: هڪڙو بادشاهه پنهنجي وزير ۽ هڪ نوڪر سان گڏ شڪار تي نڪتو. اڳتي هليا ته هڪ هرڻ ڏٺائون. بادشاهه ان هرڻ جي پٺيان پنهنجو گهوڙو ڊوڙايو. بادشاهه جو گهوڙو تکو هو، تنهنڪري پنهنجي وزير ۽ نوڪر کان ڌار ٿي ويو. اهو ڏسي وزير ۽ نوڪر ڏاڍا پريشان ٿيا. وزير ان ئي مهل نوڪر کي بادشاهه جي ڳولا لاءِ موڪليو. نوڪر بادشاهه کي ڳوليندي اچي هڪ جهوپڙيءَ جي ڀرسان بيٺو. ڇا ڏسي ته هڪ نظر کان ويٺل فقير اتي موجود آهي.
+نوڪر هڪل ڪري چيس ته ”اڙي انڌا، ڏي خبر هتان ڪو گهوڙي سوار ته ويندو نه ڏٺئي؟“ فقير جواب ڏنس ته ”گهوڙي جي ٽاپن جو آواز مون کي ٻڌڻ ۾ ڪونه آيو. اڃا ٿوري گهڙي مس گذري ته وزير اچي اتان لانگهائو ٿيو. ان به ساڳي ئي نموني رڙ ڪري چيو ته ”او فقير، هتان ڪو گهوڙي سوار ته ڪونه لنگهيو.“ فقير چيس ته ”هڪ نوڪر اجهو هينئر هتان ائين پڇي ويو آهي.“ ٿوري ويرم ۾ بادشاهه پاڻ اچي اتي نڪتو ۽ فقير کي چيائين ته ”اي شاهه، هتان ڪو گهوڙي سوار ته ڪونه لنگهيو؟“ فقير ادب سان جواب ڏنو ته ”منهنجا سائين، پهريان سائين جن جو نوڪر هتان اها ڳالهه پڇڻ آيو، ان کان پوءِ جلد ئي وزير به ائين ئي پڇڻ آيو.“ بادشاهه فقير کان اهي ڳالهيون ٻڌي حيرت ۾ پئجي ويو ۽ چيائينس ته ”اي شاهه، اوهان اکين کان ويٺل آهيو، پوءِ اوهان کي ڪيئن ڄاڻ پيئي ته پهرين جيڪو آيو، سو نوڪر هو ۽ ان کان پوءِ وزير ۽ اها اوهان کي ڪيئن سُڌ پيئي ته مان بادشاهه آهيان؟“
+فقير وراڻيو ته ”سائين، سر سلامتي بخشيوم ته پيرائتو حال ڪريان؟“ نيٺ بادشاهه سلامت کي ٻڌايائين ته ”سائين، مان بيشڪ اکين کان ويٺل آهيان. پر اصل ڳالهه اها آهي ته ماڻهو ڳالهائڻ مان سڃاڻبو آهي. اوهان جي نوڪر مون کي ”انڌو“ ڪري سڏيو، ان کان پوءِ وزير وري مون کي ”فقير“ ڪري پڪاريو ۽ سائين جن مون کي ”شاهه“ ڪري ڪوٺيو. مون ائين رڳو ڳالهائڻ مان ئي ماڻهو سڃاڻي ورتو.
+بادشاهه سندس سياڻپ واري ڳالهه ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيو ۽ کيس وڏو انعام ڏنائين.
+
+
+والدين جي خدمت
+هڪ ڀيري پاڻ سڳورن صلي الله عليه وآلهٖ وسلم ماءُ- پيءُ جي اطاعت جي ثواب کي هڪ سهڻي قصي ذريعي بيان فرمايو: حضور صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جن فرمايو ته ”ٽي مسافر واٽ وٺيو پئي ويا ته ايتري ۾ سخت مينهن وسڻ شروع ٿيو.
+ٽنهي ڀڄي وڃي هڪ جبل جي غار ۾ پناهه ورتي. قضا سان هڪ ڇپ مٿان کان ائين ڪري، جو ان سان غار جو منهن بند ٿي ويو. هينئر کين پنهنجو موت اکين آڏو نظر اچڻ لڳو. ان وقت هن الله پاڪ کان دعا گهرڻ لاءِ هٿ مٿي کنيا. هرهڪ چيو ته ’هن وقت هرهڪ کي خدا پاڪ جي حضور ۾ پنهنجي خالص نيڪيءَ جو واسطو ڏيڻ کپي.‘
+هڪ چيو، ’اي مولى، تون ڄاڻين ٿو، ته منهنجي ماءُ- پيءُ ڪراڙا هئا ۽ منهنجا ننڍڙا ٻچڙا هئا. مان ٻڪريون چاريندو هوس ۽ ان تي ئي انهن جي روزيءَ جو سهارو هو. مان شام جو جڏهن ٻڪريون ڪاهي گهر ايندو هوس، ته کير ڏُهي پهريائين پنهنجي ماءُ- پيءُ کي آڻي ڏيندو هوس. جڏهن اهي پِي وٺندا هئا، تڏهن پنهنجن ٻارن کي پياريندو هوس.
+هڪ ڏينهن جو واقعو آهي ته مان ٻڪرين چارڻ لاءِ پري نڪري ويس. واپس ٿيس ته منهنجا ماءُ- پيءُ سمهي رهيا ۽ کين ننڊ اچي ويئي هئي. مان کير ڏهي سندن سيرانديءَ کان بيهي رهيس. انهن کي جاڳايان به نه پيو ته جيئن سندن آرام ۾ خلل نه پوي ۽ نه وري پري ٿي ٿيس، ته متان جاڳي پون ۽ کيرُ گهرن. ٻار بک کان ڦٿڪي رهيا هئا، پر مون نٿي چاهيو ته منهنجي ماءُ- پيءُ کان پهرين منهنجا ٻار ڍؤ ڪن. مان اهڙي ريت پيالي ۾ کير وجهي ساري رات سندن سيرانديءَ کان بيٺو رهيس ۽ هو آرام ڪندا رهيا. اي الله! تون ڄاڻين ٿو ته مون اهو سڀ ڪجهه تنهنجي راضپي لاءِ ڪيو هو، تون هن غار جي منهن تان هن ڇپ کي هٽاءِ!‘
+ائين چئي بس ڪيائين ته ڇپ خودبخود چرڻ لڳي ۽ غار جي منهن کان ٿورو سرڪي وئي. ان کان پوءِ ٻين به پنهنجا نيڪ ڪم ڳڻائي، انهن جو واسطو ڏيئي الله پاڪ کان دعا گهري.
+نيٺ اها ڇپ غار کان سرڪي وئي ۽ ٽيئي مسافر سلامتيءَ سان ٻاهر نڪري پنهنجي گهر پهچي ويا.“
+هن قصي مان اهو سبق ملي ٿو، ته جنهن شخص پنهنجي ماءُ- پيءُ جي خدمت ڪئي، سو جيڪڏهن ڪنهن اوڙاهه ۾ اچي پوندو ته به رب پاڪ ماءُ جي خدمت سبب مهربان ٿي، کيس اوڙاهه مان ٻاهر ڪڍندو. مطلب ته ماءُ- پيءُ جي خدمت هر مصيبت مان پار پهچائي ٿي ۽ سڀ مشڪلون آسان ڪري ڇڏي ٿي.
+جهڙي ڪرڻي تهڙي ڀرڻي
+ڳالهه ڪن ٿا ته ڪنهن شخص جو پيءُ بيمار ٿي پيو. هن گهڻو ئي علاج ڪرايو، پر ڪو فائدو ڪونه ٿيو. سندس بيماري سالن جا سال هلي. سندس پٽ منڍ ۾ ته سندس ٽهل ٽڪور ڪندو رهيو، پر ڪجهه وقت کان پوءِ هو به ڪڪ ٿي پيو. هڪ ڏينهن سندس گهرواري به بيزاريءَ مان کيس چيو ته ”اهو مئو نه مري ٿو نه منجو ٿو ڇڏي، ڪنهن نموني ڪڍيس ڪُٽڪو ته جان ڇٽي.“
+سندس پٽ ڇا ڪيو جو هڪ ڏينهن کيس ڍڳي گاڏيءَ تي ويهاري هڪ طرف وڃڻ لڳو. پيءُ پڇيس ته ”ابا، ڪهڙي ڊاڪٽر ڏي وٺي ٿو هلين؟“ هن وراڻيو ته ”هڪ ڊاڪٽر جو ڏس مليو آهي، جيڪو ولايت پڙهي آيو آهي، اڄ توکي ان ڊاڪٽر ڏي وٺي ٿو هلان.“ سندس پيءُ ڏاڍو خوش ٿيو. هلندي هلندي سندس پٽ کيس هڪ گهاٽي جهنگ ۾ وٺي آيو ۽ اتي اچي گاڏي بيهاريائين. ڏاند پاڃاريءَ مان کولي هڪ وڻ سان ٻڌائين. پوءِ پنهنجي پيءُ کي هيٺ لاهي، پرڀرو وڃي هڪ وڻ جي پاڙ ۾ سمهاري، ڏاند ڪاهي وڃڻ لڳو. وڃڻ وقت پيءُ ڏي نهاريائين ته هُو کلي رهيو هو. اهو ڏسي کيس تعجب ٿيو ۽ کائنس پڇيائين، ته ”مان ته توکان بيزار ٿي توکي هتي سڃ ۾ ڇڏيو پيو وڃان ۽ تون وري کلي رهيو آهين، ڇا سبب آهي؟“ سندس پيءُ وراڻيو ته ”پٽ، مون به تنهنجي ڏاڏي يعني پنهنجي پيءُ جي ڊگهي بيماريءَ کان ڪڪ ٿي کيس اتي ئي سڃ ۾ ڇڏيو هو، جتي هو مري کپي ويو. اڄ ان نافرماني جو بدلو مون کي ملي رهيو آهي ۽ مون کي پڪ آهي ته هڪ ڏينهن تنهنجو پٽ به توکي اچي هن سُڃ ۾ اڪيلو ڇڏي ويندو. ڇو ته ماءُ- پيءُ جي نافرماني جو بدلو ضرور ملي ٿو.“
+اهو ٻڌي سندس پٽ ڏاڍو شرمسار ٿيو ۽ پنهنجي پيءُ کان معافي وٺي کيس موٽائي گهر آندائين. گهر اچي هڪ وڏي ڊاڪٽر کان ان جو علاج ڪرايائين. ٿورن ڏينهن کان پوءِ هن کي فائدو ٿيڻ شروع ٿيو ۽ آخر هڪ ڏينهن چڱو ڀلو ٿي پيو. سندس پيءُ ڏاڍو خوش ٿيو ۽ کيس دعائون ڏنائين.
+هڪ نيڪ ٻانهي جي ڳالهه
+چون ٿا ته الله تعالى جو هڪ نيڪ ٻانهو عبادت سان گڏ پنهنجي مٺڙي ماءُ جي خدمت ڪندو رهندو هو. هڪ ڀيري پنهنجي ماءُ کان حج ڪرڻ جي موڪل گهريائين. ماڻس کيس چيو ته ”پٽ، مان ڪراڙي آهيان، تون هن عمر ۾ مون کي ڇڏي ويندين ته منهنجي سارسنڀال ڪير لهندو؟ تنهنڪري هن سال حج ڪرڻ جو ارادو ترڪ ڪري ڇڏ، آئندي ڏٺو ويندو.“
+اهو نيڪ شخص هر سال پنهنجي ماءُ کان حج ڪرڻ جي اجازت گهرندو هو؛ پر ماڻس کيس موڪل نه ڏيندي هئي. ائين چار- پنج سال لنگهي ويا. نيٺ هڪ ڀيري هن تنگ اچي، ماءُ جي موڪل کان سواءِ حج ڪرڻ جو پڪو پهه ڪيو. سفر جو سامان سنباهي رکيائين. جيئن ئي حج جا ڏهاڙا ويجها آيا، ته هُو سهي سنڀري حج تي روانو ٿيو. جيئن ئي گهر کان ٻاهر نڪري رهيو هو، ته سندس ٻڍڙيءَ ماءُ کيس گهڻو ئي روڪيو. کيس چيائين ته ”پٽ، هن سال نه وڃ، ايندڙ سال وڃجانءِ، پر هو کيس چوڻ لڳو ته ”امان، تون هر
+سال ائين چوندي آهين.“ ماءُ کيس گهڻيون ئي منٿون ڪيون ڪيون پر، هن سندس هڪ به نه مڃي. هُو ماءُ کي رُئندو ڇڏي، حج ڪرڻ هليو ويو. ان تي سندس ماءُ کي ڏاڍو ڍک ٿيو ۽ ناراضگيءَ وچان سندس زبان مان پاراتو نڪتو. هوءَ چوڻ لڳي ته ”پٽ، مون کي ڏک ۾ اڪيلو ڇڏيو ٿو وڃين، تون به سُک جو ساهه نه کڻدين.“
+سندس پٽ سفر ڪندي، رات جو اچي هڪ مسجد ۾ ٽڪيو. ٿوري ننڊ ڪري اٿي وضو ڪيائين ۽ نفل پڙهڻ لڳو.
+ان مسجد جي ڀرسان هڪ گهر هو، جتي هڪ چور چوري ڪرڻ لاءِ اندر گهڙيو. جيئن ئي سامان ميڙي هڙ ٻڌي، وڃڻ وارو هو ته گهر جا ڀاتي (ڀاڳيا) جاڳي پيا. چور ٻي ڪا واهه نه ڏسي مسجد اندر گهڙي ويو. ان وقت هو نيڪ ٻانهو عبادت ڪري رهيو هو. ان کي ڏسي چور ڏاڍو خوش ٿيو. هڪدم چورايل سامان واري هڙ ان جي اڳيان اڇلائي، پاڻ کسڪي هليو ويو. ڀاڳيا (گهر جا مالڪ) چور جي پٺيان ڊوڙندي، جيئن ئي مسجد ۾ آيا ته ڇا ڏسن ته هڪ شخص عبادت ۾ مشغول آهي ۽ چوريءَ وارو سامان سندس اڳيان پيو آهي. هو سوچڻ لڳا ته هيءُ ڪو وڏو چالاڪ چور آهي جو چوري ڪري، ڀڄڻ جي ٻي واهه نه ڏسي عبادت ۾ لڳي ويو آهي.
+جڏهن هن سلام ڦيرايو ته کيس گه��لي مسجد مان ٻاهر وٺي ويا ۽ مٿس موچڙن جو مينهن وسائي ڏنائون. صبح جو کيس شهر جي حاڪم وٽ وٺي ويا ۽ ان کي پيرائتو احوال ڪري ٻڌايائون ۽ آخر ۾ عرض ڪيائون ته ههڙي چور کي سخت کان سخت سزا ڏني وڃي. شهر جي حاڪم حڪم ڪيو ته هن جو منهن ڪارو ڪري، کيس اُبتو گڏهه تي ويهاري ساري شهر ۾ ڦيرايو وڃي ۽ ان سان گڏ اهو به پڙهو ڏياريو وڃي، ته جيڪو شخص اهڙو ڏوهه ڪندو ته ان کي اهڙي سزا ملندي. تنهن تي ان شخص چيو ته ”ترسو، اهو پڙهو هن ريت ڏياريو وڃي، ته ’جيڪو شخص پنهنجي ڪراڙي ماءُ جي موڪل کان سواءِ حج ڪرڻ ويندو، ته ان سان ائين ئي ٿيندو، جيئن مون سان ٿيو آهي‘.“
+اسان کي گهرجي ته ڪهڙو به چڱو ڪم ڇو نه ڪريون، پر ماءُ کي ناراض نه ڪريون. جيڪڏهن ماءُ جيئري آهي جيستائين اها حج تي وڃڻ جي موڪل نٿي ڏئي، تيستائين حج تي وڃڻ نه گهرجي، ڇو ته حج ڪرڻ کان ماءُ جي خدمت ڪرڻ ۽ کيس راضي رکڻ ۾ وڏو ثواب آهي، جيستائين ماڻهو پنهنجي ماءُ- پيءُ کي راضي نٿو ڪري، تيستائين ان جي ڪابه عبادت يا دعا الله تعالى وٽ قبول نه ٿي پوي.
+مولانا عبيدالله سنڌي
+اسان جي سونهاري سنڌ ۾ ڪيترائي بزرگ، عالم ۽ ڏاها انسان ٿي گذريا آهن. انهن پنهنجي قوم جي سجاڳي ۽ ساڻيهه جي سڌاري لاءِ گهڻيون ڪوششون ڪيون، تنهنڪري سندن نالو سدائين روشن آهي. مولانا عبيدالله سنڌي به اهڙن انسانن مان هڪ هو. پاڻ پنجاب جو ويٺل هو ۽ سک گهراڻي مان هو، پر پوءِ اسلامي ڪتاب پڙهيائين، جن جو مٿس گَهرو اثر ٿيو ۽ نيٺ هڪ ڏينهن مسلمان ٿيو.
+علم جي ڳولا ۾ پنجاب ڇڏي سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ سان اهڙي دل لڳي ويس، جو پاڻ کي عبيدالله سنڌي سڏائڻ لڳو.
+هو جڏهن پير جهنڊي واري مدرسي ۾ پڙهائيندو هو، تڏهن ان وقت سندس ماءُ به ساڻس گڏ رهندي هئي. مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو پنهنجي ماءُ سان تمام گهڻو پيار هو. هو پنهنجي ماءُ جو تمام گهڻو ادب ڪندو هو. سندس ماءُ پنهنجن ابن ڏاڏن وارو مذهب پڇاڙيءَ تائين ڪونه ڇڏيو. مولانا صاحب پنهنجي ماءُ جي تمام گهڻي خدمت ڪندو هو. سندس هر چوڻ مڃيندو هو، هُوءَ جيڪا به شيءِ گهرندي هئي، سا کيس آڻي ڏيندو هو. ڪڏهن ڪڏهن ماءُ کي مسلمان ٿيڻ لاءِ منٿ ڪندو هو، ته هوءَ ڪاوڙ ۾ اچي کيس ڌڪ هڻندي هئي، پر ڪراڙپ ۽ ڪمزور هجڻ سبب سندس ڌڪ مولانا کي ڪونه لڳندا هئا.
+اسان کي گهرجي ته هميشه ماءُ جو ادب ڪريون، هُوءَ ناراض ٿئي ته اسان مٿس ناراض نه ٿيون، پر خوشيءَ سان سندس ڪاوڙ سهندا رهون، ان ۾ ئي اسان جي ڀلائي آهي.
+شيخ عبدالقادر جيلاني رح
+شيخ عبدالقادر جيلاني رح الله پاڪ جو پيارو ٻانهو هو. کيس ”پيران پير دستگير“ به چيو ويندو آهي. هُو جڏهن ننڍي ڄمار جو هو ته بغداد جي هڪ مدرسي ۾ پڙهڻ لاءِ پنهنجي ماءُ کان موڪل گهريائين. سندس ماءُ سڳوريءَ کيس پڙهڻ جي موڪل ڏني؛ پر کيس نصيحت ڪيائين ته ”پٽ، سدائين سچ ڳالهائجانءِ ۽ ڪوڙ جي ويجهو به نه وڃجانءِ.“
+شيخ عبدالقادر جيلاني رح هڪ قافلي سان گڏ روانو ٿيو. جڏهن قافلي وارا وچ پنڌ تي پهتا، ته اوچتو ڪي ڌاڙيل سڀني جو سامان ڦريندا رهيا، پر جيئن ته شيخ عبدالقادر جيلاني رح سادا ۽ غريباڻا ڪپڙا پهريل هو، تنهنڪري ڌاڙيلن سمجهيو، ته هن نينگر وٽ ڪو قيمتي سامان ڪونه هوندو. ان هوندي به هڪ ڌاڙيل کائنس پڇيو ته ”ڇوڪرا، تو وٽ ڪهڙو مال آهي؟“ شيخ عبدالقادر جيلاني رح بي ڊپائي سان جواب ڏنس ته ”مون وٽ چاليهه اشرفيون آهن.“ ڌاڙيل کي تعجب لڳو ۽ سندس منهن ۽ ڪپڙن کي ڏسڻ لڳو. ڌاڙيل کي يقين ته ڪونه آيو، هن سمجهيو ته ڇوڪرو ڪُوڙ ڳالهائي رهيو آهي، پر گهڙي گهڙي پڇڻ سب�� شيخ عبدالقادر جيلاني رح پنهنجي صدريءَ ۾ سبيل چاليهه اشرفيون ڪڍي ان ڌاڙيل جي آڏو رکيون، ته جيئن کيس يقين اچي ته برابر هن وٽ چاليهه اشرفيون آهن.
+ڌاڙيل شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي سچائي ڏسي حيرت ۾ پئجي ويا ۽ کيس پنهنجي سردار وٽ وٺي ويا. هن ڌاڙيل پنهنجي سردار کي پيرائتو احوال ڪري ٻڌايو. ان سردار جڏهن اهو سارو قصو ٻڌو ته حيرت ۾ پئجي ويو ۽ شيخ عبدالقادر جيلانيءَ کان پڇيائين ته ”اي ڇوڪرا، تو سچ ڳالهائي اسان سڀني کي حيرت ۾ وجهي ڇڏيو آهي، آخر ڪهڙو سبب آهي جو تو سچ ڳالهايو“ شيخ عبدالقادر جيلاني رح جواب ڏنو ته ”مان پنهنجي ماءُ جو تمام گهڻو ادب ڪندو آهيان. سفر تي اُسهڻ مهل هُن مون کي نصيحت ڪئي هئي ته ’پٽڙا، سدائين سچ ڳالهائجانءِ، ڪوڙ جي ويجهو به نه وڃجانءِ.‘ مان پنهنجي ماءُ سان تمام گهڻو پيار ڪندو آهيان ۽ سندس هر ڳالهه مڃيندو آهيان، اهو ئي سبب آهي جو مون سچ ڳالهايو.“ شيخ عبدالقادر جيلاني رح جي ههڙي سچائي ۽ بي ڊپائي ڏسي، سڀني ڌاڙيلن توبهه ڪئي ۽ نيڪ ٻانها بڻجي ويا.
+جيڪو ماڻهو پنهنجي ماءُ جو چيو مڃي ٿو، سو ڪڏهن به ڏکيو نٿو ٿئي ۽ سدائين سُکي ۽ سرهو رهي ٿو. شيخ عبدالقادر جيلاني رح جي هن قصي مان اسان سڀني کي اهو سبق ملي ٿو، ته سدائين سچ ڳالهائجي ۽ پنهنجي مٺڙي ماءُ جو چيو مڃڻ گهرجي، ڇو ته جيڪو ماءُ جو چيو نه مڃيندو، سو سدائين ڏک ڏسندو رهندو ۽ ڪڏهن به سُک جو ساهه نه کڻندو.
+---------

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book21.txt

@@ -0,0 +1,82 @@
+ڪتاب جو نالو:  سکي گهر
+
+
+
+سکي گهر
+عزيزه سومرو
+بابا جي بدلي
+بابا سائينءَ جي بدليءَ سبب اسين هن شهر ۾ نوان آيا هئاسين. هي ڪو وڏو شهر نه هو، پر وڏي ڳوٺ وانگر ننڍڙو شهر نظر ٿي آيو. منجھس پڪيون جايون به هيون، ته جھوپڙيون به هيون.
+پڙهيل ماڻهو سرڪاري آفيسن ۾ نوڪريون ڪندا هئا. مارو ماڻهو محنت ڪري فصل پوکيندا هئا. ٻارن جي تعليم جو بندوبست ٿيل هو. ٿورو اڳتي ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي پڙهڻ لاءِ اسڪول جي جاءِ نظر پئي آئي. شهر جي وچ ۾ بازار هئي. جنهن ۾ هر قسم جا دڪان هوندا هئا. اسين جنهن پاڙي ۾ اچي رهيا هئاسين؛ اتان شهر ۽ ڳوٺ جوگڏيل نظارو ٿي آيو. صبح جو سوير نماز پڙهي، قرآن شريف جي تلاوت ڪرڻ کانپوءِ مان دريءَ کان بيهي ماڻهن جي اچ وڃ ڏسندي هيس. سڀني کان پهرين ٻنيءَ تي ڪم ڪرڻ لاءِ هاري نڪرندا هئا. ڪنهن کي ڪوڏر ڪلهي تي هوندي هئي،. ته ڪنهن کي پاهوڙو ۽ ڪنهن کي ڏاٽو هٿ ۾ هوندو هو ته ڪو ڍڳن جو جوڙو ڪاهيو ۽ هر کنيو پنهنجيءَ ٻنيءَ ڏانهن روانو نظر ايندو هو.
+ٻئي نمبر تي آفيس ۽ اسڪول ۾ وڃڻ وارا سهي سنبري نڪرندا هئا. انهن کانپوءِ دڪانن وارن جو وارو هو. جيئن جيئن سج اڀري مٿڀرو ٿيندو ويندو هو، ماڻهن جو گوڙ ۽ چرپر وڌندي ويندي هئي. پوءِ ته اسين به پنهنجي ڪم ڪار کي لڳي ويندا هئاسين.
+ماسي رحمت خاتون
+هن شهر جا ماڻهو ڏاڍا محبت وارا هئا. جيئن ئي اسين نئين شهر ۽ نئين گھر ۾ ويٺاسين، پاڙيوارا ڀائر ۽ ڀينرون آهستي آهستي اسان کي کينڪارڻ لاءِ اچڻ لڳيون. سڀ کان پهريائين اسان وٽ ماسي رحمت آئي، چوڻ لڳي، ته ” امان، ڀلي ڪري آئيو. توهان جو اچڻ اسان جي اکين تي. توهان جي اچڻ جو ٻڌوم ته سوچيم ته توهان سان ملان، توهان کي کينڪاريان ۽ خبر چار وٺي اچان. ڇو جو اهو اسان جو فرض آهي.“ هن وڏي، عمر جي عورت اهي ٻه چار جملا اهڙيءَ محبت سان چيا، جو اسان ائين سمجھيو ته اسين هت ڌاريا نه آهيون پر ڄڻ پنهنجن ۾ آيا آهيون.
+ماسي رحمت ڏاڍي خوبصورت عورت هئي. هر وقت صاف سٿري رهندي هئي، ڳالهائڻ ۽ اٿڻ ويهڻ جو نمونو تمام چڱو هوس. اسين سڀ ماسي رحمت سان جلد ئي رلي ملي وياسين. ٻين پاڙيوارن سان پوءِ اسان جي ملاقات هن جي ئي وسيلي ٿي.
+هڪڙي ڏينهن ماسي رحمت اسان جي گھر ويٺي هئي. پاڻ ۽ اما حال احوال پئي ڪيائون ته هڪڙو ننڍڙو ڇوڪرو اندر لنگھي آيو. ماسي رحمت ڏانهن ويندي اسان سڀني کي سلام ڪيائين، پوءِ ماسيءَ کي چوڻ لڳو، ” ناني، توهان کي اما سڏيو آهي.“ ماسيءَ ويجھو سڏي پيار ڪندي جواب ڏنس ” پٽ، پنهنجي امڙ کي وڃي چئو ته ناني چوي ٿي ته مان ٿوريءَ دير کان پوءِ اينديس.“ ڇوڪرو صاف سٿرو ۽ اهڙو ته پيارو هو، جو ڏسڻ شرط دل کي ڏاڍو وڻيو. ماسيءَ کان ان ڇوڪري جي باري ۾ پڇيوسين ته اهڙو وڻندڙ ۽ چڱن لڇڻن وارو ٻار ڪنهن جو آهي؟ ماسيءَ ٻڌايو ته اهو ڇوڪرو اسان جي گھر جي ساڄي طرف جيڪا ڳاڙهي رنگ جي جاءِ آهي؛ اتان آيو آهي، سندس ماءُ جو نالو مريم ۽ پيءُ جو نالو جمال آهي. اهي پاڻ ۾ ٻه ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ آهي.
+جمال هڪ محنتي ۽ اڻ-ورچ هاري آهي، جو ڏينهن رات ٻچن جي گذر لاءِ محنت ڪندو ٿو رهي. مريم اهڙي سگھڙ ۽ عقل واري زال آهي، جوڳوٺ جا ماڻهو پنهنجن گھرن ۾ هن جو مثال ڏيندا آهن.خاص ڪري ساهري گھر لاءِ ته ڄڻ رحمت جو ڪڪر بنجي آئي آهي. سندس اچڻ کان اڳ، اهو گھر دوزخ جو ٽڪرو هو.
+اسان ماسيءَ کان پڇيو ”ماسي سو وري ڪيئن.؟“ جواب ڏنائين” اما، مريم ۽ سندس گھر جي هڪ وڏي آکاڻي آهي. پر اهڙي آکاڻي، جا مان چوان ٿي ته هر گھر ۽ هر هڪ نياڻيءَ کي ٻڌڻ گھرجي.“ اهو ٻڌي اسان کي شوق ٿي�� ته ادي مريم واري ڳالهه اسين به ٻڌون، سو ماسيءَ رحمت کي منٿون ڪيوسين ته اهڙي سٺي ڳالهه اسان کي ٻڌائي. آخر ماسي رحمت اديءَ مريم جي باري ۾ هن ريت ڳالهه شروع ڪئي.
+مريم جو مائٽاڻو گھر
+امڙ نياڻي، الله توهان کي ڏينهن ڏئي! مريم جي ماءُ جو نالو زينب هو. زينب کي هڪ ڌيءَ ٻي به هئي، پٽڙا ڪل ٽي ٿيا هئس. سندس پيءُ غلام محمد تمام شريف، نيڪ ۽ محنتي ماڻهو هو. هو ته هاري، پر پنهنجيءَ اڻ ٿڪ محنت سان ايترو ڪمائي آڻيندو هو، جو گھر جو گذر سفر چڱو پيو ٿيندو هون.
+ادي زينب پاڻ به ڏاڍي سياڻي زال هئي. مرد جي ٿوريءَ ڪمائيءَ مان گھر جو خرچ اهڙيءَ سگھڙائپ سان هلائيندي هئي، جو ڏسڻ وارا دنگ رهجي ويندا هئا. سندن پٽ پورهيي ۾ هوشيار هو. هو پڙهيل به هئو. نه رڳو پٽ پر هن جون ڌيئون به پڙهيل هيون. جڏهن ڌيئون اسڪول ۾ پڙهڻ لاءِ ٿي ويهاريائين ته سندس مائٽن نٿي چاهيو. سندن ڪيترائي مائٽ ڪاوڙجي پيا هئا. پر زينب ۽ سندس مڙس همت جو سندرو ٻڌي، نياڻين جي تعليم جو فرض ادا ڪرڻ جو پڪو ارادوڪيوهو. سندن نياڻيون جيتري تعليم به وٺي سگھيون اوتري ورتائون. تعليم سان گڏو گڏ گھرو ڪم ڪار ۾ به ڀڙ ٿي پيون هيون. ٻار عادتن جا وري اهڙا چڱا، جو سڀڪو جيءَ ۾ جايون ڏيندو هون. مريم گھر ۾ وَڏوَر ڌيءَ هئي. ننڍي هوندي کان ئي گھر جو ڪم ڪار ڪندي آئي هئي. ننڍي هوندي کان ئي گهر جو ڪم سڀڪو ڄاڻندي هئي. تعليم حاصل ڪري چڪي ته مريم کي گھر ۾ ويهاريو ويو. هاڻ وڏي ٿي وئي هئي. گھر ۾ ويهارڻ شرط ماءُ جو اڌواڌ بار مريم مٿي تي کڻي ورتو.
+ننڍڙن ڀائرن ۽ ڀيڻ جي سنڀال، رڌو پڪو، گھر جي صفائي، سٿرائي، مطلب ته هر ڪم ۾ هيءَ اڳري هوندي هئي. ماڻس به هر ڳالهه ۾ کانئس صلاح وٺندي هئي. اخلاق اهڙو سٺو هوندو هوس، جو ننڍڙو توڙي وڏو، پنهنجو توڙي پرائو سڀ کيس ڀائيندا هئا.
+نياڻي ساهرن جي گھر
+مريم ٿوري وڏي ٿي ته ڳوٺ جي ڪيترن ئي گھرن مان سندس سڱ جي گھر ٿيڻ لڳي. هر ڪنهن ائين ٿي چاهيو ته اهو موتي اسان جي گھر ۾ اچي.
+مريم جو چاچو نور محمد ۽ سندس چاچي حليما به پنهنجي پٽ جمال جي لاءِ مريم جي ٻانهن گھرڻ آيا. مريم جي پيءُ ۽ ماءُ سندس چاچي نور محمد جي گھر جي حالتن کان چڱي طرح واقف هئا. پر ته به پنهنجيءَ سلڇڻيءَ ڌيءَ کي اهڙي گھر ۾ ڏيڻ جي باري ۾ دل من پئي هنيائون. پر ادو نور محمد ڀاءُ اڳيان جھولي جھلي ويهي رهيو، چي، ” سڱ وٺي پوءِ اٿندس.“ من ان سان منهنجي گھر ۾ ڪو سوجھرو ٿئي! ڀاءُ ۽ ڀاڄائي جي ستائڻ ۽ ليلائڻ تي مجبور ٿي، آخر سڱ جي هائو ڪرڻي پين. ان کانسواءِ کين پنهنجي ڀاءُ جي گھر جي مجبورين جي به خبر هئي، سو آخر فيصلو جمال جي حق ۾ ٿيو.
+ڳالهه پڪي ٿي ته ٻنهي طرف شاديءَ جون تياريون ٿيڻ لڳيون. ادي زينب گھر جي اپت مان شروع کان ئي ڪجھ نه ڪجھ بچائيندي ايندي هئي، نه رڳو پئسو پر ڪڏهن ڪپڙي جو ڪو ٽڪر ته ڪڏهن ٻيو سامان وٺي ۽ سنڀالي رکندي هئي. اها بچت هن وقت کيس ڪم پئي آئي. ڪجھ سامان گھر مان نڪتو، ته ڪجھ ٻاهران خريد ڪيائون. ڌيءَ کي ڏاج ۾ ڏيڻ لاءِ پنهنجي پڄندي آهر هر شيءِ ٺاهي ورتائون. پائڻ وارا جورا ڀرائي سبائي پيتيءَ ۾ بند ڪري رکيائون، چادرون ۽ وهاڻي جون ڇهون سهڻن ڀرتن تي ڀري رکيائون. سڄي ڏاج ٺاهڻ کان پوءِ ڪجھ پئسا مٿئين خرچ لاءِ پاسيرا ڪري رکيائون. شاديءَ جو ڏينهن آيو ته ڪنواريتن جي طرفان جيڪو ويهڻ ۽ کائڻ پيئڻ جو بندوبست ڪيو ويو هو، تنهن ماڻهن کي حيران ڪري ڇڏيو. وري جو ڏاج ڏيکاريو ويو ته واه! واه! ٿي ويئي. پر هر ڪنهن جي وات ۾ اهائي وائي هئي ته ههڙي گھر جي ڇوڪري اديءَ حليما جي گهر ۾ گذر ڪيئن ڪري سگھندي؟ آخر مريم مائٽن جي گھر مان دعائن ۽ نصيحتن جا قيمتي لفظ دل ۽ دماغ ۾ سانڍي ساهرن جي گھر رواني ٿي.
+مريم جا ساهرا
+مريم جي سهري (چاچي نور محمد) جي گھر جي حالت ڪا چڱي نه هئي. گھر جي ڀاتين جو پاڻ ۾ سلوڪ نه هو. صبح کان وٺي رات تائين ڪنهن نه ڪنهن ڳالهه تان گھر ۾ جھيڙو پيو هلندو هون. هڪ ٻئي جا ڄڻ ته جاني دشمن هئا. گھر ۾ ڇهه ڀاتي هئا، ماءُ ، پيءُ، ٻه پٽ ۽ ٻه ڌيئون پر هر ڪنهن جو منهن پنهنجو هوندو هو.
+ادي حليما هڪڙي سادي عورت هئي، نه هوس گھر هلائڻ جو هنر ۽ نه ٻارن پالڻ جو عقل، مرد ويچارو صبح جوسوير ننڊ مان اٿي ڪوڏر، ڏاٽو ۽ پاهوڙو کڻي، ڍڳن جو جوڙو جوٽي هر کڻي وڃي جو ٻنيءَ ۾ گھڙندو هو ته شام جو سج لٿي مهل ٿڪو ٽٽو پگهر ۾ ٻڏل گھر ۾ ايندو هو. ڪڏهن مانيءَ جو ٽڪر نصيب ٿيندو هوس ته ڪڏهن بکيو ئي سمهي رهندو هو. ويچارو ڏينهن رات محنت ڪري جيڪو ٽڪو پئسو ڪمائي آڻيندو هو، تنهن مان پورت ٿي نه سگھندي هئي. هڪ ويلو کائيندا هئا ته ٻيو ويلو ويٺا هڪ ٻئي جو منهن ڏسندا هئا. انگ تي سڄو ڪپڙو ته عيد تي به مشڪل ڏسبو هون. گھر ائين ٿي لڳو ڄڻ ته ڪنهن ڦٽل شهر جي عمارت جو دڙو هجي، درن، درين جا طاق غائب، ڇت ۾ پرڻ وانگر اهڙا سوراخ جو اُس ۽ مينهن بنا روڪ ٽوڪ جي اندر. زمين ۾ گوڏي جيڏا کڏا. ماڻهو هڪ دفعو ڪِري پيو ته اٿڻ قسمت تي! گھر جو ڪو ڀاتي تندرست نظر نه ايندو هو. هڪڙو نه ٻيو کٽ وٺيو پيو هوندو هو! گھر ۾ کڻي گهڙ ته هر طرف گند جا ڍير لڳا پيا هوندا هئا. گھر جو سامان اهڙيءَ طرح ٽڙيل پکڙيل، جو لنگھڻ لاءِ پهرين جاءِ ٺاهي پوءِ گھڙجي. سڄي گھر ۾ مکيون پيون ڀڻ ڀڻ ڪن. مڇرن جو ته ڄڻ سڄو گھر خريد ڪيل هجي. ويهه ته سڄو بدن سڄائي اُٿ. جوان ڌيئون جو هيس پر ڪنهن جو هڏ نه وري، جو کڻي گھر جي ٺاهه جوڙ يا صفائي جو خيال ڪري. زالن جي نالي کي لڄائي ڇڏيو هئائون. جوان پٽ بيڪار رلندا وتندا هئا. نه تعليم پرايائون، جو ڪجھ ان مان فائدو وٺن، نه وري ڪنهن ڪم ڪار تي ئي دل ٿيندي هين.
+ادو نور محمد هڪڙو ڄڻو ويچارو ڏينهن رات پاڻ ماري گھر جي خرچ پکي جي پورت لاءِ جيڪا محنت ڪندو هو سا هنن هيترن ڄڻن بيڪار ڀاتين لاءِ تمام گهٽ هئي، ٻيو ته گھر جو نه ڌڻي نه سائين.
+چوڻي آهي ته ” ڪروڌ مٽن جو پاڻي به سڪايو ڇڏي.“ سو هڪڙي هئي اڻ هوند، ٻي بيزاري ۽ بيماري. ان ڪري سج اڀرئي جا کٽ پٽ شروع ٿيندي هئي ته رات جا چار پهر به بيزاري ۾ گذرندا هئن. گھر جي اهڙي حالت جي ڪري پاڙيوارا يا ڳوٺ وارا ساڻن لهه وچڙ ئي گهٽ رکندا هئا. مريم جي چاچي، ڀاءُ کان مريم جي سڱ گھرڻ کان اڳ ڏاڍو سوچيو هو ته سڱ جي گھر ڪري يا نه، پر پوءِ اهو خيال ڪري ته هن سدوري مريم جي اچڻ ڪري، شايد گھر جي حالت سڌري! هو خدا جو نالو وٺي ننڍي ڀاءُ کي عرض ڪرڻ ويو هو. وڏي ڀاءُ جي گھر تي ننڍي ڀاءُ کڻي هائوڪار ڪئي هئي.
+اهڙيءَ طرح مريم پنهنجي چاچي جي گھر ۾ سؤٽ جي زال ٿي پير پاتو هو. پر هتي جي حالت تي هڪ دفعو ته ڏاهيءَ مريم کي به ماٺ لڳي ويئي هئي. هاڻي ڪري ته ڪيئن ڪري !
+زال ته گھر نه ته بر
+مريم جي هن گھر ۾ اچڻ وقت ائين ٿي سمجھيو ته اهڙي سٺي گھر جي ڇوڪري هن گھر ۾ هلي نه سگھندي، ڏاڍي ڏکي ٿيندي. ڇو ته هنن ٻنهي گھرن جي حالتن ۽ ڀاتين ۾ زمين آسمان جو فرق هو.
+پر چوڻي آهي ته ” زال ته گھر نه ته آهي بَرُ“ سو مريم گھر ۾ پير رکيو ته ڪجھ وقت کانپوءِ گھر جو نقشو ئي بدلجي ويو. سگھڙ ماءُ جي پرورش، پيءُ جي نصيحتن پنهنجي اخلاق ۽ عقلمندي سان پهرين ته سڀني ڀاتين جون دليون هٿ ڪيائين. اهي ساڳيا سندس ڏير جيڪي بي لغام گھ��ڙي وانگر رلندا وتندا هئا، سي هاڻ سنئين پير تي اچڻ لڳا. آهستي آهستي ڪم ڪار کي لڳي ويا ۽ سڄي ڏينهن جي ڪمائي اچي ڀاڄائيءَ جي هٿ تي رکڻ لڳا، نه ايترو پر ڀاڄائي سان گڏ گهر جي هر معاملي ۾ ساٿ ڏيڻ لڳا. سندس گھر وارو جمال به هاڻ باقاعدي ڪم تي وڃڻ لڳو ۽ گھر ۾ دلچسپي وٺڻ لڳو. چاچيس ته سڄو بار لاهي مريم جي ڪلهن تي وجھي، پاڻ آرام سان واندي ٿيو ويٺي هوندي هئي. چوندي هئي، ”هاڻ مريم ڄاڻي سندس گھر ڄاڻي، سڄي ڄمار تتل گھر ۾ گذري، هاڻ ٿڌي ڇانو ملي آهي، سو مان آرام ڪنديس.“
+چاچس اهڙو خوش هو، ڄڻ ته ڪو قيمتي خزانو مليو هجيس، سک جو ساهه ئي هاڻ کنيو هئائين. جنهن گھر ۾ رات جا ٻه پهر گذارڻ ڏکيا لڳندا هئا. ان گھر ۾ هاڻ دل چاهيندي هئي ته ويٺو رهجي. مريم جو خاص ڌيان پنهنجن نڻاڻن ڏانهن هئو، ڇو جو آخر انهن کي به ٻين گھرن ۾ وڃڻو هو. مريم ڏ‎ٺو ٿي ته اهي ڌيئاڻڪو هنر نه سکيون هيون. گھر جو ڪم ڪار سبڻ ڀرڻ، رڌ پچائڻ جي ڄاڻ هين ئي ڪانه. پاڻ ميٺ محبت سان هنن جو ڌيان گھر جي ڪم ڪار ڏانهن ڇڪائڻ لڳي. اهڙيءَ طرح هنن کان ڪم و‎ٺندي هئي، جو هو وڏي شوق ۽ محنت سان حصو وٺنديون هيون. اهڙيءَ طرح گھر جي هر هنر کان واقف ٿي ويون ۽ گھرو ڪم ڪار ۾ ڀڙ ٿي ويون. جيئن جيئن هر ڪم سکڻ لڳيون، مريم کي خوشي ۽ اطمينان ٿيندو ويو. هن چاهيو ٿي ته ٻئي گهر وڃي پاڻ به سکيون رهن ته پنهنجي سگھڙپائيءَ سان اڳلو گھر به سکيو ۽ خوش رکن؛ نه ته پاڻ به ڏکيون ٿينديون ۽ گھر وارا به تڪليف ۾ پوندا. سندن مائٽاڻي گھر جي بدنامي جدا ٿيندي. هاڻي مريم گھر جي ڦٽل حالت ڏانهن خيال ڏنو:کيس جيڪي پئسا موُڙي طور يا منهن ڏيکارڻيءَ جا مليا هئا، اهي ۽ ڪجھ ٻيا هتان هُتان ڪري گھر واري کي رازي جي آڻڻ لاءِ چيائين. هو وڃي رازي ۽ مزورن کي وٺي آيو. مريم مرد ۽ ڏيرن کي ڪم جي باري ۾ سمجھاڻي ڏني؛ پوءِ رازي ڪم شروع ڪيو. گھر جي ڪمرن جي ڇت، ڀتيون، فرش، در دريون مطلب ته هر زبون ٿيل حصي کي ٺاهڻ شروع ڪيائون. ان سان گڏ رڌڻو، وهنجڻ جي جاءِ، سامان جي ڪوٺي ۽ ڪاڪوس جو ڪم به نئين سر ٿيڻ لڳو. مال بيهڻ جي وٿاڻ کي به ڌيان ۾ رکيو ويو. اهڙيءَ طرح گھر جي عمارت هاڻ انسانن جي رهڻ جھڙي ٿي پئي.
+گھر جي مرمت کانپوءِ گھر جي سامان جو وارو آيو، پاڻ مائٽن ۾ ماءُ سان گڏ گهر جوسامان پنهنجي هٿ سان پالش ڪندي هئي؛ تنهن ڪري پنهنجي گھر ۾ ڏير جي هٿان پالش جو سامان گھرائي ورتائين. پهريائين واڍو گھرائي سامان جي ڀڳ ٽٽ جي مرمت ڪرايائين. پوءِ ڏيرن جي مدد سان سڄو سامان پاڻ پالش ڪري چمڪائي گھر ۾ وڌائين. ائين ٿي لڳو ڄڻ بازار مان هينئر نئون سامان آيو هو. گھر ۽ سامان ٺهڻ کانپوءِ ٺاهه جوڙ ڏانهن ڌيان ڏيڻو پيس. کٽن تي وڇائڻ لاءِ رليون ۽ چادرون ڪڍي ٻاهر ڪيائين. هر ڪا کٽ ويندي ورانڊي ۾ پيل پينگھي سوڌو، رليءَ يا چادر سان ڍڪي رکيائين. ڪجھ ڪپڙو نئون يا اڌوراڻو بچيل گھر مان نڪتو ته باقي ٻاهران بازار مان گھرائي انهن مان ڪرسين جون گديون ۽ ٽيبل جو ڪور ٺاهي، نڻاڻن جي مدد سان سهڻن ڀرتن تي ڀري ورتائين. ڪپڙن جون پيتيون هر ڪمري ۾ هڪ طرف سهڻي طريقي سان رکي، هر هڪ جي مٿان ڪپڙي جو ڪوَر وجھي ڇڏيائين. جيئن سهڻيون به لڳن ته خراب به نه ٿين.
+ڪمائي ۽ خرچ جو اهڙو حساب رکيائين، جو گھر جو هر خرچ چڱي طرح سان ٿِي ٿي سگھيو. سندس سگھڙائپ ڏسي هر ڪو پيو سندس ساراهه ڪندو هو. اڳي گھر جو چرخو جو منجھيل سُٽ وانگر رليو پيو هو، سو هاڻ اهڙو سهڻيءَ طرح پئي هليو، جو گھر جو هر ڀاتي اطمينان سان زندگي گذارڻ لڳو.
+
+
+شاديون ۽ ٻار
+مريم کي اهو فڪر ڏينهن رات لڳل هو ته ٻه ڏير ۽ ٻه نڻانون ڪنواريون ويٺل هيون. جن جا گھر ٺاهڻا هئا. سو آمدني مان ڪجھ نه ڪجھ پاڇي ڪري، انهن جي ڏاج ڏانوڻ جي آهستي آهستي پئي تياري ڪندي هئي. خدا جي مهربانيءَ سان هاڻ سندس ڏاهپ ۽ محنت ڪري گھر جون حالتون ٺيڪ هيون.
+سڀ کان پهريائين وڏي ڏير جي شاديءَ جو ارادو ڪيائين، ڏير جي لاءِ ڪنوار جي ڳولا ڪندي، سندس ذهن تي پنهنجي ڀيڻ سهڻيءَ جو نالو تري آيو. سهڻي کانئس ننڍي ڀيڻ هئي ۽ وڏي ڀيڻ وانگر ڏاڍي سلڇڻي ۽ فضيلت واري هئي. مريم سوچيو ته آخر سهڻيءَ جي ڪٿي نه ڪٿي شادي ٿيڻي آهي. ٻئي هنڌ جو پرڻجي وڃي سو ڇو نه پاڻ وٽ آڻيانس. ٻيئي ڀيڻون گڏجي رهنديونسين، ڏک سک ۾ هڪ ٻئي جو ساٿ ڏيئي سگھنديون سين. چوڻي آهي ته ” ٻه ته ٻارنهن“ ٻيئي گڏجي گھر جو بار سر ته کڻنديونسين ته سٺو به ٿيندو ۽ هلڪو به لڳندو.
+اهوسوچي سس، سهري ۽ پنهنجي مرد سان صلاح ڪري پيڪي گھر ڏانهن رواني ٿي. ماءُ، پيءُ سان سڱ جي ڳالهه ڪيائين ۽ کين پنهنجي سوچ کان واقف ڪيائين. ماڻس ۽ پڻس سندس ارادو ٻڌو ته خوش ٿيا. ڇوڪرو ڪمائيندڙ هو. تنهن کان سواءِ ٻيئي ڀيڻون گڏ هونديون ته فڪر گهٽ هوندو. سو ڪجھ ڏينهن کان پوءِ سهڻيءَ جي سڱ ڏيڻ تي رضا مندي جي خبر موڪليائون. مريم جي گھر وارا سڀ خوش ٿيا. چاچس جي ته اکين مان خوشيءَ وچان ڳوڙها ڳڙي پيا. رب پاڪ جو شڪر ادا ڪرڻ لڳو، جنهن پنهنجي رحمت سان مريم جھڙي نونهن ڏنيس، جنهن جي سڀاڳي قدم گھر ۾ سڪون ۽ خوشيون آنديون. مريم تمام سهڻي نموني ڏاڍي ڌام ڌوم سان ڀيڻ کي ڏيرياڻيءَ جي رشتي سان گھر ۾ آندو. ڏير جي گھر وسائڻ کان پوءِ وڏي نڻان صغرا جو اونو ٿيس. مريم جي اچڻ کان اڳ هن گھر جي حالت اهڙي هئي، جو ڪنهن اک کڻي نهارڻ به پسند نٿي ڪيو، سڱابندي ته پري رهي.
+ماڻهو چوندا هئا ته ”ڪنهن کي کٽيءَ کنيون آهي، جو هٿ وٺي پاڻ سان جٺ ڪرائڻ لاءِ ان گھر ۾ پير وجھي.!“ پر هاڻ ساڳي سدوري نونهن جي برڪت واري قدم جي ڪري گھر جو ماحول بدلجي ويو.
+گهر جي ڀاتين جي اٿڻ ويهڻ، هلت چلت، ڳالهائڻ، ٻولهائڻ، ڌنڌي ڌاڙي ۾ ايڏو ته ڦيرو اچي ويو هو، جو هر ڪو ماڻهو چاهيندو هو ته هن گھر سان ويجھا تعلقات رکان. مريم جي تربيت جهڙن ڏيرن کي سڌاريو هو، تهڙو نڻانن کي سلڇڻو ۽ هنرمند بنايو هو. ان ڪري صغران جي لاءِ ڪيترن ئي گھرن مان گھر ٿي. مريم هر ڌر کي سهڻي طريقي سان منهن ڏيندي آئي. آخر هڪڙو ڇوڪرو صغران لاءِ پسند آيس.
+اڪبر ڪنهن سٺي نوڪري تي هو. شريف ۽ نيڪ ڇوڪرو هو. سندس ماءُ پيءُ به نيڪ ماڻهن ۾ ڳڻيا ويندا هئا. پاڻ ۾ ٻه ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ هئا، وڏو اڪبر هو ۽ ننڍو اصغر، جو اسڪول ۾ ماستر هوندو هو. سندن پيءُ ٻني ٻاري جو ڪم ڪندو هو. اڪبر جي ماءُ به سگھڙ زال هئي. گھر جو ماحول به چڱو هون. اهي سڀ ڳالهيون ڏسي ۽ چڱي طرح خبر چار وٺي، صغرا جي سڱ لاءِ ’هائو‘ ڪيائون. هائو، ڪرڻ کان پوءِ صغرا جي ڏاج جي تيارين ۾ لڳي ويا. مريم چاهيو ٿي ته نڻان کي ڏاج اهڙو ڏيان، جو ڪنهن طرح به گھٽتائي نه ٿي. سڀاڻي ساهرن مان مهڻو نه مليس ۽ نه ٻين جي اڳيان ڪانياري ٿئي. سو پنهنجي وس آهر گھريلو ڪم ڪار جو هر سامان گڏ ڪرڻ لڳي. هن سگھڙ زال ڪجھ ڪپڙو سامان ته اڳواٽ ئي جمع ڪيو هو، ڪجھ هاڻ خريدي پورت ڪيائين. پائڻ جا جورا زريءَ، ڀرت ۽ گؤنٽن سان ڪجھ پاڻ گھر ۾ ٺاهيائين، ڪجھ ٻاهران ٺهرايائين ۽ زيورن جوسيٽ به ٺهرايائين. ان جي لاءِ ڪجھ پنهنجي زيورن جو سون به ڏيڻو پيس، جو دل کولي ڏنائين. چوڻ لڳي ”نياڻي جو اسان تي حق آهي، مائٽاڻي گھران ڇا سنڀرندي اهو ئي ڏاج ته کڻي ويندي! مون به هيترا ڏينهن پاتو، هاڻ هن جي ماڻڻ چوڙڻ جا ڏينهن آهن.“
+ڪنوار جي ماءُ کي ته فڪر ئي ڪونه هو، مزي سان ويٺي ڪچهريون ڪيائين. ماءُ به مريم هئي ته ڀيڻ ۽ ڀاڄائي به مريم هئي. ڏينهن رات آرام ڦٽو پيو هوس. ڪڏهن جورن جي ٺاهه جوڙ ۾ لڳل، ڪڏهن ٿانو ٿپي لاءِ ڊڪ ڊوڙ، ته ڪڏهن ڄاڃين ۽ مهمان مڙي جي کاڌي، رهڻ ۽ ٽڪڻ جو فڪر ۽ اونو. مطلب پير پٽ تي نه هوس، سڄو ڏينهن نار جي لوٽين وانگر ٿي ڦري.
+آخر خدا خدا ڪري ڪاڄ جو ڏينهن آيو. هرڪا مهل اهڙي نموني سان نڀائجي وئي، جو آفرين ۽ واه واه کانسواءِ ڄڃ جي وات ۾ ڪا وائي نه هئي. خير خوبيءَ سان نڻان کي خدا جي سهاري ساهرن جي حوالي ڪري پوءِ پاڻ آرام سان ويٺي. شادي کانپوءِ هر ڏينهن وار تي نڻان کي ياد رکندي آئي. هاڻ باقي هڪڙو ننڍڙو ڏير ۽ ننڍي نڻان اٿس. جن جي شاديءَ جي تيارين ۾ لڳل آهي. ٿوري گھڻين ڏينهن اهي به وڃي پنهنجي گھر وارا ٿيندا. اهڙي سدوري ۽ هڏڏوکي نونهن خدا شل هر گھر کي ڏياري.!
+ادي نور محمد به ڪنهن ڏکئي وقت دل سان اهڙي ڪا دعا خدا کان گھري جو هاڻ جان جيئي تان خوش رهي.
+
+
+اولاد
+خدا پنهنجي رحمت سان کيس اولاد جھڙيءَ نعمت سان به نوازيو آهي ۽ کيس ٻه پٽ ۽ هڪڙي ڌيءَ آهي. ٻار اهڙا پيارا ۽ سلڇڻا اٿس جو هر ڪو جيءَ ۾ ٿو جايون ڏئين. وڏو پٽ اٺن سالن جو اٿس. تنهن کان ننڍي ڌيءَ پنجن سالن جي ۽ آخر ۾ ٻن سالن جو ننڍڙو پٽ اٿس. ڏسندؤ ته ٽيئي ٻار هر وقت صاف سٿرا گلن وانگر پيا چمڪن. ٻارن ۾ عادتون اهڙيون سٺيون جو جيڪو ڏسي سو ساراهه ڪري. ٽيئي ٻار صبح جو سوير ننڊ مان اٿن. وڏا ٻيئي ٻار ڏندڻ ڏيئي، وضو ڪري ماءُ سان گڏ نماز تي بيهن. پٽس ته صبوح جي نماز ۾ سورتون ياد ڪيل پڙهي، باقي ڌيڻس ساڻس گڏ نماز به پڙهندي رهي ٿي ۽ سورتون به ياد ڪندي رهي ٿي.
+نماز کانپوءِ ٻار اسڪول لاءِ تيار ٿيندا، ٻنهي ٻارن جي اسڪول جا پائڻ لاءِ ڪپڙا، جي تيار رکيا هوندا اٿن، سي کڻي پاڻمرادو پائيندا. ڦڻي ڏئي جوتا صاف ڪري ڪپڙا پائي، ڪتابن جو ٿيلهو ٻاهر ڪڍي رکندا. تيسين ماءُ نيرن تيار ڪيو ويٺي هوندي. هي سدورا گھر وارن کي سلام ڪري اسڪول ڏانهن روانا ٿيندا.
+کاڌي کائڻ جي فضيلت ڏسو ته حيران ٿي وڃو. مجال جو مانيءَ جو ڪو ذرڙو ڪپڙن تي يا زمين تي ڪري. اسڪول ڏانهن ويندي يا ايندي رستي ۾ به جي وڏي کي ملندا ته سلام ضرور ڪندا. اسڪول ۾ استاد به ڏاڍو ڀائين. پڙهڻ ۾ به سڀني کان وڌ، ڇو جو گھر ۾ اچڻ کان پوءِ ماءُ سندن اسڪول جي ڪم تي خاص ڌيان ڏيندي آهي. اسڪول ۽ گھر ٻنهي طرفن جي خيال رکڻ ۽ پنهنجي محنت جي ڪري پڙهڻ لکڻ ۾ ڀڙ آهن. اسڪول جي ڪم کانسواءِ اهي هيڏا ٻار پنهنجي همت آهر ماءُ پيءُ کي ڪم ۾ مدد ڪن. ننڍي وڏي سان ادب سان پيش اچن. ڳالهائڻ جي فَضيلت وري اهڙي جو ڪير به سڏ ڪري ته ”جيءُ“ کانسواءِ جواب نه ڏين. هر روز شام جي وقت قرآن شريف جو سبق مريم پاڻ ڏئي ۽ ٻڌي.
+مطلب ته هنن فضيلت وارن سلڇڻن ٻارن کي ڏسي هر ڪو مائٽ اها مراد ڪندو آهي ته شل اسان جو اولاد به اهڙو ٿئي. اولاد جي باري ۾ ادي مريم جي هڪڙي ڳالهه چيل مون کي اهڙي وڻيم جو سڄي عمر ياد رهنديم. هڪڙي ڏينهن گھر جي ڪمن مان وانديون ٿيونسين، مريم جي گھر ڪچهريءَ ۾ ويٺيون هيونسين، هر ڪنهن پئي پنهنجو حال اوريو ۽ هتان هتان جون خبرون چارون ڪيون. ادي سڪينه ڳالهين ڪندي مريم کي چيو، ”گھٽ ۾ گھٽ تو کي اولاد ۾ ٽي جوڙا ته هئڻ گهرجن؛ هيئن ’ ڏيڍ جوڙو‘ ٺيڪ نه آهي!“ جواب ڏنائين، ”ادي، منهنجو مقصد اهو آهي ته خير جا چار پٽ ۽ ٻه ڌيئون هئڻ گھرجن؛ ايترو ته اولاد هجي ته جيئن گهر ڀريل لڳي ۽ ڏسڻ سان اکين کي ڍؤ ٿئي! ٻڌو نه اٿو ته ٿوريون مانيون پنڊيءَ ۾ به سٺيون نه آهن، نه اکين جو ڍؤ نه پيٽ جو. مريم ادي سڪينه جي اها ڳالهه ٻڌي جواب ڏنو ”ادي، مون کي اهي ٽي ٻار گنج آهن. دعا ڪر خدا انهن کي سنئين راهه ڏيکاري، اسان کي همت ڏئي ته انهن ٻچن کي تعليم ڏياري، سڌاري پنهنجي پيرن تي بيهاريون. اولاد کي صحيح تربيت ڏيڻ، سڌاري سکي زندگي گذارڻ لائق ڪرڻ، هڪ وڏو فرص آهي. اهو فرض ڀلا گھڻن ٻارن ۾ ڪيئن ادا ڪري سگھبو؟ ٻار هجن گھڻا، ڪمائي هجي گھٽ ته ڪهڙي پرورش ٿي سگھندي.؟ نه کاڌي جي پورت، نه انگ ڍڪڻ جو پورائو، نه بيماري سيماري جي علاج جي همت، نه وري تعليم جھڙي ضرورت ڏانهن ڌيان ڏيڻ جو موقعو ئي ملي. ڀيڻ پوءِ ٻڌا ته اهڙن ٻارن کي ڇا ڪبو؛ جي بکيا، اگھاڙا، در در رلندا وتن. پوري خرچ ۽ نظرداري نه هئڻ سبب خراب عادتون سکن ۽ وڏا ٿي گھر ۽ قوم لاءِ نقصان ڪار ثابت ٿين. ادي، اهڙو اولاد ته خدا جي رحمت بدران زحمت ٿيو پوي. مان ته ان خيال جي آهيان ته اڻ سڌريل ڏهن ٻارن کان سڌريل هڪ ٻار بهتر آهي.“
+اولاد جي باري ۾ مريم جا خيال ٻڌي اسان سڀني جي دماغ تان ڄڻ اوندهه جو پردو کڄي ويو. ڪهڙا نه سهڻي ۽ حقيقت سان ڀريل دليل ڏنا هئائين. سچي ته اهي اڄ جا ننڍڙا ٻار سڀاڻي جا فرد هوندا، جن کي سڄو بار سر تي کڻڻون پوندو ۽ ڪاروبار هلائڻو پوندو، جي اهي سڌريل ۽ پڙهيل، سياڻا ۽ مضبوط هوندا ته گھر، ملڪ ۽ قوم به مضبوط هوندي؛ پر جي اهي جاهل، اڻ پڙهيل، ڏٻرا ۽ بيڪار هوندا ته ملڪ، قوم ۽ گھر تي هڪڙي قسم جو بار بنجي پوندا ۽ نقصان جي ٻيو ڪجھ به نه ڏئي سگھندا. مريم جي عقل جي ڳالهين سڀني تي ڏاڍو اثر ڪيو. انهن سهڻن خيالن کي دل ۽ دماغ تي نقش ڪري ۽ ساراهيندي گھرن ڏانهن واپس وريونسين. ان ڏينهن کان پوءِ جڏهن به ڪٿي پاڻ ۾ ملنديون هيونسين ته مريم جي ان ڳالهه جو ذڪر ضرور نڪرندو هو.
+
+
+گھر جي ٺاهه، جوڙ ۽ سنڀال
+اهو ساڳيو گھر جنهن کي ڏسڻ سان ڊپ پيو وٺندو هو؛ سو هاڻ اهڙو ٺاهوڪو ٿي پيو هو، جو وڃبو آهي ته دل چوندي آهي ته ٻٽي گھڙيون ويهي آرام ڪجي. گھر ۾ ٽي وڏا ڪمرا رهڻ جي لاءِ آهن؛ هڪڙي ۾ پاڻ ٻارن سوڌي رهندي آهي، ٻئي ۾ ڏيرس زال ۽ ٻارن سان، ٽئين ۾ سسڻس ۽ سندس سهرو، ننڍي نڻان ۽ ننڍو ڏير رهن، ڪمرن جي اڳيان ورانڊو، سامهون وڏو ڪشادو اڱڻ، اڱڻ ۾ هڪ طرف رڌڻو، سامان جي ڪوٺي، وهنجڻ جي جاءِ ۽ ڪاڪوس آهن. روز صبح جو سوير پاڻ ۽ سندس نڻان گڏجي سڄي گھر جي صفائي ڪنديون آهن؛ صفائي به اهڙي جو سڄو گھر شيشي وانگر پيو چمڪندو. ڇا ڪمرا، ڇا اڱڻ، ڇا ڪوٺيون. ڪمري ۾ گھڙبو ته سامان پنهنجي جاءِ تي سهڻي نموني رکيل هوندو. هر ڪمري جي ٽن ڀتين جي پاسن سان کٽون وڇايل، پاسي تي ٻه ڪرسيون ۽ ميز، هڪ ڪنڊ وٽ ڪپڙن جون پيتيون هڪٻئي جي مٿان رکيل، هر کٽ تي صاف چادر يا رلي وڇايل، ڪرسين تي گديون ۽ ميز تي ڪور ضرور چڙهيل هوندا. پيتين تي پراڻن ڪپڙن جا ڍڪ چڙهيل هوندا. بچيل ۽ پراڻن ڪپڙن مان ڇوون ۽ پوش ٺاهي، ٽوپي جو ڀرت ڪيو اٿن، سو ويٺو ڏس ته دل ئي نه ڀرجي! هر هفتي سڄي گھر، ڀتين ۽ ڇت جا ڄارا لاهي، سامان کي چڱيءَ طرح ڪري رکن. ٻئي ٽئي مهيني گھر جي ڀاتين سان گڏجي سڄي گھر کي راڳو ڏيندي آهي. جنهن ڪري هر وقت ڀتيون صاف سٿريون ۽ سهڻيون لڳنديون آهن.
+ڪاٺ جي فرنيچر کي سال ۾ هڪ دفعو ضرور پالش ڪندي آهي. گھر جو سامان انهيءَ ڪري هميشه ٻهڪندو رهندو آهي ۽ حفاظت به ٿيندي رهندي آهي. گھر ۽ ان جو سامان ڪنهن به وقت بي ترتيبو يا گندو نه ڏسبو، نه رڳو گھر جي ظاهري صفائي يا حفاظت جو خيال هوندو اٿس، پر پيتين ۾ پيل سامان به وقت بوقت ٻاهر ڪڍي ڪجھ وقت اس ۾ سڪائيندي، پوءِ ڇنڊي رکندي آهي، ته جيئن بند ٿيل ڪپڙن کي اندر ئي اندر ڪو جيت جيوڙو نقصان نه پهچائي. ڪپڙا بند ڪري رکڻ وقت فنائيل جون گوليون يا نم جا پن وچ وچ ۾ وجھي رکندي آهي ته جيئن جيوڙا مري وڃن ۽ ڪپڙا محفوظ رهن. مکين ۽ مڇرن کان کاڌي پيتي ۽ ماڻهن کي بچائڻ لاءِ هر وقت ڪو نه ڪو اپاءُ ڪندي رهندي آهي. چوندي آهي ته مڇر ۽ مکيون اسان انسانن جون جاني دشمن آهن. انهن کان ڪوشش ڪري پاڻ بچائجي. اهڙا اپاءُ وٺجن جو پهريائين ته انهن جو وجود ئي نه هجي، گند ڪچرو ڄارا، اوندهه ۽ ڪني پاڻيءَ جو هجڻ هنن جي پيدائش ۽ وڌڻ جو خاص سبب آهن. ان ڪري سڀ کان پهريائين صفائيءَ جو خيال رکجي، گھر جو هر حصو، ڪنڊ ڪڙڇ صاف ڪبو رهجي. گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو سٺو بندوبست هئڻ گھرجي، نه پاڻي بيهي ۽ نه وري هي موذي رهي سگھن.
+کاڌو پيتو هميشه صاف سٺن ٿانون ۾ ڍڪي رکڻ گھرجي، ته انهن دشمنن کان محفوظ رهي. رڌڻي ۾ پير وجھبو ته اهڙو صاف سٿرو نظر ايندو، جو ڀانئين ته پٽ تي ويهي ماني کائجي. هر ڪو ٿانءُ پنهنجي جاءِ تي ٿانيڪو رکيل هوندو ٿانوَ صاف ڌوتل وري اهڙا جو شڪل ويهي ڏسجي. چلهه وٽ ننڍڙو ٿلهو ٺهيل جنهن تي مصالحي جون شيشيون قطار ۾ رکيل هونديون. هر شيشيءَ تي مصالحي جو نالو لکيل، جيئن ضرورت جي وقت ڳولڻ ۾ تڪليف نه ٿئي. پاسي واريءَ ڀت وٽ وڏو ڊگھو ٿَلهو آهي، جنهن تي اٽي ۽ چانورن جا دٻا رکيل آهن مطلب ته ڪنهن به شيءِ يا ٿانو جي ضرورت هجي ته هڪڙو نئون ماڻهو به آساني سان هٿ ڪري سگھي. چلهه ڏس ته ليپو ڏنل صاف سٿري. آهي ته مٽي جي ٺهيل پر ائين ٿو لڳي ڄڻ سيمينٽ سان ٺهيل هجي. ڇو ته هر روز رڌڻ کانپوءِ ليپو ضرور ڏيندي آهي. رڌڻ پچائڻ جي هر شيءِ ڍڪيل، صاف ۽ محفوظ، مجال آهي جو ڪو ذرو هيڏانهن هوڏانهن يا برباد ٿئي. رڌڻي جي صفائيءَ جو ڏاڍو اونو اٿس. چي، ” رڌڻ پچائڻ وقت استعمال ٿيندڙ شين يا رڌڻي جي صفائي ۽ حفاظت جو خيال نه رکڻ ڪري ڪيترين بيمارين ۾ ڦاسجڻ جو امڪان آهي.“ ٽامي جي ٿانون کي ٿورو ئي خراب ٿيندو ڏسندي ته يڪدم قلعي ڪرائيندي ته متان ڪَسُ ماڻهن کي نقصان پهچائي. رڌيندي وري اهڙي صفائي سان ۽ اهڙو سوادي، جو ڀانئين ته ويٺو کاءُ! اَن ۽ ٻئي سامان جي ڪوٺيءَ ۾ گهڙبو ته هڪڙي طرف اَن جون ڳوڻيون رکيل هونديون، ته ٻئي طرف ٻيو سامان. ڪٿي به گند جو ذرو نّظر نه ايندو. ڪوٺي اهڙي صاف جو دل چوي کٽ وجھي سمهي رهجي!
+ٿورو اڳتي هلي وهنجڻ جي جاءِ ۾ گھڙبو ته هر شيءِ پنهنجي مقرر جاءِ تي سهڻي طريقي سان رکيل ڏسبي، بالٽي، لوٽو آئيني وانگر صاف هڪڙي طرف رکيو هوندو. ويهڻ جي لاءِ ڪاٺ جي منجي پيل هوندي. ٿورو مٿي طاقي ٺهيل، جنهن جي مٿان وهنجڻ جو پاڻي، ڪپڙن ڌوئڻ جو صابڻ ، گُلي جي شيشي، ڏندڻ، پيرن ملڻي. مطلب ته وهنجڻ ڌوئڻ ۾ ڪم ايندڙ هر شيءِ موجود نظر ايندي. ويهڻ واري منجيءَ جي مٿان ڪپڙن ٽنگڻي لڳل، جيئن وهنجڻ وقت ڪپڙا حفاظت سان رکي سگھجن. هٿن اگھڻ لاءِ جدا جدا ٽوال ٽنگيل هوندو آهي.
+جاءِ جو اڱڻ وڏو ڪشادو اٿس. جنهن ۾ ڀت وٽ سهڻن گلن جا ٻارا پوکيل آهن. چار پنج وڻ به پوکيل آهن. جن جي ٿڌي ڇانوَ ۾ ويهڻ سان دل کي فرحت پئي ايندي آهي. گلن جي سنڀال مريم جي نڻانس ڪنديون آهن. هر موسم جي گلن جي خبر رکڻ، ڀاڻ پاڻي ۽ گلن جي بيمارين جو به خاص خيال رکن. اهڙو فڪر لڳل هوندو اٿن، جو ڄڻ ته ڪي جھونا مالهي هجن وڻن جي خبر چار وري سندس مرد ۽ ڏير رکندا آهن. اڱڻ صبح شام ٿئي. مجال جو بيڪار پن، ٽاريون يا ٻيو گند ڏسڻ ۾ اچي. شام ٿيندي ته صفائيءَ کانپوءِ ڇٽڪار ڪري کٽون رکي ڇڏيندا. رات جو هرڪو پنهنجي پنهنجي صاف بستري تي سمهي، سڄي ڏينهن جو ٿڪ لاهيندو ۽ آرام ڪندو. اڱڻ سان لڳو لڳ مال جو وٿاڻ آهي. وٿاڻ ۽ اڱڻ جي وچ ۾ ننڍي ڀت ٺهيل آهي.
+مال ۾ چار مينهون، ٽي ڍڳيون ۽ چار ٻڪريون اٿن. هر ڪنهن جانور جي بيهڻ جي جاءِ مقرر ٿيل آهي. جتي ٻڌڻ لاءِ ڪلو لڳل آهي. جانور جي کاڌي لاءِ چاري ۽ ڪتر جا آهرا ٺهيل آهن. مريم کي وٿاڻ جي صفائيءَ جو ڏينهن رات فڪر هوندو آهي. صبح شام وٿاڻ جي صاف ٿيڻ، آهرا ڌوپڻ وقت بوقت جيوڙا مار دوائون ڇٽڪارجن. پاڻ چوندي آهي، ”وٿاڻ جي صفائي جو ايترو خيال نه رکان ته جيڪر مکين ۽ مڇرن جو اهڙو آزار ٿئي، جو سک آرام ته ڦٽي، پر سڄو گھر اسپتال بنجي وڃي. ان کانسواءِ مال جي ڇيڻي ۽ پيشاب جي اهڙي بانس به ٿئي، جو اٿڻ ويهڻ حرام ٿي وڃي.!“ اهو ئي سبب آهي جو مريم جي گھر جو ڀاتي گهٽ بيمار ٻڌبو آهي.
+
+
+آمدني ۽ خرچ
+چوڻي آهي ته ”ٻڌي ۾ طاقت آهي.“ اهو ساڳيو گهر جنهن جي پاندي پوري نه ٿيندي هئي، بک، اوگهڙ، بيماري ۽ قرض جهڙن مرضن ۾ گهر جو هرهڪ ڀاتي ڦاٿل هو. ڇو جو هرڪو گهر کان بيخبر ۽ بيزار اڪيلي سر سختيون سهندو وتندو هو. پر هاڻ مريم جي عقلمندي سان سڀ ملي هڪ ٿي ويا هئا. سڀني کي گهر جو هڪ جيترو اونو ٿيندو هو. جيسين ڪنهن به ڳالهه ۾ سڀ گهر جا ڀاتي هڪ نه ٿي بيهن، تيسين اها پوري نه ٿيندي هئي. هر ڪنهن کي پنهنجي ذميواريءَ جو احساس هو. هرڪو ان ڪوشش ۾ هوندو هو ته محنت ڪري ايترو گهر ۾ آڻيون، جو گهر جو خرچ آرام سان هلي.
+مريم جو چاچو هاڻ ڪافي ڪمزور ٿي ويو هو. پر ان هوندي به ٻنيءَ ڏانهن ڪم ڪرڻ لاءِ ضرور ويندو هو. سندس چوڻ هو ته جيسين جسم ۾ ٿوري طاقت هجي، هٿ پير هلائڻ گهرجن. جيترو پڄي سگهي، پنهنجي روزي پاڻ ڪمائجي، ڇو ته اهڙي روزيءَ ۾ خدا برڪت ٿو وجھي. تنهن کان سواءِ جسم به چرپر ڪري سلامت ۽ تندرست رهندو ۽ ٻين جي محتاجي به نه ڪرڻي پوندي.
+مريم جو مرد ۽ ڏير به صبح جو سوير خدا جو نالو وٺي ڌنڌي ڏانهن نڪري ويندا آهن. سڄو ڏينهن پنهنجي پورهئي ۾ گذاري شام جو گهر واپس ورن. اڳي رڳو ٻنيءَ ٻاري جو ڪم ڪندا هئا، پر هاڻي خدا جي مهرباني ۽ سندن ٻڌي ۽ محنت جي ڪري خدا ڪمائيءَ ۾ ايتري برڪت وڌي، جو پاڻ زمين جو ٽڪر خريد ڪيو هئائون، پيءُ پٽن جي ڏينهن رات محنت جوڦل خدا اهو ڏنو، جو سڀني کان سندن فصل ڀلو ٿيو ۽ فصل جي لهڻ تي چڱي فائدي جي اميد وڌي وئي.
+مريم هڪ هنرمند عورت هئي. مائٽن وٽ پرورش به اهڙي ٿي هيس، جوڪنهن به قسم جي محنت کان نه ڪيٻائيندي هئي. هر وقت پنهنجي گهر جي خوشيءَ لاءِ سوچيندي رهندي هئي. هن سوچيو ته رڳو مردن جي ڪمائيءَ تي ڀاڙي ويهڻ سان ڪم نه هلندو. هو ويچارا پنهنجي ڏينهن رات جي محنت سان جيڪي ڪجهه آڻين ٿا، سو گهر جي ڀاتين لاءِ ڪافي ناهي. سو ڇو نه مون کي جيڪو هنر اچي ٿو، ان مان به ڪي فائدا وٺان. هڪ ڏير ۽ نڻان اڃا به گهر ۾ آهن، جن جي سجوڙي ڪرڻي آهي. ٻار به اڄ ننڍا سڀاڻ وڏا سڀ ڪي ڪپين. زمانو جيئن جيئن ترقي ڪندو وڃي، گُهرجون اوتريون وڌنديون وڃن. انهن سڀني جي پورت لاءِ سڀني کي گڏجي ڪوشش ڪرڻي پوندي. سو جيڪوڪم گهر اندر اسان کان ٿي سگهي اهو ڪريون. سندس ننڍي نڻان ۽ ڀيڻس، جا ڏيرياڻي به هيس، ٽيئي گڏجي، ڀرت، ٽڪ رليءَ جوڪم ۽ سيبي تي سهڻا سهڻا ڪپڙا ڀري ٺاهي بازار ۾ دڪان تي موڪلينديون هيون، جنهن مان چڱي اُپت ٿيندي هين. وٽس سبڻ جي مشين هئي، سو ڪپڙا پئسن تي به سبندي هئي. ماڻهن جي پائڻ جا ڪپڙا به ڀرت تي ڀري، ڀرائيءَ جا پئسا حاصل ڪنديون هيون. مال مان جيڪو کير ملندو هون، ان مان ڪجهه وڪرو ٿي وي��دو هو. ڪجهه کير ڄمائي ولوڙي ان مان مکڻ ڪڍندا هئا. جنهن مان وري سٺو گيهه ٽاڻي ڪڍندا هئا، ان مان به ڪجهه آمدني ٿي ويندي هئن. اهڙيءَ طرح چڱو پيسو گهر ۾ اچڻ لڳو هون ۽ گذر سفر سٺو ٿيڻ لڳو هون. مريم جو گهر ڳوٺ جي سُکين گهرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو آهي. ڏاهن سچ چيو آهي، ته ”زال ته گهر نه ته آهي بَرُ.“ سچ پچ ته هن عورت جي سگهڙپائي ۽ عقلمنديءَ هڪ برباد ٿيل دوزخ جهڙي گهر کي جنت جو ٽڪر بڻائي وڌو هو.
+اسان جي ڳوٺ جا سڀ ماڻهو مريم کي تمام عزت جي نظر سان ڏسندا آهن ۽ هر وقت هر معاملي ۾ هن جو مثال ڏيڻ ضروري سمجھندا آهن، ته شال اسان جون زالون ۽ ڌيئون مريم جهڙيون سدوريون ۽ سلڇڻيون ٿي پون ته هوند ڪنهن گهر کي تڪليف ۽ ڏک جو منهن نه ڏسڻو پوي. مريم جي زندگيءَ جي مثال ڳوٺ جي گهڻن خاندانن مان خرابيون ڪڍي کين سڌاري ڇڏيو آهي. وڏيءَ ويل تائين پوڙهي رحمت خاتون مريم ۽ سندس گهر جي باري ۾ ڳالهيون ڪندي رهي ۽ اسين سڀ ٻڌنديون رهيونسين. وچ وچ ۾ اسين ڪي سوال به پڇنديون رهيون سين ۽ ماسي انهن جا جواب ڏيندي رهي. سندس ڳالهائڻ ۾ ڏاڍو رس هو. اسان کي سمجھائڻ ۽ سيکارڻ لاءِ هرڪا ڳالهه پيرائتي ٿي ڪيائين، سو اسان به ويٺي ٻڌو ۽ ويچار ڪيو. ان وقت اسان سڀني جي دل ڏاڍو ٿي گهريو ته جيڪر مريم سان پاڻ هلي ملجي ۽ اهڙيءَ ملوڪ مائيءَ سان منهان منهن ڳالهائجي، نيٺ هڪ دفعي ملاقات به ٿي.
+ادي مريم سان ملاقات
+ادي مريم سان اسان جي ملاقات ڪيئن ٿي، سو آءُ ٿي ٻڌايان: اسان ماسي رحمت کي چيو ته ادي مريم سان اسان جي ملاقات ڪرائي ته هلي سندس گلن جھڙو گهر به ڏسون ۽ ساڻس به ڪچهريون ڪريون. پر هڪڙيءَ ڳالهه اسان کي سندس گهر وڃڻ کان ٿوري روڪ ٿي ڪئي، جو پاڻ اڃا تائين اسان کي کيڪارڻ ڪانه آئي هئي. ماسي رحمت ٻڌايو ته مريم جي سَس چاق نه هئي، ان ڪري نه اچي سگهي آهي. نه ته اهڙي مٺي ۽ محبت واري آهي، جو سڀني کان پهرين پاڙيسرين جو حق ادا ڪرڻ اچي ها. هن کي ان ڳالهه جو پاڻ تمام گهڻو افسوس هوندو. اسان سوچيو سندس گهر وڃڻ جو وجھه سٺو آهي. سسڻس کان پڇڻ لاءِ هونئن به وڃڻ گهرجي، سو ماسي رحمت ۽ اسان ٻئي ڏينهن ڪم ڪار لاهي، اديءَ مريم جي گهر ڏانهن روانا ٿياسين. ٻن گهٽين کان پوءِ ادي مريم جي جاءِ نظر آئي، سندس گهر جي ٻاهران گهٽي صاف نظر آئي، پر در وارو حصو ته تمام صاف پئي لڳو. ماسي رحمت ٻڌايو ته مريم پنهنجي گهر جي گهٽيءَ جي صفائي سٿرائيءَ جو خيال به گهر وانگر ئي رکندي آهي. پنهنجي هڙان پيسا ڏيئي چوگرد صفائي ڪرائي، پاڙيوارن کي به وقت بوقت صفائي جو خيال رکڻ جو تاڪيد ڪندي رهندي آهي.
+ماسي رحمت سان گڏ اديءَ مريم جي گهر ۾ پير پاتوسين ۽ در مان اندر گهڙياسين ته اڱڻ ۾ وڃي پهتاسين. وڏو ڪشادو اڱڻ چينيءَ جھڙو صاف چمڪندڙ هو. وڏا شاهي وڻ ڳاٽ کنيو بيٺا هجن، ڀت جي ڪنارن وٽ گلن جي گلڪاري بهار لايو بيٺي هجي، ٻه ٽي کٽون وڻن جي ڇانو ۾ پيون هيون. هڪڙيءَ کٽ تي هڪ بزرگ عورت صاف ڪپڙن سان ويٺي هئي. اسين وڌي اڳتي ٿياسين، ماسي رحمت اسان کان اڳڀرو وڃي ان زال کي سلام ڪيو. اها ادي مريم جي چاچي ۽ سَس هئي. ڏاڍيءَ حُب مان اسان سڀني سان ملي. پر ڪجهه ڪمزور ٿي لڳي، ان ڪري ويٺي ئي ملي. اسان کي پاڻ وٽ ويهڻ لاءِ چيائين. اسين سندس کٽ تي ئي ويٺيونسين. ماسيءَ رحمت پڇيس، ”امان! مريم ۽ ڌيڻس ڪٿي آهن؟“ پاڻ جواب ڏنائين، ”اندر ڪم ڪار ۾ لڳل آهن.“ اسان سندس صحت جي باري ۾ پڇڻ لڳيونسين، ايتري ۾ ماسي رحمت سڏ ڪندي اندر ڪمري ۾ گهڙي ويئي. ٻه منٽ به ڪونه گذريا، ته سامهون ورانڊي مان ماسيءَ سان گڏ هڪ کلندڙ ��هرو نظر آيو. پوري ساري بدن جي، صاف ڪپڙن سان، شڪل جي ٺاهوڪي. زال کي ڏسي دل چيو ته خدا نه ڀُلائي ته اها ادي مريم آهي! اسان جو گمان ٺيڪ نڪتو. ماسيءَ ٻڌايو ته اها ئي گهر ڌياڻي مريم آهي. ڏاڍي محبت سان اسان جي کيڪار ڪيائين. ماسي رحمت اسان جي باري ۾ کيس اندر ئي ڪجهه ٻڌائي آئي هئي. چوڻ لڳي ”ادي، مان توهان جي اڳيان شرمندي آهيان، جو توهان کي گهر اچي کيڪارڻ وارو فرض پورو نه ڪري سگهيس. پر مان مجبور هئس، چاچي ڏاڍي بيمار هئي، ان کي ڇڏي ڪٿي نڪري نٿي سگهيس. خدا چاچيءَ کي نئين حياتي ڏني آهي. مَس مَسَ ويهڻ جهڙي ٿي آهي. ادي چاچيءَ جي زندگيءَ لاءِ مون ڏاڍيون دعائون گهريون، ڀلا بزرگن کان سواءِ ڪهڙي رونق ۽ ڪهڙي برڪت. خدا منهنجو سوال ٻڌو، چاچي رڳو کٽ تي ويٺي آهي ته ڄڻ گهر ٻهڪي پيو.“ ائين ٿي لڳو ڄڻ ادي مريم جي دل مان ٿي اهي اکر نڪتا. اسان تي سندس ڳالهائڻ جو ڏاڍو اثر ٿيو. ڪهڙا نه سٺا خيال هئس. بزرگن جي لاءِ! اهڙا نيڪ انسان بيشڪ دين دنيا ٻئي کٽندا. چاچيس ته ايڏيون دعائون پئي ڪيس جو بس ئي نه، چي، ”جيتري ڏينهن رات منهنجي خدمت ڪئي اٿس، اوتري جيڪر سڳي ۽ پيٽ ڄائي ڌيءَ به نه ڪري. اهو مريم جي محنت ۽ دعائن جو اثر آهي، جو مان زنده ويٺي آهيان.“ اديءَ مريم جواب ڏنو ”چاچي، اهو ته منهنجو فرض آهي. توهان تي ڪو ٿورو ته ڪونه آهي، ايتري ساراهه ڪري مون کي گنهگار نه ڪريو.“ واه! مائي واه! خدا توکي ڪهڙي نه نوڙت ۽ نهٺائي ڏني آهي!
+اديءَ مريم، پوءِ اسان مان هڪ هڪ جي سڃاڻپ چڱيءَ طرح پاڻ سان ڪرائي. سندس ڳالهائڻ جو نمونو اهڙو ته خلوص وارو هو، جو اسين ته يڪدم ساڻس هري مري ويونسين، ڄڻ ته ڪا سالن جي ملاقات هئي. ٻارن جي پڇا ڪئي سون، ته ٻڌايائين اسڪول ويا آهن. باقي ننڍڙي کي پڦيس وهنجاري تيار پئي ڪري. مردن کي ڪم ڏانهن روانو ڪري گهر جو ڪم پئي ڪيم. ”هاڻ توهان عنايتون ڪري مون مسڪين جي گهر آيون آهيون، سو توهان سان ڪچهري ڪري باقي ڪم پوءِ ڪنديس.“ ايتري ۾ سندس نڻان پٽس کي وهنجاري، صاف ڪپڙا پارائي، ڦڻي ڏئي کڻي آئي. ڇوڪري اسان جي ويجهو پهچي ننڍڙو هٿ مٿي ڏانهن کڻي سلام ڪيو، ڏاڍو پيارو ڇوڪرو هو.
+ننڍڙي کي ماءُ کي ڏيئي، پاڻ اسان سان ڀاڪر پائي ملي. هيڏڙو ٻار اهڙي فضيلت سان ويٺو هو. جو حيرت پئي لڳي. اسان کڻي پاڻ وٽ ويهاريس. اهڙيون مٺڙيون ٻوليون پئي ڪيائين، جو مزو پئي آيو. ٿوري وقت کان پوءِ ادي مريم جي نڻان ٿوري مٺائي ۽ بسڪيٽ پليٽ ۾ وجھي کڻي آئي. اندران ميز ڪڍي، اسان جي اڳيان رکيائين ۽ پليٽون کڻي ان تي رکيائون. ڏاڍين منٿن سان اسان کي هرهر کائڻ لاءِ مجبور ٿي ڪيائون. وچ ۾ شربت ٺهي آيو، جو صاف گلاسن ۾ وجهي اسان سڀني اڳيان رکيائون، شربت ڏاڍو مزيدار هو. ماسي رحمت ٻڌايو ته شربت به ادي مريم گهر ۾ ٺاهيو آهي، ڪجهه وقت ڪچهري ڪرڻ کان پوءِ اسان اجازت گهرڻ کان اڳ گهر گهمڻ جي خواهش ڪئي.
+ادي مريم اسان کي گهر اندر وٺي هلي. سڀ کان پهريائين ورانڊي ۾ پير رکيوسين، هڪ طرف پينگهو پيل هو ۽ ٻئي طرف کٽون هيون. ٽنهي تي صاف رليون پيون هيون، ڪمري ۾ گهڙيون سين ته ماسيءَ رحمت جو ٻڌايل نقشو اکين جي اڳيان هو. هرڪو سامان صاف سٿرو سهڻيءَ طرح رکيل ۽ چادرن سان ڍڪيل، ڪرسين ۽ ميزن تي پوش وڇايل، پيتين تي ڍڪ ائين ٿي لڳا ڄڻ هينئر تازا ڌوتل چاڙهيا اٿن. ڪمري جي سامهون ڀت ۾ مٿڀرو طاقي لڳل، تنهن تي شيشي جا ٿانو سليقي سان رکيل، دري تي پردو ۽ صاف سٿري جاءِ ڏسي، دل ڏاڍي خوش ٿي.
+ادي مريم جيڪي ڪپڙا ڀرت تي ڀريا ٿي، اهي ڏسي ته حيران ٿي وياسين، ائين ٿي لڳو ڄڻ ڀ��ت نه، پر رنگن سان ڇر ٿيل هجي. ڪمري مان گهمندي ٻئي طرف رڌڻي ڏانهن وڌياسين. رڌڻي جي صفائي ۽ سنجٽ ڏسي اکيون کُلي ويون. اهڙيءَ طرح سامان جي ڪوٺي، وهنجڻ جي جاءِ ڏسندا، وٿاڻ طرف هلياسين. ڌنار مال چارڻ لاءِ ڪاهي ويو هو ۽ وٿاڻ اهڙو صاف پئي لڳو، ڄڻ ڪا ماڻهن جي رهڻ جي جاءِ هئي. سڀ کان وڌيڪ حيرت ان ڳالهه تي لڳي، جو مَک، جو وجود ئي ڪونه هو، نه ئي ڪنهن قسم جي بدبوءِ هئي.
+سياڻن سچ چيو آهي، ته ”زال ته گهر نه ته برُ“ سو جي ادي مريم جهڙيون سٽائتيون ۽ سگهڙ زالو ڪنهن گهر ۾ هونديون ته جهوپڙيءَ کي به محل وانگر سهڻو جوڙي رکنديون پر جي بي عقل ۽ اگهڙ زالون هونديون، ته ان بدقسمت محل کي جهوپڙيءَ کان به وڌيڪ خراب ڪري ڇڏينديون، سئين سڌي گهر کي ڦٽائي پوٺو ڪري ڇڏينديون.
+اهي خيال ذهن ۾ آڻيندي اسان آخر ادي مريم ۽ ٻين گهر وارن کان موڪلائي واپس وريونسين، جنهن وقت به ادي مريم ۽ سندس گهر جو خيال ايندو هو، ته وات مان بي اختيار مريم جي ساراهه جا لفظ نڪري ويندا هئا. دل مان دعا نڪرندي هئي ته شل هر ڪنهن جو گهر اهڙو سٺو هجي! اهو ئي ملڪ ترقي ڏانهن وڌندو رهندو، جنهن جا رهواسي ٻڌيءَ ۾ هوندا، محنت کان نه گهٻرائيندا ۽ گهرن کي سڌاريندا. ان ملڪ کان دشمن ڇو نه ڊڄندا، جنهن جون زالون، مردن سان ڪلهوڪلهي ۾ ملائي محنت ڪنديون ته جيئن ملڪ مضبوط ٿئي ۽ قائم رهي.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book22.txt

@@ -0,0 +1,153 @@
+ڪتاب جو نالو:  مثالي شاگرد
+
+
+
+مثالي شاگرد
+محبوب علي جوکيو
+بسم الله الرحمٰن الرحيم
+تمهيد
+شاگرد ڇا آهي؟
+جيڪڏهن ويهي سوچجي ته اسين سڀ شاگرد آهيون. هن دنيا ۾ اسين سڀ سکڻ آيا آهيون ۽ سکندا رهون ٿا. رسول پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم جن فرمايو آهي ته ”علم حاصل ڪريو پينگهي کان وٺي قبر تائين.“ انهيءَ جو مطلب اهو آهي ته اسان کي سڄي عمر علم حاصل ڪرڻو آهي ۽ ڪرڻ گهرجي، حقيقت به اها آهي ته اسين سڄي عمر علم حاصل ڪندا رهون ٿا. اسين ڄمڻ شرط سکڻ جو عمل شروع ڪري ڏيون ٿا. پهريائين ماءُ ٿڃ پيارڻ سيکاري ٿي،پوءِ ابا ۽ اما ڪرڻ سيکاري ٿي، ۽ ٻين شين جا نالا سيکاري ٿي ۽ اُنهن جا فائدا ۽ نقصان پڻ ٻڌائي ٿي. اٿي ويهڻ، ريڙهيون پائڻ، پنڌ ڪرڻ، ڊوڙون پائڻ ۽ ٻيا ڪيترائي عمل اسان کي گهر ۾ ئي سکڻا پون ٿا.
+جڏهين اسين گهر مان ٻاهر نڪرڻ جهڙا ٿيون ٿا ۽ اسان جي سمجهه ڪجهه وڌي ٿي، ته اسان کي اسڪول ۾ موڪليو وڃي ٿو، جتي اسان جي لکڻ ۽ پڙهڻ جو خاص انتظام ڪيل آهي. لکڻ پڙهڻ جي سکي وڃڻ کانپوءِ، اسان کي ڪيترن ئي ڪتابن جي وسيلي، وڏن اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽن ۾، وڌيڪ تعليم ڏني وڃي ٿي، جن ۾ ڊاڪٽري، انجنيئري، ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سکيائون آهن.
+انهن تعليمي ادارن مان سکي نڪرڻ کانپوءِ به، هن وڏيءَ ڪائنات ۾، اسان جي سکڻ جو عمل جاري رهي ٿو. اسين ٻيا ڪيترائي ڪتاب پڙهون ٿا، ۽ تنهن سان گڏ، هيءُ ڪائنات جو وڏو ڪتاب ـــ جيڪو اسان جي اڳيان هميشہ کليل رهي ٿو ۽ جنهن جي پڙهڻ، سمجهڻ ۽ مشاهدي ڪرڻ لاءِ ، قرآن حڪيم ۾ هدايتون فرمايل آهن. سو پڙهون ٿا ۽ پنهنجي حياتيءَ جي مقصد دنيا پيدا ٿيڻ جي مراد ۽ خالق جي معرفت بابت ڪيتريون ئي حقيقتون سکندا رهيون ٿا. نه رڳو ايترو، پر هن ڪائنات کي ڏسي به ٻين ماڻهن جي حالتن ۽ تجربن کي ذهن م رکي، اسين پاڻ به ڪيترائي تجربا حاصل ڪريون ٿا ۽ ڪيترا نظريا قائم ڪريون ٿا. اهو عمل مرڻ گهڙيءَ يعنيءَ قبر ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو. انهيءَ جو مطلب اهو آهي ته اسين پينگهي کان وٺي قبر تائين، شاگرد يعني سکندڙ آهيون. پوءِ کڻي ڪنهن اسڪول يا ڪاليج ۾ باقاعدي نه به پڙهندا هجون. انهيءَ ڪري نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جن فرمايو آهي ته پينگهي کان وٺي قبر تائين عام حاصل ڪريو.
+هي، جي مڪتب ۽ مدرسا. اسڪول ۽ ڪاليج ۽ اعليٰ تعليم لاءِ يونيورسٽيون کوليون ويو آهن. تن جو مقصد اهو آهي ته انهن ۾ ڪم ڪندڙ استادن جي مدد سان، اسين تيزيءَ سان پوريءَ رٿا سان، ۽ لاڳيتيءَ ڪوشش سان ضروري علم حاصل ڪريون، ۽ اهي شيون، جيڪي هوند اسين پنهنجي منهن سکي نه سگهون ها، اُهي اتي سکي وٺون.
+عام طرح، اسين شاگرد اُن کي چوندا آهيون جيڪو باقاعدي ڪنهن تعليمي اداري ۾ تعليم وٺندو هجي ۽ اتي جنهن تعليم طريقي جو انتظام ڪيل هجي. اها تعليم، انهيءَ طريقيءَ سان حاصل ڪندڙ هجي. اهڙي شاگرد لاءِ ۽ سندس اهڙيءَ تعليم لاءِ وقت جي مدت مقرر ٿئي ٿي. اسان وٽ اُها اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي تعليم جي مدت پرائمريءَ جا پنج سال. ثانويءَ جا پنج سال، اعليٰ تعليم جا، ٻه يا چار سال ۽ يونيورسٽيءَ جا چار، پنج يا ڇهه سال ٿئي ٿي، ۽ ائين ماڻهوءَ جي اها دستوري شاگردي وڌ ۾ وڌ هن جي 24يا 25 سالن جي عمر تائين پوري ٿيو وڃي . پر علم يا ڄاڻ پرائيندڙ يا سکندڙ جي صورت ۾ ماڻهوءَ جي شاگرديءَ لاءِ ڪنهن مدت جي يا ڪنهن عمر جي حد ئي مقرر ڪانهي. علم ايترو ته گهڻو آهي ۽ ايترو ته وڌي رهيو آهي. جو ڪنهن ماڻهوءَ جي هيءَ عمر کڻي سؤ ورهين جي يا اُن کان به وڌيڪ ڇو نه هجي، تنهن هوندي به اُها پوري نه آهي.
+دستوري شاگردن ۾ به ڪي اهڙا شاگرد ٿين ٿا، جيڪي تعليم پرائڻ جي مقصد سان انهن تعليمي ادارن ۾ داخلا وٺن ٿا ۽ پاڻ کي شاگرد چوائين ٿا يا سمجهن ٿا،پر هو صحيح معنيٰ ۾ شاگرد نه آهن. بلڪ ائين چئجي ته اهي مثالي شاگرد نه آهن.مطلب اهو آهي ته اهي شاگرد، تعليمي ادارن ۾ داخلائن هوندي به اتي باقاعدگيءَ ۽ وقت جي پابنديءَ سان ڪونه ٿا وڃن، دير سان وڃن ٿا يا سوير موٽي اچن ٿا. ڏينهن جا ڏينهن، بنان ڪنهن معقول سبب جي، اسڪولن کان غير حاضر رهن ٿا ، يا جيڪڏهين اسڪولن ۾ وڃن به ٿا، ته اتي جي ضابطن ۽ قانونن جو احترام ڪونه ٿا ڪن، پڙهڻ ۾ پوريءَ طرح ڌيان ڪونه ٿا ڏين، استادن کي چڱيءَ طرح ڪونه ٿا ٻڌن، انهن جي طرفان ٻڌايل ڳالهيون يا ڏنل سبق ياد ڪونه ٿا ڪن، پنهنجو وقت، اسڪول ۾ هوندي به، اجايو ڪچهرين ۽ لٻاڙن ۾ وڃائين ٿا، ادارن ۾ بدانتظامي پيدا ڪن ٿا، وقتي ته جڏا ڪم ڪن ٿا، جيئن ته هڙتالن ڪرڻ ۾ حصو وٺن ٿا ۽ پنهنجن ئي ادارن جي ملڪيت کي نقصان رسائين ٿا. اهڙا رڳو نالي جا شاگرد، گهرن ۾ اچي، مائٽن کي به تنگ ڪن ٿا، ۽ انهن جي عزت ۽ آبرو جو ڪوبه خيال ڪونه ٿا ڪن. جيڪڏهين هو، شام جو اسڪولن جي راندين واري ميدان تي وڃن ٿا، ته اتي به راندين ۾ حصي وٺڻ بدران، رلن ٿا، شرارتون پکيڙين ٿا ۽ پاڻ ۾ وڙهن ٿا.
+اهڙيءَ طرح، هو جنهن مقصد سان اسڪولن ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ڏانهن وڃن ٿا، سو پورو ڪونه ٿو ٿئي. اهڙي قسم جا شاگرد، والدين، استادن، بلڪ سماج ۽ قوم لاءِ آزاد آهن ۽ اڳتي هلي، ڏوهاري يعني رهزن، چور، راشي، ٺڳ، ۽ ڦورو واپاري وغيره بنجن ٿا. ان مان سنئون سڌو قوم ۽ ملڪ جو نقصان ٿئي ٿو.
+اهي مثالي شاگرد ته ڇا، پر شاگرد چوائڻ جا به لائق نه آهن. مثالي شاگرد ته اهڙن شاگردن جي بلڪل ابتڙ هوندو آهي. مثالي شاگرد اهو آهي ، جيڪو پنهنجي ۽ پنهنجي والدين جي مقصد ، قوم جي مراد ۽ ملڪ جي اميدن موجب ڪم ڪري ۽ ٻڌايل اصولن ۽ مقرر ٿيل قانونن پٽاندر محنت ڪري ۽ پاڻ ۾ اهڙا گڻ ۽ اهڙو اخلاق پيدا ڪري، جو ٻيا شاگرد ، هن جي پيروي ڪرڻ لاءِ تيار ٿين، بلڪ مجبور ٿين، ۽ هر وک تي، هن جو مثال وٺڻ ۽ هن جي نموني تي پاڻ به هلن ۽ محنت ڪن ۽ ٻين کي به ائين ڪرڻ جو ڏس ڏين. اسان کي هت، اهڙي مثالي شاگرد جو بيان ڪرڻو آهي.
+
+
+محنت ڪرڻ
+والدين پنهنجن ٻچن کي اسڪولن يا ڪاليجن ۾ موڪلن ٿا ۽ اسان جي قوم ۽ ملڪ هيترا سارا تعليمي ادارا کوليا آهن ۽ هر سال انهن تي پنهنجي آمدنيءَ جو چڱو موچارو حصو ختم ڪن ٿا، سو ڪو اجايو ۽ بنان مقصد جي ڪونه آهي. انهن ادارن کي قائم ڪرڻ يا انهن کي سهڻي نموني هلائڻ پٺيان، قوم هڪ وڏو مقصد آهي ۽ اهو مقصد هيءُ آهي ته ٻار تعليم ۽ تربيت حاصل ڪن. اسان جا والدين، جن مان ڪي ٿورا امير آهن، ڪي تمام گهڻا، نهايت غريب ۽ مسڪين آهن ۽ انهن مان ڪن جي حالت ته اهڙي به آهي جو هڪ ويلو کائڻ لاءِ اٿن ته ٻيو ڪو نه اٿن. اهڙا ماڻهو به پيٽ کي تنگي ڏيئي، پنهنجيون نهايت اهي ضرورتون پاسيريون رکي، محنت ڪري پنهنجي ٻارن کي تعليم ڏيارڻ جو بندوبست ڪن ٿا. انهن کي اسڪول ڏانهن موڪلين ٿا ڪتاب وٺي ڏين ٿا، چڱو چوکو کارائين ۽ پهرائين ٿا ۽ خرچيون ڏين ٿا، سو ڪو اجايو ۽ بي مقصد ڪونه آهي. ايترين تڪليفن ۽ ڏاکڙن سهڻ پٺيان، هنن وٽ هڪ وڏي اميد آهي ۽ هڪ وڏو مقصد آهي. اهو مقصد آهي ته سندن ٻار علم پرائين، لائق ٿين ۽ پنهنجي زندگي سنوارين ۽ سڌارين.
+اسان جي قوم توڙي اسان جي والدين اها ڳالهه محسوس ڪري ورتي آهي ته سندن ٻارن لاءِ تعليم نهايت ضروري آهي ۽ انهن کي اِه�� ملڻ گهرجي. هاڻي ڏسڻو هيءُ آهي ته اها تعليم آهي ڇا ۽ ان مان اسان کي، اسان جي والدين کي ۽ اسان جي قوم ۽ ملڪ کي ڪهڙو فائدو آهي. شاگردن تي، جو هيترو سارو خرچ پيو وڃي ۽ شاگردن کي جو هردم اهائي نصيحت ڪئي وڃي ته علم پرايو ۽ علم حاصل ڪرڻ ۾ محنت ڪريو، جو آخر مطلب ۽ مقصد ڇا آهي؟
+مختصر لفظن ۾، بس ايترو چوڻ ڪافي آهي ته تعليم ۾ جي ترقي آهي، تعليم ۾ اسان جو فائدو آهي_ اسان جي اسان جو فائدو معنيٰ ته اسان ٻارن جي پنهنجي ترقي ۽ ٻارن جو پنهنجو فائدو. ماڻهوءَ جي شخصيت جا ٻه پهلو هڪ ذهن ۽ ٻيو جسم_ تن ٻنهي جي وڌاري ۽ چڱڀلائيءَ تعليمي ادرن ۾ انتظام ڪيل آهي. ٻين لفظن ۾ هيئن کڻي هجي ته تعليمي ادارن ۾ هيءُ بندوبست ٿيل آهي ته اسين ذهني ترقي ڪريون، اسان جي سمجهه، اسان جي سوچ، اسان جو ڪر وڌي اوچو ٿئي، ۽ اُن سان گڏ، اسان جو جسم به سهڻي نموني ۽ گهربل رفتار سان، وڌي ويجهي ۽ صحتمند رهي.
+نفسيات جي ماهرن اهو ٻڌايو آهي ته جڏهين ٻار ، ماءُ پيٽ مان نڪري هنج ۾ اچي ٿو، ته ان وقت وٽس ڪي اندروني طاقتون، صلاحيتون يا لڪل قابليتون موجود هونديون آهن، جيڪي قدرت کيس ڏيئي هن دنيا ڏانهن روانو ڪري ڇڏيندي آهي. اهي صلاحيتون يا لڪل قوتون، هن کي انهيءَ ڪري ڏنيون ويون آهن، ته هو هن دنيا ۾ اچي، انهن کي سنواري، سڌاري ۽ ترقي وٺائي ۽ پوءِ انهن مان فائدو وٺي ۽ هن دنيا جي ذاتي زندگي ۽ پنهنجي انساني سماج جي زندگي سهڻي نموني ۽ ڪامياب طريقي سان گذري سگهي. اهو ڪم، يعني انهن صلاحيتن کي سنوارڻ ۽ سڌارڻ ۽ ترقيءَ وٺائڻ جو ڪم، پهرئين ڏاڪي تي ته ماءُ ۽ پيءُ بجا آڻين ٿا، پر اڳتي هلي اُن لاءِ هڪ پڙهيل سکيل ڏاهي ۽ قابل استاد جي ضرورت پوي ٿي، جيڪو پنهنجو چڱو خاصو وقت ڏئي، اسان جي انهن صلاحيتن کي، ڪن اصولن ۽ قاعدن هيٺ جاڳائي، سنواري سڌاري ترقي وٺائي ۽ اهڙيءَ صورت ۾ آڻي، جو اسين پاڻ لاءِ ۽ پنهنجي والدين ۽ قوم لاءِ گهڻي کان گهڻو ڪارگر ۽ سودمند ثابت ٿي سگهون .
+اسان کي ۽ اسان جي قوم کي اهڙن ماڻهن جي ضرورت آهي، جيڪي اخلاق جا پُتلا هجن ۽ چڱن ۽ مفيدگڻن جا ڀنڊار هجن. انساني اخلاق ۽ ٻين ضروري انساني گڻن ۽ لياقتن جي سيکارڻ لاءِ اسان وٽ تعليمي ادارا کوليل آهن، جتي لائق ۽ قابل استاد، ڪتابن ۽ پنهنجي تجربي يا مشاهدي جي وسيلي، اسان شاگردن کي تعليم ڏين ٿا ۽ اسان کي سڌارين ٿا.
+اسان جي قوم کي اهڙن فردن جي به سخت ضرورت آهي، جيڪي زندگيءَ جي الڳ الڳ ميدانن ۾ ڪم ڪري سگهن ۽ سماج ۽ قوم جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن. مثال طور، اسان جي قوم کي ڊاڪٽرن، انجينئرن، استادن ۽ ٻين ڪيترن ئي قسمن جي هنر مندن جي گهرج آهي. اهڙن ماڻهن پيدا ڪرڻ لاءِ، اسان وٽ ڌارڌار قسمن جا تعليمي ۽ هنري ادارا موجود آهن ۽ انهن کي اهو ڪم سونپيل آهي ته هو پنهنجي سماج لاءِ اهڙا ڪارائتا ۽ ڄاڻو فرد پيدا ڪن.
+پڙهڻ ۾:
+انهن مقصدن ۽ اميدن کي پوري ڪرڻ لاءِ، تعليمي ادارن ۾ ڪيترائي ڪتاب پڙهايا وڃن ٿا، جن مان ڪي ته اسان ۾ خاص قسم جي لياقتن پيدا ڪرڻ لاءِ آهن، ته ڪي وري اسان ۾ چڱن گڻن ۽ سهڻي اخلاق پيدا ڪرڻ لاءِ آهن، ۽ ڪي وري خاص هن ڪائنات جي خالق بابت معرفت ڏيڻ لاءِ آهن. ڪي ڪتاب اسان جي دنيوي حياتي سنوارڻ ۽ سينگارڻ لاءِ آهن، ته ڪي وري آخرت موچاري ڪرڻ لاءِ آهن. ڪن ۾ هن قسم جون نصيحتون ۽ هدايتون آهن ته والدين، ٻين عزيزن، دوستن، پاڙي وارن وغيره سان ڪيئن هلجي ۽ انهن جي ڪيئن مدد ڪجي؛ ته ڪي ڪتاب وري هن بابت آهن ته اڳتي هلي، پاڻ لاءِ يا پنهنجي اولاد لاءِ ڇا ڪرڻو آهي ۽ ڪيئن ڪرڻو آهي، جو ��ياتي آسودي ۽ سڦل بڻجي سگهي.
+انهن سڀني ڳالهين ۽ ٻين ڪيترين ئي مفيد ڳالهين سيکارڻ لاءِ، اسان وٽ ڪتاب موجود آهن، جيڪي، درجي بدرجي، اسان جي عمر ۽ وقت جي گهرج موجب، اسان کي پڙهڻا آهن ۽ انهن مان پنهنجو مقصد حاصل ڪرڻو آهي.
+انهن ڪتابن مان پوري فائدي حاصل ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته مثالي شاگرد محنت ڪري، جيڪو ڪجهه کيس اسڪول ۾ سيکاريو يا ٻڌايو وڃي، سو ڌيان سان ٻڌي ۽ سکي؛ ۽ اُن تي غور ۽ فڪر ڪري، ۽ سوچي ته اُن کي هو پنهنجي ۽ ٻين جي ڀلائيءَ لاءِ ڪهڙيءَ ريت ڪم آڻي ٿو سگهي. جيڪڏهن ڪو شاگرد پنهنجي پڙهائيءَ جي اُن درس ۾ محنت نٿو ڪري ۽ اسڪول ۾ پنهنجي سونپيل ڪم تي ڌيان نٿو ڏئي، استادن کي ڌيان سان نٿو ٻڌي، يا اسڪول کان گسائي ٿو، پنهنجو وقت ٻين شغلن ۾ زيان ڪري ٿو، ڪچهرين ۽ گهمڻ ۾ وقت وڃائي ٿو، ته اهڙو شاگرد پنهنجو مقصد حاصل ڪري نه سگهندو، والدين جون اميدون پوريون ڪري ڪونه سگهندو، قوم لاءِ مفيد ٿي ڪونه سگهندو، ۽ پوءِ، اهڙو شاگرد مثالي شاگرد ته ڪنهن به صورت ۾ نه آهي ۽ نه ڪڏهن سڏي سگهبو.
+مثالي شاگرد جي هڪ خاصيت اها آهي ته هو اسڪول ۾ پوري وقت ۾ ويندو هجي، ڪلاسن ۾ پورو وقت ويهي، استادن کي پوري ڌيان سان ٻڌي، جيڪو سبق يا ڪم مليس؛ اهو اسڪول ۾ يا گهر ۾ اچي، ياد ڪري ۽ محنت ڪري پورو ڪري. جيڪڏهين ڪا تڪليف سامهون اچيس ته ان کي خيال مان لاهي نه ڇڏي، پر اُن کي منهن ڏيڻ لاءِ استاد کان رهنمائي حاصل ڪري يا ساٿي شاگردن کان مدد وٺي. چڱيءَ نيت سان چڱي ڪم ۾ ٻين کان مدد وٺڻ ۾ ڪو اهم يا عيب ڪونهي. مائٽ ۽ استاد ته اهڙين حالتن ۾، جڏهن سندن اولاد يا ڪو شاگرد کانئن مدد گهرندو آهي، ته پاڻ خوش ٿيندا آهن. خود ڪتاب به مائٽن يا استادن جي برابر آهن، شاگرد کي انهن کان به پري ڀڄڻو نه آهي، بلڪ اُنهن کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ ۾ کيس گهڻي محنت ڪرڻي آهي ۽ محنت ڪرڻ ۾، کيس راتين جا اوجاڳا به ڪرڻا آهن ۽ گهمڻ ڦرڻ يا ٻين قسمن جا مزا به قربان ڪرڻا آهن. جيڪڏهين شاگرد، پنهنجي شاگرديءَ جي عرصي ۾ پنهنجي ڪتابن ۽ سبقن تي ائين محنت ڪندو، ۽ پنهنجي استادن ۽ مائٽن کي به چاهه سان ٻڌندو ۽ دل سان هنڊائيدو، ته پڪ ئي پڪ هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب ٿي سگهندو، قوم توڙي والدين لاءِ هڪ قيمتي سرمايو ٿي پوندو ۽ هر هنڌ عزت ۽ مان پائيندو.
+راندين ۾:
+اهو ته ٿيو شاگرديءَ جي ڪم جو هڪ پاسو، يعني ذهني ترقي جنهن لاءِ هڪ مثالي شاگرد کي ڪتابن ۽ سبقن تي محنت ڪرڻي آهي ۽ پنهنجي ذهن ۽ سمجهه کي وڌائڻ ۾ بلند ڪرڻو آهي. ٻيو شاگرديءَ جو پاسو آهي جسماني ترقي ۽ واڌ. اُن پاسي کي وڌائڻ ۽ فائديمند بنائڻ لاءِ به تعليمي ادارن ۾ بندوبست ٿيل آهي، يعني، اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾، ڪيترن ئي قسمن جي راندين ۽ جسماني ورزش ڪرڻ جو بندوبست ٿيل هوندو آهي، انهن راندين ۾ پڻ، هڪ شاگرد کي، مناسب وقت ۾ موزون طريقي سان، حصو وٺڻو آهي يعني، ان ڳالهه ۾ هُن کي هِن چوڻيءَ تي عمل ڪرڻو آهي ته ”راند جي وقت راند روند ڪريو، ڪم جي وقت ڌيان ڪم ۾ ڌريو“.
+هيءَ ڳالهه ياد رکڻ گهرجي ته تندرستي هڪ اهڙي ته اڻ ملهه شيءَ آهي، جنهن جو هجڻ نهايت ضروري آهي. تندرستي نه هئڻ جي حالت ۾، انسان نه تعليم ئي پرائي سگهندو ۽ نه وري ڪو ٻيو ڪم ئي ڪري سگهندو. سچ چيو اٿن ته:
+”آهي تندرستي، نعمت هڪ عجيب،
+جهڙي شاهوڪار لئه،تهڙي ڪاڻ غريب.“
+چڱي تعليم پرائڻ ۽ علم حاصل ڪرڻ تي محنت ڪرڻ به تڏهين ممڪن آهي، جڏهين صحت سالم آهي. چيو ويندو آهي ”صحتمند جسم ۾ ئي صحتمند دماغ هوندو آهي“. تنهنڪري، جيڪڏهين ڪو چاهي ته منهنجو دماغ صحتمند رهي ۽ گهڻي محنت ڪرڻ جي قابل رهي، ته ان لاءِ مثالي شاگرد کي جسم جي کاڌ ۽ واڌ به پورو ڌيان ڏيڻو آهي.
+تنهنڪري، مثالي شاگرد کي گهرجي ته پنهنجي جسم کي تندرست رکڻ، ان جي پوري نموني سان سنڀال ڪرڻ ۽ صحت کي قائم رکڻ لاءِ، اسڪولن يا ڪاليجن جي طرفان بندوبست ٿيل راندين ۽ ٻين جسماني ورزش ڪرڻ جي معاملن ۾ پوري شوق سان حصو وٺي. ڪتابن سان محنت ڪرڻ ۽ راند روند نه ڪرڻ سان انساني ذهن جيڪڏهن مڏو نٿو ٿئي ته گهڻو تيز به ڪونه ٿو ٿئي.
+راندين ۾ حصي وٺڻ سان نه رڳو جسماني صحت قائم رهي ٿي، جسماني واڌ به ٿئي ٿي، پر ان سان گڏ، ٻيا به ڪيترائي انساني ۽ سماجي گڻ پرائجن ٿا. راندين جي ميدان ۾، هڪ مقرر ڪيل چڱي ماڻهوءَ، يعني ڪئپٽن جو چيو مڃڻو پوي ٿو ۽ هن جي هدايتن تي هلڻو پوي ٿو، جنهنڪري اسان ۾ هڪ ضابطي هيٺ رهڻ ۽ پنهنجي اڳواڻ جي حڪمن مڃڻ جون عادتون پيدا ٿين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي، دنيا جي ڊوڙ ۾ خود اسان کي سٺو اڳواڻ ۽ سٺو منتظم به بنائين ٿيون ته هڪ قاعدي قانون جو پابند شهري به. تنهن کانسواءِ، هت ٻين رانديگرن سان گڏجي راند ڪئي وڃي ٿي، جنهنڪري اسان ۾ گڏجي ڪم ڪرڻ جي عادت پوي ٿي ۽ مضبوط ٿئي ٿي.
+هڪ سٺو رانديگر صحتمند به رهي ٿو ته پنهنجي جسم جي سنڀال به سهڻي ۽ صحيح طريقي سان ڪري سگهي ٿو. هن ۾ وڏي دل، صبر ۽ سهپ، ۽ گڏجي ڪم ڪرڻ ۽ هڪٻئي جي مدد ڪرڻ، حڪم مڃڻ ۽ قانون جي احترام ڪرڻ جون ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سٺيون عادتون پيدا ٿين ٿيون، جيڪي انساني اخلاق جون بهترين وصفون آهن، ۽ شاگرد ۾ انهن جو پيدا ڪرڻ تعليم جو مکيه مقصد آهي.
+انهيءَ ڪري، هڪ مثالي شاگرد ۾ ڪتابن پڙهڻ ۽ انهن تي محنت ڪرڻ سان گڏ، راندين ۾ به، مناسب وقت تي، حصي وٺڻ جو لاڙو ۽ شوق هئڻ گهرجي. هڪ سٺو رانديگر پنهنجي قوم ۽ ملڪ لاءِ وڏي شان ۽ مان ۽ اعليٰ فخر جو سبب ثابت ٿي سگهي ٿو.
+
+
+ادب ڪرڻ
+استادن جو:
+اسين جو پيغمبرن سڳورن کي مٿانهون ڄاڻندا آهيون ۽ انهن جو ادب ڪندا آهيون، تنهن جا ته هونءَ ڪيترائي سبب آهن، پر انهن مان هڪ سبب هيءُ به آهي ته هنن سڄيءَ انسان ذات کي علم سيکاريو. هو انسان ذات جا هن دنيا توڙي ٻئي جهان لاءِ استاد ۽ رهبر هئا.
+نيڪ ماڻهو جنهن کان چڱي ڳالهه سکندا آهن، انهن جو ادب ڪندا آهن. اسان کي گهرجي ته پنهنجن انهن استادن جو ادب ڪريون، جن وٽان اسان مدرسن، مڪتبن،اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ تعليم پرايون ٿا.
+هيءَ ڳالهه به هر ڪو مڃيندو ته استادن وٽ علم ۽ ڄاڻ شاگردن کان وڌيڪ آهي. استادن، پنهنجي مطالعي ۽ تجربي جي وسيلي، هن ڪائنات بابت، يا ان جي خلقيندڙ جي معرفت بابت ۽ ٻين به ڪيترن ئي ڳالهين ۾، ڪافي ڄاڻ حاصل ڪئي آهي. هنن جا خيال اسان جي خيالن جي ڀيٽ ۾، وڌيڪ اوچا ۽ پختا آهن. رڳو مثالي شاگرد تي نه، پر هر هڪ شاگرد جو اهو فرض ٿئي ٿو ته هو اهڙي ماڻهوءَ جي عزت ۽ ادب ڪري، جيڪو کانئس وڌيڪ علم ڄاڻي ٿو. جيڪو شاگرد علم ۽ ڄاڻ جو ادب نٿو ڪري، اهو هلڪڙو ۽ اڻ ڄاڻ آهي ۽ اڻ ڄاڻ ۽ هلڪڙو رهندو.
+ٻي ڳالهه هيءَ آهي ته استادُ اهو علم يا ڄاڻ، جيڪا وٽس موجود آهي، سا شاگردن کي ڏئي ٿو ۽ اُن جي ڏيڻ ۾ ڪابه گهٽتائي ڪونه ٿو ڪري. هو شاگردن کي علم ڏئي ٿو، جيڪو ٻنهي جهانن لاءِ روشني آهي ۽ جنهن لاءِ رسول مقبول صلعم جن فرمايو آهي ته ”علم حاصل ڪريو، پوءِ کڻي توهان کي چين وڃڻو پوي.“
+انهيءَ ڪري، مثالي شاگرد جو اهو فرض به ٿئي ٿو ته هو استادن جو ادب ڪري ۽ ان ۾ ڪنهن به قسم جي گهٽتائي نه ڪري.
+تنهن کانسواءِ، استاد جو ادب ڪرڻ هن ڳالهه جي ڪري به ضروري آهي ته هو اسان کي هن دنيا ۾ رهڻ ۽ سه��ي نموني زندگي گذارڻ جا آداب ۽ طريقا سيکاري ٿو ۽ آخرت موچاري ڪرڻ لاءِ پڻ ڪي نصيحتون ڏئي ٿو، اسان جي اخلاق کي سڌاري ٿو، اسان ۾ ڪيترائي وڻندڙ گڻ پيدا ڪري ٿو، اسان جي لڪل صلاحيتن ۽ لياقتن کي اڀاري ٿو ۽ چمڪائي ٿو، ۽ اسان مان حيواني صفتون ڪڍي صحيح معنيٰ ۾ اسان کي انسان بنائي ٿو. ڪنهن مثالي شاگرد پنهنجي استاد لاءِ ڪهڙي نه عمدي ڳالهه چئي آهي ته ”والدين مون کي عرش تان لاهي فرش تي آندو ۽ استاد مون کي فرش تان کڻي عرش تي پهچايو.“
+والدين جو:
+استادن جي ادب ڪرڻ سان گڏوگڏ، مثالي شاگرد لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجي والدين جو به ادب ۽ احترام ڪري ۽ انهن جي خدمت چاڪري ڪري. ماءُ ٻار جو پهريون ۽ مشفق استاد آهي. ٻار جو هن دنيا ۾ اچڻ کانپوءِ، ماءُ ئي پهريون رهنما ۽ استاد آهي. هوءَ گهر ۾ کيس ڪيترين ئي شين کان واقف ڪري ٿي ۽ ڪيترائي ضروري عمل سيکاري ٿي ۽ منجهس سٺيون عادتون وجهي ٿي. جيترو پيار ۽ گهڻگهرائي ماءُ جي دل ۾ ٻار لاءِ موجود آهي، تنهنجو ته ڪو مثال ئي ڪونهي.
+ٻار والدين جي اٿاهه پيار جو نتيجو آهي، جيئن ڪنهن وڻ جو مٺو ميوو هجي. ٻار، ڪافي عرصو،ماءُ جي پيٽ ۾ رهي ٿو ۽ اتي ماءُ جي جسم جي رت جي خوراڪ کيس ملي ٿي، جيڪا هن جي ابتدائي واڌ لاءِ نهايت ضروري هوندي آهي.تنهن کانپوءِ ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي جي پيار جو مرڪز رهي ٿو. ويچار ڪري ڏسبو ته والدين رڳو اولاد لاءِ ئي هن دنيا ۾ مرن ٿا جيئن ٿا، اولاد کي خوش ۽ آسودي رکڻ لاءِ هو حيران پريشان آهن ۽ هن جي سهڻي پرورش لاءِ هو ننهن چوٽيءَ جو روز لڳائين ٿا. ويچارو پيءُ، سخت پورهيو ڪري، ذهني توڙي جسماني ڪشالا ڪڍي، پاڻ کي تڪليفن ۾ ڳاهي، وقتي پنهنجي ضرورتن کي مختصر ڪري يا قربان ڪري، رڳو اولاد لاءِ ئي ڪجهه ڪري ٿو. ماءُ وري گهر ۾ ويهي. انهيءَ آمدنيءَ مان ــــ ڪنهن سليقي ۽ ڍنگ سان، پنهنجي اولاد جون ضرورتون پوريون ڪري ٿي ۽ ان جي پرورش ڪري ٿي. والدين کان پنهنجا ڏک درد سڀ وسري وڃن ٿا ۽ رڳو اولاد جي ضرورتن جو ئي خيال رهي ٿو. هو اولاد جي ڏکن سورن کي پنهنجو ڏک سور ڪري ڄاڻن ٿا؛ ۽ انهن جا سک ۽ خوشيون پنهنجا سک ۽ خوشيون ڪري محسوس ڪن ٿا.
+اِنهيءَ ڳالهه ۾ ماءُ ته پيءُ کان به گوءِ کنيو وڃي. ماءُ ٻارن جي گند ڦٿ ميڙي صاف ڪري ٿي. هنن جي کاڌ خوراڪ جو بندوبست ڌيان ۾ رکي ٿي ۽ پنهنجي مٺڙي ننڊ ڦٽائي، آرام ۽ سک ڇڏي، آڌيءَ مانجهيءَ مهل ڪمهل، اولاد جي چاڪري ڪري ٿي ۽ هن کي آسودي ۽ سکي رکڻ لاءِ جتن ڪري ٿي. ائين ڪندي هن کان پنهنجو سک آرام، هار سينگار، کاڌو پيتو صحت صفائي، سڀڪجهه وسري وڃي ٿي.اولاد جي ٿوري پريشاني، کيس ٻيڻو پريشان ڪري ٿي. اهو ئي سبب آهي جو ماءُ جو پورو پورو ادب سيکارڻ لاءِ اسان جي پياري رسول پاڪ فرمايو آهي ته”بهشت ماءُ جي پيرن هيٺان آهي.“
+انهن ڳالهين جي ڪري، والدينَ جو ادب ڪرڻ جو هر هڪ مثالي شاگرد جو فرض آهي. قرآن حڪيم ۾ پڻ والدين جي ادب ڪرڻ لاءِ پڌريون آيتون موجود آهن. رب پاڪ جو حڪم آهي ته والدين سان ڪڏهين به کهرو نه ڳالهايو ۽ انهن کي نه جهڻڪيو.
+وڏڙن جو:
+مثالي شاگرد تي اهو به فرض آهي ته هو پاڻ کان وڏن جي عزت ڪري. وڏڙا اسان کان عمر ۾ ته وڏا آهن، پر هو، هن دنيا جو تجربو به گهڻو رکن ٿا. تنهن کانسواءِ هو اسان جي والدين جي عمر جيترا آهن ۽ انهيءَ نسبت هئڻ ڪري ادب ۽ عزت جي لائق آهن. وڏڙن جو ادب ڪندي، اسين پنهنجي والدين کي عزت ڏيون ٿا.
+ٻي ڳالهه ته وڏڙا ٻارن کي هميشہ پيار جي نگاهن سان ڏسندا آهن. هو ٻارن کي ڏسي خوش ٿيندا آهن ۽ دل جي گهَراين سان انهن کي دعائون ڏ��ندا آهن ۽ کين خوشحال ڏسڻ جون اميدون رکندا آهن. اهڙا ماڻهو، جيڪي اسان جي خوشيءَ ۽ خوشحالي چاهيندڙ آهن، سي بيشڪ عزت ۽ ادب جي لائق آهن.
+هت اسان ڄاڻايو آهي ته مثالي شاگرد اهو آهي: جيڪو پنهنجي استادن، والدين يا ٻين جي عزت ڪري ۽ انهن جو ادب ڪري ۽ انهن جا حڪم يا هدايتون، دل سان مڃي ۽ انهن تي عمل ڪري ۽ انهن جون دعائون کٽي.
+
+
+گڻ پرائڻ
+وقت جي پابندي:
+وقت هڪ قيمتي شيءَ آهي. چوندا آهن ته ” وقت دولت آهي.“ سچي ڳالهه اها آهي ته وقت، دولت کان وڌيڪ آهي. ڇو ته وقت املهه ۽ اڻلڀ آهي. هڪ ڀيرو هٿان وڃي ٿو ته ٻيهر هرگز نٿو ملي. دولت هلي وڃي ٿي، چورائجي يا خرچ ٿي وڃي ٿي، ته اها ٻيهر به حاصل ڪري سگهجي ٿي. جيڪڏهن ماڻهو، ڪن سببن جي ڪري، صحت وڃائي ويهي ٿو ته اها به، خرچ ڪرڻ سان، يا صحت جي ڪن اصولن تي هلڻ ۽ ڪن شين کان پرهيز ڪرڻ سان، وري حاصل ڪري سگهجي ٿي، جيڪڏهين ڪن سببن جي ڪري، انسان پنهنجي عزت ڪٿي وڃائي ويهي ٿو، ته اها عزت وري ٻيهر هٿ ڪري ۽ ماڻي سگهي ٿو. پر دنيا ۾ وقت ئي هڪ اهڙي وٿ آهي، جنهن جو وري ملڻ ناممڪن آهي. وقت جي ڪا گهڙي، ڪا مهل يا ڪو موقعو، هيڪر نڪري ويو، ته ان لاءِ سڄي عمر پڇتائڻو پوي ٿو. ڪنهن سياڻي عجب کائيندي، سوال ڪيو آهي ته ”ويل وقت ۽ ڇُٽل تير به ڪڏهن موٽيا آهن؟“
+تنهنڪري، وقت جي پابندي، زندگيءَ جي هر قدم تي، تمام ضروري آهي. وقت جي قدر سڃاڻڻ ۽ وقت جي پابندي ڪرڻ جو طريقو اهو آهي ته هر هڪ ڪم لاءِ وقت مقرر ڪري ڇڏجي ۽ سڀڪو ڪم انهيءَ مقرر ڪيل وقت يا مهل تي ڪري وٺجي ۽ اهو موقعو يا مهل، ڪنهن به قيمت تي، سستيءُ يا ڪهليءَ ڪري، هٿان نه ڇڏجي. وقت جي پابنديءَ جي عادت شاگرديءَ واري دور ۾ ئي پيدا ٿيڻ گهرجي. چوندا آهن ته
+”پڪي گهڙي، ڪنان پئجي ڪونه سگهندا آهن.“
+جيڪڏهين هن ۾، وقت جي پابنديءَ جي عادت پيدا ٿي نه سگهي ۽ جيڪڏهين شاگرديءَ وارو عرصو محنت ڪرڻ ۽ پڙهڻ تي ڌيان ڏيڻ کان سواءِ ئي گذري ويو، ته سڄي عمر هٿ هڻڻا پوندا، ۽ وري پڙهڻ ۽ سکڻ جو اهڙو وجهه ۽ خود وقت جي قدر سڃاڻڻ ۽ وقت جي پابندي ڪرڻ جو اهڙو موقعو ڪڏهن ڪونه ملندو. جيڪي عادتون يا گڻ هن دؤر ۾ شاگرد سکي ٿو. سي، ايندڙ وقت ۾، کيس وڏي مدد ڏين ٿا ۽ سندس زندگيءَ جي ڪاميابيءَ جون اُهي ڪنجيون به ٿين ٿا ۽ ضمانت به.
+مثالي شاگرد جو ڪم آهي ته پنهنجو هر ڪم مقرر ڪيل وقت ۽ مهل تي ڪري. کيس گهرجي ته روزمره جي زندگيءَ جو ٽائيم ٽيبل ٺاهي ڇڏي ۽ ان تي سختيءَ سان پابندي ڪري. مٿي هڪڙي ڏاهي جو قول نقل ڪري آيا آهيون ته”راند جي وقت راند روند ڪريو، ڪم جي وقت ڌيان ڪم ۾ ڌريو.“ جيڪڏهن ڪنهن شاگرد ڪم جي وقت راند روند ڪئي ۽ راند جي وقت وري ڪم ڪيو، ته اهو ٻٽو نقصان آهي. يعني اهڙيءَ حالت ۾ هو نه ته ڪم ئي ٺيڪ ڪري سگهندو، ۽ نه وري راندين مان ئي ڪو فائدو وٺي سگهندو.
+هن عمر جي اها گُهر آهي ته هو تعليم پرائي ۽ ان تعليم جي وسيلي پنهنجي حياتي روشن ڪري ۽ زندگي سنواري. هر عرصي ۾ ئي کيس پنهنجي صلاحيتن کي چمڪائڻو آهي ۽ پنهنجي ذهن توڙي جسم جي اوسر جو خيال ڪرڻو آهي. شاگرد کي تعليمي ادارن ۾ موڪليو وڃي ٿو ته اتي پڙهڻ ۽ لکڻ جي وسيلي هن جو ذهن پڪو ٿئي ۽ راندين ۾ بهري وٺڻ سان، هو پنهنجي جسماني قوتن کي ڪم آڻي ته جيئن هن جو بدن تندورست ۽ صحتمند رهي.
+شاگرد کي، پنهنجو سمورو وقت، رڳو انهن مقصدن حاصل ڪرڻ ۾ گذارڻو آهي. پوري وقت تي اسڪول ۾ وڃڻ، اتان پوري وقت تي گهر موٽن، ماني کائڻ، آرام ڪرڻ، وري راندين ۾ دل وندرائڻ، رات جو اسڪول مان مليل ڪمن کي پورو ڪرڻ، اهي سڀ ڳالهيون هن جي ��روگرام ۾ هئڻ گهرجن ۽ انهيءَ پروگرام تي کيس سختيءَ سان عمل ڪرڻ گهرجي.
+اهڙا فضول ڪم، جيڪي سندس ٽائيم ٽيبل ۾ رخنو وجهن، يا سندس وقت ضايع ڪن، تن کان پرهيز ڪرڻ گهرجيس. اجائي کل ڀوڳ ۾ وقت وڃائڻ، رلڻ پنڻ ۽ گهٽيون ڪَڇڻ، واندو ويهي وقت گذارڻ، انهن ڳالهين کان پري ڀڄڻ گهرجيس. واندي ويهڻ جي باري ۾ هڪڙي انگريز ڏاهي چيو آهي ته ”واندي ماڻهوءَ جو دماغ، شيطان جو ڪارخانو آهي.“ يعني، جتي انسان جو دماغ خاص ڪم ۾ رڌل نه آهي، اتي شيطاني خيال پيدا ٿين ٿا، جيڪي سندس اخلاق کي بگاڙين ٿا. انهيءَ هاڃي کان بچڻ لاءِ ته اهو پهاڪو به مشهور آهي ته ”بيڪار کان بيگار ڀلي.“
+بهرحال، هڪ مثالي شاگرد لاءِ اهو ضروري آهي ته هو پنهنجو وقت پڙهڻ ۽ پرجهڻ ۾ گذاري ۽ راندين جي وقت راند روند ڪري. کيس ڪڏهين به اهو خيال نه ڪرڻ گهرجي ته ”ٺهيو، هيءُ ڪم پوءِ ئي کڻي ڪبو. اڃا ڪافي وقت پيو آهي.“ اهڙا خيال اجايا ۽ نهايت نقصانڪار آهن. خبر نه آهي ته هن کان پوءِ صحت سالم رهي يا نه، يا خبر نه آهي ته ٻيون ڪي خراب حالتون پيدا ٿي پون ۽ اهو ڪم اتي رهجي وڃي. ڪنهن به حالت ۾، اڄ جو ڪم سڀاڻ تي نه ڇڏجي. مليل وقت مان پورو پورو فائدو حاصل ڪجي.
+سچ ڳالهائڻ:
+تنهن کانپوءِ، مثالي شاگرد لاءِ لازمي آهي ته هو هميشہ سچ ڳالهائي، سچ پسند ڪري ۽ سچ جي پٺڀرائي ڪري، سچار سان صحبت ڪري ۽ پنهنجي ساٿين جي اڳيان سچ جو پرچار ڪري؛ هر دم سچ جي اصولن کي همتائي ۽ ڪوڙ کي ڌڪاري.
+سچ هڪ اهڙو گُڻ آهي، جيڪو حياتيءَ جي هر قدم تي گهيريل آهي. زندگيءَ جي هر ڪم ۾ سچ ئي ڪاميابيءَ ۽ سوڀ جي ضمانت آهي، پورو انسان اهو آهي، جو هر قدم تي سچ ڳالهائي ٿو سچ سوچي ٿو، سچ لکي ٿو، ۽ دنيا جي هر ڪاروبار ۾، ڌنڌي ۾، نوڪريءَ ۾.مطلب ته هر ڳالهه ۾ سچ استعمال ڪري ٿو. ڪوڙ ڳالهائيندڙ پاڻ سان به دوکو ڪري ٿو ته ٻين سان به. جيڪو ڪوڙ کي همٿائي ٿو، اهو پاڻ به نقصان ۾ آهي ته ٻئي کي به ان طرف ڌڪي ٿو. جيڪو ڪوڙ جو سهارو وٺي ٿو، اهو ڪڏهين نه ڪڏهين ضرور ٻڏندو.
+چوندا آهن ته ”سچ ته بيٺو نچ.“ سچ ٻوليندڙ شروعات ۾ کڻي ڏکن ڏولائن ۾ ڦاسي، پر نيٺ ڪاميابي سندس قدم چمندي. ۽ خوشي ۽ سک نصيب ٿيندس. ان جي ابتڙ، ٿي سگهي ٿو ته ڪوڙو ماڻهو ٿوري وقت لاءِ ڪاميابي حاصل ڪري وٺي، پر جلد ئي کيس شرمندگيءَ ۽ پشيمانيءَ جو منهن ڏسڻو پوندو ۽ پنهنجي عزت ۽ شان، سک ۽ سلامتي سڀڪجهه وڃائي ويهندو. چوندا آهن ته ”سچ جي ٻيڙي لڏندي آهي، پر ٻڏندي نه آهي“ سو بلڪل درست آهي.
+انهيءَ ۾ ڪوبه شڪ نه آهي ته سچ ۾ مرچ آهن. سچ جا ٻول ڪڏهن اهڙا ته ڪڙا ۽ تيز لڳندا آهن، جو اڳلي کي پسند نه ايندا آهن. انهيءَ ڪري رڳو ٻئي کي خوش ڪرڻ لاءِ ماڻهو سچ کي ڇڏي ڏئي، رڳو ڪوڙ کان ڪم وٺي، سو مناسب نه آهي.
+سڀني مذهبن ۾ ۽ خاص طرح اسان جي اسلام ۾ ڪوڙ کي تمام سخت لفظن ۾ ننديو ويو آهي ۽ سچ جي حمايت ۾ ڪافي تاڪيد فرمايل آهي. اسين ڏسون ٿا ته پيغمبرن ۽ نبين سڳورن کي، جو شروعات ۾ تڪليفون ۽ اهنج ڏنا ويا، کين ۽ قتل ڪرڻ تائين ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ ڪوششون پڻ ڪيون ويون، سو رڳو هن ڪري، جو هو سچ جو پرچار ڪرڻ آيا هئا ۽ ڪندا رهيا. انهن ٿوري وقت جي ڏکن کان پوءِ نيٺ سچ جي سوڀ ٿي ۽ هو پنهنجي پيغام کي انسان ذات تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيا، ۽ اهڙي عزت ۽ احترام حاصل ڪري ورتائون، جو هر هڪ انسان لاءِ اهي مثال بنجي ويا ۽ هر ڪنهن لاءِ سندن عزت ڪرڻ لازم ٿي پيئي.
+مثالي شاگرديءَ واري زماني ۾، شاگرد کي ڪيترائي اهڙا موقعا ملن ٿا، جتي کيس ظاهري طرح ڪوڙ چوڻ ۾ فائدو نظر اچي ٿو. جڏهين شاگرد ��سڪول ۾ دير سان ايندو آهي ته استادن جي سزا ۽ سهمن کان بچڻ لاءِ ڪوڙ جو سهارو وٺندو آهي ۽ ڪو نه ڪو ڪوڙو عذر يا بهانو پيش ڪري، پنهنجي جان ڇڏائي ويندو آهي، جڏهين ڪو شاگرد اسڪول جا ڪم پورا نه ڪري ايندو آهي ته ڪونه ڪو ڪوڙ هڻي ڪڍندو آهي. گهر ۾، والدين سان به وقتي ڪوڙ هڻي ڪڍندو آهي.جيڪڏهن امتحان ۾ گهٽ مارڪن کڻڻ جو سبب مائٽ پڇندس، ته چئي ڏيندو ته استاد تمام گهٽ پڙهايو، ڪتاب موجود ڪونه هئا يا پيپر ڪورس کان ٻاهر هو. وغيره. ڪڏهين ته شاگرد مائٽن کي، ڪوڙا بهانا ڏيئي، وڏيون رقمون ڇڏائي وٺندا آهن ۽ پوءِ اهي رقمون غير ضروري ۽ گهڻو ڪري نقصانڪار ڪمن تي خرچ ڪري ڇڏيندا آهن. مطلب ته شاگردن کي هر قدم تي، سچ ۽ ڪوڙ ڳالهائڻ جا وجهه ملن ٿا. اهڙا شاگرد به آهن، جيڪي سچ چئي ڏيندا آهن، پوءِ کڻي انهيءَ سچ ڳالهائڻ جي عيوض کين استادن جي مٿان يا والدين کان ڪيتري به سزا سهڻي پوي.
+بس، مثالي شاگرد اهو آهي، جيڪو پاڻ ۾، شاگرديءَ واري دور ۾ ئي سچ ڳالهائڻ جي عادت پيدا ڪري ۽ ڪنهن به ٿوري وقت جي نقصان يا سزا جو خيال نه ڪري. هروڀرو ائين به ڪونه آهي ته سچار شاگرد، هر دم والدين يا استادن وٽ سزائون پيو کائيندو. حقيقت ته اها آهي ته جڏهين استادن يا والدين کي پنهنجي ڪنهن ٻار يا شاگرد جي سچار هئڻ جي خبر پئجي ويندي، ته پوءِ اهڙي شاگرد کي، تمام گهڻي عزت ملندي ۽ هر معاملي ۾ سندس ڳالهه کي پورو پورو وزن ڏنو ويندو.
+جڏهين ڪنهن شاگرد ۾ اهو سچ ڳالهائڻ جي عادت پئجي ويئي، ته پوءِ هو ٻين ڪنن ڪمن کان به پرهيز ڪندو، ۽ هر دم پنهنجي چال چلگت کي درست رکڻ جي ڪوشش ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس انهيءَ ڳالهه جو ته يقين هوندو ته پڇا ٿيڻ تي، کيس سچ ڳالهائڻو آهي. اهڙي سچار شاگرد لاءِ زندگي ۾ هر هنڌ ڪاميابيءَ جا دروازا خود بخود کلي پوندا.
+سو، مثالي شاگرد تي فرض آهي ته هر ڪم ۾ هر ڳالهه ۾ هر قدم تي سچ ڳالهائي، سچ جي حمايت ڪري، سچ کي هٿائي ۽ سچ جو پرچار ڪري.
+سادگي ۽ صفائي:
+تنهن کان پوءِ مثالي شاگرد لاءِ سادي سودي رهڻي به ضروري آهي. ڪن ٻارن جا والدين وڏا امير، ۽ واپاري هوندا آهن، تنهنڪري انهن وٽ عمده ڪپڙن لاءِ، سٺن کاڌن لاءِ ۽ ريل ڇيل پيسي خرچڻ لاءِ حد کان وڌيڪ موقعا به هوندا آهن ته وسعت به. پر مثالي شاگرد کي اهڙيءَ حالت ۾ به سادي سودي نموني سان گذارڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته اهو به ممڪن آهي ته هن وقت ته هو مائٽن جي خرچ تي عيش ڪري سگهي ٿو، پر اڳتي هلي اهڙيون حالتون نه رهن. جڏهين پاڻ تي ڀاڙڻو پوندس، تڏهين خبر نه آهي ته حالتون ڇا هجن، وٽس ايتري دولت هجي يا نه هجي. تنهنڪري جيڪڏهين منڍ کان يعني ننڍي هوندي، کان ئي هو سادي حياتي گذارڻ تي هريل هوندو، ته وڏي هوندي، بدليل حالتن هيٺ، وقت بسر ڪرڻ ۾ ڪابه دقت ڪانه ٿيندس، پر جيڪڏهن ننڍي هوندي ٺٺ ٺانگر سان گذاريو هوندائين، ته وڏي هوندي، سادي نموني سان رهندي، گهٽتائي محسوس ڪندو ۽ گهٽتائيءَ جو احساس پيدا ٿيندس ۽ اها ڳالهه سندس ترقيءَ جو راهه ۾ رنڊڪ پيدا ڪندي.
+جيڪو انسان پاڻ سادو آهي، سو ٻين سادن ۽ غريب شاگردن کي به چڱو سمجهندو ۽ انهن سان رلي ملي سگهندو. منجهس ڪنهن لاءِ نفرت يا ڌڪار نه رهندي. ان جي ابتڙ، جنهن جي رهڻي ڪهڻي ڏيک ويک ٺاٺ باٺ واري آهي، سو ٻين سادن شاگردن کي گهٽ نگاهن سان ڏسندو ۽ خود منجهس اجائي سيٽ ۽ وڏائي پيدا ٿي پوندي، جيڪا ڳالهه نهايت خراب آهي. اهڙي قسم جي هٺيلي ماڻهوءَ کي پنهنجا دوست به ڌڪاريندا ۽ ڪونه چڱيءَ نگاهه سان ڪونه ڏسندو.
+سادو کاڌو، سادو ڪپڙو ۽ سادي رهڻي ڪهڻي، اهي گڻ صحت لاءِ پڻ فائدي وارا آهن. اهڙو ماڻهو سٺي صحت ماڻي سگهي ٿو. اوچا کاڌا، عمدا ڪپڙا ۽ گهڻو خرچ صحت تي به اثر ڪن ٿا ته اخلاق تي پڻ. تنهنڪري مثالي شاگرد لاءِ ضروري آهي ته هو پاڻ ۾ سادگيءَ جي عادت پيدا ڪري ۽ اجائي ٺٺ ٺانگر کان پري رهي. اها به حقيقت آهي ته امير شاگردن کي اڇا ڪپڙا پهريندي ۽ گهڻي خرچ ڪندي، ڪيترن غريب شاگردن جي دل ۾ پنهنجي اڻ هوند جو خيال ۽ گهٽتائي جو احساس پيدا ٿئي ٿو. وقتي ته اهي غريب شاگرد به، مائٽن ويچارن ۾ وسعت نه هوندي به اڇن ڪپڙن پائڻ ۽ امير شاگردن سان مقابلي ڪرڻ ۽ برميچڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. نتيجي ۾، هو بريون عادتون پرائين ٿا ۽ پنهنجن غريبن مائٽن لاءِ وبال ٿيو پون. امير ۽ دولتمند مائٽن جو ڪو ٻار جيڪڏهن هو هڪ مثالي شاگرد آهي ته ڪڏهن به ائين غريب مائٽن ۽ انهن جي اولاد لاءِ تڪليف جو سبب بنجڻ پسند نه ڪندو، ڇو ته ٻين لاءِ خراب مثال ٿيڻ ڪا فخر جي ڳالهه يا ڪا چڱي ڳالهه ڪانهي ۽ ان ۾ اڳتي هلي، خود سندس به نقصان آهي.
+جنهن شاگرد ۾ سادگي نه آهي، اهو پنهنجو گهڻو وقت اجائي ٺاهه ٺوهه ۾ گذاري ٿو ۽ پڙهڻ تي تمام ٿورو ڌيان ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح، هو وقت جو به زيان ڪري ٿو، جيڪو هوندو پڙهڻ جي ڪم ۾ صرف ڪري سگهي ها. وڏي ٿيڻ کان پوءِ اهڙو هٿ ڦاڙ ۽ هٺيلو شاگرد سٺو شهري ثابت نٿو ٿئي. هن کي پنهنجي اجاين خرچن جي پورائي خاطر ڪڌا ڪرتوت اختيار ڪرڻا پون ٿا. ملازم هوندو ته رشوت وٺندو ۽ غبن ڪندو؛ واپاري هوندو ته چوربازاري ۽ ذخيره اندوزي ڪندو؛ زميندار هوندو ته هارين جا حق غضب ڪندو ۽ هنر مند هوندو ته پنهنجي ڪم ۾ بي ايمانيءَ کان ڪم وٺندو. اهڙيءَ طرح، اهڙي قسم جو ماڻهو جيڪو ننڍي هوندي سادگيءَ تي هريل نه آهي، سو ڪڏهين نه ڪڏهين، ڏوهن ۾ ڦاسي پوي ٿو، ۽ انهن جا برا نتيجا ڀوڳڻا پونس ٿا، ۽ ڪڏهن ته جيلن جا منهن ڏسڻا پونس ٿا.
+سادگيءَ جو مطلب اهو نه آهي ته انسان گدلائيءَ ۾ گذاري، پهرڻ يا کائڻ پيئڻ ۾ ڪنجوسي ڪري ۽ اهڙيءَ طرح پنهنجي زندگي وبال ڪري ڇڏي. سادگيءَ سان گڏ صفائي به ضروري آهي. ڪپڙا لٽا هر دم صاف سٿرا هئڻ گهرجن، کاڌو صاف ۽ پاڪ هجي، گهر ۾ هر شيءَ صفائيءَ سان رکيل هجي وغيره، صفائي نه رکڻ وارا هميشہ روڳي ۽ بيمار گذارين ٿا ۽ سڀڪو کين ڌڪاري ٿو حقارت سان ڏسي ٿو ۽ پاسي ۾ ويهارڻ به پسند ڪونه ٿو ڪري.
+تنهن لاءِ مثالي شاگرد کي پاڻ ۾ صفائيءَ جون عادتون پيدا ڪرڻ گهرجن، بدن کي صاف رکڻ، وارن کي ڦڻي ڏيڻ، اڇا اجرا ڪپڙا پهرڻ، صاف ٿانون ۾ سادو کاڌو کائڻ گهرجي صفائيءَ جو خيال رکڻ، ۽ پاڙي وارن لاءِ گندگي پيدا نه ڪرڻ اهي سڀ عادتون سٺن شاگردن ۾ ننڍي هوندي کان ئي هئڻ گهرجن.
+حب الوطني:
+وطن جي حب مثالي شاگرد لاءِ هڪ نهايت عمدي ۽ اهم صفت آهي. رسول ڪريم صلعم جن فرمايو آهي ته ”وطن جي حب، ايمان جو جز آهي.“ انهيءَ مان اهو ثابت ٿيو ته جنهن فرد کي پنهنجي وطن لاءِ پيار ۽ محبت نه آهي، تنهن جو ايمان ناقص آهي. وطن جي حب جو مطلب اهو آهي ته انسان کي پنهنجي ملڪ جي سرزمين سان محبت هجي، وطني ماڻهن سان پيار ۽ همدردي هجي ۽ پنهنجي ملڪ ۾ پيدا ٿيندڙ شين سان دلچسپي هجي ۽ کيس پنهنجي ديس جي دشمنن لاءِ ڌڪار هجي. حقيقت ته اها آهي ته اسان جي تعليم جو مقصد ئي اهو آهي ته اسين پنهنجي ملڪ ۽ قوم لاءِ اهڙا فرد پيدا ڪريون، جيڪي اڳتي هلي، ملڪ ۽ قوم جي خدمت ڪن ۽ وطن لاءِ ئي مرن ۽ جيئن. هنن جو هر هڪ ڪم ۽ ڪوشش پنهنجي ديس جي بهبوديءَ ۽ ڀلائيءَ لاءِ هجي.
+انهيءَ سهڻي جذبي جو بنياد، شاگرديءَ واري زماني ۾ ئي چڱي ۽ موثر انداز ۾ پئجي سگهي ٿو. ان وقت ئي مثالي شاگرد کي گهرجي ته اهڙن بهادر شخصن جون سوانح عمريون پڙهي، جن پنهنجي ديس ۽ ديسواسين جي خدمت ڪئي ۽ پنهنجا ذاتي مفاد به قربان ڪري، پنهنجي وطن ۽ قوم لاءِ سوچيائون ۽ عملي طرح ڪجهه ڪري ڏيکاريائون. شاگردن کي، هن دور ۾ ئي پنهنجي تاريخ، پنهنجي ادب، پنهنجي تهذب کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ گهرجي، ۽ پنهنجن وڏن جي اعليٰ ڪارنامن جا آثار ڏسڻ گهرجن ۽ پنهنجي زمين جي قدرتي نظارن ۽ دولت جي ذريعن کي ڏسڻ ۽ معلوم ڪرڻ گهرجي، ۽ پنهنجي ديس جي عام ماڻهن ۽ اُنهن جي ڏک سور ۽ ٻين مسئلن مان واقف ٿيڻ گهرجي. اهي ڳالهيون اهڙيون آهن، جيڪي منجهن پنهنجي وطن ۽ قوم لاءِ محبت پيدا ڪن ٿيون، ۽ ائين هو وڏي هوندي، سٺا محب وطن ۽ عمدا شهري ٿي پوندا.
+ضابطي هيٺ رهڻ:
+تعليمي ادارن مان فائدي حاصل ڪرڻ ۽ اُتان تعليم پرائڻ لاءِ ضروري آهي ته ڪن مقرر ٿيل ضابطن هيٺ رهڻ سکجي ۽ ڪن مقرر ٿيل قاعدن ۽ قانونن جي پيروي ڪجي ۽ انهن جي ڪڏهن به ڀڃڪڙي نه ڪجي.
+دنيا ڏانهن نگاهه ڪري ڏسو ته ڪائنات جي هر هڪ شيءَ - پوءِ اها وڏي هجي يا ننڍي، سج هجي يا تارا، سڀ ڪنهن ضابطي هيٺ هلي رهيا آهن ۽ ڪن مقرر ٿيل پيچرن تي پنهنجي چوگرد، يا ٻين گرهن جي چوڌاري گردش ڪري رهيا آهن. اُنهن جي ضابطي هيٺ هلڻ ۽ گردش ڪرڻ سبب ئي موسمون بدلجن ٿيون، رات ۽ ڏينهن ٿئي ٿو ۽ ائين ٿيڻ ۾ ڪابه رنڊڪ پيدا ٿي نٿي سگهي. جيڪڏهين اهي سڀ شيون ڪنهن ضابطي هيٺ نه هلنديون هجن، ته جيڪو سموري ڪائنات جو ڪاروبار ڊانواڊول ٿي پوي.نه رات ۽ ڏينهن مهل سر ٿين ۽ نه وري موسمون ئي وقت تي ٿين. نه رڳو ايترو، پر جيڪي شيون انسان جي حياتيءَ لاءِ يعني زنده رهڻ لاءِ گهربل آهن، سي به پيدا ٿي ڪونه سگهن ۽ ممڪن هو ته انسان ذات يا ٻين ساهوارن جو وجود ئي نه رهي ها.
+اهو سڀڪجهه ڪنهن ضابطي ۽ قانون سبب ئي آهي، جو ڪائنات جو ڪاروبار اهڙي نموني ۾ هلي رهيو آهي. قدرت جي انهيءَ قانون مان انسان کي سبق وٺڻ گهرجي ۽ پاڻ کي به ضابطي هيٺ رکي ڪم ڪرڻ کپي. ان لاءِ اسان وٽ گهر جا دستور، اسڪول جا قاعدا ۽ سماج جا قانون ۽ پائبنديون آهن، جن تي هلڻ سان ئي اسين هڪٻئي سان ڏي ـــ وٺ ۽ مٺ محبت جو سلسلو قائم رکي سگهون ٿا. اسين ڏسون ٿا ته جيڪي ماڻهو حڪومت جي طرفان ٺهيل قانونن جي ڀڃڪڙي ڪن ٿا ته ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ٿي وڃي ٿو، سماج ۾ هلچل پيدا ٿي پوي ٿي ۽ قوم تباهيءَ ڏانهن ڌڪجي وڃي ٿي. جيڪي ماڻهو سماج جي ٺهيل اصولن تي نٿا عمل ڪن، تن کي سماج ذليل ۽ خوار سمجهي ٿو ۽ اُهي سماج جا باغي آهن ۽ فسادي ليکجن ٿا.
+انهيءَ مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته هر هڪ شيءَ لاءِ ڪن ضابطن هيٺ هلڻ لازمي آهي. ۽ اها ضابطي ۾ هلڻ جي عادت ننڍي هوندي ٻارن کي گهر ۾ ۽ شاگردن کي اسڪول ۾ پرائڻي آهي. انهيءَ ڪري ، شاگرد لاءِ پڻ ڏسبو ته اسڪول يا ڪاليج ۾، ڪي ضابطا ۽ قانون مقرر ٿيل آهن. پوري وقت تي اسڪول ۾ اچڻ ، اسيمبليءَ ۾ حاضر رهڻ، هرهڪ پيرڊ موجب ڪم ڪرڻ ۽ سبق پڙهڻ، وقفي ۾ پاڻي وغيره پيئڻ ۽ ٻيون ضرورتون پوريون ڪرڻ، پوري وقت تي گهر موٽڻ، اتي اسڪول جا ڪم ڪرڻ، وري شام جو راندين ۾ حصو وٺڻ وغيره، اهي سڀ ضابطا يا قانون آهن، جن جي پيروي ڪرڻ هڪ مثالي شاگرد تي فرض آهي. تنهن کانسواءِ اسڪول ۾ استادن جو احترام ڪرڻ، شاگرد ساٿين سان سهڻي نموني ورتاءُ ڪرڻ، هڪٻئي کي اسڪولي ڪمن ۾ مدد ڪرڻ، امتحان لاءِ تياري ڪرڻ ۽ اتي نقل ڪرڻ کان پرهيز ڪرڻ، هڙتالن ڪرڻ ۽ اداري جي ملڪيت کي ڇيهي رسائڻ کان پري ڀڄڻ، ڪلاسن مان نڪري ٻاهر نه گهمڻ ۽ اسڪول جو انتظام خراب نه ڪرڻ، اهي سڀ ضابطي ۽ انتظام جا مسئلا آهن.
+گهر ۾ به ڪي ضابطا ۽ اصول قائم هوندا آهن، جن تي هلڻ هڪ شاگرد لاءِ نهايت ضروري آهي. صبح جو سوير ننڊ مان اٿڻ، وقت تي صفائي ڪرڻ ۽ ماني کائڻ، اسڪول لاءِ تياري ڪرڻ، موٽي اسڪول جو ڪم ياد ڪرڻ، وقت تي راندين لاءِ وڃڻ ۽ وري بنان ڪنهن رلڻ پنڻ جي سڌو گهر موٽي اچڻ، اهي گهر ۾ قائم ڪيل ضابطا ۽ قاعدا آهن، جن تي عمل ڪرڻ هڪ سٺي شاگرد تي فرض آهي. اهڙن ضابطن تي هلڻ سان هو پنهنجي صحت به سالم رکي سگهندو، پڙهائيءَ ڏانهن به پورو ڌيان ڌيئي سگهندو ۽ پنهنجي والدين کي به راضي ڪري سگهندو.
+شاگرديءَ واري زماني جون اهي عادتون جڏهين پختيون ٿي ويون، ته وڏي هوندي هو هن دنيا ۾ ڪامياب ٿي سگهندو. اڳتي هلي، هر هڪ ڪم جي ميدان ۾، جتي به کيس ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو، وقت جو پابند ۽ قانونن جو پيروي ڪندڙ فرد ٿي پوندو، اهي ئي ڪامياب زندگيءَ جا ضامن اصول آهن.
+هٿ جو پورهيو:
+ٻين گڻن سان گڏ، مثالي شاگرد ۾ هي گڻ به هئڻ گهرجي ته هٿ جي پورهئي ڪرڻ يا گهر ۾ ڪنهن ڪم ڪار ڪرڻ کان عار محسوس نه ڪري. جڏهين هو اسڪول مان موٽي گهر پهچي، ته هٿ هٿ تي رکي ويهي نه رهي، يا جيڪڏهين گهر ۾ والدين ڪو هلڪو سلڪو ڪم چونس ته انڪار نه ڪري يا انهيءَ ڪم ڪرڻ ۾ شرم محسوس نه ڪري، گهر ۾ ڪيترائي ڪم اهڙا به آهن، جيڪي ٻارن کي يا ننڍن کي ئي ڪرڻا آهن ۽ انهن جي ئي ڪرڻ جهڙا آهن. گهرو ڪمن ۾ عار محسوس ڪرڻ هڪ بُري ڳالهه آهي، جيڪا هڪ سٺي شاگرد ۾ ته مور نه هئڻ گهرجي، جيڪڏهين شاگردن ۾ اها بري عادت پيدا ٿي پئي، ته وڏي هوندي هو هلڪي سلڪي نوڪري ڪرڻ يا ڪو ڌنڌو هلائڻ پنهنجي شان کان گهٽ سمجهندا ۽ جيڪڏهين ڪو پورهيو ڪرڻو پين ته ان کان بلڪل پري ڀڄندا، ۽ نتيجو اهو نڪرندو، جو زماني جا ڌڪ ۽ عقوبتون سهڻيون پوندين.
+مثالي شاگرد کي، تنهنڪري، پاڻ ۾ هٿ سان پورهيي يا ڪم ڪرڻ جي عادت پيدا ڪرڻ گهرجي. اڄڪلهه، تعليمي ادارن ۾ اهڙي قسم جو ڪم ڪرايو پيو وڃي، يعني ڪاٺ جو ڪم، بجليءَ جو ڪم، زرعي ڪم، وغيره سيکاريا پيا وڃن، جيئن اڳتي هلي، شاگرد پورهيي کان شرم محسوس نه ڪن ۽ پنهنجو مستقبل به سنواري سگهن.
+حقيقت اها آهي ته جنهن مقصد سان قدرت انسان کي هٿ ڏنا آهن، تنهن مقصد لاءِ اهي ڪتب آڻجن. هٿن جو صحيح استعمال اهو آهي ته انهن سان ڪجهه ڪجي. انهن هٿن کي پنهنجي خوشحاليءَ لاءِ ڪم آڻجي ته ٻين جي ڀلائيءَ لاءِ پڻ. دنيا ۾ اهو ڪهڙو ساهوارو آهي، جيڪو پنهنجي جياپي ۽ کاڌ خوراڪ لاءِ پاڻ نٿو پتوڙي. ويچاري ماکيءَ جي مک به پنهنجي پورهيي ۾ رڌل رهي ٿي. پکيءَ جي بناوت ته آهي ئي اهڙي قسم جي، جو اُن لاءِ اڏامڻ، چڳڻ، پَر هلائڻ وغيره ضروري آهن. جڏهين پکي اهي سڀ ڪم ڪري ٿو. تڏهين ئي خوش ۽ سکي رهي ٿو، انسان جي به ساڳي حالت آهي. جڏهين هو اٿندو، ويهندو، گهمندو، ڦرندو،هٿ پير هلائيندو ۽ جسماني ڪم ڪندو، تڏهين ئي خوش گذاري سگهندو ۽ پنهنجي صحت بحال رکي سگهندو ۽ وڏي ڳالهه ته جڏهن ڪم ڪندو تڏهن ئي انسان سڏائڻ جو حقدار به رهندو.
+رسول پاڪ صلعم جن”الڪاسب حبيب الله“ يعني پورهيت خدا جو دوست آهي، فرمائي ماڻهن کي سيکاريو ته پورهيت جو مان ڪجي. شاهه ڀٽائيءَ ”تتيءَ ٿڌيءَ ڪاهه، ڪانهي ويل وهڻ جي“ فرمائي ماڻهوءَ کي محنت ڪرڻ جي هدايت ڪئي آهي. دنيا جو ڪوبه ڪم پورهيي کانسواءِ ٿي نٿو سگهي. پورهيي سان ويران ملڪ به آباد ۽ سرسبز ٿيو پوي، مٽيءَ مان سون لڀيو پوي ۽ ڌوڙ مان ڌن مليو وڃي. پورهيت اسان جي قوم جو مکيه فرد آهي. اسان جي ملڪ جي خوشحالي، اسان جي محنت ڪرڻ تي ئي مدار رکي ٿي. پورهيو ڪرڻ ۽ پنهنجي ملڪ جي پيداوار وڌائڻ هر هڪ شهري جو اولين فرض آهي.
+مثالي شاگرد جي اڳيان تعليم پرائڻ جو مقصد اهو نه هئڻ گهرجي ته وڏيون ڊگريون حاصل ڪري، نوڪريون ڪجن، ۽ پوءِ هڪ جاءِ تي ويهي، ڪم ۽ محنت کان گسائي، رڳو ڪاغذن تي صحيحون وجهجن، ۽ رڳو پاڻي پيئڻ جو ڪم به پٽيوالن کان وٺجي.
+تعليم حاصل ڪرڻ جو مقصد آهي پنهنجي زندگي سنوارڻ ۽ قوم جي خدمت ڪرڻ. اها خدمت اسين رڳو نوڪرين ڪرڻ، ۽ آفيسن ۾ ويهي، عينڪون پائي. گهنٽيءَ تي پٽيوالن کي سڏڻ سان ڪونه ٿا ڪري سگهون، پر محنت ۽ پورهيي ڪرڻ سان به ڪري سگهون ٿا. هڪ انجنيئر به پورهيت آهي، جيڪو پنهنجي هٿن سان پورهيو ڪري ٿو. هڪ ڊاڪٽر به پورهيت آهي، جيڪو مريضن جي خدمت ڪرڻ لاءِ ڪافي جفاڪشي ڪري ٿو، هڪ هاري به پورهيت آهي، جيڪو ملڪ جي پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. هڪ مزور به پورهيت آهي، جيڪو ڪارخاني ۾ ڪم ڪري، ڪي شيون اپائي ٿو.
+تنهنڪري مثالي شاگرد تي به فرض آهي ته هو هٿ جي پورهيي ڪرڻ جون عادتون پاڻ ۾ پيدا ڪري. وڏي هوندي، جيڪڏهين کيس پورهيي ڪرڻ جو موقعو نه به مليو تڏهين به هو پورهيتن جو قدر ڪري سگهندو ۽ انهن سان رلڻ ملڻ ۾ شرم يا گهٽتائي محسوس ڪونه ڪندو، بلڪ فخر محسوس ڪندو
+
+
+پاسو ڪرڻ
+نقل ڪرڻ کان:
+اڄ ڪلهه، ڏٺو وڃي ٿو ته شاگردن ۾ نقل ڪرڻ جي عادت گهڻي آهي. هروڀرو ائين ڪونه آهي ته سڀ شاگرد ڪاپي ڪن ٿا ۽ ڪاپي ڪري پاس ٿين ٿا. پر جيڪي ڪن ٿا، تن ۾ ڪي ته وڏيءَ هوشياريءَ سان نقل ڪن ٿا ۽ ائين ڪرڻ تي فخر محسوس ڪن ٿا ۽ ڏاڍي فخر سان ٻڌائيندا ڦرندا آهن ته اسان فلاڻو يا فلاڻو سوال نقل ڪري ورتو! ۽ اها عادت ڪيڏي نه شرمناڪ آهي، جو هڪ ته بريءَ حرڪت کي ڪو چڱو سمجهي، ۽ ٻيو ته ان کي ڌڪارڻ ۽ نندڻ جي بچاءِ اُن تي فخر ڪري! اهڙا شاگرد سمجهندا آهن ته نقل ڪرڻ هڪ فن آهي، جيڪو تمام ٿورن کي ايندو آهي. جيڪي بُري ڪم کي بُرو نه سمجهن ۽ اُن تي ائين ناز ڪن، تن جي اندر جو قاضي جنهن کي ضمير يا وويڪ چئجي ٿو ۽ جيڪو بُري کي ضرور برو سمجهندو آهي، سو سچ پچ ته مري ويل هوندو آهي، ۽ انهيءَ ڪري اُهي بري ۽ ڀلي ۾ فرق ڪري نه سگهندا آهن.
+نقل ڪرڻ ڪيتري قدر نقصانڪار عادت آهي، تنهن مان هر هڪ پڙهيل ۽ سياڻو ماڻهو ڀليءَ ڀٿ واقف آهي. ايمرسن نالي هڪ ڏاهي انگريز لکيو آهي ته ”نقل ڪرڻ خودڪشيءَ جي برابر آهي.“ ڳالهه ڪهڙي نه صاف ۽ سچي آهي! جڏهين شاگرد ۾ نقل ڪرڻ جي عادت پيدا ٿئي ٿي، تڏهين هن جون پنهنجيون صلاحيتون، ذهني قوتون ۽ قدرت طرفان ڏنل شڪتيون فوت ٿي وڃن ٿيون، بلڪ هيئن چئجي ته قتل ٿي وڃن ٿيون. ٻين لفظن ۾ هيئن چئجي ته نقل ڪرڻ وارو شاگرد، پنهنجي سڀني صلاحيتن ۽ قوتن جو پاڻ قتل ڪري ٿو، جنهن کي ئي ايمرسن چوي ٿو ”آپ گهات يا خودڪشي.“
+جيڪو شاگرد نقل ڪرڻ تي هري ٿو، سو نڪا محنت ڪري ٿو ۽ نه وري پنهنجي صلاحيتن کي ڪم آڻڻ ئي سکي ٿو. اهڙو شاگرد، هميشہ انهيءَ تاڙ ۾ رهي ٿو ته ڪٿي امتحان ۾ ڪاپي ڪرڻ جا موقعا ملي وڃن، يعني ڪو اهڙو بي ضمير نگران اچي وڃي، جيڪو ڪاپي ڪرڻ کان منع نه ڪري، پر رهندو اهڙي اجازت ڏيئي ڇڏي؛ يا ڪو اهڙو شاگرد ڀر ۾ ويهي، جيڪو پنهنجي ڪاپي ٺاهي رکي، يا ڪو ٻيو طريقو استعمال ڪجي، جنهن ۾ ڪپڙن تي سوالن جا جواب لکڻ، ڪتاب لڪائي کڻي وڃڻ، يا پنن تي ڪجهه لکي کڻي وڃڻ ۽ اهڙيون ٻيون اٽڪلون شامل آهن. مطلب ته هو انهيءَ تاڙ ۾ هوندو آهي ته نقل ڪرڻ جا ڪي موقعا ملنس ته امتحان پاس ڪري وٺي.
+هيءَ ڳالهه سوچڻ جهڙي آهي ته جيڪي شاگرد، سڄو سال نقل ڪرڻ جي اميد تي ۽ استادن جي ناجائز مهربانين ۽ رعايتن تي ڀاڙيندا ۽ محنت نه ڪندا ۽ علم جي چوري ڪندا، سي اڳتي هلي، قوم ۽ ملڪ جي ڪهڙي خدمت ڪندا. اهڙن شاگردن مان ڪنهن به چڱائيءَ جي اميد رکڻ، ٻٻرن کان ٻير گهرڻ جي برابر آهي، جتان صرف ڪنڊا ئي ملندا. اهڙا شاگرد اڳتي هلي، چور، رشوتي، بي ايمان، چور بازاريءَ ۽ ذخيره اندوزي جا مددگار ۽ ٺڳ نه ٿيندا ته ٻيو ڇا ٿيندا. اهڙا شاگرد اڳتي هلي، قوم ۽ ملڪ جي اهڙي خدمت ڪندا، جيڪا تباه ڪاريءَ ۽ برباديءَ کان ڪنهن به حالت ۾ ٻيءَ طرح جي نه هوندي.
+سو مثالي شاگرد اهو آهي، جيڪو نقل ڪرڻ جي عادت کي انتهائي برو ڄاڻي ۽ ان کان پاڻ ته پري ڀڄي، پر پنهنجي ساٿين ۽ دوستن کي به اهڙي قسم جي هدايت ڪري، مثالي شاگرد تي اهو فرض آهي ته هو محنت ڪري، پنهنجي صلاحيتن تي اڀاري، هردم پنهنجي محنت ۽ قابليت تي ڀاڙي ۽ ڀروسو رکي. جيڪڏهن سمجهي ته اهڙيءَ حالت ۾، امتحان ۾ چڱيءَ نموني سان ڪامياب ٿي ڪونه سگهندس، ته انهيءَ ڳالهه جي به پرواهه نه ڪري. جڏهين اهو ٿورو فائدو ڇڏيندو، ته کيس هڪ وڏو فائدو حاصل ٿيندو، ۽ پاڻ کي هڪ اهڙيءَ بريءَ عادت کان پري رکي سگهندو، جيڪا اڏوهيءَ وانگر، سندس صلاحيتن کي کائيندي رهي ها ۽ انهن کي چٽ ڪري ڇڏي ها.
+هڙتالن کان:
+هي اهڙو دور هلي رهيو آهي، جو ڪارخانن وانگر تعليمي ادارن ۾ به هڙتالون ٿين ٿيون. هڙتالن ۾ شاگرد ڪلاسن جو بائيڪاٽ ڪن ٿا ۽ بعضي ته ٽولن جا ٽولا ڪري، رستن تي نڪري سرڪاري ۽ خانگي ملڪيتن کي نقصان رسائيندا آهن.
+هڙتالن جو سبب وري ڇا هوندو آهي، بس رواجي ڳالهيون ته سائنس جو سامان ڪونه آهي، فلاڻو استاد بدلي ڪيو وڃي يا فلاڻو استاد بدلي نه ڪيو وڃي، فيون معاف ڪيون وڃن، امتحانن جي تاريخن ۾ ڦير ڦار ڪريو يا امتحانن ۾ هروڀرو به پاس ڪيو.... وغيره وغيره. حقيقت ته اها هوندي آهي، ته انهن هڙتالن ۾ عام شاگردن جي دلچسپي ڪانه هوندي آهي پر ڪي خود غرض ماڻهو پنهنجي ليڊري چمڪائڻ لاءِ، شاگردن جي جذبات کي ڀڙڪائي. زور زور سان نعرا هڻي کين پنهنجي مقصد لاءِ ڪم آڻيندا آهن ۽ کين هروڀرو به ڪانه ڪا ڳالهه دنگي فساد لاءِ اڳيان ڪري ڏيندا آهن. شاگرد ويچارا ڪچيءَ سمجهه وارا هنن جي چالبازيءَ ۾ اچي وٺي هڙتالون شروع ڪندا ۽ پنهنجو وقت پيا وڃائيندا. پڙهڻ به ويندن ته پنهنجي وڏن جو عزت ۽ مان به ويندن. ڪن حالتن ۾ ته پاڻ به جيلن جا منهن ڏسندا ته پنهنجي وڏن جي به سار لهندا. پوءِ، اهي هڙتالن ڪرائڻ وارا پري کان پيا هنبوڇيون هڻندا ۽ پنهنجا مقصد پورا ٿيندي ڏسي، ۽ شاگردن جو مستقبل تباهه ٿيندي ڏسي، پيا ٻهڪندا.
+ڏسو ته شاگردن جي هڙتالن ڪرڻ ۾ ڪيترائي نقصان آهن. هڪ ته سندن وقت خراب ٿئي ٿو ۽ هو پڙهڻ تي ڌيان ڏيڻ بدران هڙتالن جي رٿن ۽ پروگرامن ۾ رڌل رهن ٿا. ٻيو ته هو پنهنجي والدين جو مالي نقصان ته ڪن ٿا، پر انهن جي عزت به خطري ۾ وجهي ٿا ڇڏين. اهو هڪ وڏو قومي ڇيهو آهي، جو شاگرد پنهنجو پڙهائيءَ وارو قيمتي وقت وڃائين ٿا. اڳتي هلي اهڙا شاگرد، سٺا شهري ته ٿي ڪونه ٿا سگهن، پر رهندو قوم ۽ ملڪ لاءِ مسئلو ٿي پون ٿا. اهي جيڪڏهين ڊاڪٽر به ٿي وڃن ٿا ته مريضن جي لاءِ جان جو خطرو؛ جيڪڏهين انجنيئر به ٿي وڃن ٿا ته ڪارخانن ۽ وڏن ادارن لاءِ ڇيهو؛ ۽ جيڪڏهين استاد به ٿي وڃن ٿا ته شاگردن جي حياتين جو پڌرو نقصان.
+تنهنڪري، شاگرد جو ڪم آهي ته پنهنجو قيمتي وقت پڙهڻ ۾ خرچ ڪري، هڙتالن کان بنهه پاسو ڪري ۽ جيڪي کيس هڙتالن ڪرڻ لاءِ اڀارين، تن کي پنهنجو جاني دشمن ڄاڻي اهڙن خود غرض ماڻهن کان پري ڀڄجي، ڇاڪاڻ ته اهي سندس آئيندي جا ويري آهن. هن وقت، سندس سمجهه ڪچي ۽ تجربو اڻپورو آهي. هن وقت کيس رڳو حالتن کي جاچڻو آهي ۽ انهن ۾ حصي وٺڻ جو وقت يا عملي قدم کڻڻ جو وقت هُن لاءِ اڃا پري پيو آهي.
+بريءَ صحبت کان:
+چوندا آهن ته ”جهڙي صحبت، تهڙو اثر“. هڪ شاگرد، جن دوستن ۽ ساٿين جي صحبت ۾ رهندو، اٿندو ويهندو، انهن جو رنگ مٿس ضرور چڙهندو. جيڪڏهين ڪي شاگرد پڙهڻ ۾ چڱا هوندا، والدين ۽ استادن جو ادب ۽ عزت ڪندڙ هوندا پنهنجو وقت اجاين لٻاڙن ۽ فضول خرچين ۾ وڃائيندا نه هوندا، ته اهڙن شاگردن جي صحبت ۽ سنگت ۾ هڪ جڏو شاگرد به اچي ويندو، ته اهو يقيناً سڌري ويندو ۽ انهن شاگردن جهڙو ئي ٿي ويندو. ان جي ابتڙ، جيڪڏهن هڪ چڱو شاگرد ڪن برن ۽ سست شاگردن جي سنگت ۾ رهندو، ڪجهه وقت انهن سان اٿيندو ويهندو ته هو به انهن جهڙو ئي ٿي پوندو ۽ محنت ۽ مطالعي ڪرڻ بدران، انهن سان وتندو رلندو پنندو ۽ وقت پيو ضايع ڪندو.
+چوندا آهن ته”ڪارو ٻجهي ڪٻري سان، رنگ نه مٽائي ته به عادت ضرور مٽائي“. سنگت جو ايترو ته اثر ٿئي ٿو، جو هن کي رنگ مٽائڻو پوندو، هونءَ به، اسين ڏسون ٿا ته جيڪي جانور برف وارن هنڌن ۾ رهن ٿا. سي برف جهڙائي سفيد هوندا آهن. جيڪي جانور پٽن ۽ بيابانن جا رهاڪو آهن، تن جو رنگ وري اتي جي ماحول سان ملندڙ جلندڙ ٿئي ٿو. اهو ئي سبب آهي، جو هر زمين ۽ هر ملڪ جا ماڻهو رنگ روپ قدبت يا وهٽ سهٽ ۾ الڳ الڳ ٿين ٿا. ڪي ڳاڙها ٿين ٿا، ته ڪي ڪارا؛ ڪي اڇا ٿين ٿا ته ڪي پيلا. نه رڳو ايترو، پر انهن جون عادتون اٿڻ ويهڻ جا آداب ۽ ريتيون رسمون به نراليون ٿين ٿيون.
+انهيءَ مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته جهڙي صحبت ۽ آسپاس هوندي اهڙو ئي اثر ۽ اختيار ڪري وٺبو. تنهنڪري، هڪ مثالي شاگرد لاءِ ضروري آهي ته هو برن جي صحبت ۽ سنگت کان پاسو ڪري ۽ چڱن جي سنگت ۾ گذاري. اهڙن شاگردن سان اٿي ويهي، جن جا گڻ وڻندڙ هجن، جن جو اخلاق سٺو هجي، پڙهڻ ۾ محنت ڪندڙ هجن ۽ اسڪولي ڪمن ۾ دلچسپي وٺندڙ هجن. اهڙا شاگرد ئي اڳتي هلي سٺا شهري ٿي سگهندا، جن جي سنگت ۽ صحبت، ننڍي هوندي سٺن ڇوڪرن سان هوندي،
+ڪنهن کي ايذائڻ کان:
+مثالي شاگرد لاءِ اهو به ضروري آهي ته ڪنهن کي به ايذاءَ رسائڻ ۽ تڪليف پهچائڻ کان پاسو ڪري. ڪنهن جي دل آزارڻ وڏو گناهه آهي. ۽ ڪنهن جي دل وٺڻ، اڪبري حج جي برابر آهي. گهر ۾ والدين يا ٻين ڀاتين جي اڳيان اهڙيءَ طرح سان اٿجي ويهجي، جو انهن جي دلين ۾ رنج پيدا نه ٿئي. انهن جي دل وٺڻ لاءِ، انهن جي خدمت ڪرڻ، انهن جو چيو مڃڻ،گهرو ڪمن ۾ انهن جي مدد ڪرڻ، خاص ڳالهيون آهن. انهن ڳالهين جي ڪري، هو خوش ٿيندا ۽ دعائون ڏيندا رهندا. ٻئي طرف، انهن جو چيو نه مڃڻ، انهن جي اڳيان بڪواس ڪرڻ يا انهن کي آڏا ابتا جواب ڏيڻ، ٻارن سان وڙهڻ يا انهن کي هُڏيون ڏيڻ، اهي دل آزاريندڙ عمل آهن ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.
+اسڪول ۾ پنهنجي ساٿين سان هٺ ۽ وڏائيءَ سان گفتگو ڪرڻ، انهن کي اڌورا جواب ڏيڻ، منهن گهنجائي ڳالهائڻ، استادن جو چيو نه مڃڻ ۽ انهن جي اڳيان اهڙيون حرڪتون ڪرڻ، جن مان بي ادبيءَ جون نشانيون ظاهر ٿيندڙ هجن، اهي دل آزاريندڙ ڪم آهن ۽ انهن کان پري رهڻ گهرجي. مثالي شاگرد ته اهو آهي، جيڪو ننڍن سان پيار ۽ پاٻوهه سان گفتگو ڪري پنهنجي ساٿين سان کلي ڳالهائي ۽ وڏن سان ادب ۽ فضيلت سان پيش اچي.
+بهتر ته اهو آهي ته انسان کي ته ٺهيو پر ٻين ساهوارن، جانورن، پکين ۽ جيتن جڻين کي به ڏکوئڻ نه گهرجي، ڇاڪاڻ ته اهي به خدا جي مخلوق آهن ۽ انهن کي به ساهه آهي ۽ انهن کي ايذاءُ رسي ٿو. جڏهين انهن بي پهچ ۽ ضعيف جيون تي رحم ڪرڻ جي عادت پرائبي، تڏهين ئي، اڳتي هلي، اسان ۾ انسان ذات لاءِ همدردي ۽ پيار پيدا ٿيندو ۽ انهن جذبن سان اسين انسان ذات جي خدمت ڪري سگهنداسون ۽ انهن جا ڏک سور محسوس ڪري سگهنداسون.
+جيڪڏهين اسان اها عادت، يعني ڪنهن کي نه ايذائڻ واري عادت، پاڻ ۾ پيدا ڪري سگهياسون، ته پوءِ اسان جي زندگي سٺي ۽ سڦلي ٿي پوندي ۽ وڏي هوندي اسين پنهنجي لاءِ، قوم لاءِ ۽ پنهنجي پياري ديس لاءِ گهڻو ڪجهه ڪري سگهنداسون.
+
+
+مقصد رکڻ
+اعلى تعليم:
+اڪثر ڪري ڏٺو ويو آهي ته اعليٰ تعليم تائين، تمام ٿورا شاگرد پهچي سگهن ٿا ۽ اهي به تمام وڏين مشڪلاتن ۽ تڪليفن سان. جيڪي شاگرد، پهرين ڪلاس ۾ داخل ٿين ٿا، سي سڀ پنجين ڪلاس تائين پهچي ڪونه ٿا سگهن. بلڪ اڌ ۾ رهجي ٿا وڃن. وري جيترا شاگرد ڇهين جماعت ۾ داخل ٿين ٿا، تن جي به اڌ جيترا مس مئٽرڪ ۾ پاس ٿي نڪرن ٿا. تنهن کان پوءِ، ڪاليج يا يونيورسٽيءَ تائين پهچندي پهچندي، شاگردن جو تعداد، نهايت ٿورو وڃي ٿو رهي.
+انهيءَ جا ڪيترائي سبب آهن. هڪ وڏو سبب اهو آهي جو اسان جا مائٽ جن جون مالي حالتون تمام ضعيف آهن، سي ٻارن جي پڙهائيءَ جو خرچ سهي نه ٿا سگهن، جنهنڪري شاگرد کي جلد ئي پنهنجي تعليم ختم ڪرڻي پوي ٿي. ٻيو ته، جن مائٽن جي مالي حالت چڱي به آهي، انهن مان ڪن ۾ تعليم تي پورو ڌيان ڪونه ٿا ڏين. جنهنڪري ٻار، پنهنجي روءِ سوءِ هلي هلي، بيهي رهن ٿا. ڪي مائٽ وري چاهيندا آهن ته اسان جو اولاد، جلد ئي تعليم ڇڏي، ڪنهن ڌنڌي، نوڪريءَ يا پورهيي سان لڳي وڃي ۽ پنهنجي لاءِ يا اسان جي لاءِ ڪجهه ڪمائي. ڪن مائٽن کي ته پنهنجي اولاد لاءِ تعليم ۾ ڪو خاص فائدو نظر ڪونه ايندو آهي، جنهنڪري سندن دل کٽي ٿي پوندي آهي ۽ ٻارن کي وڌيڪ پڙهائڻ پسند نه ڪندا آهن ۽ سندن تعليم کي روڪي وٺندا آهن. ڪي اهڙا مائٽ به آهن، جيڪي سرنديءَ وارا به آهن ۽ کين تعليم لاءِ چاهه به هوندو آهي، پر ڪن سببن جي ڪري، سندن اولاد اڳتي تعليم جاري رکي نه سگهندو آهي، تنهنڪري انهن جي تعليم اڌ ۾ ئي ختم ڪرائي ڇڏيندا آهن. ان جو سبب، شاگردن جي بلي، اهو هوندو آهي ته ڪن سببن جي ڪري، خاص ڪري نقل ڪرڻ جي عادت سبب، تعليم ۾ هو خاص نتيجو ڏيکاري نه سگهندا آهن، يعني پڙهڻ ۾ جڏا ٿي پوندا آهن ۽ پوءِ اڳتي هلي نه سگهندا آهن.
+انهن سڀني ڳالهين کي ڇڏي، هڪ خاص سبب ٻيو آهي جنهنڪري شاگرد پنهنجي تعليم جاري رکي نه سگهندا آهن ۽ واٽ تي بيهي رهندا آهن. اهو سبب آهي ڪنهن خاص، پڌري ۽ مضبوط مقصد جو نه هئڻ. مطلب آهي ته انهن جي اڳيان ، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ڪو مقصد ڪونه هوندو آهي، جنهن جي هٿ ڪرڻ لاءِ کين محنت ڪرڻي پوي. اسان ڏٺو آهي ته اهڙا شاگرد به اسان جي قوم ۾ ٿي گذريا آهن، جن جي مائٽن جون مالي حالتون نهايت ڪمزور رهيون، جن جا مائٽ، کين پڙهائڻ ۽ تعليم ڏيارڻ ۾ ڪنهن به قسم جي مدد ڪرڻ کان عاجز رهيا، بلڪ ،ڪن شاگردن کي ته مائٽن منع به ڪئي ته تعليم جو سلسلو بند ڪري ڇڏين؛ پر اهي بامقصد ۽ باهمت شاگرد اڳتي وڌندا رهيا ۽ پنهنجي مقصد کي وڃي پهتا. يعني اعليٰ تعليم حاصل ڪري ورتائون ۽ پنهنجو نالو به روشن ڪيائون ته پاڻ جهڙن غريب ۽ مسڪين ٻارن جي به مدد ڪيائون. اهڙن شاگردن کي، پنهنجي ضرورتن پوري ڪرڻ لاءِ اسڪولن ۾ شاگردن جون کٽون به واڻڻيون پيون ۽ ٻاهر گهٽين ۾ ٻرندڙ بتين جي هيٺان ويهي، ڪتاب پڙهي، امتحان ڏيڻان پيا ۽ هو اهي ۽ ٻيا اهڙا ڪشالا ڪڍي به پنهنجي مقصد کي ماڻي سگهيا. اهڙو اسان جي سنڌ ۾ هڪ مثال ته ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو آهي، جيڪو بيشڪ اهڙن مثالي شاگردن مان هڪ هو، جن جو بيان اسين هتي ڪري رهيا آهيون.
+سو، هڪ ��ثالي شاگرد لاءِ ضوروي آهي ته هو پنهنجي اڳيان هڪ مقصد رکي ۽ سندس مقصد اهڙو ته صاف ۽ روشن هجي ۽ اهڙو ته وڏو، سٺو ۽ پرڪشش هجي، جو ان تائين پهچڻ ۾، هو سخت کان سخت محنت ڪرڻ کان به نه ڪيٻائي ۽ واٽ تي جيڪي به مشڪلاتون ۽ رنڊڪون درپيش اچنس، تن کي مڙس ٿي منهن ڏئي ۽ اڳتي نڪري وڃي. اهڙي بامقصد ۽ پڪي ارادي واري مثالي شاگرد اڳيان، والدين جون مالي حالتون ۽ پنهنجا ڪي جسماني عيب ۽ ڪمزوريون به ڪا معنيٰ ڪونه ٿيون رکن ۽ هو انهن کي پنهنجي همت ۽ عقلمنديءَ سان منهن ڏيئي سگهي ٿو.
+مثالي شاگردن جون اميدون اعليٰ ۽ اوچيون هجن. هن جو مقصد، واٽ تي، ڪنهن نشان تي بيهڻ نه هجي، پر اعليٰ تعليم تائين پهچڻ جو هجي. کيس هميشہ اهو سوچڻ گهرجي ۽ پڻ اميد هئڻ گهرجي ته آءُ ڪنهن خاص علم ۾، وڏي کان وڏي ڊگري حاصل ڪندس، جيڪا ڪنهن خاص درجي واري هوندي. جڏهين هن جي اميد وڏي، مقصد سٺو، ارادو مضبوط ۽ همت بلند هوندي، تڏهين هو ڪنهن به قسم جي رنڊڪن جو خيال نه ڪندي، پنهنجيءَ منزل تائين پهچي ويندو ۽ پنهنجو نالو به روشن ڪندو ۽ پنهنجو مقصد به حاصل ڪري وٺندو.
+سٺو شهري:
+جڏهين مثالي شاگرد پنهنجو ڪو مقصد مقرر ڪري، ان وقت کيس هيءُ ڳالهه ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته سندس مقصد رڳو پنهنجي ذاتي مفاد لاءِ نه هجي، پر ان ۾ پنهنجي ديس ۽ ديسي ڀائرن جو مفاد به هجي. هن کي، اڳتي هلي، نه رڳو پنهنجو ۽ پنهجي ٻچن جو پيٽ پالڻو آهي، پر اُن سان گڏ، قوم جي خدمت به ڪرڻي آهي. کيس هڪ سٺو شهري ٿيڻو آهي، جنهن مان کيس به فائدو رسي ته ٻين کي به؛ پنهنجي عزت ۽ ناموس به پيدا ڪري سگهي، ته ٻين جي عزت ۽ مان کي به ڇهيو نه رسائي. اسين هيٺ هڪ ’سٺي شهري جون ڪجهه صفتون‘ بيان ڪريون ٿا، جيڪي هڪ مثالي شاگرد کي، شاگرديءَ واري عرصي ۾ ئي، ذهن ۾ رکڻ گهرجن ۽ انهن صفتن کي پيدا ڪرڻ لاءِ، ڪن اصولن کي پنهنجي سامهون رکي، ڪچي۽ ۾ ئي ڪوشش ڪرڻ گهرجي.
+(1) هن کي، پنهنجي گهر جي ڀاتين، پاڙيسرين ۽ قوم سان سچو رهڻو آهي ۽ ڪنهن به ڳالهه ۾، انهن سان بي ايماني يا ٺڳي ۽ دولاب نه ڪرڻو آهي.
+(2) هن کي پنهنجي پياري وطن سان وفادار رهڻو آهي ۽ جيڪي به قوم ۽ وطن کي مسئلا درپيش ٿيندا رهن، تن کي سمجهڻو آهي ۽ انهن جي حل ڪرڻ لاءِ پنهنجيون سڀ صلاحيتون ڪتب آڻڻيون آهن ۽ اُن ڪوشش ۾ هڪ قدم به پوئتي هٽڻو نه آهي.
+(3) هن کي قرآن ۽ سنت جي حڪمن تي هلڻو آهي ۽ پنهنجن ملڪي قانونن جي پابندي ڪرڻي آهي. ۽ ٻين کي پڻ اهڙي قسم جي هدايت ڪرڻي آهي.
+(4) هن کي جيڪي به سرڪار جي طرفان محصول ۽ ڍلون مقرر ٿيل آهن ۽ کيس ادا ڪرڻيون آهن، سي باقاعدگيءَ سان، ايمانداريءَ سان ۽ پوريءَ طرح ادا ڪرڻيون آهن، ۽ ائين ڪرڻ ۾ ڪنهن به قسم جي ڪوتاهي ڪرڻي نه آهي.
+(5) هن کي پنهنجي پاڙيسرين جي، هر موقعي تي ۽ هر تڪليف ۾، وت ۽ وس آهر، مدد ڪرڻي آهي ۽ ڪنهن به طرح جي اهنج ايذاءُ، انهن لاءِ پيدا ڪرڻو نه آهي.
+(6) سماج جي هر فرد سان، کيس سهڻي نموني هلت ڪرڻي آهي ۽ انهن سان سچائيءَ ۽ ايمانداريءَ سان ورتاءُ ڪرڻو آهي.
+(7) جيڪڏهين پاڻ ڪنهن ڌنڌي جو مالڪ آهي ته اُن ۾ کيس پوري تور ۾ ماپ ڏيڻي آهي ۽ پوري تور ۽ ماپ وٺڻي آهي.ملاوٽ، چور بازاري، ذخيره اندوزي وغيره، تمام ذليل حرڪتون آهن، جن کان کيس هر حالت ۾ پاسو ڪرڻو آهي.
+(8)جيڪڏهين سرڪاري ملازم آهي ته کيس ماڻهن جي خدمت واري جذبي سان ڪم ڪرڻو آهي.رشوت کان ۽ بي انصافي ڳالهين کان هر طرح دور ڀڄڻو آهي ۽ عوام يا عرضدارن کي هر صورت ۾ تنگ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻو آهي. وقت جي پابندي پوريءَ ذميداريءَ سان فرض ادائي ۽ ماڻهن سان همدرديء�� وارو رويو- اهي هڪ چڱي ۽ خدا ترس ملازم جون لازمي وصفون آهن .
+(9) هن کي پنهنجي مذهبي اصولن تي قائم رهڻو آهي ۽ ڪنهن جي به مذهب ۾ دخل يا دست اندازي ڪرڻي نه آهي. ڪنهن به ماڻهوءَ جي مذهب ۽ نسل ۽ رنگ روپ يا ذات پات جي ڀيد جي خيال رکڻ کان سواءِ انساني فرض طور ڏکئي وقت ۾، هن جي خدمت ڪرڻي آهي ۽ مدد ڪرڻي آهي.
+پڄاڻي
+آخر ۾، ايترو چوڻ لازمي ٿيندو ته مثالي شاگرد کي ٻين لاءِ مثال ٿي پيش ٿيڻو آهي، جو ٻيا شاگرد، هن جي هلت چلت ۽ عادتن کي ڏسي، پاڻ به اهڙا ٿيڻ چاهين ۽ پاڻ ۾ اهڙين عادتن جي عادت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪن. اهڙي قسم جو شاگرد، پاڻ به سکي رهندو، عزت ۽ مان واري حياتي گذري سگهندو ۽ والدين ، سماج، قوم ۽ ملڪ لاءِ به قيمتي سرمايو ثابت ٿيندو.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book23.txt

@@ -0,0 +1,74 @@
+ڪتاب جو نالو:  گهرو هنر
+
+
+
+گهرو هنر
+عنايت الله عباسي
+گهريلو صنعت
+ٻه ٻار هڪ گهٽيءَ ۾ ويٺل آهن. ننڍي نينگري پٽ تي اوڪڙو ويٺي آهي ۽ ننڍو ڇوڪر پٽ تي پلٿي ماريو ويٺو آهي. گهٽيءَ جو فرش پڪين سِرن سان ٻڌل آهي ۽ صاف سٿرو آهي. ٻئي ٻار پنهنجي گهر جي اڳيان رستي تي ويٺل آهن. سامهون واري اوطاق جي جاءِ جي دِڪيءَ تي هڪ پوڙهو شخص ويٺو آهي جو سُٽ ڪَتي رهيو آهي.
+ٻارن جي سامهون يا اڳيان ڪجهه ڳوهيل چيڪي مٽي جا چاڻا، ڪجهه تِيلين جا ٽڪر، ڪجهه ڌاڳن ۽ سوتليءَ جا ٽوٽا وغيره پيل آهن. اهي ٻيئي ٻار ان مٽيءَ مان ڪا شيءِ جوڙڻ چاهين ٿا، ڪڏهن ڪا شيءِ جوڙين ٿا؛ ڪڏهن ڪجهه جوڙي وري ڦٽائين ٿا، وري ڪا ٻي شيءِ جوڙڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻار اڻورچ ٿا ڏسجن ۽ ڀڃ ڊاهه، ٺاهه ٺوهه ۾ لڳل آهن. پوڙهو شخص پنهنجي هٿن سان سُٽ به پيو ڪُتي ته وري ڪنهن وقت ٻارن ڏانهن به پيو نهاري، جيڪي ڪا راند ڪرڻ جي شيءِ يا رانديڪو ٺاهڻ چاهين ٿا، پر جوڙي نٿا سگهن.
+ڪيتري وقت کان اهو سلسلو جاري آهي. آخر وڏي عمر وارو شخص پنهنجي جاءِ تان اُٿي، انهن ٻارن جي ڀرسان اچي ويٺو ۽ کين سمجهائڻ لڳو ته ان مٽيءَ مان هو ڇا جوڙين. هاڻي ٻار هڪ شيءِ ٺاهڻ لڳن ٿا. ڪنهن ڪنهن وقت گهٽيءَ مان ڪو واٽهڙو لنگهي ٿو ۽ ڪجهه وقت اهو اتي بيهي، هنن جي ڪم ڪرڻ کي غور سان ڏسي ٿو، ٿورو وقت بيهي، ڏسي وري پنهنجو رستو وٺي هليو وڃي ٿو.
+هتي مستقل رهائش اختيار ڪئي ته انهن يوناني تهذيب ۽ ثقافت جا نشان سنڌ جي ثقافت تي ڇڏيا.
+اهڙيءَ طرح جيئن ته سنڌ جو ملڪ سکيو ستابو، سائو، ڍائو هو. هنر، فن، علم و ادب ۾ اڳرو هو. ان ڪري دنيا جي سڀني ديسن جا ماڻهو خاص ڪري ڀر وارن ملڪن جا ماڻهو واپار سانگي، علم ۽ هنر پرائڻ خاطر مڙئي پيا هت ايندا رهندا هئا. ايراني، افغان، ترڪ، چينائي ۽ عرب سڀ قومون سنڌ ۾ آباد ٿينديون رهيون. سڀني قومن پنهنجي پنهنجي ثقافت جا نشان ڇڏيا. ايراني، ترڪن وٽان ڪاشي جو هنر سکيا، ايرانين کان سنڌ وارن اهو هنر حاصل ڪيو.
+حقيقت جي نظر سان ڏسبو ته سنڌ جي قديم سڀيتا ۾ اهي سڀ اهڃاڻ اسان کي ملندا جي ڌارين قومن وارا وقت به وقت اسان جي سنڌ ۾ آڻيندا ڇڏيندا ويا آهن. هر اها قوم جيڪا محنت، مشقت ۽ جانفشاني سان ڪم ڪندي آهي سا دنيا ۾ پنهنجي هنر، ڪاريگري ۽ ثقافت سان اڳتي وڌندي ويندي آهي. سنڌ ۾ ڪيتريون ئي قومون ۽ ذاتيون آهن جيڪي آڳاٽي وقت کان آباد آهن. پوءِ انهن ذاتين پنهنجي جدا حيثيت سان جي هنر ۽ فن ايجاد ڪيا سي انهن جو ئي ورثو سمجهيو ويو.
+جڏهن قومن، قبيلن، برادرين ۽ ذاتين پنهنجين ريتن رسمن ۽ ثقافتي ورثي مطابق پنهنجي انفرادي حيثيت وٺڻ شروع ڪئي، ته ان مان سنڌي ڀرت، بلوچي ڀرت، بروهي ڀرت وغيره وجود ۾ آيا. ڪي ڀرت ڀرڻ جا طريقا، نمونا ۽ ڊزائين وري جاگرافيائي زمين جي خطي جي جوڙجڪ، پس منظر، آب و هوا ۽ ريتن رسمن جي لحاظ سان ڦرندا گهرندا رهيا ۽ ٺهندا جڙندا رهيا. انهن مان لاڙي ڀرت، اترادي ڀرت ۽ ڪوهستاني ڀرت وغيره وجود ۾ آيا.
+گهرو هنرن جي ضرورت زندگيءَ جي اهم بنيادي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ پيش آئي. انسان اوائلي دؤر ۾ اوگهڙ ڍڪڻ، لڪائڻ ۽ تن ڍڪڻ ۽ گرمي سرديءَ جي موسمن جي تبديلين کان بچڻ لاءِ ڪپڙي پائڻ جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ اهڙيءَ طرح ڪورين جو پيشو وجود ۾ آيو. حياتيءَ جي ٻين ضرورتن کاڌي رڌڻ، ۽ واهن، دريائن تان پاڻي آڻڻ لاءِ ٿانون جي ضرورت ڪنڀرن کي جنم ڏنو. کيتي ٻاڙي ڪرڻ لاءِ جن آوزارن جي کوٽ محسوس ٿي، تن جي ٺاهڻ لاءِ سماج مان جن اهو پيشو اختيار ڪيو تن کي لوهار سڏيو ويو.
+جهنگلي جانورن کان، موسمن جي ڦرڻ کان، مٿي لڪائڻ ۽ نجي حيثيت سان حياتي گذارڻ لاءِ گهرن ۽ جاين جي ڪمي محسوس ڪئي وئي، انهن گهرن، عمارتن ۽ جاين ٺاهڻ واري ڪاريگر کي اوڏ، رازو ۽ ڪاريگر سڏيو ويو. وقت گذرڻ سان زندگيءَ جي هر ضرورت لاءِ معاشري ۾ جنهن به انسان ڪو ڌنڌو اختيار ڪيو. ان کي هنر جي مناسبت سان نالو ڏنو ويو. اهڙيءَ طرح هاري، ڪڙمي، لوهار، واڍو، رازو، سونارو، درزي، ٺاٺارو، قلعي گر، نيروٽي، رنگريز، ڪوري، ڪنڀر، ڪاشيگر، زردوز، وينجهر، سوچي، موچي، حجام ۽ ٻين پيشن جو بنياد پيو.
+جيڪي پيشا زندگي جي ضرورتن کي حاصل ڪرڻ لاءِ وجود ۾ آيا تن کي وڌيڪ آسان ۽ سهل، سڦلو ۽ سهڻو ۽ خوبصورت بنائڻ لاءِ وري ٻين ڪن ڪاريگر طبقن کي جنم ڏنو. ڪنڀر پهرئين جنهن مشقت ۽ محنت سان جيڪي مٽيءَ جي چاڻي کي چڪ تي چاڙهي هڪ گگهي ٺاهي رکي؛ تنهن بعد ۾ ان کي نهائين ۾ پچائي تيار ڪري ٺڪر جي شيءِ بڻائي رکيو. جڏهن انسان جو سوسائٽي ۾ قدر وڌڻ لڳو، هتي مستقل رهائش اختيار ڪئي ته انهن يوناني تهذيب ۽ ثقافت جا نشان سنڌ جي ثقافت تي ڇڏيا.
+اهڙيءَ طرح جيئن ته سنڌ جو ملڪ سکيو ستابو، سائو، ڍائو هو. هنر، فن، علم و ادب ۾ اڳرو هو. ان ڪري دنيا جي سڀني ديسن جا ماڻهو خاص ڪري ڀر وارن ملڪن جا ماڻهو واپار سانگي، علم ۽ هنر پرائڻ خاطر مڙئي پيا هت ايندا رهندا هئا. ايراني، افغان، ترڪ، چينائي ۽ عرب سڀ قومون سنڌ ۾ آباد ٿينديون رهيون. سڀني قومن پنهنجي پنهنجي ثقافت جا نشان ڇڏيا. ايراني، ترڪن وٽان ڪاشي جو هنر سکيا، ايرانين کان سنڌ وارن اهو هنر حاصل ڪيو.
+حقيقت جي نظر سان ڏسبو ته سنڌ جي قديم سڀيتا ۾ اهي سڀ اهڃاڻ اسان کي ملندا جي ڌارين قومن وارا وقت به وقت اسان جي سنڌ ۾ آڻيندا ڇڏيندا ويا آهن. هر اها قوم جيڪا محنت، مشقت ۽ جانفشاني سان ڪم ڪندي آهي سا دنيا ۾ پنهنجي هنر، ڪاريگري ۽ ثقافت سان اڳتي وڌندي ويندي آهي. سنڌ ۾ ڪيتريون ئي قومون ۽ ذاتيون آهن جيڪي آڳاٽي وقت کان آباد آهن. پوءِ انهن ذاتين پنهنجي جدا حيثيت سان جي هنر ۽ فن ايجاد ڪيا سي انهن جو ئي ورثو سمجهيو ويو.
+جڏهن قومن، قبيلن، برادرين ۽ ذاتين پنهنجين ريتن رسمن ۽ ثقافتي ورثي مطابق پنهنجي انفرادي حيثيت وٺڻ شروع ڪئي، ته ان مان سنڌي ڀرت، بلوچي ڀرت، بروهي ڀرت وغيره وجود ۾ آيا. ڪي ڀرت ڀرڻ جا طريقا، نمونا ۽ ڊزائين واري جاگرافيائي زمين جي خطي جي جوڙجڪ، پس منظر، آب و هوا ۽ ريتن رسمن جي لحاظ سان ڦرندا گهرندا رهيا ۽ ٺهندا جڙندا رهيا. انهن مان لاڙي ڀرت، اترادي ڀرت ۽ ڪوهستاني ڀرت وغيره وجود ۾ آيا.
+گهرو هنرن جي ضرورت زندگيءَ جي اهم بنيادي ضرورتن کي پوري ڪرڻ لاءِ پيش آئي. انسان اوائلي دؤر ۾ اوگهڙ ڍڪڻ، لڪائڻ ۽ تن ڍڪڻ ۽ گرمي سرديءَ جي موسمن جي تبديلين کان بچڻ لاءِ ڪپڙي پائڻ جي ضرورت محسوس ڪئي ۽ اهڙيءَ طرح ڪورين جو پيشو وجود ۾ آيو. حياتيءَ جي ٻين ضرورتن کاڌي رڌڻ، واهن، دريائن تان پاڻي آڻڻ لاءِ ٿانون جي ضرورت ڪنڀرن کي جنم ڏنو. کيتي ٻاڙي ڪرڻ لاءِ جن اُوزارن جي کوٽ محسوس ٿي، تن جي ٺاهڻ لاءِ سماج مان جن اهو پيشو اختيار ڪيو تن کي لوهار سڏيو ويو.
+جهنگلي جانورن کان، موسمن جي ڦرڻ کان، مٿي لڪائڻ ۽ نجي حيثيت سان حياتي گذارڻ لاءِ گهرن ۽ جاين جي ڪمي محسوس ڪئي وئي، انهن گهرن، عمارتن ۽ جاين ٺاهڻ واري ڪاريگر کي اوڏ، رازو ۽ ڪاريگر سڏيو ويو. وقت گذرڻ سان زندگيءَ جي هر ضرورت لاءِ معاشري ۾ جنهن به انسان ڪو ڌنڌو اختيار ڪيو. ان کي هنر جي مناسبت سان نالو ڏنو ويو. اهڙيءَ طرح هاري، ڪڙمي، لوهار، واڍو، رازو، سونارو، درزي، ٺاٺارو، قلعي گر، نيروٽي رنگريز، ڪوري، ڪنڀر، ڪاشيگر، زردوز، وينجهر، سوچي، موچي، حجام ۽ ٻين پيشن جو بنياد پيو.
+جيڪي پيشا زندگي جي ضرورتن کي حاصل ڪرڻ لاءِ وجود ۾ آيا تن کي وڌيڪ آسان ۽ سهل، سڦلو ۽ سهڻو خوبصورت بنائڻ لاءِ وري ٻين ڪن ڪاريگر طبقن کي جنم ڏنو. ڪنڀر پهرئين جنهن مشقت ۽ محنت سان چيڪي مٽيءَ جي چاڻي کي چڪ تي چاڙهي هڪ گگهي ٺاهي رکي؛ تنهن بعد ان کي نهائين ۾ پچائي تيار ڪري ٺڪر جي شيءِ بڻائي رکيو. جڏهن انسان جو سوسائٽي ۾ قدر وڌڻ لڳو، ٿي جوڙيا ۽ انهن کي سهڻي ۽ خوبصورت بنائڻ لاءِ مٿن دستڪاري ٿي ڪئي. ڪوهستان جا ماڻهو گهڻو ڪري مارو ۽ مالوند آهن. جبلن جي لاهه تي کيتي ٻاڙي، مال لاءِ گاهه پٺو پوکيندا آهن، پر جيئن ته انهن کي به قدرتي پاڻي ٻاروهي دستياب نه آهي، تنهنڪري مينهن جي پاڻي تي ڀروسو رکندا آهن. يعني سال ۾ هڪ دفعو پوک ڪندا آهن. باقي ٻيو سارو سال پنهنجو مال وٺيو خانه بدوشن واري زندگي گذاريندا وتندا آهن. کين سندن مال لاءِ پاڻي ۽ گاهه جي ضرورت رهندي آهي، جنهن لاءِ ڪوهستان مان لهي سنڌ ۾ ايندا آهن. اهڙي طرح جاگرافيائي خيال کان سڀڪا ڳالهه ۽ شيءِ پنهنجي پنهنجي حيثيت وٺندي اڳتي وڌندي رهي.
+جيئن جيئن ڌنڌا يا پيشا وڌندا رهيا، تيئن تيئن ڪاريگرن جو تعداد به وڌندو رهيو. آخر نتيجو اهو نڪتو ته هنرمند طبقو هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ لڏڻ ۽ آباد ٿيڻ لڳو ۽ ساڳئي هنر ۽ صنعت جا مرڪز سنڌ جي ڪيترن ئي مختلف شهرن ۾ بڻجڻ لڳا. ايراني جڏهن سنڌ ۾ آيا ته پاڻ سان جيڪي هنر ۽ فن کڻي آيا، تن مان سنڌ وارن پورو پورو فائدو ورتو، نتيجو اهو نڪتو ته ڪاشيءِ جو هنر مڪمل طرح سنڌ جو هنر ٿي ويو. ڏسندؤ ته سنڌ جي قديم درگاهن، مسجدن، خانقاهن، اميرن ۽ دولتمند ماڻهن جي جاين جڳهين تي تمام سٺو ڪاشيءِ جو ڪم ٿيل آهي.
+وري جڏهن عرب سنڌ ۾ آيا ۽ مستقل طور تي سنڌ ۾ رهڻ لڳا ته انهن به پنهنجي هنر ۽ فن ۽ ثقافت سان سنڌ کي مالامال ڪيو. اسلامي دؤر ۾ خاص ڪري عباسي دؤر حڪومت ۾ سنڌ مان ڪيترائي هنرمند، ڪاريگر بغداد، مصر ۽ شام ۾ نظر ايندا هئا؛ جن پنهنجن هنرن ۽ دستڪاري سان نه فقط ڪافي ناڻو ڪمايو، پر ملڪ جي ثقافت کان عربن کي واقف ڪرايو. ان وقت نيروٽي جو نير ٻڏل ڪپڙو سڀني عرب ملڪن ۾ تمام گهڻي قدر واپرايو ويندو هو. جيتوڻيڪ اهو هنر سنڌ ۾ عربن کان به آڳاٽو آيل هو. جيتوڻيڪ اهو هنر ساري عرب جي ملڪن ۾ پڻ ٿيندو هو، پر سنڌ جي ماڻهن ان ۾ ايڏي ته مهارت حاصل ڪئي جو نيري ڪپڙي جا جهاز ڀرجي ڏيساورن ڏانهن ويندا هئا.
+گهريلو صنعت کي حاصل ڪرڻ ۾ انسان جو فالتو وقت ۾ وڏو حصو ادا ڪيو، هرڪو مرد يا عورت جڏهن پنهنجي روزانه جي ڪم کان واندو ٿي ويٺو ته سندس اجائي ويهڻ کي استعمال ڪرڻ لاءِ هن ڪجهه نه ڪجهه ضرور ٿي ڪيو، جيڪو ڪجهه نه ڪجهه هن جوڙيو ۽ جو ڪجهه موجود هو ۽ ان مان جو ڪجهه جوڙيو ان کي گهريلو صنعت ڪوٺيو ويو.
+تواريخ پڙهڻ مان خبر پوي ٿي ته سنڌ جون قديم هنري شيون دنيا جي ڪيترن ٻاهرين ملڪن ۾ نهايت سٺي ۽ ڳري اگهه سان وڪامنديون هيون ۽ انهن جو ڏاڍو قدر ڪيو ويندو هو. جاوا سوماترا (انڊونيشيا) کان وٺي آفريڪا جي ملڪن تائين سنڌ جون دستڪاريون ڏاڍي چاهه سان خريد ۽ استعمال ڪيون وينديون هيون. ان مان ثابت ٿئي ٿو ته سنڌ ملڪ هنر ۽ گهريلو صنعت ۾ آڳاٽو ۽ جهونو آهي. هن وقت سنڌ ۾ ڪيترائي هنر ۽ دستڪاريون آهن جيڪي دنيا جي ٻين ملڪن ۾ اڻ لڀ آهن. سنڌ جا مشهور هنر آهن: ڪاشي، جنڊي، اجرڪ، هٿ جو اُڻيل ڪپڙو (کاڌي) ڀرت ۽ ٽِڪُن جو ڪم.
+ڪوري سُٽ پَٽ جي ت��ڃي پيٽي، نرو ۽ اوبرو اَڏاڻي تي استعمال ڪري طرحين طرحين جي گربي (سُوسي) موٺڙو، لونگي، کيس ۽ کاڌي ٺاهين. گربي جنهن کي سوسي به چون تنهن جو بَر رنڍو روڙي وڌائي گهٽائي سگهن. گربي سوٽي ۽ ريشمي تند واري به ٺهي. سوسيءَ جي خاص ڳالهه هيءَ
+ٺاهي جو انهن ساڳين ٺڪر جي شين کي چٽسالي ڪري وري جو بٺيءَ ۾ پچائي تيار ڪري رکي ٿو ته ڏسڻ وارا دنگ رهجيو وڃن. ڇا مجال جو هي رنگ هلڪا ۽ جهڪا ٿين. ڪيتريون صديون ڪيترا سال ته ڇا، پر صدين گذرڻ کان پوءِ به اهي ڪاشيءَ جون سرون جيڪي مسجدن، مقبرن ۽ درگاهن تي لڳل آهن، سونهن ۽ خوبصورتي ۾ موسمن جي تبديلي، مينهن، برسات، اُس، لُڪ، جهڪ، واچوڙو ۽ طوفان جو مٿن ڪوبه اثر نه ٿيو آهي.
+اهڙيءَ طرح لوهار، ٺاٺارو ۽ قلعي گر پنهنجي ڌوڻ ڌوڻي، سنداڻن تي انبورڻ، روات ۽ مترڪي سان ڪئين سامان گهڙي جو ڪم ڪري ٿو سو به تعريف جي لائق آهي. ساڳيءَ طرح نيروٽي، رنگريز به پنهنجي هٿن سان اهڙا ته پڪا ۽ چُهچ رنگ سُٽ ۽ پَٽ کي ڏين ٿا، جي وري ڪپڙي جي صورت ۾ اهڙا ته جهلڪا ٿا ڏين جو اکيون چڪا چوند ٿيو وڃن.
+واڍو وري بهڻ، ٻٻر، ٻير، ٽالهي، ديال ۽ پڪي ساڳ مان پنهنجن ديسي اوزارن، ڪارائي، واهلو، رندو، گونيا، برمو لڪڙ، ٽڪوري، رنبي سان عمارتي ۽ فرنيچر جو اعليٰ سامان تيار ڪري ٿو. اهي سڀ هنرمند ۽ ڪاريگر گهريلو صنعت سان لاڳاپو رکن ٿا. چولن جي ڳچين، داوڻ ۽ ٻانهن تي ڀرت ڀري ٽڪن هڻڻ جو رواج ساري سنڌ ۾ عام آهي. گج سنڌ جي خاص ثقافتي گهريلو صنعت آهي. ٿر جون نياڻيون، پنهنجي ڊزائين ۽ رنگن ۾ الڳ حيثيت رکن ٿيون، هنن جا رنگ هلڪا ۽ ٽڪون وڏيون ٿين ٿيون.
+جيتوڻيڪ قبائلي ۽ ذاتين جي پنهنجي ڀرت ڀرڻ جي جدا حيثيت آهي، پر مقامي جو به اثر ضرور ٿيندو رهي ٿو. ڪي ڪي اهڙا به ڀرت ڀريا وڃن ٿا، جن تي عرب قبيلن جو اثر نمايان طور تي ظاهر ڏسجي ٿو. انهن سڀني ڀرت جي قسمن ۾ ننڍڙين آرسين ۽ ٽِڪن کي جنهن خوبصورتي سان ڪتب آندو وڃي ٿو. حقيقت ۾ اها ڪاريگري ئي سنڌ جي ثقافتي دستڪاري کي ٻين قومن ۽ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀرت کان مٿانهون ڪري اُڀاري ٿي. اتر سنڌ ۾ جيڪي رنگ استعمال ڪيا وڃن ٿا سي لاڙ ۾ ڪتب آندل رنگن کان وڌيڪ شوخ، چهرا ۽ وڻندڙ ٿين ٿا.
+سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ هندو اقليتي فرقو رهي ٿو جنهن کي سوچي سڏيو وڃي ٿو. اهي اصل مارواڙ جي رياستن: جيسلمير، جوڌپور، جيئپور ۽ بيڪانير جا رهاڪو آهن. سندن وڏا ڪيتري وقت کان سنڌ ۾ آباد آهن. اٽڪل ڏيڍ سؤ سال اڳ سندن وڏا سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا هئا. جيتوڻيڪ سندن ڌرم هندو رهڻي ڪهڻي مارواڙي آهي پر هو پنهنجن ٻارن کي سنڌي پڙهائيندا آهن ۽ پاڻ کي سنڌي سڏائيندا آهن. هي قوم ڏاڍي محنتي، اڻ ورچ ۽ ڪاروباري لحاظ کان ايماندار آهي. هي قوم صحيح معنيٰ ۾ گهريلو صنعت جا مالڪ آهن، ڇاڪاڻ ته هي گهڻو ڪري، جاين ۽ گهرن ۾ ڪونه رهن، هنن جو خيال آهي ته گهر جو ماحول انسان کي سُست بڻائي ٿو ان ڪري هي پنهنجي پوري ڪٽنب سان، دڪانن، طنبيلن، بهرن، ڀانڊن ۽ اهڙين جاين ۾ رهندا آهن جت سارو ڏينهن هو ڪم ڪار به ڪري سگهن ته واپار به ڪري سگهن. سندن گهر يا ڪٽنب جا سڀ ننڍا وڏا ڀاتي، عورتون، مرد، نياڻيون، سياڻيون، وڏڙيون ۽ وڏا سڀ ڪم ڪن. هنن جون عورتون ڀرت جو ڪم ڪن. ريگزين، فوم ۽ چمڙي تي ڀرت جو تمام اعليٰ قسم جو ڪم ڪن ٿيون. هنن جو ڀرت ريشمي ڌاڳي سان آر سان ڀريو ويندو آهي. هي ڪمر پٽا، سليپر، زنانا چمپل، پرس واسڪيٽ وغيره ڏاڍا سٺا ٺاهين. سندن مرد وري سنڌي جتيون، ماڪيسن، سنڌي گهيتلا، بوٽ، سليپر، گهوڙن ڌاڳن سان ڀرت جو ڪم، موتي، ستارا، ڪوڏيون وغيره ان جي حسن کي وڌائڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. سنڌ جي وچولي ڀاڱي ۾ ڊزائين ۽ رنگ جو گهڻو خيال ڪيو ويندو آهي. هن حصي ۾ تَر اڇو يا سفيد ته لاڙ واري پاسي وري تَر ڪارو رکيو ويندو آهي. لاڙ جي پاسي هڪ ٻئي قسم جي رلي، جنهن کي (ڪڪري) چوندا آهن، سا ڏاڍي مشهور آهي. اها رنگين ڪپڙي جي ٽڪرين بدران رنگين ڌاڳن جي ڊزائين ۽ ٽوپن ٽانڪن سان ٺاهي ويندي آهي. رنگين ڪپڙن کي مختلف ڊزائينن ۾ ڪتري انهن کي رلين جا پُڙ ٺاهي انهن تي هڻندا، ٽاڪيندا آهن. ان کي وري ”ٽُڪ جو ڪم“ سڏيو ويندو آهي. اهي به ڏاڍيون سهڻيون ٿينديون آهن.
+رلي سنڌ جو خاص ثقافتي ورثو سمجهيو وڃي ٿو. ڪي ڪي رليون ته اهڙيون ٺاهوڪيون ٺهيل هونديون آهن، جو هڪ رليءَ جي قيمت هڪ ڀلن ڏاندن جي جوڙي يا هڪ ڀلوڙ مينهن برابر هوندي آهي. رليون هنڌن، کٽولن، پلنگن تي وڇائڻ، سمهڻ مهل اوڇڻ ڪري مٿان وجهڻ، پردو ڪري ٽنگڻ کان سواءِ ٻين به ڪيترن ڪمن ۾ اينديون آهن.
+ڌارين ملڪن جا سياح جڏهن پاڪستان ۾ ايندا آهن ته سنڌي رليون ڏاڍيون پسند ڪندا آهن ۽ چاهه سان خريد ڪندا آهن، نه فقط وڏا ماڻهو، وزير، سفير، صنعتڪار، واپاري ۽ ٻيا ماڻهو اهي پنهنجن گهرن جي سونهن لاءِ خريد ڪندا آهن، پر هپي ٽائيپ جا نوجوان مرد توڙي عورتون وري خالي پُڙ خريد ڪري، انهن جو لباس ٺهرائي پائي گهمندا وتندا آهن ۽ ڏاڍو فخر محسوس ڪندا آهن. اسان وٽ اهڙي قسم جو لباس فقير، منگتا ۽ قلندر جا ملنگ پائيندا آهن. سنڌ ۾ پينو، گداگر ۽ فقير طبقو وري ان قسم يعني رنگين چؤنڪڙين جون ٽوپيون ٺاهي پاڻ به پائيندا آهن ته ٺاهي وڪڻندا به آهن، جيڪي ٻيا عام ماڻهو کانئن خريد ڪري پائيندا آهن. اهي ٽوپيون واقعي ڏاڍيون سهڻيون لڳنديون آهن. اهو هنر اهي فقير پنهنجي پنڻ واري ٽائيم کان علاوه فالتو وقت ۾ ڪندا آهن ۽ هٿ جو پورهيو ڪري ٻه پئسا ان مان به ڪمائي وٺندا آهن.
+رليءَ تي سنڌي زبان ۾ ڪيترائي سهرا، ڳيچ، بيت، چوڻيون ۽ ٽوٽڪا وغيره ٺهيل ۽ ڇپيل آهن. سنڌ جي ثقافت ۾ رلي اسان جي سڃاڻپ آهي. هر ڪنهن سنڌي گهر ۾ پراڻي سراڻي رلي ضرور لڀندي. رلي ٺاهڻ ۾ ڪي قومون خاص مهارت رکن ٿيون. هن وقت جديد دؤر جي تقاضا موجب رلي سنڌ جي مانائتين شين مان هڪ ڪري ليکي وڃي ٿي. رلي وري به رلي، ڪهڙي به هجي، تڏهن به مٿان وجهڻ سان لڳي ڀلي، نه فقط لڳندي آهي ڀلي، پر قيمت به اٿس ڀلي، ان کان سواءِ کٽ لڳي ٺلهي.
+غاليچا:
+غاليچا واقعي گهرو صنعت جو وڏو حصو والارين ٿا. هندستان ۾ سڀ کان پهريائين شهنشاهه اڪبر ايراني ڪاريگرن جي مدد سان لاهور ۾ غاليچن ٺاهڻ جي ڪارخاني جو بنياد وڌو. اوني ڌاڳي يا اُن مان ٺاهيل غاليچي جو اصل نالو ”گلم“ يا ”گلمي“ آهي ۽ اهو ئي سبب آهي ته غاليچي ۽ گلم ڊزائين، ڪچي مال ۽ اڄت ڪري الڳ حيثيت رکي ٿو.
+غاليچو ننڍو، خوبصورت ۽ ڊزائين جي لحاظ کان افضل ٿئي ٿو. ان جو ڪچو مال به قيمتي ٿيندو آهي. غاليچي ٺاهڻ ۾ هڪ ماهر ڪاريگر جي نگراني ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاريگر لڳاتار ڪيترن ڏينهن يا مهينن کان پوءِ وڃي هڪ غاليچو تيار ڪندا آهن. ان جي ابتڙ گلم ٺاهڻ لاءِ جوڙو ڪاريگرن جو ڪافي هوندو آهي، ان جو ڪچو مال به گهٽ قيمت جو ٿيندو آهي، ان کان سواءِ ان جي ٺاهڻ ۾ پڻ گهٽ وقت لڳندو آهي.
+به پيدا ٿيندي آهي. ڳاري جي پٿر کي ڪاشيگر ڳاري چون باقي اصل ۾ ان کي چقمق پٿر به چيو ويندو آهي، جو انهن ٻن پٿرن کي پاڻ ۾ گسائڻ سان چڻنگون نڪرن ٿيون. اڳئين زماني ۾ جڏهن اڃا گندرف دريافت نه ٿيو هو ته ان پٿر جي چڻنگ سان باهه ٻاري ويندي هئي. اها پٿر جي زماني کان وٺي وڏي اهميت رکندڙ شيءِ آهي. اهو پٿر ٺٽي ضلعي ۽ سونڊا جي ڀر وارين پهاڙين مان ڏاڍي جانفشاني ۽ تڪليف سان کوٽي ڪڍيو ويندو آهي. ان پٿر کي وڏن لوه جي همام دستن ۾ ڪٽي، ڇاڻي، ان جي ڳاري ٺاهي ويندي آهي. ان کي پسائي رکيو ويندو آهي. ان پاڻي کي رکڻ سان اهو سفيد رنگ پڪڙيندو آهي ۽ ان مان سڀڪنهن شيءِ کي استر ڏنو ويندو آهي. اهو رنگ پچائڻ کان پوءِ اهڙو ته پڪو بيهندو آهي جو صدين جي موسمن جي تبديلين جو ان مٿان ڪوبه اثر نه پوندو آهي. ان بعد ان کي ڊزائين ڇاپي ويندي آهي. ڊزائين کان پوءِ ان سر يا شيءِ کي رنگ ڏنا ويندا آهن ۽ سڪايو ويندو آهي. سڪڻ کان پوءِ اها شيءِ پچائڻ لاءِ تيار سمجهي ويندي آهي.
+ڪاشيگر جي ساري ڪاريگري جو دارومدار بٺيءَ تي هوندو آهي، ٿانو ۽ سرون وغيره رنگي پوءِ انهن کي بٺي ۾ پچايو ويندو آهي. هڪ ڏينهن اندازي سان باهه ڏني ويندي آهي، ٻه ڏينهن بٺيءَ کي ٺرڻ لاءِ ڇڏيو ويندو آهي، تنهن کان پوءِ مال ٻاهر ڪڍيو ويندو آهي. ڪنهن مهل اندازي پوري نه هئڻ ڪري يا ته ساري بٺي جو مال سڙي ويندو آهي، يا ججهي باهه سبب چٻو ڦڏو ٿي ور وڪڙ کائي ويندو آهي يا وري اڻ پڪل صورت ۾ ڪچو رهجي ويندو آهي.
+
+
+ڪڏهن وري ٺڪر جي ٿانون کي به رنگ ڏيئي پچايو ويندو آهي. هن وقت جديد دؤر جي طرز جي عمارتن، بنگلن جي احاطي جي ڀتين اندر، ٻاهر، سرڪاري ثقافتي طرز تي ٺهيل عمارتن، پلين، دلي دروازن، شاهراهن تي ۽ سرحدي گيٽن وغيره تي ڪاشيءَ جون سرون لڳايون وڃن ٿيون.
+ان کان علاوه ڪاشي مان انيڪ شيون جوڙيون وڃن ٿيون. پاٽيون، تس، ڪُنا، ڍڪڻيون، ڍاڪون، مسجد شريف جون نيلون، ڪونڊيون، گلدان، ٽيبل ٽاپ، ڊنر سيٽ، رڪابيون، چلمون، سرون، ڪنارن جون ننڍيون سرون، ڪؤنرا، لوٽا، ٻارن جون منهن رکڻيون، سگريٽ جا ايش ٽري يا رکدان، فانوس، قبرن جا ڪتبا، مقبرن جا ڪتبا وغيره. اهي سڀ شيون هالا ۽ نصرپور ۾ ٺهن. سيوهڻ ۽ بختيارپور ۾ وري ڪيترن قسمن جا رانديڪا ٺهن. خاص طرح وڏا شينهن، ننڍا شينهن، مار ڪندڙ شينهن، گهوڙا، اٺ، هاٿي، بگلا ٻگهه وغيره ڏاڍا سهڻا ٺهن. شاهه ڪريم وري مسجد جي نيلن ٺاهڻ کان مشهور آهي.
+ڪاٺ جو ڪم:
+نه فقط سنڌ ۾ پر پوري پاڪستان ۾ ڪاٺ جو تمام اوچي درجي جو ڪم ٿئي ٿو. سنڌ ۾ حيدرآباد ۽ خدا آبادي واڍا ڏاڍا مشهور آهن. ميان غلام شاهه ڪلهوڙو جڏهن خداآباد ضلعي دادو مان سنڌ جي گادي جو هنڌ ڦيرائي حيدرآباد ڪيو ته پڪي قلعي ٺهرائڻ کان پوءِ خداآباد مان عوام کي لڏائي هت وٺي آيو. جيئن ته نئون شهر آباد ڪيو ويو ان ڪري لشڪر سان گڏ ڪڙمي، هاري، ڪمي، ڪاسبي، واپاري، ڪامورا ۽ ڪارندا ۽ سڀني طبقن جا ماڻهو وٺي آيو، انهن ۾ جيڪي به خدا آباد مان لڏي آيا، تن پوءِ پاڻ کي خدا آبادي سڏائڻ شروع ڪيو. جيئن
+جا ڏونڪا، گگهين جا ٻوچ، ٻارن جي راند ڪرڻ ۽ ڦيرائڻ جا لاٽون، پان وارن جي ڪَٿي چُوني جا ڪاٺيءَ جا چمچا، ڏويون، ٻارن جا گاڏا ۽ ٻيو ڪيترن قسمن جو سنهو سنهو سامان ٺاهين ٿا. جنڊي جي ڪم جي سهڻائپ ڪري ان مال جي کپت ڏيساورن ۾ تمام گهڻي آهي ۽ ان ڏس ۾ سنڌ مان ڪيترو مال ٻاهر وڃي ٿو.
+جهڙيءَ طرح سنڌ ثقافتي ورثي مطابق ڪاشي، رلي، اجرڪ، گج، سوسي ۽ سنڌي ٽوپي ۾ مشهور آهي، تهڙيءَ طرح جنڊي به سنڌ جو خاص هنر ۽ نهايت خاص گهريلو صنعت آهي. هيءُ ڪم گهڻو ڪري وگهامل قوم جا ماڻهو ڪندا آهن. وگهامل قوم سنڌ جي هنري صنعت ۾ وڏي اهميت رکي ٿي. وگهامل اصل زدوئي پٺاڻ ذات سان واسطو رکن ٿا. سنڌ جي حاڪمن ميان ڪلهوڙن جا مريد، خليفا ۽ بااعتماد ماڻهو هئا. چيو وڃي ٿو ته ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي شهيد ٿي و��ڻ تي انهن جو هڪ وڏو ميان جو سر کڻي آيو ۽ وگهامل جو لقب ڪلهوڙن وٽان ملين. جيئن ته جنڊيءَ جو ڪم سخت جان، محنت، مشقت ۽ اڻ ورچائي گهري ٿو، واقعي هي قوم به ان مصداق سان ٺهڪي اچي ٿي. هنن جا اٽڪل ٽي کن گهر کاڻوٺ شهر (هالن جي ويجهو) آباد آهن. شهرن ۾ هنن کي جنڊي واڍا سڏيو وڃي ٿو. بهڻ ۽ ٻين ڪيترن نرم ڪاٺن مان هيءُ پنهنجي شين جي تخليق ڪن ٿا. سندن اوزار به مختصر ئي هوندا آهن. ٻن نوڪدار ڪلين جي وچ ۾ جا شيءِ گهڙڻي هوندي آهي، ان کي ڦاسائي پوءِ رنبي سان گهڙيندا آهن. گهڙڻ لاءِ جدا جدا رنبيون استعمال ڪيون وينديون آهن. اڄڪلهه شين کي ڦيرائي گهڙڻ لاءِ ننڍيون بجلي جون موٽرون استعمال ڪيون وڃن ٿيون. پهريائين شيءِ کي گهڙي صاف ڪري، انهيءَ کان پوءِ ان تي رنگ چاڙهين. رنگ به ساڳئي وقت چاڙهندا ويندا آهن. جنڊيءَ جا رنگ خاص طرح سان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ چاڙهڻ کان پوءِ اهڙا ته ڀلا لڳندا آهن جو ڏسڻ وارا دنگ رهجي ويندا آهن. رنگن جي ورهاست ۽ چمڪ جنڊي جي هنر ۾ خاص اهميت رکن ٿا. اهي ڪم مختلف مرحلن ۽ مختلف هٿن مان گذري جڙي راس ٿئي ٿو.
+ڌاتوءَ جو ٿانو:
+ملتان، ڪراچي، حيدرآباد، ڪشمير ۽ پنجاب جي ڪيترن شهرن ۾ ڌاتوءَ جا بهترين ظروف ٺهن ٿا، جن ۾ مرتبان، اگربتي دان، گلدان، ڪونڊيون وغيره ٺهن. ان کان علاوه ٻيون به ڪيتريون شيون ننڍيون توڙي وڏيون دستڪاريون ٺهن، خاص ڪري وڪٽوريه گهوڙي گاڏي يا بگيءَ جون پاسن واريون بتيون ڏاڍيون سهڻيون ۽ عمديون ٺهن.
+ٻيون به ڪيتريون هٿ جون هنري شيون مثال، ٽوڪريون ٺاهڻ نيٽ مان ڪيتري قسم جو فرنيچر، جهڙوڪ: ٻارن جا جهولا، ننڍا پينگها، ٻارن جا ٽيبل ڪرسين جا سيٽ، ٽپايون، لڪڻ، بالٽيون، ٽوڪريون، بينچ، صوفا سيٽ، تڏا، وغيره ٺهن. تيلين مان وري تڏا، پکا، ٻهاريون وغيره ٺهن. بانس مان به قسمين قسمين سامان ۽ فرنيچر ٺهي. ڪڻڪ جي تيلن مان دٻڪيون، پنڊيون، ڇڄ، ڇٻا، وڃڻا وغيره ٺهن. بلوچستان جي ”پيش“ گاهه مان ڪافي شيون ٺهن. ديره اسماعيل خان ۾ کجور جي سنهن ڪکن مان به گهڻيون ئي شيون ٺهن جنهن ۾ ٽوپيون، نماز جون ٽوپيون ۽ ٽوپلا، خاص آهن. پيش گاهه مان ڇٻا، ٻهاريون ۽ سرحد جي ”مزري“ گاهه مان به ڪافي شيون ٺهن جو وچ ديره اسماعيل خان آهي ۽ ٻيو نمبر تي پشاور آهي.
+هنڌن، پلنگن جون چادرون، لباس طور قميصون، ٻارن جا جوڙا، ڪاليجن جا شاگرد ڪلهن تي ويڙهين، ڪاليج ۽ اسڪول جون نياڻيون گائون جو ڪم وٺن. اجرڪ نه فقط سنڌ، پر دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ تمام گهڻي پسند ڪئي وڃي ٿي. هن وقت اجرڪ سنڌ جي قومي ثقافت جو ورثو سمجهي وڃي ٿي.
+پاڪستان جي گهريلو صنعت نه فقط برصغير ۾ نمايان حيثيت رکي ٿي، پر دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ پاڪستاني گهريلو صنعت جي دستڪاري جي شين کي عجيب روايتي هنر سمجهي استعمال ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ گهر گهر اڳٺ اُڻڻ جو رواج آهي. اڳٺ سُٽ ۽ پَٽَ مان ٺاهيا ويندا آهن. پهريائين سٽ ۽ پٽ کي اوبري تي چاڙهي، اوبرو ڪڍيو ويندو آهي يا تاڃي ڪڍي ويندي آهي. تنهن کان پوءِ ان ۾ جا ڊزائين رکڻي هوندي آهي، ان جي حساب سان رنگن جا ڌاڳا ملائي، پيٽو ڪڍي، ڪارچوپ تي چاڙهيو ويندو آهي. پوءِ ان ۾ ڪيترن ئي قسمن جي ڊزائين رکي ويندي آهي. اڳٺ به ڪيترن ئي رنگن ۽ ڊزائينن جا ٺاهيا ويندا آهن. هنن جي ڊزائين مختلف قسمن جي ڄاري ٿيندي آهي.
+جيتوڻيڪ اڳٺ هڪ ننڍڙي مڙهياريءَ جي شيءِ آهي، پر اسان جي لباس جو هڪ اهم ۽ ضروري حصو آهي. ڪپڙا ڪهڙا به قيمتي هجن، سلائي جي لحاظ کان يا ڪپڙي جي قيمت جي لحاظ کان يا ان تي ڀرت وغيره جي اعليٰ ڪم جي خال سان، پر جي و��ت سر اڳٺ موجود نه هجي يا هڪ سادي قسم جو هجي ته ساري لباس جي خوبصورتي ختم ٿيو وڃي. بيشڪ اڳٺ لڪل ضرور رهي ٿو، پر ان جا مُڇا ۽ ڦُندڻ وري زري، بادلي ۽ پَٽ سان مڙهي خوبصورت بنايا ويندا آهن، جي لڙڪندا رهندا آهن ۽ ڏاڍا ڀلا لڳندا آهن. اڳٺ ٺاهڻ ۾ خاص مشينريءَ جي ضرورت نه آهي. ڇڙو ڪارچوپ ۽ تيلين جي مدد سان هي ٺهي راس ٿيندا آهن. اڳٺن ۾ هر ڪنهن ڊزائين جو نالو رکيل هوندو آهي.
+ڇُر جو ڪم:
+ڇُر جو ڪم به سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪيترن حصن ۾ ٿئي ٿو. ڪاٺ جا پور جيڪي مختلف ڊزائينن جا ٺهيل هوندا آهن، تن جي مدد سان ڪيتريون سهڻيون شيون ٺاهيون وينديون آهن. پاڪستان ۾ ڇيپا قوم ان ڪم جي ماهر ڪاريگر آهي. انهن جون عورتون ۽ ٻار به مردن سان گڏ هن ڪم ۾ مدد ڪن. بافتي ڪوري کي ڪلف ڏيئي ان مٿان مختلف رنگن مان پور ٻوڙيندا ڇريندا ويندا آهن. گهڻو ڪري اڇي يا سفيد تَر تي رنگين ڇپائي ڪئي ويندي آهي يا وري رنگين تر تي خاص ڪري تر جي اڇي رنگ جي ڇپائي ڪئي ويندي آهي. سنڌ ۾ اهو هنر ڪافي آڳاٽو آهي ۽ کٽي قوم جا ماڻهو ڪندا آهن. هن ڪم جي اعليٰ قسم جي ڇپائي ۽ خاص ڪري ٽنڊو محمد خان جون چادرون مشهور آهن. هنن جا رنگ ۽ ڊزائينون ملڪ ۾ ٻين ٺهندڙ سامان کان جدا حيثيت رکن ٿا. هن وقت مٽياري وارن پنهنجي نون ڊزائينن ۽ مال سان سٺو نالو پيدا ڪيو آهي.
+سنڌ کان سواءِ ملتان، جهنگ ۽ پنجاب جي ڪيترن ئي شهرن ۾ پڻ اهو ڪم ٿئي ٿو. حيدرآباد شهر ۾ ڪيترن گهرن ۾ اهو ڪم ٿئي ٿو. ڇپائي ۽ ڇُر جو ڪم ايترو ته مشهور آهي جو ٻاهرين ملڪن جا ماهر هن ڪم جي مشاهدي ۽ ڄاڻ لاءِ پيپر ۽ ٿيسيس لکي يونيورسٽي جا وڏا امتحان پاس ڪن ٿا. ڇپائي ۽ ڇر جي ڪم ۾ ڪيتريون ئي ننڍيون وڏيون شيون ٺهن ٿيون. هنڌن، پلنگن ۽ کٽن جون چادرون، ميز جون شيون ٺاهيون وڃن ٿيون. اهو ڪم ملڪ جي گهڻو ڪري سڀني وڏن شهرن ۾ ٿئي ٿو. ڪوئن ڦاسائڻ جا پڃرا، پکين جا پڃرا، بجليءَ جي بلب جي بچائڻ جا پڃرا، ڇِڪا، ٻارن جي دماغي ۽ ذهني ورزش جون تارن مان ٺهيل رانديڪا، اسپرنگ ۽ ٻيو به ڪيترو سامان ٺهي. انهن سڀني شين کي ٺاهڻ لاءِ ڪابه وڏي يا ننڍي مشينري ڪتب ڪانه آندي وڃي. هٿ جي ڪاريگري سان انبوري پڪڙ يا پلاس جي مدد سان اهي شيون ٺاهيون وڃن ٿيون.
+پلاسٽڪ جو سامان:
+پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ ملڪ ۾ جت وڏين صنعتن جو بنياد پيو آهي، اتي ننڍين گهريلو صنعتن به ڏاڍي گهڻي ترقي ڪئي. پلاسٽڪ ٻن قسمن جو ٿئي ٿو. هڪ نهرو يا سخت پلاسٽڪ ٻيو رٻڙ پلاسٽڪ. نهري توڙي نرم رٻڙ پلاسٽڪ مان هزارين شيون ۽ سامان ٺاهيا وڃن ٿا. وڏين صنعتن ۾ وڏيون شيون مثال بالٽيون، ٽب، ڪؤنرا، گنڊيون، پليٽون، ڪوپ ساسر، گلاس، رڪيبيون، ٿالهيون، ٿالهه، پيالا، ٽوڪريون، پاڻي ٿڌي ڪرڻ جا ڪولر، ٿرماس فلاسڪ، پي . وي . سي پائيپ، عينڪ جا فريم ۽ ٻيو به ڪيتري قسم جو بجلي جو سامان، پاڻيءَ جا نڙا وغيره ٺهن ٿا جيڪي وڏي پيماني تي قارين ۽ مشنري جي ذريعي ٺهن ٿا. انهن صنعتن ۾ ٻنهي قسمن جي پلاسٽڪ مان شيون جوڙيون وڃن ٿيون.
+گهريلو صنعت ۾ وري هڪ يا ٻن پريسر مشين جي ذريعي انيڪ شيون ٺهن ٿيون. پلاسٽڪ هڪ ڪيميائي ڪيميڪل پائوڊرن جو مرڪب آهي جنهن کي پچائي پٽڙو ڪري، اڳ ٺهيل قارين يا قالبن ۾ وجهي جوڙيو ويندو آهي. هڪ ئي قارب مان هزارن جي تعداد ۾ شيون ٺاهيون وينديون آهن. پاڪستان جي پلاسٽڪ جي گهريلو صنعت تمام گهڻي ترقي ڪئي آهي.
+هن وقت هزارن ۾ گهرو استعمال ۽ ٻارن جي راند ڪرڻ جون شيون ۽ رانديڪا ٺهن ٿا. ڪاريگري جي نفاست ۽ اعليٰ ڪارڪردگي جو بي انتها مثال آهي ته وڏن جي استعمال جي جيڪا به شيءِ موجود آهي اهڙي ساڳي ٻارن جي رانديڪن ۾ پڻ ٺاهي وڃي ٿي. خاص طرح رانديڪن ٺاهڻ ۾ پاڪستان دنيا جي ڪيترن وڏن ملڪن ۽ صنعتي ملڪن سان مقابلو ڪري پرڏيهي مارڪيٽ ۾ نه فقط مانُ قائم ڪيو آهي، پر مال به الاهي کپت ٿئي ٿو؛ خاص طرح مشرق وسطيٰ ۽ عرب ملڪن ۾ پاڪستان جي پلاسٽڪ جو سامان ۽ رانديڪا ڀارت جي مقابلي ۾ مڙيئي چڱي قدر جي نگاهه سان ڏٺا وڃن ٿا.
+پلاسٽڪ مان ايتري قسم جا رانديڪا ٺهن ٿا، جو انهن جو جيڪر تفصيل سان هت ذڪر ڪجي ته هوند پورت نه پوي، پر تنهن هوندي به عام رانديڪن جو ڪجهه تبصرو ڪجي ٿو. ٻارن جي وندر جي سامان ۾ گهڻو ڪري هر ڪا شيءِ ٺاهي وڃي ٿي. سلائي جي مشين، رڌ پچاءَ جي ٿانون جا سيٽ، جنهن ۾ چُلهه، گاسليٽ جا چلها. گئس جا چلها، چڪرو ويلڻ، تئو، ٿالهي، ديڳڙا، ديڳڙيون، گلاس، جگ گلاسن جا سيٽ، چانهه سيٽ، ڊنر سيٽ، هنڊيون، چمچا، ڪوپ ساسرن جا سيٽ، ڪٻٽ، سينگار دان، ڪوچن جا سيٽ، ڪرسين ٽيبلن جا سيٽ، ننڍڙا گهر، بنگلا، جهوپڙيون، پلنگ، کٽون، پکين سوڌا پڃرا، گڏيون، گڏا، ڀوريون، ڀورا، پينگها، وڃڻا، ڪيترن قسمن جون موٽرون، جيپ، بس، لاري، ٻگهي، بدڪون، جهرڪيون، مور، هرڻيون، ڪبوتر، ڏاڪڻون، لاٽون، چوڏيل، گهرن جاين جا سيٽ، تعليمي رانديون، برنيون، تس، وٽا، وٽيون، پيالا، پيالون، وڻ، ڪيترن قسمن
+انهن جي ٺاهڻ جو مرڪز آهي. سنڌ جي ٻين به ڪيترن شهرن جهڙوڪ ميرپورخاص، لاڙڪاڻو، سکر، نوابشاهه وغيره ۾ به ٺهن. پاڪستان جي ٻين شهرن جتي ميوو ۽ بيضن جي مارڪيٽ آهي پشاور، ڪوئيٽا، چمن وغيره به ان ڪم جا خاص مرڪز آهن.
+چينيءَ جا ٿانو:
+چينيءَ جا ٿانو پاڪستان ۾ هن وقت گهڻي تعداد ۾ ٺهن ٿا ۽ سٺا ٺهن ٿا. سنڌ ۾ دادا سيريمڪ ورڪس لميٽيڊ لانڍي ۾ چيني جي ٿانون ٺاهڻ جو تمام وڏو ڪارخانو آهي، جتي سڀ ڪم مشينري سان ٿئي ٿو. ان کان سواءِ پاڪستان جي ٻين صوبن ۽ شهرن ۾ به ڪيترائي وڏا ڪارخانا آهن. پر ملڪ جي وڏي کپت لاءِ وري به گهريلو صنعت منهن ڏيندي رهي ٿي. گهريلو صنعت ۾ ملتان، فيصل آباد، جهنگ کان علاوه پنجاب جي ڪيترن ننڍن وڏن شهرن ۾ پڻ اهو ڪم ٿيندو رهي ٿو. خاص طرح ضلعي گجرات ۾ ته اهو ڪم گهر گهر ٿيندو آهي. ميانوالي جي سفيد مٽيءَ مان اهي ٿانو ٺاهيا وڃن ٿا. طريقو اهو ساڳيو ڪنڀر ۽ ڪاشيگر وارو هوندو آهي، باقي فرق رڳو مٽيءَ جو هوندو آهي ۽ ٻيو گهڻو ڪري ٿانو ڪاربن جي ذريعي ٺاهيا ويندا آهن.
+چينيءَ جا سستا ٿانو گهڻو ڪري وڪامندا آهن، جو اها شيءِ ڀڄندڙ-ٽٽجندڙ آهي. مگا، ڪوپ ساسرون، پيالا، پياليون، پليٽون، رڪابيون، برنيون وغيره خاص ۽ گهڻي تعداد ۾ ٺهن. پنجاب جا ماڻهو ۽ وڏا واپاري ريل گاڏيءَ جا گاڏن جا گاڏا ڀري واپار سانگي وڏن شهرن ۾ آڻي گودامن ۾ ڀري ڇڏين. ٻڌي اگهه سان دوڪاندارن کي ڏين، جن وٽان وري ريزڪي وڪڻڻ وارا گاڏن ۽ ٺيلن تي گهٽيءَ ڳليءَ وڪڻندا وتن.
+ڪاغذ ۽ ڪپڙي جا گل:
+ڪاغذ ۽ ڪپڙي مان نهايت سهڻا ۽ نفيس گل ٺاهيا وڃن ٿا. جيڪي گهرن ۾ ڊرائنگ روم جي زينت وڌائڻ لاءِ گلدستن، گلدانن، ڀتين وغيره ۾ سجائي رکيا وڃن ٿا. اهي گل ماهر ڪاريگر به ٺاهين ته اسڪولن، ڪاليجن ۽ ووڪيشنل انسٽيٽيوٽس ۾ نياڻين کي به ٺاهڻ سيکارين. اهي گل اهڙا ته سهڻا ٺاهيا وڃن ٿا جو انهن تي سچي پچي هجڻ جو شڪ ٿيندو آهي. ڪاغذ جا گل ته عام جام وڪامندا آهن، باقي ڪپڙي مان ٺهيل گل نمائشن، مينابازارن وغيره ۾ وڪامندا آهن. اهو هنر ڪڏهن ڪڏهن ولايتي ملڪن جون ماهر عورتون جيڪي ثقافتي انجمنن سان لاڳاپو رکنديون آهن، سي به ليڊيز ڪلبن، سفارتي سينٽرن وغيره ۾ مقامي ع��رتن ۽ دلچسپي رکندڙ نياڻين کي سيکارڻ جو انتظام ڪنديون آهن.
+هينڊيڪرافٽ سينٽر ۽ ادارا:
+هي ادارا وڏن شهرن ۾ پنهنجا وڪري جا دوڪان کولي انهن ۾ وڏي سيڙپ ڪري پاڪستان جي هر صوبي جي دستڪاري جو سامان وڪري لاءِ مهيا ڪري رکندا آهن. هنن دوڪانن تي ملڪي توڙي غير ملڪي خريدار پنهنجي ضرورت ۽ پسند جون شيون خريد ڪندا آهن. انهن دوڪانن جو گهڻو مال؛ اهو دستور هوندو آهي ته جدا جدا شيون خريد ڪندا آهن، اهي ٿوري قيمت سان خريد ڪري، ڳري قيمت تي وڪڻندا آهن. ڪجهه مال گراهڪن جي آرڊر ۽ فرمائش تي به ٺهرائي ڏيندا آهن. هر ڪنهن دوڪاندار جو پنهنجو يونٽ ۽ صنعتي گهرن سان رابطو هوندو آهي، جيڪي سندن سپلائيزر آهن.
+سڀ دوڪان پنهنجي پنهنجي انفرادي حيثيت رکندڙ هوندا آهن. ڪن دوڪانن جي ڪا شيءِ خاص هوندي آهي ته ڪن جي ڪا. هنن جي وچ ۾ مقابلو گهٽ هوندو آهي جو سندن شيون نراليون ۽ مختلف هونديون آهن. اهي دوڪاندار ڪچو مال گهرن تي ڏيئي پنهنجي مرضيءَ مطابق مال تيار ڪرائيندا آهن. جدا جدا گهرن ۾ جدا جدا ڪم مان پورو پورو فائدو وٺندا آهن. ڪٿي سلائي جو، ڪٿي ڀرت جو ڪٿي سلمه ستاري جو وغيره. انهن کان مال تيار ڪرائي پوءِ پنهنجي مرضيءَ جا اگهه رکي وڪڻندا آهن.
+هن وقت گهڻو ڪري دستڪاري جي مختلف شين جو نيڪال گهڻو ڪري انهن دڪانن ذريعي ٿيندو رهندو آهي. سنڌ سمال انڊسٽريز ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان حيدرآباد ۽ ڪراچي ۾ وڪري جا سينٽر قائم ڪيل آهن جتي مناسب ڪميشن حاصل ڪرڻ بعد انهن صنعتي گهرن جون شيون وڪري لاءِ رکيون وينديون آهن. جتان خاص ڪري غير ملڪي سياح، سرڪاري ڪامورا، وڏا آفيسر، وڏا ماڻهو وغيره خريد ڪندا آهن. جيڪي هنرمند پاڻ وڪڻڻ چاهيندا آهن سي وري هتي پنهنجو مال کپائڻ لاءِ رکندا آهن. ننڍن گهرو صنعتي مرڪزن يا يونٽن جو جيئن ته خاطرخواه مارڪيٽنگ (وڪري) جو بندوبست نه هوندو آهي. ان ڪري لاچار ۽ مجبور ٿي اهي انهن دڪانن وٽ پنهنجو مال وڪري لاءِ کڻي ويندا آهن. سرڪاري مرڪزن تي هنرمندن کي سندن پورو معاوضو ملي ويندو آهي. پر اتي وري هڪ شرط هوندو آهي ته مال وڪامڻ کان پوءِ کين رقم ملندي آهي. هاڻي هڪ غريب ماڻهو پنهنجي محدود آمدني مان ڪجهه مال ٺاهي جي هتي رکي ٿو ته ان کي کپائڻ جي لاءِ هن کي ٽن کان ڇهن مهينن جو انتظار ڪرڻو ٿو پوي، ان جي برعڪس هينڊيڪرافٽ دڪانن وارا هنن کي روڪ رقم ڏين ٿا. ان ڪري لاچار ۽ مجبور ٿي انهن دڪانن تي پنهنجو مال وڪري ڪرڻ لاءِ کڻي ويندا آهن، جيڪي وري سندن مجبوريءَ جو پورو پورو فائدو وٺي گهٽ اگهه تي سندن مال خريد ڪندا آهن ۽ پاڻ پنهنجي سيڙپ جو پورو فائدو وٺي ڳري اگهه تي وڪڻندا آهن. جي کانئن اهو پڇبو آهي ته هنرمندن کي سندن پورو معاوضو نٿا ڏيو ۽ توهين پورهيي جو وڏو اگهه ٿا کائو ته جواب ۾ چون: اهو ته واپار آهي. اسان سيڙپ ڪريون ٿا، دڪانن جون ڳريون مسواڙون ڀريون ٿا، نوڪرن جا پگهار، لائيٽ وغيره جا خرچ سڀ اسان جي ذمي آهن. ان کان سواءِ اسان به ته ڪجهه لهڻو.
+هاڻي سوال ٿو اٿي ته جنهن ڪا شيءِ تخليق ڪئي ان کي ته اهي ڳڻپ جا اوترائي ٽڪا مليا ۽ جنهن سيڙپ ڪئي تنهن ساروئي منافعو پنهنجي پيٽ ۾ هڙپ ڪيو. اهو انصاف نه آهي. اهو استحصال آهي ۽ ان استحصال جي ڪري اڄ به نه فقط سنڌ پر سڄي ملڪ جا هنرمند ويچارا ليڙون لٽڪائيندا وتن!

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book24.txt

@@ -0,0 +1,116 @@
+ڪتاب جو نالو:  جبلن ۽ رڻن پٽن ۾ انساني زندگي
+
+
+
+جبلن ۽ رڻن پٽن ۾ انساني زندگي
+محمد اسماعيل عرساڻي
+بسم الله الرحمٰن الرحيم
+منڍ
+خدا تعاليٰ جي قدرت جو انت ڪونهي. سڄي مخلوق تي سندس اپار احسان آهن جن جي وستار ڪرڻ جي اسان جي زبان کي ڪابه طاقت نه آهي. هن پنهنجي حڪمت سان آسمان ۾ سج، چنڊ، تارا ۽ ڪتيون ۽ نکٽ نروار ڪيا آهن ته ڌرتيءَ تي وري ٻيون جوڙون جوڙيون اٿس_ ڪٿي زمين اُتاهين آهي ته ڪٿي ترائي_ ڪٿي آباد سڌا ميدا آهن ته ڪٿي رڻ پٽ ۽ بيابان آهن جي غير آباد آهن. ڪٿي - وري اتاهان جبل يا ٽڪريون آهن ته ڪٿي مٿاهيون واريءَ جون ڀٽون جي پڻ جبلن جو نظارو ڏيکارين ٿيون. ڪٿي پهڻ واري زمين، ڪٿي پوک لائق مٽيءَ واري ڌرتي ته ڪٿي ڪارو ڪلر جنهن ۾ اوڀر نه اڀري. ڪٿي رڃ جو ڏيک ته ڪٿي رڻ پٽ_ ڌڻيءَ جي قدرت جا اهي نظارا ڏسي اسان جي زبان مان سندس تعريف ۽ ساراهه جا ڪلما نڪريو وڃن ۽ اسان کي پڪ ٿئي ٿي ته هنن ڏيکن جو جوڙيندڙ ۽ انهن کي هلائيندڙ ۽ ڪنهن نظام ۾ رکندڙ ضرور ڪا وڏي طاقت آهي ۽ اها طاقت الله تعاليٰ جي آهي جنهن سڄو جهان جوڙيو آهي ۽ جنهن جي اسان کي دل وجان سان بندگي ڪرڻ گھرجي ۽ سندس ٿورا ڳائڻ کپن.
+ٽڪرين ۽ جبلن تي مينهن پون ٿا جن جو پاڻي لاهن يا آبشارن رستي هيٺ ماٿرين ۾ ڪري ٿو جتي ڍنڍون ۽ چشما ٺهي پون ٿا ۽ وڌيڪ پاڻي نين رستي وهي درياءَ ٺاهي ٿو_ درياءَ وهي سمنڊن ۾ پون ٿا ۽ سمنڊن جو پاڻي سج جي تپش رستي ٻاڦ جي صورت ۾ مٿي چڙهي آسمان تي ڪڪر ٺاهي ٿو جي وڄ ۽ گجگوڙ ڪري زمين تي وسن ٿا ۽ اهو نار وارو ڦيرو پوري ترتيب سان هلندو رهي ٿو، جنهن تي انسانن، حيوانن، پکين ۽ پاڻيءَ جي ساهه وارن، سڀني جي جياپي جو آڌار آهي. جيڪڏهن جبل ۽ ٽڪريون نه هجن ته برسات ئي هوند نه پوي. جي برسات نه پوي ته درياهه، ڍنڍون، تلاءُ ۽ چشما نه هجن. جي ائين نه هجي ته زرخيز ميدان آباد نه ٿين. نه پوکون هجن نه انُ ملي نه ميوو ۽ نه گل ڦل ۽ گاهه ملن_ نه ٻيلا هجن نه هُڙيون_ نه ڪو وڻ ٽڻ ٿئي نه اسان کي جاين ٺاهڻ ۽ ٻارڻ لاءِ ڪاٺ ۽ ڪاٺيون ملن. نه ئي اسان کي باهه ٻارڻ ۽ کاڌي رڌڻ جو وسيلو ملي سگھي. اسين انسان هڪ پاسي بک مرون ۽ ٻئي پاسي ساهوارا جيءُ تڳائي نه سگھن. هن پرٿويءَ جو سڄو ڪارخانو ڊهي پوي. زمين جي اندر جيو آهن سي سڀ ناس ٿي وڃن، جانور جي اسان کي کائڻ، سواري ڪرڻ ۽ کير ڏيڻ لاءِ مليا آهن تن جو وجود ئي ختم ٿي وڃي.
+اسان جي پاڪ ڪتاب خدا جي ڪلام قرآن شريف ۾ اسان کي ٻڌايو ويو آهي ته جيڪڏهن دنيا جا سڀ وڻ قلم ٿي پون ۽ سمنڊ ۽ درياءُ مس ٿي پون ته به اسين پنهنجي خالق الله تعاليٰ جي صفت ۽ ساراهه لکي پوري ڪري نه سگھون.
+هڪ بزرگ چيو آهي ته اسين خدا تعاليٰ جي قدرت تي جيڪڏهين غور سان نهارينداسين ته اسان کي ساون وڻن جي هر هڪ پن ۾ سندس قدرت ڏسڻ ۾ ايندي ۽ اسين سمجھي وينداسين ته هر هڪ پن خدا تعاليٰ جي قدرت جو هڪ وڏو دفتر آهي.
+اسان کي ڏسڻ ۾ ايندو ته رب تعاليٰ ڌرتيءَ کي ٽن مکيه ڀاڱن ۾ ورهايو آهي. جن بابت اسان کي هن ڪتاب ۾ پڙهڻو آهي_ اهي ٽي مکيه ڀاڱا آهن.
+ٽڪريون ۽ جبل ( اتاهيون زمينون) (2) سڌا پٽ ۽ ميدان (3) رڻ پٽ بيابان.
+اچو ته اسين ڏسون ته ان هرهڪ ڀاڱي مان اسان کي حياتيءَ جون ڪهڙيون نشانيون ملن ٿيون ته اسان کي پتو پوي ته انهن ٽنهي ڀاڱن جي اسان کي ڪهڙي ضرورت آهي. ڪنهن ڪويءَ يعني شاعر چيو آهي ته:
+ڌڻي آهي قدرت سان ڌرتي بنائي،
+ڪٿي ٿئي مٿاهين ڪٿي ٿئي ترائي.
+پهڻ واري ڌرتي اتاهين ٿئي جا،
+جبل ۽ ٽڪر عام ٿي ڪوٺجي سا.
+انهيءَ تي پون مينهن، ڪڙڪا نيون ڪن،
+سمونڊن جون لهرون، لڳن پڻ مٿي تن.
+گسي ۽ ڦٽي ٿين ٽڪرا ٿيون ٽڪريون،
+جڙن تن مان ريتي ڪڪري ۽ پهڻيون.
+----
+
+
+جبل_ ٽڪر ۽ ٽڪريون
+ٿي سگهي ٿو ته اوهان مان ڪيترن وڏا جبل نه ڏٺا هجن جھڙوڪ هماليه جبل ۽ ٻيا. اهي جبل تمام اتاهان آهن جن جي چوٽيءَ تي پهچڻ ناممڪن ناهي ته به تمام مشڪل ۽ وڏي ڪشالي وارو آهي. انهن جبلن جون چوٽيون سال جا ٻارهن مهينا برف سان ڇانيل هونديون آهن جي اونهاري ۾ سج جي تپش ڪري برف ڳري پاڻي ٿي وڏن لاهن يا آبشار رستي هيٺ ماٿرين ۾، جي وڏيون ڍنڍون آهن تن ۾ پاڻي ڦٽو ڪن جن مان پاڻي وهي اچيو درياهه ٺاهي_ اسان جو سنڌو درياهه به هماليه جبل جي هڪ وڏي ڍنڍ مانسروور مان نڪري ٿو ۽ اسان جي پاڪستان کي آباد ڪندو وڃيو عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري. هنن وڏن جبلن تي حياتيءَ جا اهڃاڻ بلڪل گھٽ آهن. برف سبب ڪوبه ساهوارو اُتي رهي نٿو سگھي پر اهي جبل نه هجن ۽ برف نه پوي ته اسان جا درياءَ ۽ اسان جو ملڪ ويران ٿي وڃي‎_ سڄي دنيا ۾ اهڙا جبل، الله تعاليٰ پنهنجي ڪمال حڪمت سان پيدا ڪيا آهن.
+مٿي ذڪر ڪيل جبل ته ٿيا برف سان ڇانيل ۽ پاڻيءَ لاءِ ڪارائتا پر خداوند تعاليٰ ٻيا ڪي جبل اهڙا به خلقيا آهن جن کي ٻرندڙ جبل سڏيو وڃي ٿو. ٻرندڙ جبل ان ڪري جو انهن جي چوٽين تي سدائين لاوا نڪري ٿو جو سخت ٽهڪندڙ ۽ گرم ٿئي ٿو ۽ هميشہ ان مان باهه جا الا نڪرندا رهن ٿا. هي جبل خطرناڪ آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن لاوا وٺي اڀامندو ۽ ٽهڪندو آهي. آسپاس ۾ ساڙ ڪري وجھندو آهي ۽ ويجھي ڇڪ ۾ هر چيز جلائي ڇڏيندو آهي. هنن جبلن تي ڪا حياتي رهي نٿي سگھي. اهي جبل به فائدي کان خالي نه آهن. جبلن جي وچ ۾ انهن جي دامن ۾ جي ماٿريون آهن تن ۾ ڪيترن قسمن جا گاهه ۽ ٻوٽيون پيدا ٿين ٿيون جي انسان جي صحت لاءِ نهايت ڪارائتيون آهن- انهن کي جڙيون ٻوٽيون ڪوٺبو آهي. اهي دوائن ۾ وڏو ڪم ڏين ٿيون ۽ ڪيتريون ئي دوائون انهن مان جڙن ٿيون جي انسان بلڪ حيوانن جي ڪيترن ئي بيمارين لا شفا آهن. انسانن پنهنجي خداداد دانائيءَ سان اهي ڳولي لڌيون آهن ۽ انهن مان فائدو ورتو آهي. انهن ٻوٽين مان ملڪ کي ڪافي اپت ٿئي ٿي. شهرن ۾ پسارين جا دڪان انهن ٻوٽين جي ملڻ جي جاءِ آهي.
+ان کانسواءِ انهن جبلن جي دامن ۾ ڪٿي ڪٿي قيمتي پٿرن جون کاڻيون هٿ آيون آهن جتان هيرا، لعلون، زمرد، ياقوت ۽ پکراج هٿ آيا آهن، جي ملڪ جي دولت جو وڏو خزانو آهن.
+انهيءَ دولت هٿ اچڻ سبب انهن پٿرن کي صاف ڪرڻ ۽ وڍي ٽڪي انهن مان زينت جون شيون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي ڪارخانا جاري آهن جن ۾ ڪاريگرن ۽ مزورن جو گذران ٿئي ٿو ۽ ملڪ جو شان مان وڌي ٿو. قرآن پاڪ ۾ الله تعاليٰ جو ارشاد آهي ته اسان ڪابه شيءِ بي فائدي نه پيدا ڪئي آهي، پوءِ اوهان کي کپي ته انهن مان فائدو وٺو_ هاڻي اچو ته ٽڪرن ۽ ٽڪرين جي فائدن کي ڳولهي لهون. ٽڪر ۽ ٽڪريون هر هنڌ ڏسڻ ۾ اينديون جي اوهان سڀني ڏٺيون هونديون. شايد اوهان انهن جي فائدن تي غور نه ڪيو هجي. ٽڪر ۽ ٽڪريون اسان جي سنڌ ۾ جتي ڪٿي پکڙيل آهن. روهڙيءَ وٽ آدم شاهه جي ٽڪري ۽ حيدرآباد وٽ گنجو ٽڪر ۽ ٿر ۾ ڪارونجھر ٽڪر مشهور آهن. پاڪستان ته سڄو ٽڪرائتي زمين سان گھيريل آهي_ سنڌ، بلوچستان سرحد صوبو ٽڪرائتي زمين سان گھيريل ۽ ڀرپور آهن. انهن ٽڪرن ۾ ميٽ جون کاڻيون ۽ اڇي چن جون کاڻيون ملن ٿيون، اڇو چن سيمنٽ ٺاهڻ ۾ نهايت ڪارائتو آهي.
+اهو ئي سبب آهي جو ڪراچيءَ ۾ منگھي پير وٽ، حيدرآباد ۽ روهڙيءَ ۾ سيمينٽ جا زبردست ڪارخانا آهن جن مان ملڪ کي وڏو فائدو رسيو آهي. رهيون ٽڪريون سي ٽڪرن کان ننڍيون بيشڪ آهن پر انهن مان فائدا پاڻ وڌيڪ آهن. ٽڪرين جي دامن ۾ وري ميداني ٽڪر ٿين ٿا جي آهن پٿراڻا ليڪن زرخيز آهن. ٽڪريون جيڪو برسات جو پاڻي هيٺ ڪيرائين ٿيون. ان مان باراني پوک ڪافي ٿئي ٿي: جوئر، ٻاجھري ۽ مڪائي. جي ڪٿي ڪٿي وارياسو ٽڪر هوندو آهي ته اتي ڪوهستاني ماڻهو بند ڏئي برسات جي پاڻيءَ کي جمع ڪندا آهن ۽ اهو پاڻي زمين ۾ جّذب ٿي وڃي سيلاب ڪندو آهي. پوءِ ان سيلاب تي فقط ٻج ڇٽڻ ۽ هر ڏيڻ سان پوکون ٿي سگھنديون آهن. ڪٿي داليون ۽ ڪٿي گدرا، ونگا ۽ هنداڻا به اُڀري پوندا آهن. ٽڪرين جي دامن ۾ گاهه پٺو به جام اڀرندو آهي جو جانورن جي چاري لاءِ ڪم اچي ۽ ٻئي هنڌان گھرائڻ جي ضرورت ڪانه پوي. پوکي باراني ٿئي ته سرڪاري ڍل به گھٽ پوي ۽ محنت به گھٽ ڪرڻي پوي. خداوند تعاليٰ ڪنهن کي وانجھو ڪونه ڇڏي. مسڪينن جي ڀلي لاءِ ڪونه ڪو منهن ڪريو وجھي. هنن ٽڪرين ۾ جڙيون ٻوٽيون به ٿين ۽ ٻيا گاهه به ٿين جي مال، جھڙوڪ ٻڪريون، رڍون، ڳئون، مينهون ۽ اُٺن جي چاري لاءِ وڏو ڪم ڏين. ٻن ٻن ٽڪرين جي وچ ۾ جيڪي ماٿريون هونديون آهن سي سانوڻ جي مينهن پوڻ سبب گاهه سان سر سبز چراگاه. ٺاهين ٿيون جن ۾ مال کان سواءِ جھنگلي جانور جھڙوڪ هرڻ، ڦاڙها ۽ سهن جهڙا جانور پيدا ٿين ٿا، جي شڪار لاءِ شڪار جا شوقين اچي بندوقن سان شڪار ڪن ٿا. ٽڪرين مان مٽي پار وڃڻ لاءِ ماڻهن اچڻ وڃڻ جا پڪا پيچرا گھٽ گھيڙ لڪ لڪيون ٺاهي ڇڏيون آهن. جتان پانڌيئڙا، گڏه، گھوڙا ۽ خاص طور اٺ لنگھي سگھندا آهن جا ڳالهه جبلن منجھان ممڪن ناهي.
+قدرت جي ڪارسازي تان قربان وڃجي. ٽڪريون نه فقط پٿريليون آهن پر ڳاڙهسري مٽي ۽ ڳاڙهي واريءَ جون آهن. راولپنڊيءَ کان پرڀرو ٽيڪسيلا ويندي اسان کي ٽڪريون ڏسڻ ۾ اينديون جي ڳاڙهي زرخيز مٽيءَ جون آهن جن تي مينهن پوي ته مڪائي جي پوک جام ٿئي ۽ چارو به ٿئي. اهو ئي سبب آهي جو انهن ٽڪرين جي چوٽين تي ماڻهن جا گھر ڏسڻ ۾ ايندا ۽ گاهه جون دنيون ۽ مال چرندو نظر ايندو. ان کانسواءِ سنڌ ۾ جو وڏو ريگستان آهي جنهن کي ٿر جي نالي سان ڪوٺجي ٿو، ان ۾ وري ڳاڙهي سامونڊي واريءَ جون وڏيون اتاهيون ٽڪريون نظر اينديون جن کي اسين ڀٽون سڏيندا آهيون. مٿي درياهه جي ٻنهي ڪپن سان ۽ درياءَ جي وهڪرن بدلائڻ سبب جي درياه جا پراڻا پيٽ آهن تن ۾ وري اسان کي اڇي واريءَ جون ننڍيون ننڍيون ٽڪريون ڏسڻ ۾ اينديون جن کي اسين دڙا ڪوٺيندا آهيون، اهي دڙا يا ڀڙا بهرحال اسان کي ڪو خاص فائدو ڪونه ڏين سواءِ ان جي جو اها واري اسان کي پوسل کي سڪائڻ ۽ ڪچين جاين ۾ ڪم اچي ٿي.
+بمبئي ۽ پوني جي طرف جيڪي جبل جيڏيون وڏيون ٺڪريون آهن انهن جي مٽي نهايت سون اپائيندڙ آهي. انهن تي گاه. ۽ ٻوٽن کانسواءِ وڻڪار ايتري ٿيندي آهي جو ٽڪرين جي زمين ڏسجي ئي ڪونه. پريان ائين پيو ڀانئبو ڄڻ ته ڪو گھاٽو ٻيلو آهي جو سلاميءَ تي پوکيو ويو آهي. پر ائين نه هوندو آهي اها اوڀر برساتن جي سوغات آهي. انهن جبلن جھڙين ٽڪرين ۾ وري خوفناڪ جانور آکاڙو ٺاهي رهندا آهن. جھڙوڪ شينهن، چيتا، هاٿي ۽ رڇ وغيره، هتي پڻ شڪار لاءِ وڏا وڏا شڪاري ويندا آهن.
+ٿر واريون واريءَ جون ٽڪريون يا ڀٽون ته قدرت جو هڪ عجيب غريب نظارو آهن. ظاهر ۾ ته هڪ بيابان آهي پر جڏهن اتي سانوڻ جون برساتون پونديون آهن. تڏهن سارو ملڪ ڪشمير بنجو پوي. پٽ گاهه سان سٿجي سائو ٿيو پوي ڀٽن جي وچ واريون ماٿريون وڏا وڏا چراگاه ٺهيو پون ۽ مال لاءِ ايترو ته چارو ميسر ٿيو پوي جو ساري دنيا جومال پيو چري ته به کائي نه سگھي. البت اوسر جي زماني ۾ ڏڪار منهن ڪڍي ۽ بک وگھي مال مرڻ لڳي. ويريون يعني ننڍيون کوهيون ۽ يا ڪچا کوه ۽ پڪا تڙ پاڻيءَ جي اڻاٺ سبب سڪيو وڃن ته مارو ماڻهو پنهنجا مال وٺي سنڌ جي سنئين پٽ ڏي رخ رکن ۽ دردناڪ نظارو اکين ڏسڻ ۾ اچي. سڪار ۾ مال متارو ٿئي، کير مکڻ، ڏڌ ۽ گيهه جام ٿيو پوي. ڇيلن ۽ ڇيلين، ٻڪر ۽ ٻڪرين جو وڻج واپار ٿئي. ان کانسواءِ ميوا ۽ ڀاڄيون بي ملهيون ٿين، ميها، ريڀڙيون، چڀڙ يا متيرا، مريڙو، لوڻڪ، کنڀيون ۽ ٻيون ازخود اڀرندڙ ڀاڄيون جام ٿيو پون. ڄانڳوري ٻير جن کي اسين ڇاپرو ٻير به چوندا آهيون، خرارن جي منهن پيدا ٿيو پون.اهي ساڳيون شيون سڀني ٽاڪرو پٽن تي به ملن. جبل جا ماڻهو جن کي ڪوهستاني ڪوٺبو آهي سي به ٿر جي ماڻهن وانگر جن کي ريگستاني ڪوٺبو آهي، انهن قدرت جي انعامن مان فائدو وٺي ڄانڳوري ٻيرن جا ٻورا ڀري اچي شهرن ۾ وڪڻن ۽ چڱو ناڻو ڪمائين. سندن گذران جو به انتظام ٿيوپوي. نه رڳو انسان پر پکي پکڻ ۽ جانور سڀ سرها ڏسڻ ۾ اچن. ٿر هونءَ ته هڪ ويرانو آهي، پر اتي هرڻ ۽ هرڻيون هزارن جي تعداد ۾ ٿين، جن جون قطارون ڏسي روح کي راحت اچيو وڃي. مور جھڙو سهڻو پکي به ٿر جي ڀٽن ۾ گھڻو ٿئي. مورن جا مٺا آواز ۽ ڊيلن جا سندر راڳ ٻڌندڙن کي موهيو وجھن؛ انهن خوبين جي وچ ۾ مصيبتون به آهن. سوين قسمن جون بلائون، جھنگلي ڪوئا، لوڪڙ يا لومڙ، سانڊا، گلويون ۽ ڳوهون وارياسي زمين جي اندر ۾ پنهنجوماڳ سنڀالي رهن. باراني پوکون جھڙوڪ ٻاجھري، جوئر، گوار ۽ تر گھرج کان وڌ پيدا ٿيو پون. جن جو واپار چڱو هلي. مطلب ته ٽڪرين کانپوءِ اها پٿر واري زمين هجي يا وارياسون ڀٽون هجن يا ڳاڙهيءَ مٽيءَ جا ٽيلا هجن. هر هڪ ۾ خدا تعاليٰ اسان لاءِ فائدو رکيو ويو آهي. ماڻهو جي انهن ٽڪرين ۾ آباد آهن سي ڳاڻاٽي ۾ ته ٿورا آهن، مگر هو اتي ڏاڍا خوش آهن.انهن جون رس رهاڻيون، ڪچهريون، شاديون، غميون، ڳيچ ۽گيت سڀ ٻڌڻ وٽان آهن. جيڪڏهن اسان کي وجھ ملي ته اهي ٽڪريون ۽ انهن منجھ ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي اکين هلي پسجي. ڇو ته ٻڌل ڳالهيون ڏٺل ڳالهين جي اصل برابري ڪري نه سگھنديون.
+ٽاڪرو پٽن ۾ ٻيا ته ڪي ڪارخانا يا شهري هنر ڪونه ٿين، ان هوندي به ڪيترائي گھرو هنر ٿيندا آهن. ٽڪرين جي رهاڪن جي حياتي جو دارو مدار سڄو مال تي آهي. ان ڪري رڍن مان پشم، ٻڪرين مان ڏاس ۽ اٺن مان ملس، جا کين ملي ٿي اُن مان هو گھڻو فائدو وٺن ٿا. ٻڪرارن کي ڏسبو ته هو ڏاس جا ڍيرا وٽيندا وتندا. اُن جا ڍيرا ۽ ملس جا ڍيرا به ٽڪلي تي وٽيندا ڍيرا ٺاهيندا رهندا آهن. جن شهر ۾ وڃي وڪڻندا آهن.
+ڪي سگھڙ به ان مان اٺن جا ٻورا، کرڙ، کٿا ۽ فراسيون ٺاهيندا آهن ته ڪي هٿ جي آڏاڻن تي اوني کٿيون ٺاهڻ جا ڀڙ هوندا آهن، جي وڪڻي ناڻو به ڪمائين ۽ پنهنجو اوڇڻ به ڪن. ٿر ۾ ته ڀرت جو ڪم ۽ موتين جي پوچ جو ڪم به اتي جون عورتون نهايت عمدو ڪنديون آهن. ڀرت جون چُنيون، ٽپاين جا پوش، گج وغيره جي هو ٺاهين ٿيون سي ڏسي ڏندين آڱريون اچي وينديون آهن. ڏاس مان کرڙ ۽ خرزينون، اُن مان کٿيون ۽ ملس مان ٻورا ٺاهڻ مردن جو مکيه ڌنڌو آهي. مطلب ته جا شيءَ جتي پيدا ٿئي ٿي ان مان انسان پنهنجو هوش هلائي فائدو وٺي ٿو. ڏڪار جي وقت جو ويچارن جو مال بک جي وگھي مري ٿو، ان جا ڇوڙا لاهي انهن کي رڱڻ جو ڪم به ڪيو وڃي ٿو. جتي اهڙا ڪاريگر جي گھڻو ڪري ڪلال يا مينگھواڙ هوندا آهن، سي نه هوندا آهن ته ڇوڙا ڪچيءَ شڪل ۾ کڻي وڃي شهرن ۾ نيڪال ڪندا آهن ۽ انهن جي اپت مان هو ٻيون کاڌي يا اوڍڻ جون شيون خريد ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح پنهنجي حياتي تڳائيندا آهن.
+
+
+باب ٻيو
+ميداني علائقا
+(ڀاڱو پهريون)
+زمين جو ٻ��و حصو جو نهايت قيمتي آهي ان کي ميداني حصو چئجي ٿو. ميدان وري مٿاهن پٽن ۽ هيٺاهن ۾ ورهايل آهن. اسان ٽڪرين جي احوال ۾ پڙهي آيا آهيون ته اهي ٽاڪرو ۽ مٿاهيون زمينون هئڻ ڪري اتي ڪوبه درياءُ ڪونه وهي. اتي فقط ننڍيون ننڍيون کوهيون ٿين يا قدرتي چشما هوندا آهن، جن جي پاڻيءَ تي ماڻهن ۽ مال جو گذر هوندو آهي. پر ميداني حصي ۾ درياءَ، ڍنڍون، تلاءَ ۽ واهه جام ٿين. چوندا آهن ته پاڻي هميشہ هيٺاهين ڏي وهندو آهي ۽ نه مٿانهين تي. ان ڪري هيٺاهيون زمينون آباديءَ جي لائق آهن، جن تي هر ڪنهن قسم جي پوک ٿئي ٿي، اناجن ۾ ٻاجھري، جوئر، ڪڻڪ، مڪائي، دالين ۾ مڱ، چڻا، مٽر، گوار، مانهن ۽ تيلي ٻجن ۾ سرنهه، ڄانڀو، توريو، تر وغيره ٿين.
+ان کان سواءِ ميداني زمين تي باغ پوکيا وڃن ٿا، جن مان هر قسم جا ميوا ۽ ڀاڄيون اسان کي ملن ٿيون، جي اسين روزمره کائڻ لاءِ استعمال ڪريون ٿا. اهي ميوا ۽ ڀاڄيون ايتريون ته آهن جن جي نالن وٺڻ جي ڪا خاص ضرورت ڪانه آهي.اسان مان هر هڪ ڄاڻي ٿو ته: انب ڇا آهي، ڏاڙهون ڇا آهي، زيتون ڇا آهي، صوف ڇا آهي. ڀاڄين ۾ به اسان کي خبر آهي ته توري، موري، پالڪ، ڪدو، ميهو ۽ ڀينڊي سڀئي ڇا آهن. اسان مان هر ڪنهن اهي ڏٺيون هونديون ۽ کاڌيون هونديون.
+ميداني زمين لٽاسي آهي. اها مٽي ئي آهي جنهن مان اسان کي سڀ ڪجھ ملي ٿو. ان ڪري مٽيءَ کي سڏيندا ئي ماتا يا ماءُ آهن، جنهن مان سڀ ڪجھ پيدا ٿئي ٿو. سڌي زمين هن ڪري آباد آهي جو ان مان درياءَ وهن ٿا ان مان واهه،نديون، شاخون، واٽر ڪورس، ناليون ۽ واهڙ کوٽي، اسين زمين کي پاڻي سان سيراب ڪريون ٿا ۽ فصل پوکيون ٿا. جيڪڏهن ڪٿي ڪا زمين مٿڀري آهي ته اتي نار وهائي چرخي پوک ڪندا آهيون. انهيءَ ساري پيدائش جو دارو مدار هاريءَ جي محنت تي آهي. ڪنهن شاعر چيو آهي ته:
+ٻج نه پوکي جي ڪو هاري،
+سڪون کائڻ لاءِ عمر ساري.
+پوءِ اکين سان ڏسون نه اَن،
+ميوو، گل ۽ گاهه نه پن.
+ڪپهه جي ڪو پوک نه ڪري،
+ڪٿان جيڪر پنهنجي سري.
+ڪپڙا هوند نه ڪڏهن ملن،
+بت ڍڪڻ لاءِ ماڻهو سڪن.
+ڇا ڪو سبي ڇا ڪو ڀري،
+استادي ڪيئن ظاهر ڪري.
+ڄانڀو سرنهه نه هاري پوکي،
+تيل نه ڪنهن پر ملي توکي.
+ڪڙمي ڪم کان ڪري انڪار،
+ساري دنيا ٿئي لاچار.
+ڪڙمي ڪم وڏا ٿو ڪري،
+ڄاڻ نه اهڙي هو ٿو ڌري.
+ڪڙمي جي تعليم وٺن،
+چڱو سڌارو جيڪر ڪن.
+هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته انهي پيدائش کي ڪيئن ڪارائتو بنائجي. ان لاءِ ميداني علائقن ۾ وڏا وڏا شهر آباد ٿي ويا آهن، جن ۾ ڪروڙين انسان آباد آهن. شهرن ۾ وري ڪارخانا آهن جتي ڪپهه مان ڪپڙو جوڙڻ ۽اناج جھڙوڪ چانور، ڪڻڪ وغيره صاف ڪري وڪري جي لائق بنائڻ جو ڪم ٿئي ٿو. جيئن ته ميداني علائقن جي زمين سڌي ۽ هموار آهي ان تي رستا ۽ وڏيون شاهراهون به جوڙيون ويون آهن. جن جي ذريعي انهن جنسن جو وڏو واپار هلي ٿو. ريل گاڏيون، موٽرون، لاريون، ٽرڪون ۽ بسون انهن سڀن جي هڪ هنڌان ٻئي هنڌ چرپر جو وسيلو آهن. ڪن هنڌن تي جتي اڃا شاهراهون نه آهن اُتي بيل گاڏين ۽ اٺن رستي مال آندو نيو وڃي ٿو . نه فقط ايترو پر درياءَ به اسان جي لاءِ مال آڻڻ ۽ نيڻ جو ذريعو آهن .درياءَ تي ٻيڙيون هلن ٿيون جن جي وسيلي اهو سمورو ڪاروبار هلي سگھي ٿو.
+ٻيڙين جي وسيلي ماڻهو انهن جاين ڏي سفر ڪري سگھن ٿا، جن ڏي ريلوائيون ۽ بسون وغيره هلي نه ٿيون سگھن. دريائن تي پتڻ به آهن، جي ماڻهن ۽ جانورن کي درياءَ جي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي کڻي وڃن ٿا. اڄ ڪالهه ماڻهن لاءِ آمدورفت جا ٽي ذريعا آهن: هڪ هوائي ذريعو جو هوائي جهازن رستي ٿئي ٿو، ٻيو ريلواين رستي ۽ ٽيون زميني رستن سان. اسين مٿي چئي آيا آهيون ته ميداني علائقا تمام آباد آهن ۽انهن ۾ وڏا وڏا شهر قائم ٿي ويا آهن ۽ لکين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اُتي ماڻهن جي جان ۽ مال جي حفاظت ۽ تعليم جي ضرورت پوي ٿي.
+ان لاءِ شهرن ۾ وڏا وڏا اسڪول ۽ ڪاليج کلي چڪا آهن ۽ ماڻهن جي حفاظت لاءِ پوليس کاتو، واهن جي حفاظت لاءِ انجنيئري کاتو، آباديءَ لاءِ روينيو کاتو، آمدرفت لاءِ ريلوي کاتو ۽ ٻيا سرڪاري کاتا کوليا ويا آهن. اُهي کاتا ٽڪرين وارن علائقن ۾ به ٿوري انداز ۾ ڪم ڪن ٿا، مگر جيئن ته اتي ڪچا گھر ۽ ننڍڙا ننڍڙا ڳوٺ آهن جن جي آبادي فقط ٿورن گھرن تي مشتمل آهي ان ڪري اتي وڏا اسڪول ۽ ڪاليج، پوليس ٿاڻا ۽ ٻيون سرڪاري آفيسون کولي نٿيون سگھجن. اهڙيءَ طرح ٽپال کاتي جو جيڪو انتظام شهر ۾ آهي سو ٻهراڙين ۾ ٿي نٿو سگھي. ساڳي طرح صحت کاتو جنهن هيٺ اسپتالون ۽ شفاخانا هلن ٿا سو به ننڍڙن ڳوٺن ۾ ڪم ڪري نٿو سگھي.
+ساڳيءَ طرح موجود زماني جي سائنسي ترقي به اڃا تائين اتي منهن ڪونه ڪڍيو آهي. جھڙوڪ اتي، نه ته تار ٽيليفون آهي نه ٻيا آواز پهچائڻ جا ذريعا آهن. مطلب ته اهو سڀڪجھ ميداني علائقن جي سنئين زمين تي ممڪن ٿي سگھي ٿو. انهن سهولتن کان ٽاڪرو علائقا خالي آهن. هن مان ڏسي اندازو لڳائبو ته فقط ميداني علائقا ئي آهن، جي ملڪ جي پيداوار جو وسيلو آهن.
+جتي پاڻي آهي اتي سڀ ڪجھ آهي. چئبو ائين ته پاڻي هر چيز جو ٻج آهي. ڳالهه ٿا ڪن ته اڪبر بادشاهه پنهنجي سڀني وزيرن کي چيو ته هر ڪنهن شيءِ جو ٻج گڏ ڪري مون وٽ کڻي اچو. جيڪو ٻجن جا وڌيڪ قسم آڻيندو ان کي وڏو انعام ڏنو ويندو. بادشاهه جي حڪم تي سڀئي وزير انهيءَ ڪم کي لڳي ويا؛ ۽ جيترا ٻج هر هڪ کان ٿي سگھيا اوترا ڪٺي ڪيائون هڪڙو بيربل وزير هو جنهن ڪجھ ڪٺو نه ڪيو. جڏهن درٻار ڏينهن آيو ۽ سڀ پنهنجا پنهنجا ميڙيل ٻج کڻي درٻار ۾ حاضر ٿيا ته بيربل هٿين خالي فقط پاڻيءَ جي لوٽي پاڻ سان کڻي آيو. ٻين وزيرن ٻجن جي نمائش ڪئي ۽ جڏهن اهو سڀ ڪجھ ٿي چڪو ته بيربل جو وارو آيو، جنهن ڇا ڪيو جو پاڻيءَ جي لوٽي وٺي زمين تي هاريائين ۽ عرض ڪيائين ته حضور! سڀ شيءِ جو ٻج پاڻي آهي، اڪبر بادشاهه هن جي جواب تي بلڪل راضي ٿيو ۽ بيربل کي وڏو انعام ڏنائين.
+هن آکاڻيءَ مان اسان کي اهو سبق ملي ٿو ته جتي پاڻي آهي اتي سڀ ڪجھ آهي، جڏهن ته اسان جا ميداني پٽ پاڻيءَ جي نعمت سان مالا مال آهن. ان ڪري زمين جو اهو حصو زمين جي ٻين حصن يا ڀاڱن کان وڌيڪ ڪارائتو آهي. اسان کي اها به خبر آهي ته ٻيلا ۽ وڻڪار ملڪ جي وڏي دولت آهن. اها دولت به ميداني علائقن تي آهي. درياءَ جي ٻنهي ڪپن سان وڏا وڏا ٻيلا آباد آهن. جن مان اسان کي ڪيتريون ئي قيمتي شيون حاصل ٿين ٿيون. ٻيلن مان گاهه ملي ٿو، جنهن تي مال جي قوت جو مدار آهي ۽ سرڪار مال لاءِ پنچري اڳاڙيندي آهي.
+جلائو ڪاٺ ۽ عمارتي ڪاٺ به ٻيلن مان ملي ٿو. لاک ٻوري، پلڙا، کؤنر، ماکي وغيره به ٻيلن مان پڙ پون ٿيون. مال وندو ماڻهو ٻيلن ۾ پنهنجو مال چاري کير، مکڻ ۽ گيهه حاصل ڪن ٿا ۽ ان جو وڏو واپار ٿئي ٿو. عمارتي ڪاٺ نهايت قيمتي آهي ۽ سون کان به وڌيڪ ڪم ڏئي ٿو. اسان جي عمارتن جا در دريون، ڪٻٽ ۽ المارا، گھر جو فرنيچر جھڙوڪ ميزون، ڪرسيون، کٽون ۽ پلنگ جيڪر ڪٿان اچن، جيڪڏهين اسان کي ٻيلن مان ڪاٺ نه ملي. بهرحال جيڪر ميداني زمين نه هجي ته انسان ذات ۽ حيوانات جو وجود نه هجي. اتي خوفناڪ مرون جھڙوڪ سوئر_ بگھڙ وغيره به هوندا آهن ۽ ڪمائتا جانور جھڙوڪ ڦاڙها، سرهه ۽ گڊ خواه سامبر به هوندا آهن، جن ما�� اسان کي حياتي جو وڏو اپراسو نصيب ٿئي ٿو.
+اسان جو سنڌ ديس هن دولت مان ڪافي شاهوڪار آهي. قدرت سنڌ کي چئن قدرتي ڀاڱن ۾ ورهايو آهي: الهندي طرف جابلو حصو ته اڀرندي طرف وارياسو حصو؛ اتر طرف سرو يا مٿاهين زمين ته ڏکڻ طرف وري هيٺاهين زمين لاڙ، وچ واروعلائقو ميداني آهي، جنهن مان سنڌو درياءَ وهي ٿو ۽ سنڌ کي شاداب ڪري ٿو. ساڳيءَ طرح پنجاب ۾ پنج نديون وهن ٿيون، ان ڪري پنجاب جو ميداني ڀاڱو پاڪستان جي جان آهي. سرحدي علائقي ۽ بلوچستان ۾ وري تيل جا ذخيره لڌا آهن ۽ قيمتي پٿرن جون کاڻيون هٿ آيون آهن، جن جي اڳ اسان کي خبر ڪانه هئي. جڏهن انهن شين جي حاصلات اسان جي ملڪ پاڪستان کي ٿيندي، تڏهن اسان جي دولت تي ساري دنيا سڌون ڪندي.
+ميداني زمين جي فائدن بابت جيترو لکجي اوترو گھٽ آهي. الله تعاليٰ جي قدرت جون ڪهڙيون نعمتون ڳڻي ڪهڙيون ڳڻجن. پنهنجي بندن کي اڻ کٽ خزانا زمين جي پيٽ مان پيدا ڪري ڏئي ٿو. اسان کي گھرجي ته ان مالڪ جي بندگي ۽ عبادت ڪريون ۽ ان جي اپار احسانن جي شڪر گذاري ڪريون، جنهن جو بهترين ذريعو نماز ۽ ٻيون سندس مقرر ڪيل عبادتون آهن.
+
+
+باب ٽيون
+ميداني علائقا
+(ڀاڱو ٻيون)
+ٽڪرين ۽ پهاڙي علائقن ۾ ڪهڙا ڪهڙا جانور رهن ٿا. ساڳيءَ طرح ميداني زمين تي ڪهڙا ڪهڙا جانور رهن ٿا. تن بابت اسين مختصر بيان ڪري چڪا آهيون. البت هوا ۾ اڏامندڙ پکين ۽ پاڻيءَ جي جاندارن بابت ڪجھ لکڻ باقي آهي. ٽاڪرو علائقن ۾ ڪونجون، جي خاص روهه جا پکي آهن، سي ٻين ملڪي حصن ۾ ڪونه ٿين. ٻيا پکي جھڙوڪ سرڻيون، باز، شڪرا، لغڙ ۽ ٻيا شڪاري پکي ٽاڪرو علائقا جي پيدائش آهن. تتر ۽ تلورون به ڪافي انداز ۾ ٽاڪرو پٽن ۾ ٿين ٿيون، جيتوڻيڪ اهي پکي ميداني علائقن ۾ به رهن ٿا. باز ۽ شڪرا شڪاري پکي آهن، جي ٻين ننڍن پکين کي شڪار ڪري چنبن ۾ جھلي کائيندا آهن. تتر، تلور، حلال پکي آهن، جي کائڻ ۾ ڪڪڙ کان به وڌيڪ لذيذ آهن. گگھه پکي. اُلو يا چٻرا ٽڪرائتن پٽن ۾ هوندا آهن، ساڳي وقت اهي صحرائن يا بيابانن ۾ به آباد هوندا آهن.
+باغن جا پکي ته بي انداز آهن مثلاً بلبليون، چيها، ڳيرا، ڪبوتر، طوطا ۽اهڙي قسم جي ٻين ڪيترن پکين جون جنسون باغن جي سونهن آهن. ٻنين ۾ وري جھار_ جھرڪيون، جھنگ_ جھرڪيون ٻوڙيون اهڙا پکي آهن، جي اَن جي سنگن تي ويهي اَن کائي پوک کي ڪافي نقصان پهچائين. پاڻيءَ جي ڍنڍن تي وري پکين جي هڪ خاص مخلوق آباد آهي. پاڻيءَ جي پکين جا به ڳچ جيترا قسم آهن. مثلاً بدڪون، آڙيون، نيرڳيون، ڪنگ، ۽ ٻگھا وغيره.
+اسين ڍنڍن تي عام ڏسي سگهندا آهيون، نه ته انهن جو ديدار اسان کي چڙيا گھرن ۾ ٿي سگھندو. جر جا جانور به عجيب آهن: لڌڙا، واڳو، مانگر مڇ، ٻلهڻيون سمنڊن ۾ ڪثرت سان ملن ٿا. باقي مڇين جو ته ڪو شمار ئي ڪونه آهي.
+مڇيون نه رڳو سمنڊن ۾ ملن ٿيون پر مٺي پاڻيءَ جي وهندڙ دريائن ۾ به ڪافي انداز ۾ ملن ٿيون. سنڌو درياءَ جي هڪ خاص مڇي ’پلو‘ نالي آهي، جا نهايت لذيّذ آهي. دريائن مان نڪتل ڍنڍن ۾ ته مڇين جي خاص پالنا ٿئي ٿي يا جبلن جي پاڻيءَ مان ٺهيل چشمن ۾ به ڪيتريون ئي سوادي مڇيون ٿين ٿيون، جن جو وڏو واپار هلي ٿو. مهاڻا يا مڇيرا جن جو گذر مڇين مارڻ تي آهي، سي ان مان ڪافي لاڀ وٺن ٿا. مڇين جو شڪار ڄارين ۽ ڪُڙهين جي ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ پاڻيءَ جي پکين جو شڪار ڄارن ۽ بندوقن ذريعي ڪيو ويندو آهي. مطلب ته ميداني پکي، پاڻيءَ جا پکي ۽ مڇيون ۽ ٽڪرين ۽ ٻيلن جا هرڻ ، ڦاڙها، سامبر، ۽ روجھون وغيره سڀ الله تعاليٰ انسان جي مطيع ڪيا آهن ته هو انهن مان حلال ڪيل ساهوارن کي کائي پيٽ قوت ڪري ۽ سندس شڪرانا بجا آڻي.
+غور ڪري ڏسجي ته زمين جو هر هڪ ٽڪرو پنهنجي جاءِ تي ڪمائتو آهي. ائين چئي ڪونه سگھبو ته ٽڪريون نه هجن ها، يا رڻ پٽ هجي ها ته ڪهڙو هرج هو! پنهنجي پنهنجي جاءِ تي هر ڪا شيءَ ضروري آهي. ٽڪرين جو به اهڙو ئي ضرور آهي جھڙو ميداني حصن جو؛ ۽ رڻ پٽ جي اهڙي ئي ضرورت آهي جھڙي باغن ۽ چمنن جي. هر هڪ ڀاڱي ۾ پنهنجون خاصيتون آهن ۽ هر هڪ زمين جو حصو انسان لاءِ اهڙو ئي ڪارائتو آهي جھڙو ٻيو حصو. خداوند ڪريم ڪابه شيءِ اجائي يا بي فائدي نه خلقي آهي. جبل، ٽڪر، ماٿر، ماٿريون، ٽڪريون، دڙا، ڀٽون ۽ باغ راغ سڀ انسان جي عبرت وٺڻ لاءِ خلقيا ويا آهن، جي انهن جي جوڙيندڙ جي ڪمال ڪاريگريءَ جي ساک ڀرين ٿا. جبلن ۾ شيهي، ٽامي، لوهه، سون، چاندي، قلعي ۽ پتل وغيره جون کاڻيون آهن. ويرانن ۾ ڪوئلن، چن، سونا گيڙو، ڳاڙهي پٿر، سنگمرمر ۽ ڳاڙهي عمارتي پٿر ۽ ٻين ڪيترن ئي قسمن جي پٿرن جا ذخيرا آهن. جي سڀ انسان جي آرام لاءِ خلقيا ويا آهن. پوءِ انسان تي ڪيڏي نه جوابداري آهي ته هو پنهنجي ساري جڳ جي پالڻهار کي سڃاڻي ۽ سندس ڏنل نعمتن تي ويچار ڪري، ۽ انهن مان جدا جدا ڪم وٺي. قرآن پاڪ ۾ آهي ته الله تعاليٰ اوهان تي لوهه نازل ڪيو، تان ته اوهين ان مان فائدو وٺو. ٿوروئي فڪر ڪيو ته اسان کي معلوم ٿيندو ته جيڪڏهين هي لوهه نه هجي ها نه هي جھاز، ريلوايون، جايون، وڍ ڪٽ جو سامان، مشينون، انجڻيون ڪٿان اچن ها! ۽ اسين ڪيئن پنهنجون ضرورتون پوريون ڪري سگهون ها. زراعت لاءِ هر، ڦار ۽ ٻيا اوزار ڪٿان اچن ها ۽ اسين زمين کي ڪيئن آباد ڪري سگھون ها؛ ڪوڏرون، ڪهاڙيون رنبا ۽ ڦر نه هجن ها ته اسان آبادي هر گز ڪري ڪونه سگھون ها ۽ هي شيون ۽ باغ ائين نه ڏسون ها ۽ اسان کي پنهنجي حياتي جانورن وانگر گذارڻي پوي ها. انسان کي الله تعاليٰ ٻين ساهوارن کان وڌيڪ شان بخشيو آهي ۽ اسان کي مخلوقات ۾ برتر ۽ اشرف بنايو ۽ اسان جي مدد لاءِ هر ڪا ضرورت جي شيءِ اسان کي موجود ڪري ڏني. اسان کي ذهن ۽ دماغ ڏنو ته اسين پنهنجي مشڪلاتن جو حل ڳولي ڪڍون جو ٻيا جانور ڪري نٿا سگھن. مثلاً ڪنهن به جانور کي ڪو درياءُ پار ڪرڻو پوندو ته لاچار ٿي پٺ ورائي موٽي ويندو، پر ان جي برخلاف انسان ٻيڙي جوڙي درياءَ کي پار ڪري سگھندو. ان ڪري انسان کي جڳائي ته خدا تعاليٰ جي نعمتن کي ڪڏهن وساري نه پر انهن کي ياد ڪري سندس حڪمن تي هلندو رهي.
+
+
+باب چوٿون
+صحرا، بيابان يا رڻ پٽ
+بنجر زمين ۽ سنون پٽن کانپوءِ اسين زمين جي بنهه غير آباد حصي تي نظر وجھون. اهڙن غير آباد ڀاڱن کي عربيءَ ۾ صحرا ۽ سنڌيءَ ۾ رڻ پٽ ۽ عام طرح بيابان چئبو آهي. بيابان ۽ رڻ پٽ جا لفظ ته اسان چڱيءَ طرح ٻڌا آهن ۽ ڪيترن اسان مان زمين جا اهي ڀاڱا پنهنجي اکئين ڏٺا به هوندا. اسان جي ملڪ پاڪستان ۾ اهڙا بيابان ۽ رڻ پٽ ڪافي تعداد ۾ موجود آهن. دنيا جا ٻيا ملڪ به ان کان خالي نه آهن. روس يعني رشيا ۾ هڪ وڏو صحرا يا بيابان آهي مگر اتي انسان جي پڻ آبادي ملي ٿي. عربستان ۾ ته صحرا يا بيابان جا گھڻائي ڀاڱا آهن. اتي به ڪافي آدم رهي ٿو. اتي جي رهاڪن کي عام طرح بدوي سڏيو ويندو آهي. جن جو گّذر صحرائن ۾ کجن جي پيدائش تي هوندو آهي، جي صحرائن ۾ جتي ڪٿي ڏسڻ ‎۾ اينديون آهن. پاڪستان جي سرحد صوبي ۽ بلوچستان ۾ به رڻ پٽن جي ڪمي ڪانهي. سنڌ جي ڪلراٺي ڀاڱن ۾ رڻ پٽ ملن ٿا. ٿرپارڪر ضلعي جي ڏکڻ ۾ هڪ وڏو رڻ آهي جنهن کي ڪڇ جو رڻ چيو وڃي ٿو. ٿر جي ننگر پارڪر تعلقي ۾ به ڪيترائي بياباني ٽڪرا آهن. حيدرآباد ضلعي جي ل��ڙ واري ڀاڱي ۾ بدين کان ڏکڻ ۾ وري ڪڇ جو رڻ اچي ٿو. الهندي پاسي ترائيءَ کان کور واه ويندي واٽ تي رڻ پٽ يا بيابان اُڪرڻو پوي ٿو، جنهن کي ’ڳٺي‘ جو رڻ سڏيو وڃي ٿو. انهن کانسواءِ ڪيترائي ٻيا غير آباد ٽڪرا آهن جن کي پوٺا سڏيو ويندو آهي. اهي پوٺا برساتن پوڻ کان پوءِ ساوڪ سان سبز ۽ ساوا ٿي ويندا آهن. مال لاءِ چڱو چارو موجود ٿي ويندو آهي پر ڪي پوٺا اهڙا به آهن جن جي مٽي چيڪي هئڻ سبب اتي ڪابه اوڀر ڪونه ٿئي؛ فقط ڪن ٽڪرن ۾ سبزي پيدا ٿئي ۽ بياباني ماڻهو مال ڪاهي اهڙن هنڌن تي وڃي مال کي چارين ۽ پيارين. اهي بيابان اڪثر مٿاهن پٽن تي هوندا آهن جتي نهري پاڻيءَ جو بندوبست ٿي نه ٿوسگھي. پاڻي نه هئڻ سبب ڪابه اوڀر ڪانه اڀري جا پيدائش جي لائق هجي ۽ ملڪ کي ان مان پئسي جي اپت ٿئي.
+اهڙي چيڪي مٽيءَ وارن پٽن ۾ منجھند جي سج جي روشني پوڻ بعد رڃ جو نماءُ نظر ايندو آهي. ماڻهو رڃ جو ڏيک ڏسي ائين ڀائيندو آهي ته پريان ڪو درياءُ ڇوليون ماري رهيو آهي! عجب ۾ پوندو ته ايترو پاڻي هتي ڪٿان آيو. هرڻ جھڙا جانور به ان کي سچ پچ پاڻي سمجھي پيڻ لاءِ وٺي ڇال ماري ڀڄندا آهن. پاڻيءَ واري نماءُ وٽ پهچندا آهن ته اڃا به اڳتي پاڻي ڏسڻ ۾ ايندن، مگر هي سڀ ڪوڙو ڏيک آهي. ان ڪري پاڻيءَ پٺيان ڊوڙي ڊوڙي ڪِري پوندا آهن ۽ ڦٿڪي ساهه ڏيندا آهن. هونئن ته هرڻ سال ۾ هڪ ٻه دفعو پاڻي پيئي سو به جي نه مليس ته ٿيو خير_ خدا تعاليٰ پاڻيءَ جو بندوبست سندس اندر ۾ ڪيو آهي. جنهن ۾ پاڻيءَ جون ڳوٿريون خلقيون اٿس. تنهن ڪري هرڻ کي هروڀرو گھرج ڪانه پوي. اهو ئي سبب آهي جوهرڻ ڇال ماري بندوق جي گولي کان به تکو ڊوڙي سگھندو آهي. رڃ جو ٻيو ڏيکاءُ به عجيب آهي. پريان ڪو ننڍو ٻوٽو،کٻڙ، جھل يا لاڻي يا ڪانڊيري جو ٻوٽو اڀريل هوندو ته اهو به وڏي رڻ جيڏو نظر پيو ايندو، جيڪڏهن ڪو اٺ يا ٻيو ڪو جانور پيو گھمندو ته ان جون ٽنگون به اتاهن وڻن جيڏيون نظر اينديون. بيابان يا رڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن سڀڪا شيءِ پري کان اونڌي نظر ايندي آهي. ڪو جانور پيو گھمندو ته ائين سمجھبو ته مٿي ڀر پيو هلي. بيابانن ۽ رڻن جا اهي ڏيک ويک قدرت جو هڪ عجيب نظارو آهن.
+ڪڇ جو رڻ ته وري ڪاري ڪلر جو ميدان هوندو آهي. زمين سڄي لوڻاٺيل هوندي آهي. جڏهن برساتن جو پاڻي رڻ مان سڪي وڃي ته ڪن هنڌن ئي ائين ڀانئبو آهي ته سڄي ميدان تي ڪا اڇي چن جي پوچي آيل آهي. مگر هوندو اهو سڀ لوڻ آهي. ان لوڻ کي ڪالرو لوڻ سڏبو آهي. ٻيا لوڻن جا قسم سامونڊي لوڻ ۽ لوڻ جي ڍنڍن ۾ پيدا ٿيل لوڻ هوندو آهي. ڪڇ جي رڻ ۾ اهڙيون ڍنڍون جام آهن، خود ٿر جي ان حصي ۾ جو رڻ کي ويجھو آهي اتي به اهڙيون ڍنڍون کوڙ آهن. هڪ وڏي ۾ وڏي ڍنڍ ڏيپلي تعلقي جي سارڻ ڳوٺ وٽ آهي، جنهن تي حڪومت جو ڪنٽرول آهي ۽ لوڻ کڻڻ جي منع آهي. سالٽ يا لوڻ جو کاتو ان جي نگرانيءَ لاءِ مقرر آهي.
+رڻ جي زمين لوڻاٽيل هئڻ سبب سخت کاري آهي، ان ڪري اتي ٻوٽا به جيڪي اڀرن ٿا اهي کارا آهن. کارو کٻڙ جام اڀري ٿو، جو اٺن جوکاج ٿئي. اُٺ کي کارو ٻوٽو وڌيڪ وڻندو آهي. ٻيا ڪمائتا ٻوٽا جي رڻ ۾ ٿين ٿا، اهي آهن لاڻا. لاڻن کي وڍي سڪائي باهه ڏيئي مٿان مٽيءَ سان ڍڪي ڇڏبو آهي ته ان مان کار جا چاپوڙا ٺهي پوندا. اها کار ڪپڙن ڌئڻ جي ڪم اچي ٿي. رڻ جي ويجھڙائيءَ ۾ رهندڙ ماڻهو ان جو چڱو فائدو وٺن ٿا ۽ ان جو واپار چڱو هلي ٿو.
+ڪن ڪن بيابانن جي زمين پٿرائين آهن، جتي سونا گيڙوءَ جو ڳاڙهو پٿر ملي ٿو. ننگر پارڪر کان اڀرندي طرف اهڙا ميدان آهن جن تي سونا گيڙوءَ جون ننڍيون ٽڪريون آهن. اهڙن بيابانن ۾ ڪوبه ٻوٽو سواءِ پٽ ڪنوار يا ايريال جي ٻيو ڪونه اڀري. ايريال اسان کي ڪيترن ئي دوائن ۾ ڪم اچي ٿو. جو اسان کي بي ملهو ملندو آهي. رڻ جي کاري زمين ۾ برساتن پوڻ بعد ٽوهه جي ڪاري ول به ميلن ۾ پکڙجي پوندي آهي. جنهن مان اسان کي ٽوهه ملن ٿا. پري کان پڪن پيلن ٽوهن جو ديدار اهڙو ته وڻندو آهي، جو ڏسي دل پئي ٺرندي آهي. ٽوهه به هڪ دوائي ٻوٽي آهي، جي ڏاڍي ڪمائتي آهي. رڻ جي بيابانن جا رهاڪو ته ٽوهن جو ٻج مڻن بلڪ هزارن جي انداز ۾ ميڙي انهن کي لوڻ جي پاڻيءَ سان مهٽي مهٽي، انهن جي کاراڻ ڪڍي پوءِ انهن کي جنڊ ۾ پيهي، اناج طور کائڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. ٽوهن جي ماني جن کاڌي هوندي اهي ئي ان جي سواد جي ساک ڀري سگھندا. جتي الله تعاليٰ ٽوهه پيدا ڪري ٿو اُتي لوڻ به موجود ڪري ڏئي ٿو ته سندس پياري مخلوق انسان انهن مان حد امڪان تائين فائدو وٺن.
+کٻڙن جي پاڙن مان ۽ جھل جي ٽارڙين مان ڏندڻ ملن، جن جي ڀيٽ ۾ برش ۽ پيسٽون ڪجھ به ڪين آهن. پيسٽون ڏند ڪمزور ڪن پر ڏندڻ ڏند مضبوط ڪن. رڻن ۽ بيابانن جو احوال پڙهڻ کانپوءِ پڙهندڙ ائين سمجھندا ته رڻ پٽ ڪنهن به ڪم جا نه آهن پر ائين نه آهي. مٿي اسان چئي آيا آهيون ته الله پاڪ ڪابه شيءَ باطل يا اجائي نه بنائي آهي. هر ڳالهه ۾ سندس وڏي حڪمت آهي. اهڙن پٽن ۾ به حياتيءَ جا آثار ملن ٿا. انهن ميدانن تي بگھڙ، گدڙ، لومڙ جام ٿين؛ سرڻا جيت بلائون جھڙوڪ ڪوراڙون، نر کپر ۽ ڪنڀاري نانگ ڪثرت سان ٿين. هرڻن جي ڊوڙڻ لاءِ بيابان هڪ آماجگاهه آهن.
+گاهه وارين زمينن جي ٽڪرين مٿان گاهه چرن ۽ کائين، انسان جي ڊپ کان ڀڄي بيابانن ڏي رخ ڪن ۽ خوب ڇال ماري ڊڪن ڊوڙن. بگھڙ وري، شل نه ڪنهن جو ڇيلو يا ٻڪري آباديءَ کان لهي بيابان ۾ قدم رکي ته ان کي کائي کپائي ڇڏين. گدڙ.، بگھڙن جي شڪار تي پلجن، جيڪا جوٺ هو ڇڏين سا کائي ڍوءُ ڪن. لومڙن کي وري جيڪو ڪوئو، ڪرڙي هٿ اچي ان کي پنهنجو لقمو بنائين. هنن بيابانن ۾ به ڪي ڪي پرندا نظر اچن. جھڙوڪ، چٻرا، چنڊول ۽ شڪاري پکي جيئن ته باز، شڪرا، سرڻ ۽ ٻيا. مطلب ته جتي جتي الله سائين جي زمين جو ٽڪرو خلقيو آهي اتي سندس مخلوقات رهي ٿي. اهڙي مخلوقات لاءِ اهيئي پٽ موزون آهن جن جي جوڙ به قدرت ضروري سمجھي آهي ” حشرات الارض“ يعني زمين ۾ اندر رهندڙ ساهوارن جو ذڪر ڪرڻ هتي لازمي آهي. ٽڪرين ماٿرين، ٻيلن، سنون پٽن خواه رڻ پٽن ۾ ڪئي جيوَ رهن ٿا. زمين ۾ بلائون، ماڪوڙا، ماڪوڙيون، پتنگ، کنڀڙيون وغيره رهن ٿا. جي برسات بعد نڪري نروار ٿين. نانگ بلائون هونءَ ته اسان جا جاني دشمن آهن، مگر انهن جو زهر اسان جي صحت لاءِ ڪارائتو آهي ۽ زهرات مان ڪيتريون ئي حياتي بخشيندڙ دوائون جڙن ٿيون.
+بيابانن جي هن مختصر احوال مان اسان کي ڏسڻ ۾ ايندو ته ٽڪريون اهڙيون ڪمائتيون آهن جھڙا ميداني علائقا ۽ بيابان. اُهي وري اهڙا ئي فائديمند آهن جھڙيون ٽڪريون. هرڪا چيز انسان جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ پيدا ڪئي ويئي آهي. پوءِ انسان کي جڳائي ته پنهنجي جوڙيندڙ کي ڪڏهن به نه وساري.اسان کي ڌڻي تعاليٰ عقل ۽ ادارڪ ان لاءِ بخشيو آهي ته اسين خدا جي هر هڪ بنايل شيءِ تي ڌيان ڪريون. ڪنهن شاعر چيو آهي ته:
+ڏسي دنيا ۾ عجب نظارا.
+سائينءَ جي سگھ سمجھ پيارا،
+اُڀ ۽ ڌرتيءَ تي اسرار؛
+جوڙيا سائين سڀ جنسار.
+اُڀ ڏي ٿوري نظر ڪريو،
+سج چنڊ ڏي پڻ ڌيان ڌريو،
+سهڻي تارن سندي قطار؛
+جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار.
+جبل نديون ۽ چشما لاهه،
+سمنڊ تلاءَ ۽ ڍنڍون واهه،
+برف ڳڙا سڀ ڌارو ڌار؛
+جوڙيا سائينءَ سڀ جنسار.
+جڳ جو چرخو عجب چلي،
+سڀڪو چئي ٿو بلي ��لي،
+ڪري نه ڪوئي سگھي شمار؛
+جوڙيا سائين سڀ جنسار.
+پڄاڻي
+ڪنهن به ڪشادي ۽ کليل ميدان تي بيهي، چوڌاري نظر ڪبي ته جتي جتي آسمان ۽ زمين پاڻ ۾ گڏجن ٿا اتان چئني طرفن ڏي نظر ڦيرائي ڏسبو ته اسان کي هي خدا جي پٿاريل زمين گول نظر ايندي. سچ پچ ڌرتي آهي به گول. اها ڳالهه ثابت ٿي چڪي آهي. وري انهيءَ ڌرتي کي قدرت جي ٻن ڀاڱن ۾ ورهايو آهي.
+هڪ ڌرتي ۽ ٻيو پاڻي. عجب ته اهو آهي جو ڌرتيءَ جي گولي جا ٽي ڀاڱا پاڻي آهي ۽ فقط چوٿون ڀاڱو زمين آهي. ڌرتيءَ جي انهن ٽن حصن ۾ وڏا وڏا سمنڊ ۽ مهاساگر آهن، جن تي اسين جبل جيڏن جهازن ۾ چڙهي سفر ڪريون ٿا. باقي هڪ حصو جنهن تي انسان ۽ ٻيا زميني جانور رهن ٿا. پوءِ ان ۾ ميدان هجن، ٽڪريون هجن يا رڻ پٽ هجن تن کي ڌرتي چئجي ٿو. جا خشڪ آهي ۽ انهن ساهوارن جي رهڻ لاءِ آهي. ڌرتي کي وڌيڪ ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙي ڀاڱي کي جبل يا پهاڙ، ٽڪريون يا پهاڙيون ڪوٺجي ٿو. ٻئي ڀاڱي کي آباد ميدان ۽ ٽئين ڀاڱي کي بيابان يا رڻ پٽ ڪوٺيو وڃي ٿو.انهن ٽنهي ڀاڱن جو اسين هن ڪتاب ۾ چٽائيءَ سان ذڪر ڪري آيا آهيون.
+هي ڪتاب جو اسان جي هٿن ۾ آهي اهو بالغن جي مرڪزن ۽ هيٺين ڪلاسن جي شاگردن لاءِ لکيو ويو آهي ته هو پنهنجي درسي ڪتاب پڄائڻ کانپوءِ وڌيڪ اڀياس ڪن. خاص طور بالغن جي ڀلائيءَ جو هن ۾ گھڻو خيال رکيو ويو آهي.ڏسڻ ۾ آيو آهي ته بالغ جي ويچارا محنت ڪري مٿن رکيل درسي ڪتاب جڏهن پڄائين ٿا ته پوءِ هنن کي پڙهڻ لاءِ ڪابه مشق ڪانه ٿي ملي. ظاهر آهي ته وڏا وڏا ڪتاب ته هو پڙهي نٿا سگھن، تنهن ڪري هو پڙهڻ کي ترڪ ڪريو ڇڏين. ان جو نتيجو اهو ٿو ٿئي، جو هنن کي پڙهڻ لاءِ دلچسپي ئي گھٽجيو وڃي ۽ اڳيون ڪيل ڪم به وساريو ويهن. ان ڪري سرڪاري تعليم کاتي ڪيترائي ننڍا ننڍا ڪتاب هنن جي لاءِ جوڙيا آهن ته هو انهن جو اڀياس ڪندا رهن ۽ پنهنجي تعليم کي جاري رکي سگھن. اهي ڪتاب حڪومت مفت ۾ ڏيڻ جو فيصلو ڪيو آهي ۽ انهن تي ڇڏيو آهي ته هو انهن مان پورو پورو لاڀ پرائين ۽ دل لڳائي پنهنجي پڙهائيءَ جي ڪم کي چالو رکن.
+اها ڳالهه هرڪو مڃي ٿو ته علم انسان جو زيور آهي. بي علم نه پاڻ کي سڃاڻي نه خدا کي سڃاڻي! علم جي برڪتن سان جيڪو مالا مال هوندو سو ٻنهي جڳن ۾ موچارو هوندو. باقي شال خداوند تعاليٰ اسان کي توفيق نصيب ڪري.
+-----------

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book30.txt

@@ -0,0 +1,1093 @@
+ڪتاب جو نالو:  موتي ۽ مکڙيون
+
+
+
+موتي ۽ مکڙيون (ٻارن لاءِ شاعري)
+(ٻارن لاءِ شاعري)
+خليل عارف سومرو
+ڇپائيندڙ پاران
+’ٻار‘ مستقبل جو معمار آهي، ڇو ته مستقبل جون سموريون رٿائون ۽ ذميواريون ”ٻار“ جي امنگن سان ئي مشروط ٿين ٿيون، اڄ جو ٻار جيترو وڌيڪ ذهين، سگهارو ۽ باشعور هوندو، قوم جو آئيندو به ايتروئي شاندار ٿي سگهندو. دنيا جون صحتمند ۽ روشن دماغ قومون پنهنجي ٻارڙن جي بهتر تربيت، پالنا ۽ تحفظ لاءِ فڪرمند هونديون آهن ۽ سچ اهو آهي ته بهتر تربيت، پالنا ۽ فڪري توڙي شعوري سگهه لاءِ ادب نمايان ڪردار ادا ڪندو آهي ۽ ان ڳالهه کي آڏو رکندي سنڌي ادبي بورڊ شروع کان وٺي ٻارن جي لاءِ ڪتاب ۽ رسالا شايع ڪندو رهي ٿو، هي ڪتاب پڻ ان سلسلي جي ڪڙي آهي.
+سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جو واحد علمي ۽ ادبي ادارو آهي، جنهن جي مکيه ذميوارين مان هڪ ذميواري اها به آهي، ته اُهو پنهنجي ٻوليءَ ۾ ٻارڙن، عورتن ۽ مردن لاءِ علمي، ادبي، ثقافتي، تاريخي، تفريحي ۽ معلوماتي ڪتاب، رسالا ڇپرائي. هيءُ ڪتاب ”موتي ۽ مُکڙيون“ به ان ساڳي سوچ جي ڪڙي آهي. هيءُ شاعريءَ جو مجموعو ٻارڙن لاءِ خصوصي طرح سائنس، ادب ۽ تفريح جو سامان مهيا ڪري ٿو.
+ڪنهن ڏاهي چيو آهي ته: ”شاعري فلسفي کان وڌيڪ ڳوڙهي ۽ تاريخ کان وڌيڪ سبق ڏيندڙ هوندي آهي.“ ساڳي ڳالهه کي نظر ۾ رکندي چئي سگهجي ٿو ته: نظم ۽ شعر ۾ چيل ڳوڙهيون ڳالهيون، ٻارن کي وڌيڪ سمجهو بڻائڻ لاءِ تاريخ جي اهم سبقن وانگر هونديون آهن، اهي سبق ٻارن کي جلد ياد ٿي ويندا آهن، ڇاڪاڻ جو نظم جي لئي ڪچڙن ذهنن ۾ ڦرندڙ موسيقي جي سنگم سان سندن اندر جي تختيءَ تي چٽائيءَ سان اُڪرجي پوندي آهي.
+محترم خليل عارف سومري جي ٻاراڻي شاعريءَ جي هن مجموعي ۾ ٻارن لاءِ ڪيترائي خوبصورت ۽ باتصوير حمد، نعت، نظم ۽ گيت ڏنا ويا آهن، جن ۾ نصيحت ڀريا نُڪتا ۽ ٻي سائنسي ۽ تفريحي معلومات پڻ موجود آهي.
+اميد ته نظمن ۽ گيتن کي پڙهڻ سان نه صرف ٻارن جي ڄاڻ ۽ شعور ۾ واڌارو ايندو، پر کين هيءُ ڪتاب بورڊ جي ٻين ڪتابن وانگر پسند ايندو.
+17- جون 2010ع
+بمطابق 4- رجب المرجب 1431هه
+ڄام شورو، سنڌ
+پروفيسر سيد زوار نقوي
+سيڪريٽري
+نالي
+فقير صِفت اِنسانَ
+اڪبر لغاريءَ جي،
+ٻِن گُلن
+صوفيه ۽ زرياب
+جي نالي.
+خليل عارف سومرو
+پنهنجي پاران
+سنڌ ۾ ٻارن لاءِ ادب تمام گهٽ لکيو وڃي ٿو، جيڪا ڳالهه مستقبل لاءِ هاڃيڪار آهي.
+آءٌ 1978ع کان ٻارن لاءِ لکان پيو ۽ مون کي خوشيءَ سان گڏ فخر آهي ته ٻارن لاءِ لکان پيو. ٻارن لاءِ ڪيل شاعري جو هِڪ ڪتاب ”مهڪار“ 1985ع ۾ ڇپيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان ڇپيل منهنجو اِهو ڪتاب ٻارن ۾ ايترو ته مقبول ويو جو سنڌي ادبي بورڊ کي اُن جا وڌيڪ ٽي ڇاپا شايع ڪرڻا پيا. اها ڳالهه مون لاءِ ڪنهن اعزاز کان گهٽ نه آهي 1992ع ۾ ان ڪتاب کي مُحمود پبلشرز ڪراچي طرفان ٻارن جي بهترين ڪتاب جو ايوارڊ ڏنو ويو. جيڪو مون ان وقت سنڌ جي وزير اعليٰ مظفر شاهه هٿان وصول ڪيو.
+”موتي ۽ مکڙيون“ ٻارن لاءِ شاعري جو ٻيو ڪتاب آهي جيڪو پڻ سنڌي ادبي بورڊ ڇَپرائي رهيو آهي، مون کي خوشيءَ سان گڏ اِها اميد به آهي ته منهنجو هيءُ ڪتاب به ٻارن جي علم ۾ اضافو ڪندو.
+خليل عارف سومرو
+خيال نگر جوهي- ضلع دادو سنڌ
+03073259148
+ٻارن جو بهترين شاعر: خليل عارف سومرو
+سائين احمد خان مدهوش جي جُهوپڙيءَ ۾ جنم وٺندڙ شاعر ابن الشاعر خليل عارف سومرو باصلاحيت نثر نويس ۽ شاعر آهي. شاعريءَ کي ڄمار ڏيندڙ هِن شاعر شاعريءَ جي شروعات ننڍپڻ ۾ ٻارن لاءِ شاعريءَ سان ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ خاص طور گيت ۽ غزل احساس کي ڇُهندڙ هوندا آهن. خليل عارف جي شاعريءَ ۾ ڪم آيل عام ۽ سادي سلوڻي ٻوليءَ ۾ موجود تخليقي عنصر کيس بهترين شاعر جي صف ۾ آڻي بيهاريو آهي. سندس شاعريءَ ۾ شامل رنگين احساس پڙهندڙ ۽ ٻڌندڙ جي احساسن کي به رنگين بڻائي ڇڏن ٿا.
+سندس شاعري ۾ موزونيت ۽ موسيقيت به مڪمل نظر ايندي آهي.
+خليل عارف جي ٻارن جي لاءِ ڪيل شاعري گهڻي مقبوليت ماڻي آهي. ان جو اندازو انهيءَ مان لڳائي سگهجي ٿو ته سال- 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو طرفان ڇپايل سندس شاعري جي مجموعي ”مهڪار“ جا هيل تائين چار ڇاپا مارڪيٽ ۾ اچي چُڪا آهن جڏهن ته پاڪستان سطح تي مختلف ٻولين ۾ ٻارن لاءِ تخليقي ادب تي محمود پبلشرز ڪراچي پاران سال 1992ع ۾ ايوارڊ ڏٺا ويا هئا. سنڌيءَ ۾ ٻارن لاءِ بهترين شاعريءَ جو ايوارڊ سندس مجموعي ”مهڪار“ کي ڏنو ويو هو.
+ٻارن لاءِ ڪيل سندس شاعريءَ جي بهترين خوبي اها به آهي جو، هن ٻار جي سمجهه، سوچ ، ذهني سطح ۽ سندن ٻوليءَ کي ذهن ۾ رکي شاعري ڪئي آهي. سندس ٻارن لاءِ ڪيل شاعريءَ جي مقبوليت جو راز پڻ سندس انهيءَ ڏانءُ جي پلئه پيل آهي.
+سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو ٻارن لاءِ ڪيل سندس شاعري جو ٻيو مجموعو ڇپرائي رهيو آهي جيڪا نه صرف خوش آئندهه ڳالهه آهي پر سندس شاعريءَ جي قبوليت ۽، ۾ سُٺي سنوڻ ۾ شمار ڪري سگهجي ٿي. هن سان نه رڳو ٻارن کي نوان نڪور ۽ خوبصورت نظم ۽ گيت پڙهڻ لاءِ ملندا پر سنڌيءَ ٻوليءَ ۾ ٻارن لاءِ تخليقي ادب جي اڻاٺ کي ختم ڪرڻ لاءِ مثبت وک پڻ هوندي.
+عزيز ڪنگراڻي
+گورنمينٽ ڪاليج جوهي
+17- فيبروري 2009ع
+
+
+حمد
+مالڪ سائين عرض اَگهايو،
+ٻيڙا مُنهن جا پار پڄايو.
+علم پرايان عزت پايان،
+لکڻ پڙهڻ سان شوق وَڌايو.
+نيڪي جي ڪم ڏي لاڙو ٿئي،
+مون ۾ اهڙي سمجهه سَمايو.
+آءٌ سدائين سچ ڳالهايان،
+اهڙي ڪا هِمَت جاڳايو.
+ڌرتي جو خدمت گار ٿِيان،
+مون کي اهڙي واٽ هَلايو.
+منهنجو سهڻو ڪردار هجي،
+مون کي گُلن وانگي مَهڪايو.
+عارف، سالڪ، ڏاهو بَڻجان،
+منهن جي نالي کي جَرڪايو.
+نعت
+پيارا پيارا پاڻ سڳوراؐ،
+سڀ جا سهارا پاڻ سڳوراؐ.
+شان به اعليٰ، مانَ به اعليٰ،
+عظمت وارا پاڻ سڳوراؐ.
+ساري عالم لاءِ رحمت،
+جيءُ جيارا پاڻ سڳوراؐ.
+اِسم به نوري جسم به نُوري،
+پاڪ ڀلارا پاڻ سڳوراؐ.
+عارف ڪهڙيون خوبيون لکجن،
+سُهڻا سارا پاڻ سڳوراؐ.
+نعت شريف
+انسان ٻڌائيندو ڇا شان ﷴ جو،
+بس شان ٻُڌايو آ قرآن ﷴ جو.
+هُو پنهنجي شفاعت سان محشر ۾ ڇڏائيندو،
+ٿو ڪير سگهي لاهي اِحسان ﷴ جو.
+صورت به صفا سُهڻي، سيرت به صفا سُهڻي،
+نالو به سڄو آهي سُرهاڻ ﷴ جو.
+روضو ته ڏسڻ ۾ ئي، هِڪ نوري نظارو آ،
+پيو نور جيئان جَرڪي، ايوان ﷴ جو.
+پيو روز غلامي ڏئي ۽ روز سلامي ڏئي،
+اي ڪاش ٿئي عارف، دربانُ ﷴ جو.
+علي عليه السلام
+اها ڳالهه ڏاڍي ڀَلي کان ڀلي آ،
+علي وارا آهيون اسان جو علي آ.
+خدا جو چَون شير جنهن کي سَڀئي ٿا،
+امامن جو آقا وَلين جو ولي آ.
+علي رهنما آ ۽ مشڪل ڪشا آ،
+علي کانسواءِ ٻي نهَ ڪا ئي ڳلي آ.
+علي گهر خدا جي هو ڪعبي ۾ ڄايو،
+شهادت به مَسجِد ۾ جنهن کي ملي آ.
+اچي ڪائي مشڪل ته نادِ علي پڙهه،
+علي کي سڏڻ سان مُصيبت ٽلي آ.
+علي عُمر ساري عبادت ۾ گهاري،
+علي وارو ٿي تون به مسجد هلي آ.
+اسان کي ڪو عارف ڀُلائي نه سگهندو،
+اسان پاڪ پنجتن جي دامن جَهلي آ.
+حُسين عليه السلام
+ڄاڻي نه ڪوئي سگهندو حقيقت حُسينَ جي،
+آهي اتم جهانَ ۾ عظمت حُسينَ جي.
+ريسُون وڏيون وڏيون ٿي فرشتا ڪرڻ لڳا،
+جنهن ويل هي ڏٺائون شج��عت حُسينَ جي.
+روح خليل کي ۽ ناني، جي دين کي،
+لاتو آ ڪيڏو رنگ شهادت حُسينَ جي.
+ميدانِ ڪربلا جي ڪوسي زمينَ تي،
+لاشن جي درميان ٿي عبادت حُسينَ جي.
+دُنيا هجي يا عقبيٰ اي عارف يقين ڪر،
+هر دو جَهانَ تي آ عِنايت حُسينَ جي.
+
+
+نماز
+نماز الله جي عبادت آهي،
+جيڪا ڏيندي راحت آهي.
+جنهن کي نماز جي عادت آهي،
+اُن جي جٿ ڪِٿ عزت آهي.
+ادڙا ادڙي منهنجو عرض آ،
+نماز سَڀن تي هڪڙو فرض آ.
+ٻارو دين جا پنج رُڪن،
+جن مان هڪ نماز چَون.
+اهو قول به آهي سچو،
+نماز دين جو آهي ٿنڀو.
+ٻين رُڪنن ۾ هڪ آ ڪلمو،
+حج زڪوات ۽ ٽيون آ روزو.
+ڳالهه نماز جي پاڻ ڪيون پيا،
+تيسين پڙهون پيا جيسين جيئون پيا.
+پنج وقت ڏينهن ۾ پڙهڻي آهي،
+ڇا به ٿئي پر ڇڏڻي ناهي.
+ها پر نماز کان اڳ ۾ ڇاهي،
+اڇو اُجرو ٿيڻو آهي.
+ڪپڙا ڌوتل پوتل پهريو،
+اڳ نماز کان وَضو ساريو.
+نماز جماعت ساڻ سُٺي آ،
+مالڪ سائين کي ته مٺي آ،
+رهجي جماعت کان جي وَڃجي،
+پوءِ اڪيلي سِر ئي پڙهجي.
+پنجئي وقت الڳ رڪعتون،
+ربَّ جي طرفان ڄڻ سوغاتون.
+پيارا ٻارو پڙهڻ آ لازم،
+ڪعبي ڏي منهن ڪرڻ آ لازم.
+گوڏن تي هَٿ ڪُٻو جُهڪبو،
+اُن کي آهي رڪوع چئبو.
+نِرڙ زمين تي رکبو آهي،
+ٻارو اهو سجدو آهي.
+چنڊ جيئان پيشاني مهڪي،
+نماز بُراين کان پڻ روڪي.
+هي جنت جي ڪنجي آهي،
+جنهن سان جنت ملندي آهي.
+ڪوشش ڪَرَيو سُٺِي ٿيڻ جي،
+عادت ڌاريو نماز پڙهڻ جي.
+ٻارو جيڪو نمازي ٿيندو،
+الله اُن تي، راضي ٿيندو.
+عارف جيڪو نماز پڙهندو،
+صحت مند ۽ خوش خوش رهندو.
+جيجل ماءُ
+رحمت آهي جيجل ماءُ،
+شفقت آهي جيجل ماءُ.
+ماءُ جي پيرن هيٺان جَنت،
+جنت آهي جيجل ماءُ.
+گهر جي ڇانءُ ۽ دَر دُعا جو،
+نعمت آهي جيجل ماءُ.
+ماءُ جي دم سان گهر جي رونق،
+برڪت آهي جيجل ماءُ.
+ماڻهوءَ جي عزت شان شوڪت،
+عظمت آهي جيجل ماءُ.
+پيار مُحبت جو سَرَ چشمو،
+چاهت آهي جيجل ماءُ.
+روح، جگر، ۽ دل جي عارف،
+فرحت آهي جيجل ماءُ.
+مادو
+ٻارو هي جو مادو آهي،
+مادو ڇا کي چئبو آهي.
+اهڙي شيءِ جا وَزن رکي ٿي،
+جاءِ به والاري سگهي ٿي.
+ان کي مادو چوندا آهن،
+ان کي مادو لکندا آهن.
+هن جا ٽي، ٽي اِسم به آهن،
+هن جا ٽي، ٽي قسم به آهن.
+نَهرو، پَٽَڙو ۽ ٽيون گئس،
+ائين سُڃاڻي هر ڪو کيس.
+مٽي، پٿر نهري شيءِ آ،
+کير ۽ پاڻي پٽڙي شيءِ آ.
+واءُ جنهن کي ڪو نه ڏسون ٿا،
+ان کي ٻارو گئس چئون ٿا.
+هرڪا مادي جي حالت آ،
+عارف جنهن کي طاقت آ.
+بادل
+اَڇا ڪارا بادل آيا،
+مينهن وَسڻ جا آهن سعيا.
+رِم جهم رم جهم لاتي آگم،
+کنويڻن ڏاڍا کيل رچايا.
+آئي مُند مَلهاري آهي،
+ٻارن گيت خُوشي جا ڳايا.
+ڌرتي ساوا ويس ڍڪيندي،
+بُوندن آهن سُک بَرسايا.
+گرمي مان ٿڌڪار جو ٿي وئي،
+ٻارن گڏجي نعرا لڳايا.
+پوکُون ڦٽنديون گُلڙا ڦُٽندا،
+عارف ٿيندا لايا سجايا.
+انڊلٺ
+انڊلٺ ڪيڏي پياري آهي،
+سَتن رنگن واري آهي.
+مينهن وسائڻ کانپوءِ هي،
+اُڀ تي رَبَّ بيهاري آهي.
+هن کي قوس قزح به چئجي،
+نالي ۾ ئي نياري آهي.
+ڪَڪَرن جي ڀَر ۾ بيٺل هي،
+سونهن سراسر ساري آهي.
+رنگن روُپن مَنجهه نرالي،
+عارف سُهڻي ساري آهي.
+ٻار مُکڙيون، ٻار تارا
+ٻار مُکڙيون ٻار تارا،
+ڪيڏا سُهِڻا ڪيڏا پيارا.
+سونهن جَن جي چنڊ جهڙي،
+خوبصورتِ رُوپ وارا.
+سانورا سنهڙا سَٻاجها،
+سڀ وڻن ٿا ڀُورا ڪارا.
+ڪيڏا دل کي وڻندا آهن،
+مٺڙا مٺڙا ۽ موچارا.
+ٿا کِلن جِت گُل ٽڙن اُت،
+ٻول جن جا ماکي ڌارا.
+سُونهن سنڌ جي ٿا وَڌائن،
+ٻار اجرڪ ٽوپي وارا.
+ٿا وڻن عارف هِنن جي،
+راند جا سارا نظارا.
+انب
+ڪي ساوا ڪي ڦڪڙا اَنب،
+ٻارو آهن مِٺڙا اَنب.
+گرمي جو هي تحفو آهن،
+سُهڻا سُنهري سُٺڙا اَنب.
+ننڍڙُيون ادڙُيون شوق سان کائن،
+کائن چاهه مان اَدڙا انب.
+ڀَت ۽ ماني سان کاڄن ٿا،
+ماکي مِصري جِهڙا انب.
+سنڌڙي چَؤنسو لنگڙو ۽ ٻيا،
+قِسمين قسمين ڪهڙا انب.
+ميوو ڀي ۽ کاڌو ڀي هي،
+عارف آهن اهڙا انب.
+ٻارن لئه
+ٻارن لئه پيو لکندس گيت،
+جي اکرن کي ٺاهي لکندا،
+علم ادب سان چاهت رکندا.
+تن جي آخر ٿيندي جيت،
+جي محنت سان پڙهندا آهن،
+سي سڀ ڪنهن کي وڻندا آهن.
+هر ڪنهن جي تَن ساڻ پريت،
+جيڪي ڪمپيوٽر کي سِکندا،
+سائِنس ۾ اڳتي وَڌندا.
+نالو ڪَڍندا اهڙي ريت،
+اُوندهه مَنجهه اُجالا ٿيندا،
+عارف خوب نرالا ٿيندا.
+ڪنهن سان رکندا ڪين ڪُريت،
+تن ٻارن لئه لکندس گيت،
+ٻارن لئه پيو لکندس گيت.
+
+
+روبوٽ
+سائنس ٺاهيو آ روبوٽ،
+اُن کي هَلائڻ لاءِ رِموٽ.
+هن کي چون ٿا مشيني ماڻهو،
+هن کي پاتل لوهو ڪوٽ.
+بٽڻ دٻائڻ سان هي ٻارو،
+ساڄي کاٻي کائي موٽ.
+ماڻهن وانگي ڪم ڪري ٿو،
+هن ۾ ڪانهي ڪائي کوٽ.
+گول مَٽول پيُون چَمڪاڪن ٿيون،
+اکڙيون هن جون ڄڻ اکروٽ.
+عارف هِن کي ٺاهڻ جي لئه،
+خرچ اچن هيڪاندا نوٽ.
+لاوارث ٻالڪ
+هن لاوارث ٻالڪ جي آ،
+سر تي ڪنهن جو سايو ڪو نه.
+هو جو تڙ پيو، سُڏڪيو ڦتڪيو،
+تنهن کي ڪنهن پرچايو ڪو نه.
+هن هر ڪنهن آڏو هٿ ٽنگيو،
+هن سان ڪنهن ڳالهايو ڪونه.
+جيڪو ڪم هر ڪنهن جي آيو،
+تنهن سان ڪنهن به نڀايو ڪونه،
+علم وڏي نعمت آهي،
+هن کي ڪنهن سَمجهايو ڪونه،
+هيڪاندن اسڪولن هَوندي،
+هن کي ڪنهن به پڙهايو، ڪو نه.
+هن جي هيڻي حال تي عارف،
+ڪنهن کي رحم به آيو ڪونه.
+ٻالڪ
+منهنجي ديس جا پيارا ٻالڪ،
+ٽوپي اجرڪِ وارا ٻالڪ.
+ننڍڙا وڏڙا مُکڙيون گُلڙا،
+مٺڙا ۽ موچارا ٻالڪ.
+ماءُ پيءُ جا ساهه سيباڻا،
+اکڙين جا هَنِ تارا ٻالڪ.
+شوق رکي ٿا علم پرائن،
+ڪيڏا آهن نيارا ٻالڪ.
+مون کي سَڀئي لڳندا آهن،
+عارف جيءُ جيارا ٻالڪ.
+ٻارو
+ٻارو ڏاڍي آ مٺي،
+ديس پنهنجي جي مِٽي.
+سڀ رهو اِتحاد سان،
+ڪينَ ڪَرَيو ڪا ڪِٽي.
+علم آهي روشني،
+هي حقيقت آ چِٽي.
+پيار کان وڌ چيز ڪا،
+مُون نه جڳ ۾ آ ڏِٺي.
+جُهومي ڳايو ٻارڙؤ،
+گيت سَچ جا هر گهٽي،
+جي ٿا محنت کان ڀَڄن،
+تن جي عارف آ ڦِٽي.
+ڇورو ٻار
+ڇورو ڇِنو ٻار،
+بُکيئي پيٽ سُمهي پيو.
+ڪاٽي لنگهڻ ڪالهه کان،
+روئي زارو زار،
+بُکيئي پيٽ سُمهي پيو.
+هيڪل هُو فوٽ پاٿ تي،
+جيون کان بيزار،
+بُکيئي پيٽ سُمهي پيو.
+ليڙُون لِيڙون اَٿس لَٽا،
+اَڻڀا اَڻڀا وار
+بُکيئي پيٽ سُمهي پيو.
+عارف پَلي آسرو،
+ابهم آخرڪار،
+بُکيئي، پيٽ سُمهي پيو.
+ڪاپي
+محنت ۾ آ مانُ،
+ڪاپي ڇاجي لئه ڪيان.
+علم وَڌائي ڄاڻ ٿو،
+پَڙهان ڏئي ڌيانَ،
+ڪاپي ڇا جي لئه ڪيان.
+ڪاپي آهي، ڪينسر،
+اهليت وَڌندي ڪانهَ،
+ڪاپي ڇا جي لئه ڪيان.
+مِحنت تي جن ڀاڙيو،
+اهُي ئي اِنسانَ،
+ڪاپي ڇا جي لئه ڪيان.
+سَمجهه وارن لئه منزلُون،
+عارف ٿين آسانَ،
+ڪاپي ڇا جي لئه ڪيان.
+قلم
+لفظ ۽ جُملا سجائي ٿو قلم،
+رنگ دنيا ۾ رچائي ٿو قلم.
+حرف، ٽُبڪا، زيرون زَبرون پيش ۽،
+لفظ تي شَدمَد لڳائي ٿو قلم.
+مِحنتن سان موتي داڻا ٿا ٿين،
+سُهڻو اکرن کي بڻائي ٿو قلم.
+علم لاءِ هي وڏو هٿيار آ،
+ڪارناما ڀي ڪرائي ٿو قلم.
+گيت مان هن جي مدد سان ٿو لِکان،
+فائدو ڪيڏو رسائي ٿو قلم.
+هي تکو تلوار کان سڏجي سدا،
+پنهنجي نالي کي مَلهائي ٿو قلم.
+هيءُ جبلن کان گهڻو مضبوط آ،
+سڀ کان طاقت وَر سڏائي ٿو قلم.
+هي پکيڙي عَلم جو ٿو سوجهرو،
+ڪوٽ اوندهه جا ڪيرائي ٿو قلم.
+جيڪو عارف پيار هن سان ٿو ڪري،
+اُن جي عزت کي وڌائي ٿو قلم.
+پوپٽ ۽ گُل
+گُل تي پوپٽ آيو،
+منظر دلِ کي ڀايو.
+گل ۽ پوپٽ پيارا،
+رنگن رُوپن وارا.
+گُل جون پتڙيون نازڪ،
+پوپٽ جا پِرَ نازڪ.
+پوپٽ پکي ٿي اُڏري،
+گل خوشبو ٿي وِکري.
+گل ٻارن کي وڻندڙ،
+پوپٽ سهڻو لڳندڙ.
+پوپٽ گَل جي ياري،
+جڳ ۾ ناماچاري.
+پوپٽ سوُنهن سراسر،
+گل آ مهڪ برابر.
+مُنهنجي هڪ ڳالهه ٻُڌو،
+عارف سا ياد رکو.
+گل کي پٽڻو ناهي،
+پوپٽ وٺڻو ناهي.
+گُل ۽ پوپٽ مُرڪَن،
+پيار ڪرڻ لئه آهِن.
+عِلم
+علم اُهو آ ڄاڻ جنهن ۾ ٿي وَڌي،
+جي گُهرو حاصل ڪرڻ ٿا ڄاڻ کي.
+خوب محنت سان پرايو علم کي،
+سمجهه ماڻيو ڪا هِلي سُستي ڇَڏي.
+شوق سان آهي پَڙهڻ ۾ مرتبو،
+ڇو نه پوءِ خوب محنت خود ڪَجي.
+ڪاپي وارو ٿو رهي ڄَٽ بي عَقُل،
+ڪاپي لعنت آ ته ڇو ڪاپي ڪجي،
+ٻار ڏاهو ٿو اُهو سَڏجي سَدا،
+جيڪو محنت ساڻ دل پنهنجي رکي.
+جنهن جو عارف ڀروسو محنت ۾ آ،
+مِحنتن جو ڦَل مٺو اُن کي مِلي.
+قلم مضبوط آ
+اي ٻارو!
+ملڪ جا معمارو!
+ديس جا وارثو!
+منهن جي هڪڙي ڳالهه ٻڌو،
+اڳين زماني ۾ جڏهن،
+زور هو تلوار جو.
+تڏهن به قلم سڀ کان،
+مضبوط هٿيار هو.
+اڄ جڏهن ڪلاشن ڪوف آ،
+بَم ۽ بارود آ،
+تڏهن به سمجهي ڇڏيو.
+مضبوط قلم ئي اٿئو،
+قلم ڦٽي ڪينَ ڪريو،
+قلم جي تِکي نوڪ سان.
+جهالت کي ماري وِجهو،
+انڌيرُيون ميٽي ڇَڏيو،
+روشنيون آڻيو.
+انصاف، امن آڻڻ لئه،
+سُک چين ماڻڻ لئه،
+شوق ڪري پڙهو لِکو.
+قلم جي زور سان،
+هر ڏُک ختم ڪريو،
+ڪليڪشن يا تلوار کان.
+هر هِڪ هٿيار کان،
+قلم مضبوط آ،
+قلم مضبوط آ.
+گيت
+چَنڊ جي چانڊوڪي ۾ تُنهنجي،
+چاندي جهڙي جهولي ڏولي،
+ٻُڌ مُنهنجي مِٺڙا هي لولي.
+تو کي روز دُعا ڏئي ماءُ،
+ڪوسو نه لڳئي شل ڪو واءُ،
+تنهنجي دم سان سائي جهولي،
+ٻُڌ منهنجي مِٺڙا هي لولي.
+تو تي ساري دُنيا هر کي،
+ماءُ ڏِسيو ٿي مُرڪيو مُرڪي،
+مُرڪي تارن جي پئي ٽولي.
+ٻُڌ منهنجي مٺڙا هي لولي.
+نيٺ ته ٻچڙا وڏڙو ٿيندين،
+ماکي کان ڀي مٺڙو ٿيندين،
+پياري رکجان پنهنجي ٻولي،
+ٻُڌ منهنجي مٺڙا هي لولي.
+ٻاتا ٻول جڏهن ٻولين ٿو،
+نازڪ نازڪ چَپ کولين ٿو،
+جيءَ خوشيءَ جي بڻجي ڇولي،
+ٻُڌ منهنجي مٺڙا هي لولي.
+چنڊ
+ڏسو ڏسو اي ٻارو چنڊ،
+سُهڻو چنڊ ۽ پيارو چنڊ.
+تارن وَٽ ٿو چلڪي چَمڪي،
+مِٺڙو ۽ موچارو چنڊ.
+هن کي جو تون سِج ڏئي ٿو،
+پوءِ ٿو جرڪي سارو چنڊ.
+ڌرتي وانگي هڪ گولو آ،
+مِٽي پَٿر وارو چنڊ.
+سائنس دانن سچ چيو آ،
+آهي گِرهه نيارو چنڊ.
+هن مان خوش ننڍڙا ۽ وڏڙا،
+عارف جيءُ جيارو چَنڊ.
+
+
+وڻ
+وَڻ خدا جي قُدرت آهن،
+راحت آهن نعمت آهن.
+ڪي وڻ سنهڙا ڪي وڻ ٿلهڙا،
+ڪي وڻ ننڍڙا ڪي وَڻ وڏڙا.
+وڻ فائدو ڏيندو آهي،
+وڻ مان ڪاٺ به ملندو آهي.
+وڻ ٽڻ ٿڌڙي ڇانوَ ڏين ٿا،
+ڪيڏا وڻن مان سُک ٿين ٿا.
+پکي گهرڙا وڻ ۾ ٺاهن،
+ماڻهو ماکيون وڻ مان لاهن.
+وڻ گهٽائن ٿا گد لاڻ،
+وڻ مٽ پنهنجو آهن پاڻ.
+ڌرتي تي هي وڻ ٽڻ سارا،
+ڪيڏا سُهڻا ڪيڏا پيارا.
+ڪي وڻ ميوا ڏيندا آهن،
+ڪي وڻ گُل جهليندا آهن.
+پَن وڻن جا ساوا ساوا،
+ڪي وڻ بندرا ڪي وڻ اوچا.
+عارف هي ڪم آهي پيارو،
+وڻ ۽ ٻُوٽا پوکيو ٻارو.
+ڪمپيوٽر
+ڪيڏي آهي سهولت ڪمپيوٽر،
+اڄ جي آهي ضرورت ڪمپيوٽر.
+جيڪو هن کي دل لائي سِکندو،
+اُن کي ڏيندو عزت ڪمپيوٽر.
+سُک سيکاري ۽ سمجهه وڌائي،
+راند جي پڻ ڏئي راحت ڪمپيوٽر.
+ڪِم گهڻو ڪري وقت بچائي،
+چمڪائي ٿو قسمت ڪمپيوٽر.
+ٻارن جي دل ڪمپيوٽر سان آ،
+ٻارن جي آ چاهت ڪمپيوٽر.
+ڏَهه ڏَهه ماڻهن جي ڪم جي عارف،
+رکندو آهي طاقت ڪمپيوٽر.
+نصيب
+آڪاش تي سِتارا ۽ ماهتاب ٻالڪ،
+ڏيندي جنم اسانجي ڌرتي گُلاب ٻالڪ.
+هي ٽيڪ بي سَهارن جي دلبهار ٻالڪ،
+آهن ابي امان جي دل جو قرار ٻالڪ.
+ڪم ڪار ۽ پڙهڻ سان رکجو پريت ٻالڪ،
+کٽجو دعا امڙ جي ٿيڻي آ جيت ٻالڪ.
+ڪَجو اَبي امان جو سَڀِ احترام ٻالڪ،
+تن سان ادب سان ملجو ڪري سلام ٻالڪ.
+چاهي امير آهيو توڙي غريب ٻالڪ،
+محنت ڪري بَڻايو پنهنجو نصيب ٻالڪ.
+نيڪي ڪري پکيڙيو سُرهي سُڳنڌ ٻالڪ،
+واه واه خليل عارف ٿئي هَنڌ هَنڌ ٻالڪ.
+لولي
+لولي لولي ٻَچا، ٻُڌ اَبا لولي،
+لولي منهنجي ابا ڪين ڀُلائِجان.
+پنهنجي ٻولي سِنڌي آهي ڏاڍي مٺي،
+وڏڙو ٿي تنهن کي ڦهلائجان.
+هي ڌرتي به تنهنجي آ جيجل امڙ،
+هن تي سر ڏيڻ کان به نه ڪيٻائجان.
+ٽوپي اَجرڪ ۽ پَٽڪي جي پارت هُجئي،
+پنهنجي ثقافت سان نينهن نڀائجان.
+دودي دريا وانگر هوشو هيمون وانگر،
+اي عارف پنهنجو پاڻ ملهائجان.
+نظم
+ڌر تتيءَ جو نِٽهڻ اُس ۾،
+هي ڪنهن جو ٻالڪ آهي؟!
+ڦاٽل ڪپڙن ۾ ويڙهيل،
+بُک ۽ اڃُ ۾ گهيريل.
+گهٽي گهٽي ۾ پيرين اگهاڙو،
+پيٽ بُکيئي لئه ڀٽڪي پيو ٿو.
+هينئر ته سج باهه ٿو اڇُلي،
+ڪانءُ جي اک پئي نِڪري.
+۽ هي ابهم معصوم ٻالڪ،
+جيڪو شايد لاوارث آ.
+هر هر اُڀ ڏي هٿ کڻي ٿو،
+دردر تي هوُ سينَ هڻي ٿو.
+هينئر ته سڀڪو آ آرامي،
+ڪير سندس سَڏ ڪين ٻُڌي ٿو.
+رُلندو ۽ رئندو رهي ٿو،
+ڀور ڳڀو ڳوليندو رهي ٿو.
+ڌر تتيءَ جو نِٽهڻ اس ۾،
+هي ڪنهن جو ٻالڪ آهي.
+ڏاهاٻار
+سَڀئي ڏاها ٻار سَڏايو،
+محنت ڪريو ۽ سَچ ڳالهايو.
+جيڪو محنت خُوب ڪري ٿو،
+اُن جو ٻيڙو نيٺ تَري ٿو.
+مِحنت مِحنت ۽ بَس مِحنت،
+اُن سان اعليٰ ٿئي ٿي عظمت.
+پيار مَنجهاران پڙهجو لِکجو،
+علم ادب جوُن ڳالهُيون سِکجو.
+جيڪو ڪين ٿو وقت وِڃائي،
+سوئي سَدائين سوڀوُن پائي.
+عارف هڪڙو شاعر آهي،
+گيت توهان لئه ويٺو ٺاهي.
+سچ
+سَچ چوڻ وارا گلن جهڙا سُٺا،
+سي لڳن ٿا ٻار ماکيءَ کان مِٺا.
+سَچ صداقت سچ مُحبت ٻارڙؤ،
+مينهن رحمت جا سَچارن تي وُٺا.
+سَچ سدا سَرهو جڳت ۾ ٿو رهي،
+ڪُوڙ وارا ٿا هميشه ٿين ڏِٺا.
+دوڌ، ڪينو ۽ ڪُپت وارا ڪِنا،
+روز مائَٽ ٿا ڪُٽن تن جا پُٺا.
+ڪُوڙ جي مُنهن ۾ وڌي آ ڌوڙ جَن،
+وڻ گُناهن جا اُنهن پاڙؤن ڪُٺا.
+سچ تي بيٺو نچ ڀلي عارف سَدا،
+سچ ڪري ڪردار ماڻهو جا سُٺا.
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار
+هن جي اکين ۾ لُڙڪ هزار،
+روئي، ويٺو زارو زار،
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار.
+چهرو مرجهايل گُل جهڙو،
+ڪونه اٿس ڪو بُت تي ڪپڙو،
+جيون جنهن جي لئه آزار،
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار.
+هر ڪنهن آڏو هَٿ ٽَنگي ٿو،
+پيٽ ڀرڻ لئه ڪُجهه مَنگي ٿو،
+ڪيڏو بيوس ۽ لاچار،
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار.
+ايندڙ ويندڙ ڏي واجهائي،
+آلا نيڻ کڻي ٿو ٻاڏائي،
+هِن سان ڪنهن جو ناهي پيار،
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار.
+واه واه غربت تنهنجا رنگ،
+پلپل پيڙا ڏُک ۽ ڏنگ،
+هن جو جيئڻ آهي آزار،
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار.
+ڪيڏو انسانَن جو ميلو،
+عارف هُو ويچارو اڪيلو،
+ساري دنيا کان ڄڻ ڌار،
+فوٽ پاٿ تي ويٺل ٻار.
+خوش رهن ٻالڪ سَدا
+سُونهن آهن سِنڌ جي سنڌ جا هي ٻارڙا،
+سانورا ۽ ٿا وَڻن ڀُورا توڙي ڪارڙا.
+اُڀ مٿي تارا جيئن، ڌرتي تي هي گل لڳن،
+دل اکين جو ٺار هي ساهه کي ڏاڍا وَڻن.
+هي ڏسڻ ۾ ٿا اچن، سُهڻا سُهڻا چنڊ جان،
+ماکي مصري کان مِٺا، هي مِٺا وَڌ کنڊ کان.
+رنگ توڙي روپ ۾، هي گلن کان ڀي وڌيڪ،
+پوپٽن جا رنگ جيئن جيئن انڊلٺ جي ڪا ليڪ.
+پنهنجي ٻولي آ مِٺي، ديس پنهنجو آ مِٺو،
+ٽوپي اجرڪ پڳ سَندو ويسَ پنهنجو آ سُٺو.
+منهنجي عارف آ دُعا، ننڍڙا وڏڙا ديس جا،
+خوش رهن ٻالڪ سدا خوش رهن ٻالڪ سَدا.
+سيءُ
+سرديءَ جي پُهتي،
+ٿڙڪن سيءَ ۾ ٻارڙا.
+ٿڌڙي موسم برف جان،
+مَٿان واءُ گُهلي،
+ٿڙڪن سيءَ ۾ ٻارڙا.
+ڄائُو پ��رو هيل ٿو،
+گهر گهر مَنجهه پَوي،
+ٿڙڪن سيءَ ۾ ٻارڙا.
+ڦاٽل ڪپڙن ۾ ڍَڪيل،
+ڪڇ ۾ هَٿ ڪري،
+ٿڙڪن سيءَ ۾ ٻارڙا.
+سَج نڪرڻ جي آسري،
+ويٺا ٻاهر ڪي،
+ٿڙڪن سيءَ ۾ ٻارڙا.
+رليون پُراڻيون رات جو،
+ٿا ويڙهي سيڙهي،
+ٿڙڪن سيءَ ۾ ٻارڙا.
+ڪبوتر
+منهنجو سُهڻو سارو ڪبوتر،
+ڪيڏو جيءُ جيارو ڪبوتر.
+اڇو رنگ هن جي پرن جو،
+پکين ۾ نِيارو ڪبوتر.
+ان ۽ پسته بادام کائي،
+ڏسو ڀاڳ وارو ڪبوتر.
+ماڻهن شرط تي جو اُڏاريو،
+رُنو آ ويچارو ڪبوتر.
+سُٺو شرط ڪم ناهي ٻارو،
+پِٽي دل ۾ پيارو ڪبوتر.
+سڀئي آسماني چون ٿا،
+اُڏي ٿو مُون وارو ڪبوتر.
+اُڏامي جڏهن اُڀ ڏي عارف،
+لڳي ڄڻ ته تارو ڪبوتر.
+شيءِ
+جُوا خراب شيءِ آ،
+سُٺي ڪتاب شيءِ آ.
+نماز ڪم ڀلو آ،
+ڪني شراب شيءِ آ.
+پڙهڻ لکڻ جي عادت،
+هي لاجواب شيءِ آ.
+هنر سکڻ چڱو آ،
+جو ڪامياب شيءِ آ.
+رُلڻ پنڻ ڇڏي ڏيو،
+اها خراب شيءِ آ.
+نه وڊيو گيم کيڏو،
+اها عذابِ شيءِ آ.
+پُڇو خليل عارف،
+مُنجهو نه، ڪا به شيءِ آ.
+ٻڪري
+مُون هڪ ٻڪري ڌاري آهي،
+جيڪا مون کي پياري آهي.
+جنهن کي مان چاريندو آهيان،
+ٽاري لاهي ڏيندو آهيان.
+ڳاڙهي ناسي رنگ جي آهي،
+اَنَ سان گڏ ٿي گاهه به کائي.
+هن جو خيال به رکندو آهيان،
+کير به هن جو پيئندو آهيان.
+هن کي آهي ڇيلي ڇيلو،
+جن سان منهنجو آهي ميلو.
+ٻي ٻي جي ٻيڪار ٻُڌان ٿو،
+ڊوڙي هِن جي جاچ ڪيان ٿو.
+مون کي ڏسي خوش ٿيندي آهي،
+منهنجي دل به ٺَرندي آهي.
+عارف ٻڪري سُهڻي آهي،
+سُهڻي ۽ مَن مُهڻي آهي.
+
+
+روشني
+علم هڪڙي روشني آ،
+علم روشن زندگي آ.
+آ جهالت، درد ۽ غم،
+علم سان ئي هر خوشي آ.
+سونُ چاندي هيرا موتي،
+علم سڀ کان قيمتي آ.
+علم سيکاري سُٺا ڪَم،
+علم رَب جي بندگي آ.
+علم سان آ سَمجهه وڌندي،
+علم جي عِزّت وڏي آ.
+علم سان عظمت وَڌي ٿي،
+ڳالهه هي سَچي پَچي آ.
+علم دولت اهڙي آهي،
+خرچ ڪر ته به سا وڌي آ.
+علم عارف آ تڏهن اڄ،
+علم لئه ڪئي شاعري آ.
+سائِنس
+سائنس تنهنجا لک احسان،
+سُک ۾ آهي جڳ جَهان.
+ريڊيو، ٽي وي ٽيپ ۽ سي ڊي،
+ڪمپيوٽر ۽ ڏس ڊي وي ڊي.
+وڊيو گيم ۽ وي سي آر،
+سڀ جا درشن ڌارو ڌار.
+بلب، پکا، راڊُون ۽ اي،سي،
+ڪم جي آهي هڪ وائر ڀي.
+هيٽر، ميٽر ۽ ڪيلڪيوليٽر،
+بَسُون، ڪارون ۽ اسڪوٽر.
+پاڻي جا موٽَر ۽ نلڪا،
+اسٽيپلائيزر جا تحفا.
+واٽر ڪُولَر، فِرج ۽ بيٽريون،
+انجڻيون توڙي چرخيون، چڪريون.
+ايڪو، ڊيڪ لائوڊ اسپيڪر،
+رانديڪا چاٻي تي هلندڙ.
+ڦوٽو، مووي جي ڪئميرا،
+هوائي جهاز بحري ٻيڙا.
+ٽيليفون، موبائيل،
+طرحين گاڏيون تن جا وِيل.
+ڀرت سلائي واري مشين،
+واچُون ۽ ٻيون شيون رنگين.
+روبوٽ ۽ راڪيٽ نرالا،
+عارف وٺجن ڪهڙا نالا.
+مِحنت وارا سائنس دان،
+سچ پچ آهن مڙس منجهان.
+پاڻي جِي پري- مَڇي
+مون کي مڇي وڻندي آهي،
+ڏاڍي سُٺي لڳندي آهي.
+هي پاڻي ۾ رهندي آهي،
+پاڻي اندر ترندي آهي.
+پاڻي ۾ پئي گُهمندي آهي،
+ساهه ڪلين سان کڻندي آهي.
+هن جي جِسم تي ڇلر آهن،
+جيڪي هَن جا ڄڻ پر آهن.
+راڻي پاڻي منجهه تري آ،
+مڇي پاڻي جي ته پري آ.
+هن جا ڪيئي قسم آهن،
+جن جا الڳ اسم آهن.
+ڪُرڙو ڄرڪو ۽ موراکو،
+وڻندو سڀ کي آهي پَلو.
+مڇي سڀني قسمين پياري،
+جهينگو توڙي آسينگاري.
+مڇي جڏهن کائيندو آهيان،
+پاڻي ڏاڍو پيئندو آهيان.
+عارف مڇي خوراڪ سُٺي،
+دل ۽ جسم جي طاقت ڀي.
+رانديڪو
+بابا رانديڪو آڻي ڏي،
+ڏاڏا رانديڪو آڻي ڏي.
+رنگ برنگي مَن موهيندڙ،
+چاچا رانديڪو آڻي ڏي.
+چاٻيءَ سان چُرندڙ پرُندڙ،
+ماما رانديڪو آڻي ڏي.
+سُهڻو ۽ مَضُبوط هُجي جو،
+نانا رانديڪو آڻي ڏي.
+عارف تون انگل پُورو ڪر،
+ڪاڪا رانديڪو آڻي ڏ��.
+جوهي
+منهنجو ”جوهي“ ننڍڙو شهر،
+ڪيڏو آهي سُٺڙو شهر.
+ماڻهو هن جا پيارا آهن،
+مون کي آهي مٺڙو شهر.
+ڀل تون ساري سنڌ گُهمي آ،
+ڪونهي ڪاٿي اهڙو شهر.
+سنڌ جا آهن شهر هزارين،
+تن ۾ آهي هڪڙو شهر.
+شيءَ شِڪل ۽ سودي لاءِ ،
+ويندو آهيان تڪڙو شهر.
+بازارن جا منظر سُهڻا،
+عارف جَنت جهڙو شهر.
+ٻولي
+سنڌي قومي ٻولي آهي،
+ڏاڍي سُهڻي سولي آهي.
+هن جي آ تاريخ پُراڻي،
+هنِ آ ڏاڍي عظمت ماڻي.
+هن جا اکر ٻاوَنجاهه،
+جن سان منهنجو آهي چاهه.
+سنڌي سبق پڙهندو آهيان،
+صورت خطي لکندو آهيان.
+سنڌي ٻولي سکڻي پوندي،
+هن جي خدمت ڪرڻي پوندي.
+سنڌي ۾ ڳالهايان ويٺو،
+پنهنجي ڳالهه ٻڌايان ويٺو.
+عارف امڙ ڏني آ لولي،
+منهنجي آهي مٺڙي ٻولي.
+سِنڌ
+مُون واري تو واري سنڌ،
+سُهڻي آهي ساري سنڌ.
+ڀُونءِ ڀلاري ڀاڳن واري،
+سُونهاري سُونهاري سنڌ.
+جَنت کان وڌ جنهن جا جلوا،
+ڪيڏي آهي، پياري سنڌ.
+هي ڌرتي پنهنجي جيجل آ،
+مِٺڙي ۽ موچاري سنڌ.
+محنت وارا عزت وارا،
+تنهنجا پورهيت هاري سنڌ.
+کيت کڙن ٿا رنگ رچن ٿا،
+سائي آ چوڌاري سنڌ.
+خوشبو سان گڏ سُونهن سَوائي،
+عارف دل آ ٺاري سنڌ.
+رنگين چوڙيون
+چوڙين وارو آيو آهي،
+امان مون کي چوڙيون وٺي ڏي.
+مَهوش، زرقا ورتيون آهن،
+حُسنه، ڪوثر پاتيون آهن.
+حنفي، افشان ڏسڻ وڃن پيون،
+خيري صغريٰ وٺڻ وڃڻ پيون.
+رنگ برنگي ڪائي، واريُون،
+چوڙيون ڏاڍيُون آهن پياريون.
+امان هڪڙو ڊزن وٺي ڏي،
+سُهڻو سُٺڙو ڊزن وٺي ڏي.
+مان ڀي ٻانَهنَ ۾ سينگاريان،
+چوڙيون سرتين کي ڏيکاريان.
+چوڙين وارا بِيهه اتي،
+امان پئسه کنيو ٿي اچي.
+
+
+سُٺو ٻار
+سُٺو ٻار هُوندو ڪري شوق پڙهندو،
+لکڻ ۽ پڙهڻ لاءِ اسڪول ويندو.
+ڪڏهن ڪُوڙ هن جي چَپن تي نه ايندو،
+سُٺو ٻار سچ کان سوا ڪجهه نه چَوندو.
+بدن صاف سُٿرو، اَڇا اُجرا ڪپڙا،
+هُو کائڻ پيئڻ ۾ صفائي به رکندو.
+صبح شام اڇا ڏند ڏندڻ ساڻ هوندس،
+وڏا نُنهن جو ٿيندس ته لاهي ڇڏيندو.
+مَکين واري هر شي وَڃي کڏ ۾ پئي،
+سُٺو ٻار شيءِ ڀي ڍَڪيل ڪائي وٺندو.
+وڏن جو ادب ۽ ننڍن سان مُحبت،
+ڪندو نيڪي جا ڪم چڱي چال هَلندو.
+سُٺو ٻار عارف، سُٺو سڏبو نِت نِت،
+بُرائي کي ويجهي اچڻ ڪو نه ڏيندو.
+پُٽ
+منهنجو پُٽ آ جوڌو جَوان،
+دودو، دولهه، دريا خان.
+مُنهنجو پُٽ آهي شهزور،
+مورن ۾ آ سُهڻو مور.
+سنڌي ٽوپي اَجرڪ پائي،
+شهر گُهمڻ لئه ويندو آهي.
+صُبح سويل اسڪول وڃي ٿو،
+شوق ڪري هي پڙهي لکي ٿو.
+وَنجهه وَٽي ۽ ڪوڏي ڪوڏي،
+مَلهه وڙهڻ ڀي راند آ، هِن جي.
+اِمتحانن ۾ نمبر کڻندڙ،
+هر ڀيري آ عزت کٽندڙ.
+هن جي نيڪي ڪَن ٿا ٻار،
+مِحنت وارو ۽ هُوشيار.
+عارف اڳتي وڌندو ويندو،
+نيٺ ته آفيسر ڀي ٿيندو.
+ڌرتي
+سُهڻي ڌرتي پياري ڌرتي،
+منهنجي جيءُ جياري ڌرتي.
+قُدرت جي هر نعمت هن ۾،
+ڏاڍي ڀاڳ ڀلاري ڌرتي.
+ماڻهو هن جا موتيءَ داڻا،
+دودن جوڌن واري ڌرتي.
+خوشبو سان گڏ رنگ به هن ۾،
+مٽي هي موچاري ڌرتي.
+سنڌي ٻولي قومي ٻولي،
+ٻولي آيا جهاري ڌرتي.
+کيت کڙن ٿا رنگ رچن ٿا،
+ڦهلائي مهڪاري ڌرتي.
+دنيا جي ساري گولي تي،
+سنڌ جي آهي نياري ڌرتي.
+عارف منهنجي دل کي آهي،
+لاتي باغ بهاري ڌرتي.
+بجلي
+بجلي آهيان بجلي آهيان،
+طاقت واري تجلي آهيان.
+مون کي پاڻ تي آهي بانوَر،
+مون کي چوندا آهن پاوَر.
+سڀڪو استعمال ڪري ٿو،
+فائدو مون مان خوب وٺي ٿو.
+ٽي- وي، ٽيپ توڙي سي ڊي،
+مون سان ٿيندا آهن ريڊي.
+اي- سي سان گڏ فرج هلايان،
+ڪيڏو ٿي مان سُک پُهچايان.
+ائيرڪولر سان دل ٺاريان،
+سردي ۾ ٿي هيٽر ٻاريان.
+مون سان هلن ٿا ڏس روزانا،
+ملون، فيڪٽريون ۽ ڪارخانا.
+هائو جڏهن لوڊ شيڊنگ ٿئي ٿي،
+ساري دنيا تنگ ٿئي ٿي.
+منهنجي بند ٿيڻ سان سارا،
+ڪم رُڪجن ٿا دنيا وارا.
+پاڻي، تيل سان ٺهندي آهيان،
+ڪوئلي مان ملندي آهيان.
+ٻارو منهنجي اهميت آهي،
+سچ پچ هڪڙي حيثيت آهي.
+عارف منهنجي ان سان آ دِل،
+جيڪو ڀَريندو منهنجو آ بِل.
+ڊالٽن
+ننڍڙا مٺڙا ٻارو،
+هڪڙي ڳالهه ٻُڌو.
+ڳالهه آ سائنس دان جي،
+هڪ ڏاهي انسان جي.
+ڊالٽن جنهن جو نالو هو،
+شهر ايگلفيلڊ ۾ پيدا ٿيو.
+اهو شهر آ اِنگلستان جو،
+جت گهر هو هن جَوان جو.
+اها سيپٽمبر جي ڳالهه آ،
+1766ع جو سال آ.
+جيڪو مادي جو زرڙو،
+تقسيم نه پئي ٿي سگهيو.
+تنهن مادي جو حوالو ڏنو،
+هن اُن کي ائٽم نالو ڏنو.
+ٻولي هن جي انگريزي هئي،
+کيس لاطيني ايندي هئي.
+هو يوناني به ڄاڻندو هو،
+ٽئي ٻوليون ڳالهائيندو هو.
+علم ڪيميا سان دلچسپي،
+علم موسميات سان ڀي.
+موسم جا هوندا هئس تجربا،
+ٻه لک هن لکيا مُشا هِدا.
+جذوي دٻاءُ جو نظريو،
+توڙي جوهري نظريو.
+ڊالٽن ئي هو پيش ڪيو،
+شادي نه هن ڪئي ٻارو.
+موت کانپوءِ هن جو مُنهن هيو،
+چاليهه هزار ماڻهن ڏٺو.
+1844ع ۾ هن جي وفات،
+ياد رهندي هن جي ذات.
+
+
+لاٽُون
+منهنجو رنگ رنگيلو لاٽوُن،
+ڳاڙهو، نيرو، پيلو لاٽُون.
+هن لاءِ مون هِڪ ڏور وَتي آ،
+پُڇڙين ۾ جنهن کي ڳنڍ ٻڌي آ.
+منهنجو لاٽوُن ڦرڻو آهي،
+وڏي دم سان ٻُرڻو آهي.
+زور ڪري هن کي اڇلايان،
+گهڙي گهڙي هن کي ڦيرايان.
+هن کي هٿ تي کڻندو آهيان،
+ڏاڍو مزو وٺندو آهيان.
+ٻالڪ هِن کي ڏسندا آهن،
+سُهڻو آهي چوندا آهن.
+عارف لاٽوُن پيارو آهي،
+ٿيندو هي سوڀارو آهي.
+ٻارن جو عالمي ڏينهن
+آئي آهي ويهين نومبر،
+ٻارن جو آ ڏينهن برابر.
+پيارا ٻارو جُهمريون پايو،
+گيت خوشي جا گڏجي ڳايو.
+اڄ ٿيندي ٻارن جي ڳالهه،
+ٻارن جي حقن جي ڳالهه.
+ٻارن جا حق ٿين تسليم،
+کائڻ، پائڻ ۽ تعليم.
+پيار مُحبت ٻارن جو حق،
+سُک سَهُولت ٻارن جو حق.
+مُستقبل جا هي معمار،
+ٻارن جي پئي لهجي سار.
+ٻارن کان نه پورهيو وَٺجي،
+لکڻ پرهڻ لئه تن کي ڇڏجي.
+ٻارن کي نه ماري ڪوئي،
+ٻارن کي نه کاري ڪوئي.
+رنگ نسل جو فرق نه رکجي،
+سَڀني کي هڪ اک سان ڏسجي.
+گهر ۽ شهر جي رونق آهن،
+سُونهن وِرونهن به ٻالڪ آهن.
+ڌرتي جا هي گُل ۽ تارا،
+ديس جي ٿيندا خدمت وارا.
+عارف ٻارن جو آ ڏينهن،
+مُرڪن جا وسن چوڌاري مِينهن.
+اخبار
+روزانو ڇَپجي اخبار،
+روزانو پڙهجي اخبار.
+صبح سويري ايندي آهي،
+خبرون چارون ڏيندي آهي.
+هن ۾ حق سچ جون تحريرون،
+رنگ برنگي ڪي تصويرون.
+هن ۾ ڪالم هن ۾ فيچر،
+اسٽوريون ۽ جڳ جا منظر.
+اخبار جيڪو پڙهندو آهي،
+ٻالڪ مون کي وڻندو آهي.
+هن سان جيءُ لڳايو ٻارو،
+پنهنجي ڄاڻ وڌايو ٻارو.
+عارف هن ۾ سَماچار،
+پڙهه مستقبل جا معمار.
+استاد بُخاري
+هڪڙو هو استاد بُخاري،
+صورت سيرت شخصيت پياري.
+علم ادب ۾ ماهر سنڌ جو،
+نالي وارو شاعر سنڌ جو.
+دادو شهر جو رهواسي هو،
+سنڌ جي ڪندو عڪاسي هو.
+گلڙن جهڙا گيت لکيائين،
+موتئي وانگر مهڪ ڏنائين.
+هن جا شعر روشن تارا،
+سهڻا پيارا جرڪي وارا.
+شعر لکيائين هر موضُوع تي،
+سنڌ، سچ، سُونهن ۽ خوشبؤ تي.
+هن گيت لکيا معمارن جا،
+ڪي ”گيت گلابي ٻارن جا.“
+ٻارن سان هن جو پيار هيو،
+لهندو ٻارن جي سار هيو.
+استاد جو جيڏو نانءُ هُيو،
+تيڏي ٻارن لاءِ ڇانءُ هيو.
+هن ڪئي محنت ونڊي محبت،
+هن جي وڏي آهي خدمت.
+ڌرتي لئه حُب رکندو هو،
+محنت جي لئه چوندو هو.
+سنڌي ٻولي جو نالو آ،
+اڄ ڀي ان جو رکوالو آ.
+هِن کوڙ ڪتاب لکيا آهن،
+جن مان ڪيئي ته ڇَپيا آهن.
+استاد بخاريءَ فرمايو،
+علم پرايو عزت پايو.
+پنهنجي ڌرتي ۽ ٻولي لئه،
+سنڌو جي ڇولي ڇولي لئه.
+هن جي نصيحت مڃڻي پوندي،
+اڻ ٿڪ محنت ڪرڻي پوندي.
+استاد بخاري زنده باد،
+عارف نِت نِت رهندو ياد.
+ڪم واري شيءِ
+ڏسڻ ۾ ٽي وي وانگر آهي،
+ها پر ٻارو ٽي- وي ناهي.
+هن کي چئبو آ ڪمپيوٽر،
+جنهن کي هڪڙو آ مانيٽر.
+مائوسُ ۽ ڪي بورڊ ڀي ڏَس،
+ٺاهڻ واري کي آهي جَس.
+انگ اکر ڪمپوز ڪري ٿو،
+موڪلي اي ميل پري ٿو.
+سنڌي اردو ۽ انگريزي،
+ڪمپيوٽر جي اندر ٻولي.
+جلدي ڪم ٿئي، نه ٿئي ليٽ،
+هن تي هلي ٿي انٽر نيٽ.
+هن ۾ ڊِسڪ به پوندي آهي،
+جيڪا ڄاڻ به ڏيندي آهي.
+هن سان ٿو پرنٽر گڏجي،
+جنهن مان مواد ڇپجي نڪري.
+ٿَڪ ٿئي ته راند ڪرائي،
+ڪيڏي ٿو هي دل وندرائي.
+گانا ۽ فِلمون ڏيکاري،
+علم وڌائي فن سيکاري.
+ڪمپيوٽر ۾ ڪي تحريرون،
+رنگبرنگي ڪي تصويرون.
+سائنس ٺاهي پياري شيءِ آ،
+ڪمپيوٽر ڪم واري شيءِ آ.
+خوشبو
+سُهڻي خوشبو، سُٺڙي خوشبو،
+منهنجي آهي مٺڙي خوشبو.
+خوشبو کائڻ جي شوقين،
+خوشبو پائڻ جي شوقين.
+خوشبو ڇوڪر ننڍڙي آهي،
+ڄڻ سيلن تي گُڏڙي آهي.
+خوشبو گُهمي جيڏي ڪيڏي،
+خوشبو ٻارن سان ٿي کيڏي.
+خوشبو جوهر انگل مڃبو،
+هن جو سارو خيال به رکبو.
+خوشبو شوق ڪري پڙهندي آ،
+اکرن کي ٺاهي لکندي آ.
+خوشبو سڀني کي پياري آ،
+ڳوٺ سڄي ۾ موچاري آ.
+خوشبو چوڙيون ويٺي پائي،
+خوش ٿي ٻانهن کي ڇڻڪائي.
+خوشبو تو کي ڏسندو آهي،
+عارف ڏاڍو ٺرندو آهي.
+پهريون ٻار
+ننڍڙي ننڍڙي نينگر آهيان،
+آءٌ هڪڙي ڇوڪر آهيان.
+گهر جو آهيان پهريون ٻار،
+مون سان سڀ ڪنهن جو آ پيار.
+مون کي ڏسندي سڀ خوش ٿين ٿا،
+گهر جا ڀاتي گهور وڃن ٿا.
+مون کي پُٽ وانگر سمجهن ٿا،
+سچ پچ ڏاڍو سڀ ڀائن ٿا.
+توڙي آهيان هڪڙي آءٌ،
+منهنجا آهن ٽي،ٽي نانءُ.
+ڏاڏو صغريٰ چوندو آهي،
+بابو مومل چوندو آهي.
+امان سسئي چوندي آهي،
+هر پل دُعا ڏيندي آهي.
+عارف ننڍڙي آهيان بيشڪ،
+گهر سڄي جي آهيان رونق.
+ڪتاب
+ٻارو جيئن سُٺي آ خوشبو گلاب جي،
+ائين دوستي سٺي ۽ سهڻي ڪتاب جي.
+ڪهڙيون ڳڻي ڳڻيان مان خوبيون نصاب جون،
+مون کي پسند آهن ڳالهيون ڪتاب جون.
+ڪهڙو ڪتاب ڀي پڙهه ٿي روشني ملي،
+اڳتي وڌڻ هلڻ جي ڄڻ ٿي ڳلي ملي.
+ڪنهن ۾ آ شاعري ۽ ڪنهن ۾ نثر لکيل،
+هر هڪ ڪتاب ۾ آهن ڪم جا اکر لکيل.
+ڪٿ گيت ۽ ڪهاڻيون، ڪٿ ڄاڻ ٿي مِلي،
+جٿ ڪٿ ڪتاب جي پئي واکاڻ ٿي هَلي.
+پيارا رکو ڪتابن سان دوستي سڀئي،
+حاصل ڪري صلاحيت ماڻيو خوشي سڀئي.
+سنگت ڪتاب سان ٿي جنهن جي به ٿي وڃي،
+ٻارو اهو ٿو جڳ ۾ منزل رَسي وڃي.
+رکجي خليل عارف چاهت ڪتاب سان،
+ملندي جهانَ ۾ آ عزت ڪتاب سان.
+توانائي
+روز پيا ٿا ٻُڌون توانائي،
+آءُ سمجهي وَٺون توانائي.
+هن جي هر ڪم ۾ ٿي ضرورت پئي،
+هن کي شيءِ سڀڪو فائدي جي چَئي.
+مسئلا زندگي جا هن سان حَل،
+ڪم سوا هِن جي ٿي پون مُشڪل.
+زور چُر پُر کڻڻ هلڻ لاءِ،
+هر ضرورت ۾ ڪم اچڻ لاءِ.
+ٽن نمونن جي هي ٻُڌي آهي،
+گرمي، آواز، روشني آهي.
+ڪوئلو، تيل قدرتي گئسون،
+باهه، بجلي، هيٽر ڏين گرميون.
+سج وڏو روشني جو ذريعو آ،
+گرمي پِڻ سج جڳ کي ڏيندو آ.
+ٻارو آواز ڀي توانائي،
+کڙڪو ۽ ساز ڀي توانائي.
+ڪو پکي ٻولي يا ڪو ڳالهائي،
+هي توانائي جو قسم آهي.
+شيءِ ڪم جي وڏي توانائي،
+ربّ سائين ڏني توانائي.
+هر قسم ڪم اچي توانائي،
+رنگ ڪيڏا رچي توانائي.
+قدر هن جو خليل عارف ڪَر،
+سمجهه هن کي به ڌَن دولت زَر.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book32.txt

@@ -0,0 +1,246 @@
+ڪتاب جو نالو:  پرين جون ڪهاڻيون
+
+
+
+پرين جون ڪهاڻيون
+اياز قادري
+ڇپائيندڙ پاران
+ڪائنات جي خوبصورت تخليق ”ٻار“ آهي ۽ ٻار ئي ڪنهن به سماج جي مستقبل جو معمار آهي، ڇو ته مسقبل جون سموريون رٿائون ۽ ذميواريون ”ٻار“ جي اُمنگن سان ئي مشروط ٿين ٿيون. اڄ جو ٻار جيترو وڌيڪ ذهين، ڦڙت ۽ سگهارو هوندو، قوم جو آئيندو به ايترو ئي شاندار ٿي سگهندو. اهو ئي سبب آهي جو دنيا جون صحتمند ۽ روشن دماغ قومون پنهنجي ٻارڙن جي بهتر تربيت، تحفظ ۽ پالنا لاءِ فڪرمند رهنديون آهن. ڇاڪاڻ جو کين اها چڱي طرح خبر آهي ته اڄ جو ٻار سڀاڻي جو ”وڏو“ ذميوار فرد بڻجي ٿو. تنهنڪري ان جي هر طرح سان سار سنڀال لهڻ سندس وڏن تي فرض آهي.
+انهيءَ صورتحال جي ابتڙ سنڌ ۾ ٻاراڻي ادب جي ترقي جي رفتار ڏسندي اطمينان نٿو ٿي سگهي. ڇو ته هيءَ هڪ ڪڙي حقيقت آهي ته پاڻ اڃا ٻارڙن لاءِ اهڙو ماحول پيدا ئي نه ڪري سگهيا آهيون. جنهن ۾ اسان جا ٻار اجتماعي طرح مستقبل جي شاندار اڏاوت ۾ جُنبي وڃن. اُن هوندي به بهرحال اسان جي ادارن ان حوالي سان سوچڻ ۽ رٿائون جوڙڻ شروع ڪيون آهن. ان ڏس ۾ سڌ جا علمي، ثقافتي ۽ تعليمي ادارا به دلچسپي وٺي رهيا آهن. ڇو ته اهي ادارا ئي مستقبل جي معمارن جي تربيت لاءِ سگهارو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.
+سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جو واحد علمي ۽ ادبي ادارو آهي، جنهن جي مکيه ذميوارين مان هڪ ذميواري اها به آهي ته اهو پنهنجي ٻوليءَ ۾ ٻارڙن، عورتن ۽ مردن لاءِ علمي، ادبي، ثقافتي ۽ تاريخي، تفريحي ۽ معلوماتي ڪتاب ۽ رسالا شايع ڪري. ان سلسلي ۾ ”پَرين جون ڪهاڻيون“ ڪتاب به ساڳيءَ ڳڻ ڳوت جو هڪ حصو آهي. حالانڪ هن ڪتاب جي پهرين اشاعت سال 1981ع ۾ ٿي چڪي هئي، پر هن ڀيري وزير تعليم سنڌ ڊاڪٽر حميده کهڙو صاحبه جي ڏنل خاص هدايتن ۽ مشورن موجب هن رٿا کي نئين سر ”ٻاراڻي ادب سيريز“ ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ڇاڪاڻ ته هيءُ مجموعو ٻارڙن لاءِ خصوصي دلچسپيءَ ۽ تفريح جو سامان مهيا ڪري ٿو. هن مجموعي ۾ ڇپيل ڪهاڻيون سنڌي ٻوليءَ جي نامياري اديب ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ مرحوم جو قلمي پورهيو آهي. جنهن صاحب خاص محنت ڪري ٻارڙن لاءِ هي ڪهاڻيون تيار ڪري بورڊ حوالي ڪيون هيون. بعد ۾ اهي سال 1981ع ۾ وفاقي وزارت تعليم جي سهڪار سان ڪتابي صورت ۾ ڇپيون. مجموعي ۾ ڪل 9 ڪهاڻيون شامل آهن. ڪهاڻين کي تصويرن سان سينگاري ڪتاب کي ٻارڙن لاءِ وڌيڪ دلچسپ بڻايو ويو آهي.
+اميد آهي ته آئيندي جي معمارن لاءِ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيندڙ هيءُ ڪتاب کين پسند ايندو.
+ڄام شورو، سنڌ
+اڱارو 16 ذي القعد 1426هه
+بمطابق 17 جنوري 2006ع
+انعام الله شيخ
+سيڪريٽري
+سنڌي ادبي بورڊ
+جادوءَ جو تلاءُ
+گهڻي وقت جي ڳالهه آهي ته هڪڙو بادشاهه بيمار ٿي پيو. هن جي علاج لاءِ ڪيترا ڊاڪٽر، حڪيم ۽ طبيب آندا ويا، پر هن کي فائدو ڪو نه ٿيو ۽ هن جي بيماري ڏينهون ڏينهن وڌندي وئي.
+هڪڙي ڏينهن هڪڙو درويش اَچي ان ملڪ مان لنگهيو، جنهن بادشاهه کي ڏسي چيو، جيڪڏهن بادشاهه جادوءَ جي تلاءَ جو پاڻي پيئندو، ته خوش ٿيندو، باقي هن کي ٻي ڪنهن به دوا مان فائدو نه ٿيندو.
+بادشاهه کي ٽي پٽ هئا، وڏي شهزادي دل ۾ خيال ڪيو ته ڇو نه قسمت آزمائجي. جيڪڏهن مان جادوءَ جي تلاءَ جو پاڻي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيس، ته پڪ سان بابو خوش ٿي پنهنجو تاج ۽ ملڪ منهنجي حوالي ڪندو. اهو سوچي وڏو شهزادو بادشاهه وٽ آيو ۽ اچي هن کان جادوءَ جي پاڻي هٿ ڪرڻ لاءِ اجازت گهريائين.
+بادشاهه چيس، ”پٽ، خبر ناهي ته جادوءَ جو تلاءُ الائي ڪٿي آهي، تون اهو ڪيئن ڳولي سگهندين؟“ تنهن تي شهزادي جواب ڏنو، ”بابا، مان جوان ۽ طاقت وارو آهيان، مان ضرور اهو ڳولي لهندس ۽ ان جو پاڻي توهان جي لاءِ آڻيندس.“
+بادشاهه شهزادي جي زور ڀرڻ تي هن کي اجازت ڏني. شهزادو پاڻ سان گهڻو سونُ ۽ چاندي کڻي، جادوءَ جي تلاءَ جي تلاش ۾ نڪري پيو. هلندي هلندي هو هڪڙي جهنگ جي مُنهن وٽ اچي پهتو، جتي هن کي هڪڙو جنڙو مليو، جنڙي وڏي شهزادي کي چيو، ”شهزادا صاحب! ڪيڏانهن وڃي رهيا آهيو؟“
+وڏي شهزادي هن کي وڏائيءَ سان جواب ڏنو، ”ان ۾ تنهنجو ڪهڙو ڪم آهي؟“
+جنڙي دل ۾ چيو، ”شهزادا، توکي ڏاڍي وڏائي آهي، توکي گستاخيءَ جي سزا ملڻ گهرجي.“
+وڏو شهزادو جيئن ئي جهنگ ۾ اندر ويو ته جهنگ ويو گهاٽو ٿيندو، هو جهنگ ۾ رستو وڃائي هيڏي هوڏي ڦرڻ لڳو.
+جڏهن گهڻا ڏينهن گذري ويا ۽ وڏو شهزادو نه موٽيو ته وچيون شهزادو بادشاهه وٽ آيو. بادشاهه کان جادوءَ جي تلاءَ ۽ ڀاءُ جي ڳولا جي اجازت گهريائين. هن کي دل ۾ اهو خيال هو، ته جي هو جادو جي تلاءَ جو پاڻي آڻڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ته بادشاهي نه وڏي ڀاءُ کي ملندي، نه وري ننڍي ڀاءُ کي، پر اها مون کي ملندي. بادشاهه گهڻي ويچار کانپوءِ هن کي اجازت ڏني.
+وچيون شهزادو هلندو هلندو، اچي ساڳئي جهنگ جي منهن وٽ نڪتو، جتي هن کي جنڙو مليو. جنڙي وچئين شهزادي کي چيو، ”شهزادا صاحب! ڪيڏانهن وڃي رهيو آهين؟“
+وچئين شهزادي هن کي مغروريءَ مان چيو، ”تنهنجو ڪهڙو ڪم آهي، جو مون کان سوال ٿو پڇين؟ “
+جنڙي دل ۾ چيو، هن شهزادي کي سندس مغروريءَ جي سزا ملڻ گهرجي.“
+وچيون شهزادو به پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر رستو وڃائي جهنگ ۾ هيڏي هوڏي ڦرڻ لڳو.
+جڏهن گهڻو وقت گذريو ۽ ٻيئي شهزادا نه موٽيا، تڏهن ننڍو شهزادو بادشاهه وٽ آيو، جادوءَ جي تلاءَ ۽ ڀائرن جي ڳولا لاءِ بادشاهه کان موڪل گهريائين. هن جي دل ۾ پيءُ جي بيماري ۽ ڀائرن جي گُم ٿي وڃڻ جي ڳڻتي هئي.
+شهزادو، بادشاهه کان موڪل وٺي هلندو هلندو، اچي جهنگ جي منهن وٽ پهتو، جتي هن کي هڪڙو جنڙو مليو. جنڙي شهزادي کي چيو، ”شهزادا صاحب، ڪيڏانهن وڃي رهيو آهين؟“
+ان تي ننڍي شهزادي جنڙي کي سلام ڪيو ۽ چيائينس ”ادا سائين، مان جادوءَ جي تلاءُ جي ڳولا ۾ وڃي رهيو آهيان، اوهان جي ان ڪم ۾ منهنجي مدد ڪندا ته اوهان جي وڏي مهرباني ٿيندي.“
+جنڙو شهزادي جي اخلاق کان ڏاڍو خوش ٿيو ۽ هن کي چيائين، تون سٺو ماڻهو ٿو ڏسڻ ۾ اچين، تو مون کي ادا ڪري سڏيو آهي ۽ مدد لاءِ چيو آهي، تنهنڪري مان تنهنجي مدد ڪندس، جادوءَ جو تلاءُ هڪڙي جادوءَ جي قلعي ۾ آهي، جنهن جي مالڪياڻي ”گل ڦل“ نالي هڪ پري آهي. قلعي جي دروازي تي جادو ٿيل آهي، تنهنڪري اهو ڪنهن کان به کُلي نٿو سگهي. مان توکي هيءَ لٺ ڏيان ٿو، تون اها ٽي ڀيرا زور سان دروازي تي هڻندين ته دروازو کُلي پوندو. دروازي جي اندر ٻه بُکايل ڪُتا پهرو ڏئي رهيا آهن، جيڪي توکي ڏسندي توتي حملو ڪندا. مان توکي ٻه مانيون ٿو ڏيان، جيڪي اُنهن کي ڏجانءِ، ته توکي ڪجهه به نه ڪندا.“ پوءِ جنڙي ننڍي شهزادي کي جادوءَ جي قلعي جو رستو ٻڌايو، جنهن تي شهزادو هلندو اچي جادوءَ جي قلعي وٽ پهتو.
+شهزادو قلعي جي دروازي کي جنڙي واري لٺ جا ٽي ڌڪ هنيا ته دروازو کُلي پيو. جيئن ئي شهزادو اندر ويو ته ٻه بکايل ڪتا شهزادي تي حملو ڪري آيا. شهزادي يڪدم جنڙي واريون مانيون انهن ڏانهن اُڇلايون، ڪتا ماني کائڻ کي لڳي ويا ۽ شهزادو اڳتي هليو ويو.
+شهزادو جيئن قلعي اندر ٺهيل محل ۾ داخل ٿيو، ته هن هڪ مٺو آواز ٻڌو، جيڪو چئي رهيو هو، ”ڀلي آيا شهزادا.“
+شهزادي ڏٺو ته سامهون ”گل ڦل“ پري بيٺي هئي. ٻئي هڪ ٻئي سان ملي ڏاڍا خوش ٿيا ۽ ٻنهي جي دلين ۾ هڪ ٻئي لاءِ پيار پيدا ٿي ويو.
+ننڍي شهزادي ”گل ڦل“ پريءَ کي ٻڌايو ته هو پنهنجي پيءُ جي لاءِ جادوءَ جي تلاءَ مان پاڻي کڻڻ آيوآهي. ”گل ڦل“ پري هن کي جادو جي تلاءَ تي وٺي آئي، جتان هن پاڻيءَ جي بوتل ڀري کنئي.
+ٿورا ڏينهن جادوءَ جي قلعي ۾ رهڻ کانپوءِ ننڍي شهزادي ”گل ڦل“ پريءَ کان موڪلايو ۽ چيائينس، مان توسان شادي ڪرڻ ٿو چاهيان.“
+”گل ڦل“ پريءَ هن کي ٻڌايو، ته اسان ۾ اها رسم آهي ته ڪا به پري ان وقت تائين شادي ڪري نٿي سگهي، جيستائين هن جي عمر پندرنهن سال نٿي هجي. هڪ سال کانپوءِ هوءَ پندرنهن سالن جي ٿيندي پوءِ هوءَ وڏي خوشيءَ سان شادي ڪندي. شهزادو هن کان شاديءَ جو واعدو وٺي، هڪ سال کانپوءِ واپس اچڻ جو واعدو ڪري پنهنجي وطن روانو ٿيو.
+شهزادو جهنگ جي منهن وٽ پهتو، ته هن کي ساڳيو جنڙو مليو، جنهن جي هن گهڻي مهرباني مڃي. هن کان پنهنجي ڀائرن بابت پڇيائين. جنڙي هن کي چيو، اُهي خراب ماڻهو آهن، جن کي مون هن جهنگ ۾ قيد ڪري ڇڏيو آهي. شهزادي جي گهڻي چوڻ تي هن ٻنهي شهزادي کي آزادڪيو پر شهزادي کي چيائين ”اي شهزادا، مان هنن کي آزاد ڪريان ٿو پر مان توکي ٻڌايان ٿو ته هي توسان دوکو ڪندا ۽ توکي نقصان پهچائيندا!“
+جڏهن ٽيئي ڀائر گڏجي پنهنجي ملڪ ڏانهن هلڻ لڳا ته واٽ تي شهزادي هنن کي ”گل ڦل“ پريءَ سان ملڻ ۽ جادوءَ جي پاڻي آڻڻ جي ڳالهه ٻڌائي. اها ڳالهه ٻڌي، ٻنهي شهزادي کي ڏاڍو ساڙ ٿيو ۽ دل ۾ بي ايماني پيدا ٿين رات جو جڏهن ننڍو شهزادو سمهي پيو ته هنن بوتل ۾ ٻيو پاڻي وجهي ڇڏيو.
+پوءِ ٽيئي شهزادا جڏهن بادشاهه وٽ پهتا، ته ننڍي شهزادي بادشاهه کي جادوءَ جي تلاءَ مان پاڻي آڻڻ جي خوشخبري ٻڌائي ۽ پاڻيءَ جي بوتل پيءُ جي اڳيان رکي. هن کي اها خبر ئي ڪا نه هئي ته هن جي ڀائرن هن سان دوکو ڪيو آهي.
+بادشاهه جڏهن بوتل وارو پاڻي پيتو، هن جي بيماري پاڻ وڌي ويئي. پوءِ وڏن شهزادن پيءَ کي چورايل جادوءَ جي تلاءَ وارو پاڻي ڏنو، جنهن جي پيئڻ سان هو بلڪل ٺيڪ ٿي ويو. بادشاهه ڪاوڙجي ننڍي شهزادي کي ملڪ نيڪالي ڏيئي ڇڏي ۽ وڏن شهزادن تي ڏاڍيون مهربانيون ڪيون.
+ننڍو شهزادو ملڪ نيڪالي ملڻ کانپوءِ سڌو ”گل ڦل“ پريءَ وٽ ويو. هن کي ڀائرن جي دوکي ۽ پيءَ جي ڪاوڙ جو احوال ٻڌايائين. ”گل ڦل“ پريءَ شهزادي کي چيو، ”تون ڪا به ڳڻتي نه ڪر، مان ڪوڙ ۽ سچ کي پڌرو ٿي ڪريان.“ ائين چئي هوءَ اُڏند کٽوليءَ تي چڙهي اُڏامي وڃي بادشاهه کي جادوءَ جي قلعي ۾ کڻي آئي. کيس جادوءَ جو تلاءَ ڏيکاريائين، ننڍي شهزادي جي ڪاميابي ۽ هن جي ڀائرن جي دوکي جي ڳالهه ٻڌايائين. اها ڳالهه ٻڌي بادشاهه ڏاڍو خوش ٿيو. ”گل ڦل“ پري ۽ شهزادي جي شادي ڪرايائين، کين پنهنجي ملڪ ۾ وٺي آيو، ننڍي شهزادي کي پنهنجي جاءِ تي بادشاهه بڻايائين ۽ وڏن شهزادن کي گهڻو ڳالهايائين ۽ پنهنجي ملڪ مان ڪڍي ڇڏيائين.
+ٽي پريون
+اڄ کان گهڻو وقت اڳ جي ڳالهه آهي ته هڪڙي ننڍڙي ڳوٺ ۾، هڪڙي ڇوڪري ۽ ان جي ماٽيلي ماءُ رهنديون هيون. ڇوڪريءَ جو پيءُ مري ويو هو، ان کي ٻيو ڀاءُ يا ڀيڻ، مٽ يا مائٽ ڪو ڪونه هو. هن جي ماٽيلي ماءُ ڏاڍي سخت دل ۽ بي رحم هئي، سڄو ڏينهن ڇوڪريءَ کان ڪم ڪار ڪرائيندي هئي.
+ڇوڪري صبح جو سوير اٿي گهر کي ٻهاري ڏيندي هئي. ڳئونءَ کي ڏهندي ۽ ڏُڌ ولوڙيندي هئي. کوهه تان پاڻي ڀري، ايندي هئي، ماني پچائيندي هئي، ڪپڙا ڌوئندي هئي ۽ گهر جو ٻيو سڀ ڪم ڪار ڪندي هئي. ��ن هوندي به هن جي ماٽيلي ماءُ هن مان خوش نه هئي.
+هن جي ماٽيلي ماءُ هن کي ڪڏهن ڪڏهن اَهڙو ڪم چوندي هئي، جيڪو هن جي ڪرڻ کان ٻاهر هوندو هو ۽ هوءَ نه ڪري سگهندي هئي ته هن جي ماٽيلي ماءُ هن کي گهٽ وڌ ڳالهائيندي هئي ۽ ماريندي هئي. هن کي چوندي هئي، ”تون ڏاڍي نڪَمي ۽ سُسُت ڇوڪري آهين. سڄو ڏينهن واندي ويٺي آهين ۽ ڪو ڪم ڪار نٿي ڪرين، پر جي تو کي ڪو ڪم چئجي ٿو، ته اهو به پورو نٿي ڪرين؟“
+هڪڙي ڏينهن هن جي ماٽيلي ماءُ هن وٽ کنڀن سان ڀريل وڏي ٽوڪري کڻي آئي ۽ کيس چيائين ”سُسُست ڇوڪري، اڄ مون تنهنجي لاءِ ڪم ڳولي ڪڍيو آهي. هن ٽوڪريءَ ۾ ٽن قسمن جا کنڀ آهن. هر هڪ قسم جي کنڀن کي جدا ڪر ۽ صاف ڪري ٽي ڍڳ ٺاهه.جيڪڏهن تو اهو ڪم شام تائين پورو نه ڪيو، ته تنهنجو خير نه هوندو!“
+جڏهن ڇوڪري جي ماٽيلي ماءُ هلي وئي ته ڇوڪري ٽوڪري کڻي کنڀن کي جدا ڪرڻ لڳي. ڇوڪري کنڀن جي ٽوڪري ڏسي چوڻ لڳي ”ايڏو سارو ڪم مون اڪيلي کان شام تائين ڪيئن پورو ٿيندو!“
+هن منجهند تائين محنت ڪري ڪجهه کنڀ جدا ڪيا ۽ صاف ڪري ميز مٿان ٽن هنڌن تي رکيا. ان وقت تيز هوا گهُلي ۽ سڀ کنڀ هڪ ٻئي سان ملي ويا. اهو حال ڏسي ڇوڪريءَ جي اکين ۾ ڳوڙها اچي ويا ۽ ماٽيلي ماءُ جي خوف کان ڏڪڻ، ۽ دل ۾ چوڻ لڳي، ”هاءِ! اڄ جيڪر ڪوئي رحم کائي منهنجي مدد ڪري، ته ڪيڏو نه چڱو ٿي پوي!“
+هن اهي لفظ چئي اڃا بس ڪئي ته هن ڪمري ۾ هڪ عجيب روشني ڏٺي. هن ڪنڌ مٿي ڪري ڏٺو ته هن جي ڀرسان هڪڙي ”پري“ ساون ڪپڙن سان بيٺي هئي. پريءَ ڇوڪريءَ کي چيو، ”اي ڇوڪري! تون ڏک نه ڪر. مان تنهنجي مدد ڪرڻ لاءِ آئي آهيان.“ ڇوڪريءَ هن کي چيو، ”تون ڪير آهين؟“
+پريءَ جواب ڏنو، ”مان سبز پري آهيان.“
+اهي لفظ ٻڌي ڇوڪري ڏاڍي خوش ٿي. پريءَ ڇوڪريءَ کي چيو. ”تون ٿڪل ڏسڻ ۾ ٿي اچين. هاڻي تون آرام ڪر، مان تنهنجي پاران ڪم ٿي ڪريان.“
+ڇوڪري اڃا سُتي مس، ته ننڊ وٺي ويس، پوءِ سندس اک ان وقت کُلي، جڏهن شام ٿي چڪي هئي، ڇوڪريءَ جڏهن ميز ڏانهن نهاريو ته ان تي صاف ٿيل کنڀن جا ٽي ڍڳ ٿيا پيا هئا. ڇوڪريءَ جي ماٽيلي ماءُ ان وقت ڪمري ۾ اندر هلي آئي. هن کي پڪ هئي ته ڇوڪريءَ کان اهڙو ڏکيو ڪم پورو ٿي نه سگهيو هوندو ۽ هوءَ ڇوڪري کي چڱي سزا ڏيندي. هن جڏهن کنڀن جا ٽي ڍڳ ڏٺا ته هوءِ حيرت کان ماٺ ٿي ويئي. هن کي اها ڳالهه سمجهه ۾ نٿي آئي. ته اهڙو ڏکيو ڪم، ايتري ٿوري وقت ۾ ڇوڪريءَ ڪيئن پورو ڪري ڇڏيو! ڪاوڙ مان ڇوڪريءَ کي چيائين ته ”اُٿي کنڀن کي ٻاهر ڦٽو ڪر!“
+
+
+جڏهن ماٽيلي ماءُ کي ڇوڪريءَ کي مارڻ جو بهانو نه مليو ته هن کي وڌيڪ ڪاوڙ وٺي ويئي. هوءَ سڄي رات ان ڪاوڙ کان سُمهي نه سگهي ۽ سوچڻ لڳي ته سڀاڻي ڇوڪريءَکي ڪو اهڙو ڏکيو ڪم ڏيان، جيڪو هن کان به وڌيڪ مشڪل هجي.
+ٻئي ڏينهن صبح جو ماٽيلي ماءُ ڇوڪريءَ کي گهر جي ويجهو هڪڙي پاڻيءَ جي کڏ تي وٺي آئي ۽ ڇوڪريءَ کي هڪڙو دلو ڏيندي چيائين ته هن دلي سان هن کڏ جو سمورو پاڻي ٻاهر ڪڍي، هن کڏ کي خالي ڪر. پر اهو ڪم شام تائين پورو ٿيڻ گهرجي. ائين چئي هوءَ اتان هلي وئي.
+ڇوڪريءَ دلي کي ڏٺو، ته ان جي تري ۾ ٽُنگ هئا. هن جڏهن به پاڻي ڀري دلو اڃا ٻاهر ٿي ڪڍيو ته ٽُنگن مان پاڻي وهي ٿي ويو. اهو حال ڏسي، هن جي اکين مان ڳوڙها وهڻ لڳا. ۽ روئي دل ۾ چوڻ لڳي. ”هاءِ! اڄ منهنجي مصيبت ۾ ڪو مدد ڪرڻ وارو هجي ته ڪهڙو نه چڱو ٿئي!“
+هن ائين چئي بس ڪئي ته هڪ عجيب روشني ڏٺائين، ڏسي ته سندس ڀرسان هڪڙي پري بيٺي آهي، جنهن کي ڳاڙها ڪپڙا پهريل هئا. ڇوڪريءَ هن کان پڇيو: ”تون ڪير آهين؟ هتي ڇو آئين آهين؟“
+پري��َ چيو، ”مان لال پري آهيان ۽ تنهنجي مدد لاءِ آئي آهيان.“ اهو ٻڌي ڇوڪري ڏاڍي خوش ٿي. پريءَ ڇوڪريءَ کي چيو، ”تون ٿورو آرام ڪر، مان تنهنجو ڪم ٿي ڪريان.“
+ڇوڪري کڏ جي ڪناري تي سُمهي پئي، ته کيس ننڊ وٺي وئي. شام جو جڏهن سجاڳ ٿي ته کڏ ڏانهن ڏٺائين. اها خالي هئي. ايتري ۾ ڇوڪريءَ جي ماٽيلي ماءُ به اچي اتي پهتي. کڏ کي خالي ڏسي، ڪاوڙ مان ڇوڪريءَ کي چوڻ لڳي ”تون ڪيڏي نه ڪم جي سُسُت آهين، جيڪو ڪم منجهند تائين ٿيڻ کپندو هو، تو ان تي شام ڪري ڇڏي؟“
+ان رات ماٽيلي ماءُ کي وري به ننڊ نه آئي. هوءَ سڄي رات اهڙي ڏکئي ڪم لاءِ سوچيندي رهي، جيڪا ڇوڪري نه ڪري سگهي. صبح ٿيڻ سان ماٽيلي ماءُ ڇوڪريءَ کي ڳوٺ کان پري، هڪڙي وڏي ميدان تي وٺي آئي ۽ کيس چيائين، ”اڄ مان تو کي چوان ٿي ته هن ميدان ۾ هڪ شاهي محل تيار ڪر. محل ۾ هر ڪا شئي هئڻ گهرجي. محل جي رڌڻي ۾ چُلهه تي ٻوڙ جي ڪُني هجي. محل جي باغ ۾ گل هجن ۽ محل جي ويجهو جهنگ هجي، جنهن ۾ پکي ٻوليون ٻوليندا هجن!“
+”پر مان اهو ڪم اڪيلي ڪيئن ڪري سگهنديس؟“ ڇوڪريءَ ماٽيلي ماءُ کي چيو.
+”جڏهن تون کنڀ صاف ۽ جدا ڪري سگهين ٿي، جڏهن کڏ کي ٽنگ واري دلي سان خالي ڪري سگهين ٿي، ته پوءِ هيءُ ڪم ڇو نه ڪري سگهندينءَ! مان چاهيان ٿي ته هيءُ ڪم اڄ پورو ٿيڻ گهرجي.“ ائين چئي ماٽيلي ماءُ ڇوڪري کي اتي ڇڏي هلي وئي.
+ڇوڪري هيٺ پٽ تي ويهي رهي ۽ ڪنڌ جهڪائي روئڻ لڳي ۽ چوڻ لڳي ته ”هاءِ! جيڪر اڄ ڪو منهنجي مدد ڪري“ ايتري ۾ هڪڙي نيرن ڪپڙن واري پري هن جي ڀرسان اچي بيٺي. ڇوڪريءَ هن کي چيو ”تون ڪير آهين ۽ هتي ڇو آئين آهين؟“
+”مان نيلم پري آهيان، تنهنجي مدد لاءِ آئي آهيان.“ پريءَ جواب ڏنو. ”تون هاڻي آرام ڪر مان تنهنجو ڪم پورو ٿي ڪريان.“
+ڇوڪري پٽ تي سُمهي پئي ته هن کي ننڊ وٺي وئي. جڏهن هوءَ ننڊ مان اٿي ته هن پنهنجي اڳيان هڪڙو سهڻو شاهي محل ڏٺو. ان وقت هن جي ماٽيلي ماءُ به اتي آئي ۽ محل کي ڏسي، حيران ٿي وئي. ڪاوڙ مان ڇوڪريءَ کي چوڻ لڳي. ”مان ڏسنديس ته محل ۾ هر ڪا شئي موجود آهي؟“
+هوءَ محل جي رڌڻي ۾ وئي ته اتي چُلهه تي ڪُني چڙهي پيئي هئي ۽ هوءَ باغ ۾ وئي ته اتي سهڻا گل بيٺا هئا. هاڻي هن کي خيال آيو ته جهنگ ۾ ڏسي ته اتي پکي ٻوليون ٻولين ٿا يا نه. هوءَ جهنگ ۾ وئي ته جهنگ جيئن پوءِ تيئن ويو گهاٽو ٿيندو، جنهن ۾ هوءَ پنهنجو رستو وڃائي ويٺي ۽ وري واپس نه موٽي.
+هاڻي ڇوڪري پنهنجي ماٽيلي ماءُ جي ظلم ۽ مصيبت کان ڇُٽي پئي. جلد ئي سندس شادي ان ملڪ جي شهزادي سان ٿي وئي ۽ پوءِ هوءَ پنهنجي زندگيءَ جو وقت خوشين ۾ گذارڻ لڳي.
+سامونڊي پري
+ڪنهن زماني ۾، هڪ اهڙي سمنڊ ۾، جنهن جو پاڻي شيشي جهڙو صاف ۽ آسمان جهڙو نيرو هوندو هو، جنهن ۾ پريون رهنديون هيون. انهن سامونڊي جيِوَن کي ”سامونڊي پريون“ ڪوٺيو ويندو هو. انهن جو هيٺيون جسم مڇين جهڙو ۽ مٿيون ڌڙ انسانن جهڙو هوندو هو.
+پرين جو بادشاهه سمنڊ جي هيٺان هيرن ۽ موتين مان ٺهيل محل ۾ رهندو هو. هن کي هڪڙي سهڻي ڌيءَ هئي، جنهن جو نالو ”سپي“ هو. هوءَ سڄو ڏينهن سمنڊ ۾ هيڏي هوڏي پئي ترندي هئي.
+هڪڙي ڏينهن سپيءَ پنهنجي نانيءَ کان پڇيو: ”ناني اسان جي سامونڊي دنيا جي مٿان ڇا آهي؟“
+نانيءَ هن کي ٻڌايو ته ”اُتي ڌرتي آهي ۽ اُن تي انسان رهندا آهن. اُهي ترڻ بجاءِ هلندا آهن. هنن کي اسان وانگر مڇين جهڙو ڌڙ ڪين آهي، پر ڄنگهون آهن.“
+اهو ٻُڌي سپي حيرت ۾ پئجي وئي. سوچڻ لڳي،ته اهي انسان ڪهڙا نه عجيب هوندا، پوءِ نانيءَ هن کي ٻڌايو، ”پاڻي مٿان جيڪي پاڇا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، اهي هنن جا جهاز آهن. تون جڏهن پندرهن ورهين جي ٿيندينءَ، تڏهن تو کي موڪل ملندي، ته تون سمنڊ تي مٿي تري وڃي سڀ ڪجهه ڏس.“
+جڏهن سپي پندرهن سالن جي ٿي، تڏهن هن جي پيءُ سپيءَ جي پندرهين سالگرهه ملهائي. سپيءَ جي مڇيءَ جهڙي ڌڙ تي ست سپيون هيون، جيئن پتو پوي ته هوءَ شهزادي آهي. پوءِ کيس موڪل ڏنائين ته هوءَ ڀل سمنڊ تي مٿي تري وڃي سڀ ڪجهه ڏسي.
+هڪڙي ڏينهن سپي جيئن ئي سمنڊ ۾ مٿي تري رهي هئي ته هن پري کان هڪ وڏي شئي ايندي ڏٺي. هن سمجهيو ته اهو ضرور جهاز هوندو، جنهن بابت هن جي نانيءَ هن کي ٻڌايو هو. شام جو جهاز هن جي ويجهو اچي پهتو. سپي تري ان جهاز جي ويجهو اهو ڏسڻ آئي ته انسان ڪهڙا ٿيندا آهن. هن ان جهاز ۾ ڪيترا ماڻهو ڏٺا، جن مان هڪ وڌيڪ سهڻو هو ۽ هن جا ڪپڙا به ٻين جي ڪپڙن کان وڌيڪ سُٺا هئا. جهاز جا سڀ ماڻهو هن کي شهزادو ڪوٺي رهيا هئا. سپي، شهزادي کي ڏسڻ سان هن تي عاشق ٿي پئي.
+اوچتو سمنڊ ۾ طوفان اچي ويو ۽ جهاز تباهه ٿي ويو، تنهنڪري جهاز ۾ جيڪي ماڻهو سوار هئا، سي سمنڊ ۾ ٻڏڻ لڳا. سپيءَ دل ۾ چيو ته ”مون کي ان شهزادي کي ڳولي ان جي جان بچائڻ گهرجي.“ هن ڏٺو ته شهزادو پاڻيءَ ۾ تَري رهيو آهي. هوءَ ان کي سهارو ڏئي سمنڊ جي ڪناري تي وٺي آئي.
+صبح جو جڏهن طوفان ختم ٿيو، ته هن ڏٺو ته ڪي ماڻهو اچي رهيا هئا. هن سمجهيو ته اهي ماڻهو شهزادي جي سنڀال ڪندا، تنهنڪري پنهنجين سپين مان هڪ سپ لاهي، شهزادي جي هٿ ۾ ڏيئي، اُتان هٽي، سامونڊي ٽَڪريءَ جي پٺيان لڪي بيٺي، جتان ڏٺائين ته اهي ماڻهو شهزادي کي پاڻ سان کڻي ويا.
+ان ڏينهن کانپوءِ هوءَ اُداس رهڻ لڳي ۽ شهزادي کي وري ڏسڻ لاءِ سمنڊ جي ڪناري تي ٻئي – ٻئي هنڌ تري ويندي هئي. هڪڙي ڀيري هوءَ اهڙي هنڌ اچي نڪتي جتي شاهي محل هو. هن ڏٺو ته شهزادو ٻاهر باغ ۾ گُهمي رهيو هو. هن جي دل چيو ته شهزادي کي سڏ ڪري، هن سان ڳالهائي پر چيائين ته سندس مڇيءَ جهڙو ڌڙ ڏسي شهزادو هن جي مٿان کلندو. ان ڪري هوءَ واپس سمنڊ ۾ هلي وئي.
+شام جو جڏهن سپيءَ جي ناني هن وٽ آئي ۽ هن ڏٺو ته سپي روئي رهي هئي. نانيءَ جي پڇڻ تي ٻڌايائين ته هوءَ هڪ انسان تي عاشق ٿي پئي آهي ۽ ان سان شادي ڪرڻ ٿي چاهي، پر ائين نٿي ڪري سگهي، ڇاڪاڻ ته هن جو ڌڙ انسان جهڙو ڪين آهي.
+نانيءَ، سپيءَ کي چيو ته ”همٿ هارڻ جي ڪابه ڳالهه نه آهي. مان تو کي هڪ جادوگرياڻيءَ وٽ وٺي ٿي هلان، جيڪا پنهنجي جادوءَ سان تنهنجو هيٺيون ڌڙ انسانن جهڙو ڪري ڇڏيندي.“
+جڏهن سپي ۽ ان جي ناني، جادوگرياڻيءَ وٽ پهتيون ته جادوگرياڻي کين چيو ته، ”آءٌ ڄاڻان ٿي، ته اوهان مون وٽ ڇو آيون آهيو! سپي، هڪڙي انسان شهزادي سان شادي ڪرڻ ٿي چاهي، جنهن لاءِ هن کي ڄنگهن جي ضرورت آهي. پر ان لاءِ شرط آهي ته سپيءَ کي واعدو ڪرڻو پوندو ته جيستائين کيس اهي ڄنگهون هونديون، تيستائين ڪو به لفظ نه ڳالهائيندي؟“
+سپيءَ چيو ته مان توسان واعدو ٿي ڪريان ته آئون ڪنهن سان به نه ڳالهائينديس. ان تي جادوگرياڻي کيس چيو ته ”مان تو کي ٽن مهينن تائين ڄنگهون ڏئي سگهان ٿي، ان وقت اندر جي شهزادي تو سان شادي ڪئي ته سٺو! نه ته تنهنجو ڌڙ وري ساڳيءَ حالت ۾ اچي ويندو.“ پوءِ جادوگرياڻي سپيءَ کي جادوءَ جو شربت ڏنو ۽ چيائينس ته ” ان کي سمنڊ جي ڪناري تي وڃي پئجانءِ!“
+سپي خوشيءَ مان ترندي شهزادي جي محل جي ويجهو سمنڊ جي ڪناري تي اچي پهتي ۽ جادوءَ جو شربت پيتائين. شربت پيئڻ سان سپيءَ جو هيٺيون ڌڙ انسانن جهڙو ٿي پيو ۽ هن جي ڌڙ تي جيڪي سپيون لڳل هيون، سي هيٺ ڪِري پيون. سپي انهن کي کڻي هڪڙي پٿر جي هيٺان لڪائي ڇڏيو.
+شهزادو جيڪو محل جي باغ ۾ ويٺو هو، تنهن جي اوچتو نظر وڃي سپيءَ تي پئي. هو پنهنجي محل جي ويجهو هڪ ڌاري خوبصورت ڇوڪريءَ کي ڏسي حيرت ۾ پئجي ويو ۽ يڪدم اٿي هن وٽ آيو، هن کان پڇڻ لڳو، ”تون ڪير آهين ۽ هتي ڇو آئي آهين؟“ مگر سپيءَ کي جادوگرياڻيءَ سان ڪيل واعدو ياد هو، تنهنڪري ڪو به جواب نه ڏنائين.
+شهزادي هن کي چيو، ”تون منهنجي سوال جو جواب ڇو نٿي ڏين؟ ڇا تون ڳالهائي نٿي سگهين؟“ ان تي سپيءَ صرف پنهنجو ڪنڌ لوڏيو.
+سپي محل ۾ شهزادي سان گڏ رهڻ لڳي. شهزادو هر وقت هن سان گڏ هوندو هو. وقت گذرندو ويو ۽ ٻنهي جي دل ۾ هڪ ٻئي جي لاءِ محبت وڌندي وئي. آخر ٽن مهينن گذرڻ ۾ باقي هڪ ڏينهن اچي بچيو. سپي دل ۾ سوچڻ لڳي ته ٽي مهينا اچي ختم ٿيا آهن. جي شهزادو سڀاڻي مون سان شادي نه ڪندو، ته منهنجو هيٺيون ڌڙ مڇيءَ جهڙو ٿي پوندو ۽ مان زمين تي رهي نه سگهنديس. هوڏانهن شهزادو دل ۾ سوچي رهيو هو ته مان جڏهن طوفان ۾ ٻڏي رهيو هئس ته هڪڙيءَ ڇوڪريءَ منهنجي جان بچائي ۽ هيءَ سپي مون کي هٿ ۾ ڏيئي وئي هئي. مان ان کي ڳولي ان سان شادي ڪندس.
+ان ڏينهن شام جو سپي اڪيلي اڪيلي سمنڊ جي ڪناري ڏانهن هلي ويئي، جتي پنهنجون سپون ڪڍي ڏسڻ لڳي. ايتري ۾ شهزادو به اتي اچي نڪتو. سپيءَ جي هٿ ۾ سپون ڏسي حيران ٿي ويون ۽ هن کي چيائين ته اهي سپون اهڙيون آهن، جهڙي سپ هن وٽ آهي. پوءِ پاڻ واري سپ کيسي مان ڪڍي، سپيءَ کان پڇيائين ته ”ڇا هيءَ سپ تنهنجي آهي؟ ڇا تون اها ساڳي ڇوڪري آهين، جنهن طوفان ۾ منهنجي جان بچائي هئي؟“
+سپيءَ ان تي هاڪار ۾ ڪنڌ لوڏيو. شهزادي خوش ٿي چيس، ”مان اڄ ئي تو سان شادي ڪندس.“ ان رات سپي ۽ شهزادي جي شادي ٿي ويئي ۽ هوءَ هميشه لاءِ سچ پچ انسان ٿي پئي.
+شهزادي رابيل
+هڪڙو هو بادشاهه، جنهن کي الله جو ڏنو سڀ ڪجهه هو، پر اولاد ڪو نه هئس. ان ڪري بادشاهه ۽ سندس راڻي غم ۾ گذاريندا هئا. هڪڙي ڏينهن هڪڙو فقير بادشاهه وٽ آيو، جنهن بادشاهه کي چيو ”تو کي جلد هڪڙي ڌيءَ ڄمندي، پر تنهنجي زال ان جي ڄمڻ کانپوءِ جلدي مري ويندي.“
+الله جي قدرت! ٿيو به ائين. جلد ئي راڻيءَ کي ڌيءُ پيدا ٿي. پر راڻي ڌيءُ ڄمڻ کانپوءِ جلد ئي مري وئي. بادشاهه کي جيتري ڌيءُ جي ڄمڻ جي خوشي ٿي، اوتري ئي هن کي زال جي مرڻ جو به ڏک ٿيو.
+بادشاهه کي، جيڪا ڌيءُ ڄائي هئي تنهن جا وار رات جي اونداهيءَ جهڙا ڪارا، ڳل گلاب جهڙا ڳاڙها ۽ رنگ رابيل جهڙو سفيد هو. هن جي سونهن ڏسي، بادشاهه ڇوڪريءَ جو نالو رابيل رکيو.
+رابيل اڃا ڏهن سالن جي مس ٿي، ته بادشاهه ٻي شادي ڪئي. بادشاهه جي نئين راڻي ڏاڍي سهڻي هئي ۽ هن کي پنهنجي حُسن تي ناز هو. هوءَ چاهيندي هئي ته ملڪ ۾ ڪو به ماڻهو اهڙو نه هجي، جيڪو سونهن ۾ مون کان وڌيڪ هجي.
+هڪڙي ڏينهن هوءَ جادوءَ جي آئيني سامهون اچي بيٺي ۽ اچي آئيني کان پڇڻ لڳي:
+آئينا ڙي آئينا، مون کي ٻڌاءِ،
+سونهن ۾ ڪا مون جهڙي آهه؟
+ان تي آئيني هن کي جواب ڏنو:
+ڳالهه چوان مان تو کي ڪهڙي،
+ڪائي نه آهي رابيل جهڙي!
+اهو ٻڌي راڻي ساڙ ۾ سڙي وئي. ٻئي ڏينهن هن پاڻ وٽ هڪڙي شڪاريءَ کي گهرائي چيو ته، ”هو رابيل کي پاڻ سان جهنگ ۾ وٺي وڃي ۽ هن کي اُتي ماري ڇڏي. جيڪڏهن شڪاري اهو ڪم پورو ڪندو ته کيس انعام ملندو، نه ته کيس مارايو ويندو.“
+شڪاري، راڻي جو حڪم ٻڌي، رابيل کي مارڻ لاءِ جهنگ ڏانهن وٺي ويو. پر شهزاديءَ جي ننڍي عمر ۽ سونهن ڏسي، هن جي دل ۾ رحم پيدا ٿيو ۽ هن رابيل کي ٻڌايو ته ”راڻيءَ هن کي چيو ته هو رابيل کي ماري ڇڏي پر ��ءٌ ائين نٿو ڪري سگهان، تنهنڪري رابيل کي ڪنهن اهڙي پاسي وڃڻ گهرجي، جيئن راڻي هن کي نقصان پهچائي نه سگهي.“
+رابيل اهو ٻُڌي وٺي ڀڳي. شڪاري پوءِ هڪ هرڻي ماري ان جون اکيون آڻي راڻيءَ کي ڏنيون، ڇاڪاڻ ته جيئن راڻيءَ کي رابيل جي موت جي پڪ ٿئي.راڻي هرڻي جي اکين کي رابيل جون اکيون سمجهي رابيل جي موت تي ڏاڍو خوش ٿي.
+رابيل جهنگ ۾ پنڌ ڪندي رهي، تان جو هوءَ اهڙي هنڌ اچي پهتي، جتي هن ڏٺو، ته هڪڙو وڏو ميدان آهي، جنهن ۾ هڪ محل آهي، جنهن جهڙو سهڻو محل هن اڳي ڪڏهن به نه ڏٺو هو.
+رابيل محل ۾ اندر گهڙي وئي. هن ڏٺو ته کاڌي جي ميز جي چوءگرد سَت ڪُرسيون پيون هيون. چُلهه تي کاڌو تيار پيو هو پر گهر ۾ ڪو به ڪو نه هو. هن کي ڏاڍي بُک لڳي هئي سو کاڌو ڪڍي پيٽ ڀري کاڌائين. پوءِ هوءَ ٻئي ڪمري ۾ وئي، جتي هن ڏٺو ته سَت ڳاڙهيون کٽون پيون هيون جن تي ريشمي بسترا وڇايل هئا. هن کي ڏاڍو ٿڪ هو، تنهنڪري هوءَ انهن مان هڪ تي سُمهي پئي ۽ هن کي گَهري ننڊ اچي وئي.
+اهو محل جنهن ۾ رابيل اچي سُتي هئي، ستن پرين جو هو، جيڪي هر روز صبح جو گڏجي دنيا جي سير تي هليون وينديون هيون، شام جو گڏجي موٽي اينديون هيون ۽ اچي محل ۾ آرام ڪنديون هيون. ان ڏينهن پريون جڏهن پنهنجي محل ۾ موٽيون ته هنن کي اهو ڏسي حيرت ٿي ته ڪنهن سندن کاڌي جو گهڻو حصو کائي ڇڏيو هو. هنن چيو ته اهو ماڻهو ضرور هتي ئي هوندو. هو جيئن ٻئي ڪمري ۾ آيو ته هنن ڏٺو ته هڪڙي ننڍڙي سهڻي ڇوڪري سندن کٽ تي سُتي پئي هئي.
+
+
+جڏهن رابيل جي اک کُلي، ته هن پنهنجي چوءگرد ستن پرين کي ڏٺو، جيڪي هن ڏانهن نهاري رهيون هيون. سڀني پرين هڪ آواز ٿي رابيل کان پڇيو ”تون ڪير آهين؟ ۽ هتي ڇو آئين آهين؟“
+رابيل هنن کي پنهنجو ڏک ڀريو سمورو احوال ڪري ٻڌايو، جنهن تي پَريُن جي دل ۾ هن جي لاءِ رحم پيدا ٿيو، ٿورن ڏينهن ۾ ئي رابيل پرين جي دل هٿ ڪري ورتي. پريون گهر هن جي سنڀال هيٺ ڏيئي هليون وينديون هيون. وڃڻ وقت هن کي چئي وينديون هيون ته پنهنجي ماٽيلي ماءُ جو خيال رکجانءِ. هن کي ضرور پتو پوندو ته تون هتي آهين ۽ هوءَ تو کي نقصان پهچائڻ جي ڪوشش ڪندي، تنهنڪري ڪنهن کي به گهر ۾ اچڻ نه ڏجانءِ.“
+هڪڙي ڏينهن راڻي جادوءَ جي آئيني جي سامهون اچي بيٺي ۽ آئيني کان پڇيائين:
+”آئينا ڙي آئينا، مون کي ٻڌاءِ،
+سونهن ۾ ڪا مون جهڙي آهه؟“
+ان تي آئيني جواب ڏنس:
+”ڳالهه چوان مان تو کي ڪهڙي،
+ڪوئي نه آهي رابيل جهڙي!“
+راڻيءَ وري به آئيني کان پڇيو:
+ڪهڙي جاءِ تي رابيل رهي ٿي؟
+آئيني جواب ڏنس:
+ستن پرين جي محل ۾ رهي ٿي.
+راڻيءَ کي هاڻي پتو پيو، ته شڪاريءَ هن سان ڪوڙ ڳالهايو هو، ان ڪري هن پنهنجي سر رابيل کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.
+راڻي پاڻ جادو ڄاڻندي هئي. هوءَ محل جي هڪڙي لڪل ڪمري ۾ وئي، جتي هن جادوءَ جي دوا تيار ڪري پيتي، جنهن جي پيئڻ سان هوءَ خوبصورت جوان عورت بجاءِ، سفيد وارن واري پوڙهي عورت ٿي پيئي. پوءِ هن جادوءَ جو ڪتاب کولي هڪ نسخو ڳولي ڪڍيو، جنهن ۾ لکيل هو ته جادو ڪيل صوف جي ڳاڙهي پاسي، هڪ ئي چڪ وجهڻ سان کائيندڙ اوستائين بيهوش ٿي ويندو، جيستائين ان سان ڪنهن محبت ڪندڙ جا ڳوڙها، ان جي مٿان نه ڪرندا.
+راڻي يڪدم جادوءَ جو صوف تيار ڪري، سڌو ستن پرين جي محل ڏانهن وئي. جڏهن هوءَ اتي پهتي ته رابيل محل جي دريءَ مان ٻاهر ڏسي رهي هئي. راڻي جيڪا هاڻي پوڙهيءَ جي شڪل ۾ هئي، تنهن رابيل کي چيو ته ”مون وٽ سٺا صوف آهن جي تون خريد ڪندينءَ ته تنهنجي مهرباني ٿيندي.“
+رابيل جو سهڻا ۽ سٺا صوف ڏٺا ته ان جي دل سرڪي پر ه�� کي چيائين ته ”نه، مان ڪنهن کان ڪا شيءِ خريد نه ڪنديس.“
+منهنجي ڌيءُ! ان ۾ ڊپ جي ڪا به ڳالهه ڪا نه آهي. مان صوف کي وڍي اڌ پاڻ ٿي کاوان ۽ اڌ تو کي ٿي ڏيان.“ راڻيءَ رابيل کي چيو.
+پوءِ صوف وڍي اڌ پاڻ کاڌائين ۽ جادوءَ وارو ڳاڙهو اڌ رابيل کي ڏنائين. اڃا ٿورو کاڌو ته بيهوش ٿي پٽ تي ڪري پيئي.
+جڏهن پريون محل ۾ واپس پهتيون ته هنن رابيل کي پٽ تي بيهوش پيل ڏٺو. اهي سمجهي ويون. ته اها حرڪت راڻيءَ جي آهي. هنن گهڻي ڪوشش ڪئي ته هوءَ هوش ۾ اچي، پر سڀ بيڪار.
+اسان جيڪي ڪري ٿي سگهيون سين اهو ڪيوسون، پر رابيل اسان کان هميشه لاءِ ماٺ ٿي وئي! جيتوڻيڪ هوءَ مري وئي آهي پر هن جي منهن مان ائين معلوم نٿو ٿئي ڄڻ هوءَ زندهه آهي، پرين پاڻ ۾ چيو.
+پوءِ هڪ پري صلاح ڏني ته ”جيتوڻيڪ اسان رابيل کي جيئرو نٿيون ڪري سگهون پر ان کي محفوظ رکي سگهون ٿيون.“
+پرين رابيل جي جسم کي هڪ شيشي جي پيٽيءَ ۾ وجهي جبل جي چوٽيءَ تي انهن گلن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ رکي ڇڏيو، جيڪي رابيل کي وڻندا هئا.
+انهيءَ ان ڏينهن کانپوءِ واري سان هڪ پري رابيل واري پيٽيءَ وٽ انهي لاءِ ويهندي هئي جيئن رابيل کي ڪو نقصان نه پهچي.
+ڏينهن پٺيان مهينا، مهينن پٺيان سال گذري ويا ۽ رابيل شيشي جي پيٽيءَ ۾ اهڙي ريت سُتل رهي، ڄڻ اجهو اُٿي پکين جون ٻوليون ٻڌندي، سهڻا ۽ رنگين گل پٽيندي.
+پوءِ هڪڙي ڏينهن هڪڙو سهڻو شهزادو گهوڙو ڊوڙائيندو جبل جي انهيءَ چوٽيءَ تي اچي پهتو، جتي رابيل واري پيٽي رکيل هئي. جڏهن شهزادي پيٽيءَ ۾ سُتل رابيل کي ڏٺو تڏهن ڏسڻ سان ان تي عاشق ٿي پيو، پيٽي جي ڀرسان ويٺل پريءَ کان پڇيائين هيءَ سهڻي ڇوڪري ڪير آهي، جيڪا اهڙي نموني سُتي پئي آهي؟“
+پري هن کي ٻڌايو ته ”هيءَ شهزادي رابيل آهي.، جنهن کي گهڻا سال ٿيا، جو زهر ڏنو ويو هو.“ اهوٻڌي شهزادي کي ڏاڍو ڏک ٿيو ۽پيٽيءَ جو پُڙ مٿي ڪري، رابيل جي چهري کي نهارڻ لڳو، ته سندس اکين مان ڳوڙها ڪري اچي رابيل جي ڳلن تي پيا. جيئن ڳوڙها رابيل جي ڳلن تي ڪريا ته هن جي جسم ۾ چُر پُر پيدا ٿي ۽ هن اهڙيءَ طرح اکيون کوليون، ڄڻ گهري ننڊ مان جاڳي هجي.
+”ڇا ٿيو آهي، مان هن پيٽيءَ ۾ ڇو سمهي پئي هئس؟“ رابيل شهزادي کي ڏسي، پريءَ کان پڇيو. پريءَ رابيل کي جيڪي ڪجهه ٿيو هو، سو ٻڌايو ۽ ڊوڙي وڃي ٻين پرين کي وٺي آئي. سَت ئي پريون رابيل کي کلندو ۽ ڳالهائيندو ڏسي نچڻ ۽ ڳائڻ لڳيون. پوءِ هنن رابيل جي شادي شهزادي سان ڪرائي، جيڪو رابيل کي پاڻ سان گڏ گهوڙي تي سوار ڪري پنهنجي وطن وٺي ويو.
+سُتل شهزادي
+هڪڙو نيڪ ۽ سٺو بادشاهه، پنهنجي هڪ نيڪ ۽ سهڻي راڻيءَ سميت هڪڙي ملڪ تي حڪومت ڪندو هو. سندن ملڪ جون حدون پري پري تائين پکڙيل هيون، جنهن ۾ سر سبز ٻنيون، سونا فصل، سفيد ڍنڍون ۽ ڀورا جبل هئا. ملڪ جا ماڻهو بادشاهه کان خوش هئا ۽ بادشاهه ماڻهن کان خوش هو. پر بادشاهه کي هڪڙو ڏک هو، جو هن کي سڀ ڪجهه هجڻ جي باوجود اولاد ڪو نه هو. اولاد نه هئڻ جو ڏک جيترو بادشاهه کي هو، ان کان وڌ اهو ڏک راڻيءَ کي به هو.
+بادشاهه ڪڏهن ڪڏهن راڻيءَ کي چوندو هو ته ”جيڪڏهن اسان کي اولاد نه آهي ته ڇا ٿيو، اسان جا ماڻهو به ته اسان جو اولاد آهن؟“ ان تي راڻي چوندي هئي ”اها ڳالهه برابر آهي، ان هوندي به پنهنجو ٻار پنهنجو آهي، اسان کان پوءِ هن ملڪ جو بادشاهه ٿيڻ وارو به ته ڪو هجي!“
+آخر ڌڻي هنن جو سوال ٻڌو ۽ سندن من جي مراد پوري ٿي. بادشاهه جي راڻيءَ کي هڪ ڌيءُ پيدا ٿي. ڌيءُ جي ڄمڻ تي بادشاهه ڏاڍيون خوشيون ڪيون. شهزاديءَ جي ڇٺيءَ تي هن غريبن لاءِ و��يون خير خيراتون ڪيون. وزيرن ۽ اميرن لاءِ ڌار وڏي دعوت ڪئي. جنهن ۾ هن، ملڪ ۾ رهندڙ ستن پرين کي به سڏ ڏنو. بادشاهه جي ملڪ ۾ هڪڙي پوڙهي پري به رهندي هئي جنهن کي سڏ ڏيڻ جي ڳالهه بادشاهه جي دل تان لهي وئي.
+ڇٺيءَ واري رات جڏهن سڀ مهمان، ستن پرين سميت اچي ڪٺا ٿيا ته پوڙهي پري به دعوت ۾ هلي آئي. پوڙهي پريءَ کي انهي ڳالهه تي ڏک ۽ ڪاوڙ هئي ته بادشاهه هن کي دعوت ۾ ڇو نه سڏيو هو. جڏهن دعوت کائي مهمان واندا ٿيا ۽ کيل تماشا پورا ٿيا ته بادشاهه ستن پرين کي سوکڙي ڏيڻ لاءِ جيڪي سَت سونيون صندوقڙيون ٺهرايون هيون، ڏنيون. اهو ڏسي پوڙهي پري سڙي وئي. بادشاهه گهڻو ئي چاهيو ته هن کي به اهڙي صندوقڙي سوکڙي طور ڏئي پر ايتري ٿوري وقت ۾ صندوقڙيءَ جو تيار ٿيڻ مشڪل هو،تنهنڪري هن کي ٻي سوکڙي ڏنائين، جيڪا هن قبول نه ڪئي.
+موڪلائڻ وقت سڀ پريون شهزاديءَ کي دعا ڪرڻ لاءِ ان جي چوءگرد اچي بيٺيون. انهن مان هڪ پريءَ سمجهيو ته پوڙهي پري ضرور شهزاديءَ کي بد دعا ڏيندي، تنهنڪري پٺتي ٿي بيٺي، جيئن پوڙهي پريءَ جي بد دعا کان پوءِ شهزادي کي اهڙي دعا ڏئي جو بد دعا جو اثر گهٽجي وڃي.
+هر ڪنهن پريءَ، واري سان شهزاديءَ کي دعا ڏني پر جڏهن پوڙهي پريءَ جو وارو آيو ته ان رڙ ڪري چيو ”شهزادي! منهنجي دعا آهي ته جڏهن تون جوان ٿيندينءَ، تڏهن تنهنجي هٿ ۾ سُئي لڳندي ۽ توکي موت واري ننڊ نصيب ٿيندي!“ ان کانپوءِ جيڪا پري پٺتي بيٺي هئي، سا اڳتي وڌي ۽ چيائين اي شهزادي! تو کي سُئي لڳڻ کانپوءِ جيڪا ننڊ ايندي اها هميشه لاءِ نه هوندي پر هڪ سئو سال هوندي پوءِ هڪ شهزادو ايندو، جيڪو اچي تو کي ننڊ مان اٿاريندو.“
+پوڙهي پريءَ جي بد دعا کانپوءِ بادشاهه جي حڪم سان محل جون سموريون سيون نديءَ ۾ ڦٽيون ڪيون ويون.
+شهزادي جڏهن چوڏهن سالن جي ٿي ته محل ۾ گهمندي گهمندي هڪڙي ڪمري ۾ آئي، جتي هن جي پوڙهي نوڪرياڻي سُئيءَ سان ڪپڙو سبي رهي هئي. سُئيءَ کي ڏسي، شهزادي حيرت ۾ پئجي وئي ۽ سئي هٿ ۾ وٺي، ان کي ڌيان سان ڏسڻ لڳي ته سئي شهزادي جي آڱر ۾ چڀي وئي. سئي لڳڻ سان شهزادي بيهوش ٿي ڪري پيئي. بادشاهه ۽ راڻي ڊوڙندا آيا. ڊاڪٽر ۽ طبيب گهرايا ويا، پر ڪجهه به فائدو نه ٿيو.
+بادشاهه چيو ”اسان ڪجهه به نٿا ڪري سگهون، ڇاڪاڻ ته پرين جي ڳالهه پوري ٿيڻي آهي. شهزادي سئو سالن تائين ننڊ ۾ هوندي!“
+بادشاهه شهر کان پري شهزاديءَ لاءِ هڪڙو محل شاندار جوڙايو، جنهن جي هڪڙي ڪمري ۾ نرم هنڌ تي شهزاديءَ کي سمهاري ڇڏيو، شهزاديءَ جي سمورن نوڪرن کي شهزاديءَ جي سنڀال لاءِ اتي رهايو، محل جي حفاظت لاءِ سپاهي بيهاري ڇڏيا. جڏهن اهو ڪم پورو ٿيو ته پوئين پري، بادشاهه وٽ آئي ۽ کيس چيائين ”تو جيڪي ڪيو آهي، سو ٺيڪ ڪيو آهي، هاڻي باقي ڪم آئون ٿي پورو ڪريان جو جنهن وقت شهزادي ننڊ مان جاڳي، ان وقت پاڻ کي بلڪل ڌارين ماڻهن ۾ نه ڏسي ۽ پاڻ کي اڪيلو نه محسوس ڪري.“
+ائين چئي هن ڪجهه پڙهيو، جنهن جي جادوءَ جي اثر هيٺ محل ۾ جيڪي به ماڻهو ۽ جانور جتي به هئا، اتي انهن کي ننڊ وٺي وئي. ان کانپوءِ هن وري ڪجهه پڙهيو ته محل جي چوءگرد هڪ وڏو جهنگ پيدا ٿي ويو، جنهن جي وڏن ۽ گهاٽن وڻن ۾ محل لڪي ويو.
+وقت گذرندو ويو، بادشاهه ۽ راڻي مري ويا. ان ملڪ تي ڪنهن ٻئي بادشاهه اچي حڪومت ڪئي. هڪڙي ڏينهن اُن بادشاهه جو پٽ شڪار ڪندي، ان جهنگ وٽ اچي پهتو ۽ هڪڙو گهاٽو جهنگ ڏسي حيران ٿي ويو. شهزادو جڏهن محل ۾ موٽي آيو، ته هن شهر جي پوڙهن ماڻهن کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ان جهنگ بابت پڇيو. هڪڙي پوڙهي شهزادي کي ٻڌايو ”مان جڏهن ننڍو هئس تڏهن منهنجي ڏاڏي مون کي ٻڌايو هو ته ان جهنگ ۾ هڪ محل آهي، جنهن ۾ هڪ شهزادي سُتل آهي، جنهن جي ننڊ سئو سال هلندي. ان کان پوءِ ڪو شهزادو اچي ان کي ننڊ مان اٿاريندو. شهزادا، هاڻي اُهي سئو سال پورا ٿيا آهن.“
+شهزادو پوڙهي جي ڳالهه ٻڌي، اوڏانهن وڃڻ لاءِ روانوٿيو جڏهن هو جهنگ وٽ پهتو ته از خود جهنگ مان رستو پيدا ٿي پيو ۽ شهزادو وڌندو اچي محل جي دروازي وٽ پهتو. شهزادي ڏٺو ته محل جا چوڪيدار پهرو ڏئي رهيا هئا پر سڀ ننڊ ۾ هئا. جڏهن هومحل ۾ اندر ويو ته هن ڏٺو ته جيڪو ماڻهو جتي هو سو اتي ننڊ پيو هو. شهزادو هلندو اچي شهزاديءَ واري ڪمري ۾ پهتو. شهزاديءَ جي سونهن ڏسي شهزادو ان تي عاشق ٿي پيو ۽ يڪدم وڃي شهزاديءَ کي ڀاڪر وڌائين. شهزادي جي ڀاڪر پائڻ سان شهزادي ننڊ مان اٿي ويٺي. پوءِ شهزادي جي اٿڻ سان محل جا سڀ نوڪر، چوڪيدار به جاڳي پيا ۽ پنهنجو ڪم ڪرڻ لڳا.
+شهزادي شهزاديءَ کي پوڙهي پريءَ جي بد دعا ۽ شهزادي جي سئو سالن تائين ننڊ جي سموري ڳالهه ٻڌائي ۽ ساڻس شادي ڪري، کيس پنهنجي محلات ۾ وٺي آئي.
+شهزادو ۽ ڏيڏري
+ڪنهن زماني ۾ هڪڙو بادشاهه هوندو هو، جنهن جو محل شهر کان پري ٺهيل هو. هن جي محل جي ويجهو گهاٽو جهنگ هو، جنهن ۾ بادشاهه ۽ هن جا شهزادا شڪار ڪرڻ ويندا هئا. سڀني کان ننڍي شهزادي کي شڪار جو ڏاڍو شوق هوندو هو. هو سڄو ڏينهن تير ۽ ڪمان کنيو جهنگ ۾ پکين ۽ جانورن جو شڪار ڪندو وتندو هو.
+هڪڙي ڏينهن شهزادو جيئن ئي شڪار ڪرڻ ويو ته جهنگ ۾ هن هڪ هرڻ ڏٺو، جنهن کي شڪار ڪرڻ لاءِ، شهزادي تير ڪمان ۾ وجهي نشانو بنايو. شهزادي جو تير هرڻ کي لڳڻ بدران وڃي تلاءَ ۾ ڪريو. شهزادي جو تير ڏاڍو قيمتي هو. اهو سڄو سون مان ٺهيل هو. ان تي هيرا ۽ موتي لڳل هئا. شهزادي جي ان تير سان ڏاڍي دل هئي.
+شهزادي کي تير گم ٿيڻ جو ڏاڍو ڏک ٿيو سو ڪنڌ هيٺ ڪري ڪناري تي ويهي رهيو. هو انهيءَ ڏک ۾ ويٺو هو، ته هن هڪڙو آواز ٻڌو. جو چئي رهيو هو ”شهزادا، تون ڇا جي لاءِ غمگين آهين؟“
+شهزادي ڪنڌ کڻي ڏٺو ته هن جي سامهون هڪڙي ڏيڏري بيٺي هئي. شهزادي ڏيڏريءَ کي چيو، ”منهنجو تير هن تلاءَ ۾ گم ٿي ويو آهي!“
+”جيڪڏهن مان تنهنجو تير ڳولي اچان ته تون مون کي ڇا ڏيندين؟“ ڏيڏريءَ چيو.
+شهزادي چيو ”مان تو کي هيءَ هيري واري منڊي ڏيندس.“ ڏيڏريءَ چيو ته ”نه، مون کي سون چاندي، هيرن ۽ جواهرن جي ضرورت نه آهي. مون کي تنهنجي محبت جي ضرورت آهي. جيڪڏهن تون واعدو ڪرين ته تون مون کي پاڻ سان گڏ پنهنجي محل ۾ وٺي هلندين، پاڻ سان رهائيندين، پاڻ سان کارائيندين ۽ پنهنجي ڪمري ۾ سُمهڻ جي اجازت ڏيندين ته مان تنهنجو تير ڳولي اينديس.“
+شهزادي ڏيڏريءَ سان اهڙو واعدو ڪيو. ڏيڏري تلاءَ ۾ ٽپو ڏيئي گم ٿي وئي ۽ ٿوري وقت کانپوءِ تير آڻي شهزادي کي ڏنائين. تير وٺي شهزادو ڏاڍو خوش ٿيو ۽ ڏيڏريءَ کي ”تنهنجي وڏي مهرباني“ چئي، محل ڏانهن هلڻ لڳو. تنهن تي ڏيڏريءَ شهزادي کي چيو ”شهزادا، مون کي به پاڻ سان گڏ وٺي هل! ڇا تو کي پنهنجو واعدو ياد نه آهي؟“
+”ڇا جو واعدو؟ مون ته تو کي ائين کڻي چيو هو!“ اهي لفظ چئي شهزادو تڪڙو تڪڙو هليو ويو. محل ۾ پهچڻ کانپوءِ ڏيڏريءَ جي ڳالهه دل تان صفا لهي ويس.
+رات جي وقت شهزادو پنهنجي پيءُ ۽ ڀائرن سان ماني کائي رهيو هو ته دروازي جي کڙڪڻ جو آواز ٿيو. بادشاهه شهزادي کي چيو ته ڪوئي دروازو کڙڪائي رهيو آهي، ڏس ته ڪير آهي.“ شهزادي در کوليو، ته هن کي سامهون ڏيڏري بيٺل نظر آئي. شهزادو سمجهي ويو ته ڏيڏري هن جي پٺيان آئي آهي ۽ هن هڪدم در کي زور سان بند ڪيو.
+هو اڃا مانيءَ تي ويٺو. ته ٻاهران آواز آيو، ”شهزادا، مون کي اندر اچڻ ڏي، واعدو ڪري ڀڄڻ چڱن ماڻهن جو ڪم نه آهي.“
+بادشاهه جڏهن اهي لفظ ٻڌا ته پاڻ اٿي در ڏانهن ويو، در کولي ڏٺائين ته هڪڙي ڏيڏري بيٺي هئي. بادشاهه ڏيڏريءَ کي پاڻ سان گڏ اندر وٺي آيو ۽ هن کان احوال پڇيائين.
+ڏيڏريءَ بادشاهه کي شهزادي جي تير گم ٿيڻ ۽ واعدي واري ڳالهه ڪري ٻڌائي ۽ شهزادي ڏانهن منهن ڪري چيائين ”شهزادا، واعدو پورو ڪرڻ چڱن ماڻهن جو ڪم آهي.“
+بادشاهه جڏهن ڏيڏريءَ جي ڳالهه ٻڌي، تڏهن شهزادي کي چيائين، ”جيڪو واعدو تو ڪيو آهي، سو تو کي پورو ڪرڻ گهرجي. تو کي ڏيڏريءَ کي پاڻ سان گڏ ويهارڻ کارائڻ ۽ رهائڻ گهرجي.“
+بادشاهه جو حڪم ٻڌي، شهزادي بي دليو ٿي ڏيڏريءَ کي پاڻ سان ويهاريو. ڏيڏري شهزادي سان ساڳي ٿالهيءَ مان کائڻ لڳي، پر شهزادي کي اها ڳالهه نٿي وڻي، تنهنڪري هن ڪجهه به نه کاڌو. کاڌي کانپوءِ شهزادو بادشاهه کان موڪلائي پنهنجي ڪمري ڏانهن هلڻ لڳو ته ڏيڏريءَ هن کي رڙ ڪري چيو ”شهزادا، تو مون سان واعدو ڪيو هو ته تون مون کي پنهنجي ڪمري ۾ سمهاريندين؟“ ان تي بادشاهه شهزادي کي چيو ”تو کي پنهنجو واعدو پورو ڪرڻ گهرجي ۽ ڏيڏريءَ کي پنهنجي ڪمري ۾ سمهارڻ گهرجي.“ بادشاهه جي چوڻ تي شهزادو ڏيڏريءَ کي پنهنجي ڪمري ۾ کڻي آيو.
+شهزادي پنهنجي ڪمري ۾ اچڻ کانپوءِ ڏيڏريءَ کي هيٺ زمين تي رکندي چيو ”هاڻي هتي آرام ڪر.“ پوءِ پاڻ ڪپڙا بدلائي نرم هنڌ تي سُمهي پيو. ٿورو وقت نه گذريو ته ڏيڏريءَ رڙ ڪري چيو ”اي شهزادا! هيءُ زمين ته ڏاڍي سخت آهي، جو منهنجو سارو جسم سُور ٿو ڪري ۽ ٿڌي هوا به لڳي رهي آهي، تنهنڪري مون کي ڏاڍو سيءُ ٿي رهيو آهي!“ پر شهزادي انهن لفظن ڏانهن ڪو به ڌيان نه ڏنو ۽ پاسو ورائي سمهي پيو. شهزادي کي جلد گهري ننڊ وٺي ويئي.
+
+
+ان رات شهزادي هڪ عجيب خواب ڏٺو. هن ڏٺو ته هڪ ڏيڏر هو جيڪو هڪڙي تلاءَ جي ڪناري تي هيڏي هوڏي کيڏي رهيو هو ته ايتري ۾ هڪڙو ڇوڪر آيو، جنهن هن کي پٿر هڻي زخمي ڪري وڌو ۽ ڄنگهن کان اُبتو جهلي، بي رحميءَ سان پنهنجي گهر کڻي آيو، جتي سڄو ڏينهن هن کي هيڏي هوڏي ڊوڙائيندو رهيو ۽ رات جو سواءِ کاڌي کارائڻ جي، بکيو ئي هڪڙي ٿڌي ۽ اونداهي صندوق ۾ بند ڪري ڇڏيو، جتي هو بک ۽ سيءَ ۾ ڏڪي رهيو هو. ايتري ۾ شهزادي جي اک کُلي وئي ۽ هن جي ڪن تي آواز پيو، ”شهزادا، او شهزادا! هتي ڏاڍي سردي آهي، مان سيءَ ۾ ڏڪي رهي آهيان!“
+شهزادي جي دل تي انهن لفظن جو ڏاڍو اثر ٿيو. هو هنڌ مان ٽپو ڏئي اُٿيو ۽ ڏيڏريءَ کي هٿن ۾ کڻي چيائين، ”مون کي افسوس آهي، جو مان تو سان خراب هليو آهيان. مون کي معاف ڪجان.“ ائين چئي، ڏيڏريءَ لاءِ نرم هنڏ وڇائي، ان تي هن کي سُمهاريائين ۽ چيائين، ”آئيندي مان پنهنجو واعدو پورو ڪندس ۽ اسين پاڻ ۾ دوست ٿي رهنداسين.“
+صبح جو جڏهن شهزادو ڏيڏريءَ کي ڏسڻ لاءِ ان جي بستري ڏانهن ويو ته هن کي اهو ڏسي عجب لڳو ته هند ۾ ڏيڏري نه، پر هڪڙي سهڻي پري ستي پئي آهي. ايتري ۾ پري به اکيون کولي اٿي. شهزادي هن کان حيرت مان پڇيو، ”تون ڪير آهين ۽ ڏيڏري ڪيڏانهن وئي؟“
+پريءَ جواب ڏنو، ”اها ڏيڏري آءٌ آهيان. منهنجو نالو گلبدن پري آهي.“ پوءِ هن شهزادي کي ڏيڏري ٿيڻ جو احوال ٻڌايو ته ”ڪوهه قاف جبل جي ويجهو پرين جو هڪڙو ملڪ آهي. جنهن جو نالو گل آباد آهي. اتي هر طرف سهڻا ۽رنگين گل، گهاٽا ۽ وڏا وڻ ۽ قسمين قسمين پکي آهن، جي هر وقت مٺيون ٻوليون ٻوليندا رهندا آهن. منهنجو پيءُ ان ملڪ جو بادشاهه هو . اسان جي ملڪ کان ٿورو پري جادوگرن جو ملڪ جادونگر جي نالي سان آهي. ان ملڪ جا ماڻهو جادوگر آهن ۽ انهن جو بداشاهه وڏو جادوگر آهي. هن هڪ ڀيري مون کي ڏسي ورتو هو ۽ مون تي عاشق ٿي پيو هو. هن مون سان شادي ڪرڻ ٿي چاهي ۽ اهڙو نياپو منهنجي پيءُ ڏانهن ڏياري موڪليائين. منهنجي پيءُ کي اها ڳالهه پسند نه هئي، ته ڪو منهنجي شادي ڪنهن جادوگر سان ٿئي، تنهنڪري هن انهيءَ ڳالهه کان انڪار ڪري ڇڏيو. جنهن تي ڪاوڙجي هن اسان جي ملڪ تي حملو ڪيو. منهنجي پيءُ کي ماري ڇڏيو ۽ مون کي جادوءَ جي زور سان ڏيڏري بنائي جهنگ واري تلاءَ ۾ ڦٽو ڪري ويو. رات تنهنجي دل ۾ منهنجي لاءِ رحم ۽ محبت پيدا ٿي، تنهن مون تي ٿيل جادوءَ کي ختم ڪري ڇڏيو آهي ۽ هاڻي مان پنهنجي اصلوڪي صورت ۾ اچي وئي آهيان.“
+شهزادو پريءَ جي سونهن ڏسي، ان تي عاشق ٿي پيو. هن کي پنهنجي پيءُ وٽ وٺي ويو، جنهن ٻنهي جي شادي ڪرائي ڇڏيو.
+باغائيءَ جي ڌيءُ ۽ نازان پري
+هڪڙي ملڪ ۾ هڪڙو باغائي رهندو هو. جنهن کي هڪڙي سهڻي ڌيءُ هئي. باغائي ڏاڍو غريب هو، نه هُئس رهڻ لاءِ پورو گهر، نه هئس کائڻ لاءِ پورو کاڌو، نه پهرڻ لاءِ پورو ڪپڙو، ان هوندي به هن جي دل چاهيندي هئي ته هن جي ڌيءُ جي شادي ملڪ جي بادشاهه سان ٿئي.
+ان ملڪ جو بادشاهه ڏاڍو لالچي هو. هن کي سونَ ۽ چانديءَ سان ڏاڍي دل هوندي هئي. هميشه اهو خيال پيو ڪندو هو ته هن وٽ سون جون ڪوٺيون ڀريون پيون هجن.
+هڪڙي ڏينهن باغائي بادشاهه وٽ ويو ۽ بادشاهه کي خوش ڪرڻ لاءِ ٻڌايائين، ته هن جي ڌيءُ اهڙي آهي، جو چرخي تي ڪپهه ڪتيندي آهي، ته اهو سونو ڌاڳو ٿي پوندو آهي. بادشاهه جڏهن اهو ٻڌو، تڏهن باغائيءَ کي چيائين ته ”ٻئي ڏينهن محل ۾ پنهنجي ڌيءُ کي وٺي اچجانءِ.“
+باغائي ڪوڙ ته ڳالهائي ويٺو هو، پر هاڻي ان ڪوڙ جو ڪو علاج ڪو نه هو. ٻئي ڏينهن هو پنهنجي ڌيءُ کي پاڻ سان گڏ بادشاهه جي محل ۾ وٺي آيو. جنهن ۾ چرخو ۽ ڪپهه پئي هئي. بادشاهه ڇوڪريءَ کي چيو ته ”رات کان وٺي صبح تائين، هيءُ ڪپهه ڪَتي منهنجي لاءِ سونو ڌاڳوتيار ڪر. جي ائين نه ٿيو ته تو کي سڀاڻي مارائي ڇڏيندس.“ ائين چئي بادشاهه هليو ويو. پهريدارن ڪمري جو دروازو بند ڪري ڇڏيو.
+جڏهن ڇوڪري اڪيلي ٿي ته روئڻ لڳي. هن کي سمجهه ۾ نٿي آيو ته ڇا ڪري! الله کي پئي سڏيائين. ايتري ۾ هن ڏٺو ته هڪ پري جاري مان اُڏامي اندر آئي ۽ هن کان پڇڻ لڳي، ”اي ڇوڪري، تون ڇو روئي رهي آهين؟“
+ڇوڪريءَ هن کي سڄي ڳالهه ٻڌائي ۽ چيائينس، ”جيڪڏهن مان ڪپهه مان سونو ڌاڳو تيار نه ڪندس ته سڀاڻي بادشاهه مون کي مارائي ڇڏيندو.“
+پريءَ باغائي جي ڌيءُ کي چيو، ”جيڪڏهن مان تو کي سونو ڌاڳو ڪَتي ڏيان، ته تون مون کي ڇا ڏيندينءَ؟“
+باغائيءَ جي ڌيءُ هن کي چيو ته ”مان تو کي هار ڏينديس.“ پري سڄي رات ڪپهه ڪتيندي رهي ۽ سونو ڌاڳو تيار ٿيندو رهيو. صبح جو پري باغائيءَ، جي ڌيءُ کان هار وٺي هلي وئي. ڏينهن جو بادشاهه جڏهن باغائيءَ جي ڌيءُ وٽ آيو ته سڄو ڪمرو سوني ڌاڳي سان ڀريو پيو هو. بادشاهه هر هر ڌاڳي کي هٿ لائي ٿي ڏٺو ۽ ان کي سونو ڏسي پئي خوش ٿيو. بادشاهه وڃڻ وقت باغائيءَ جي ڌيءُ کي چئي ويو، ”اڄ رات توکي وري ڪپهه سان ڀريل هن کان وڏي ڪمري ۾ هلي ڪتڻو پوندو، مان پڪ ڪرڻ ٿو گهران ته گذريل رات تو ڪا اٽڪل ته نه ڪئي آهي.“
+جڏهن بادشاهه هليو ويو ۽ رات ٿي ته باغائيءَ جي ڌيءُ روئڻ لڳي، ڇاڪاڻ ته ڪپهه مان سونو ڌاڳو ٺهڻ هن جي وس کان ٻاهر هو. جڏهن چنڊ مٿي چڙهيو ته پري جاري مان اندر هلي آئي. اچڻ سان باغائيءَ ��ي ڌيءُ کي چيائين، ”ڇوڪري، روئڻ بند ڪر. جيڪڏهن مان تنهنجو ڪم ڪريان ۽ هن ڪپهه مان تو کي سونو ڌاڳو بنائي ڏيان ته تون مون کي ڇا ڏيندينءَ؟“
+باغائيءَ جي ڌيءُ چيو ، ”مان توکي منڊي ڏينديس.“ پوءِ پري ڪتڻ ويهي رهي ۽ سڄي رات چرخو هلندو رهيو ۽ ڪپهه مان سونو ڌاڳو تيار ٿيندو رهيو. جڏهن صبح ٿيو ته پري پنهنجو ڪم ختم ڪيو. هر طرف سوني ڌاڳي جا ڍير لڳا پيا هئا. پري باغائي جي ڌيءُ کان منڊي وٺي هلي وئي.
+جڏهن سج مٿي چڙهيو، تڏهن بادشاهه ڪوٺيءَ ۾ اندر آيو. گهڻو سون ڏسي، بادشاهه گهڻو خوش ٿيو، ۽ دل ۾ چوڻ لڳو جيڪڏهن هيءَ باغائي جي ڌيءُ مون وٽ هوندي ته مان دنيا جو وڏي ۾وڏو مالدار بادشاهه ٿي پوندس. منهنجي خزاني جون ڪوٺيون سون سان ڀريل هونديون. بادشاهه باغائيءَ جي ڌيءَ کي چيو ته ”اڄ رات مان پنهنجي محل جي وڏي ۾ وڏي ڪمري کي ڪپهه سان ڀرائي ڇڏيندس. جيڪڏهن تو اتي ڪپهه مان سونو ڌاڳو ٺاهيو، ته مان تو سان شادي ڪندس. نه ته مان تو کي مارائي ڇڏيندس.“
+بادشاهه جي وڃڻ کانپوءِ ڇوڪري روئڻ لڳي ۽ چوڻ لڳي، جيڪڏهن اڄ پري نه آئي ته سڀاڻي بادشاهه مون کي مارائي ڇڏيندو ۽ جي پري مون وٽ آئي ته به آئون ان کي ڇا ڏينديس؟ مون وٽ هاڻي ته ڪجهه به نه آهي، جو ان کي ڏيان. هوءَ انهن خيالن ۾ هئي ته پري جاري مان اندر هلي آئي. پريءَ کي ڏسي باغائي جي ڌيءُ چيو” اي پري،تون هلي وڃ اڄ مون وٽ ڪجهه به نه آهي، جو مان توکي ڏيان “ان تي پريءَ هن کي چيو”چڱو! جي اڄ تو وٽ ڪجهه ڪونهي ته ان وقت ڏجانءِ جڏهن تون راڻي ٿئين.“ باغائيءَ جي ڌيءُ هن کان پڇيو، ”ان وقت تون مون کان ڇا وٺندين؟“
+پريءَ چيو، ”تون مون کي پنهنجو پهريون ٻار ڏجانءِ“ اهو ٻڌي باغائي جي ڌيءُ ڏڪي وئي، پر اها ڳالهه قبول ڪرڻ کانسواءِ ٻيو رستو به نه هئس. جيڪڏهن اهو نٿي قبول ڪيائين ته ٻئي ڏينهن موت جي منهن ۾ ٿي وئي، تنهنڪري لاچار اها ڳالهه قبول ڪيائين.
+ٽينءَ رات به پري سڄي رات چرخو هلائيندي رهي ۽ ڪپهه کي ڪَتي سونو ڌاڳو بنائيندي رهي. محل جو وڏي ۾ وڏو ڪمرو سوني ڌاڳي سان ڀرجي ويو. باغائي جي ڌيءُ اهو ڏسي، ڪڏهن خوش پئي ٿي ته سڀاڻي هن جي شادي بادشاهه سان ٿيندي ڪڏهن غمگين پئي ٿي. جو هن پريءَ سان پهرئين ٻار ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. هوءَ سوچي رهي هئي ته منهنجو ٻار ڄمڻ کان اول الائجي ڇا ٿئي! تنهن جو ڪهڙو پتو آهي ۽ ٻار ڄمڻ کانپوءِ پري اچي الائي نه اچي! صبح ٿيڻ سان پري جتان آئي هئي، اوڏانهن هلي وئي.
+انهي ڏينهن سون ڏسڻ کانپوءِ بادشاهه باغائيءَ جي ڌيءُ سان شادي ڪرڻ جون تياريون ڪيون. سڄي ملڪ ۾ خوشيون ٿي ويون. بادشاهه ۽ باغائيءَ جي ڌيءُ جي شادي وڏي شان ۽ مان سان ٿي. بادشاهه ۽ باغائيءَ جي ڌيءُ پنهنجو وقت خوشين ۾ گذارڻ لڳا. هڪ سال گذرڻ کانپوءِ اهو وقت اچي پهتو، جڏهن باغائيءَ جي ڌيءُ کي پهريون پٽ ڄائو. بادشاهه پنهنجي پٽ کي ڏسي خوشي ۾ نٿي ماپيو، پر راڻي اوتري خوش ڪا نه هئي جيتري هڪ ماءُ کي پٽ ڄمڻ تي ٿيڻ گهرجي. هن کي پريءَ سان ڪيل واعدو ياد اچي رهيو هو.
+هڪڙي چانڊوڪي رات جو باغائيءَ جي ڌيءُ پنهنجي پٽ کي جهوليءَ ۾ جهلي پيار ڪري رهي هئي ته”پري اچي سامهون بيٺي:
+”مان ٻار وٺڻ آئي آهيان.“ پريءَ چيو.
+”نه نه!“ باغائيءَ جي ڌيءُ رڙ ڪئي. ”مان تو کي پنهنجي ملڪ جو سمورو خزانو ڏينديس پر تون منهنجي پٽ کي ڇڏي ڏي!“
+پري هن کي واعدو ياد ڏياريو، جيڪو هن هڪ سال اڳ پريءَ سان ڪيو هو. ان تي باغائيءَ جي ڌيءُ هن کي چيو ته ”جهڙي طرح هن پهرين مهرباني ڪئي هئي، اهڙي طرح هاڻي به مهرباني ڪري، منهنجي ڇوڪري کي مون وٽ ڇڏي ڏي.“ مگر پري پنهنجي ڳالهه تي بيٺي رهي. پريءَ جو ضد ڏسي، باغائيءَ جي ڌيءُ روئڻ لڳي. ان تي پريءَ چيس ته ”روئڻ بند ڪر، توکي خبر آهي ته مان ڪنهن کي روئندي ڏسي نه سگهندي آهيان. چڱو! مان تو کي هڪڙي ڳالهه چوان ٿي، جي تو ان جو جواب ٽن ڏينهن ۾ ڏنو ته مان تنهنجي ٻار کي ڇڏي هلي وينديس. تون مون کي ٻڌاءِ ته منهنجو نالو ڇا آهي؟“
+پريءَ جي وڃڻ کانپوءِ، باغائيءَ جي ڌيءَ ڪيترن ماڻهن کي گهرائي پرين جا نالا پڇيا. مگر هن کي پتو نه پيو ته هن جي مدد ڪندڙ پريءَ جو نالو ڪهڙو آهي. جڏهن ٻه ڏينهن گذريا ته هوءَ گهر ڇڏي پري جو نالو معلوم ڪرڻ لاءِ ان جهنگ ڏانهن رواني ٿي جنهن طرف کان پري محل ۾ ايندي هئي. هن جڏهن گهڻو پنڌ ڪيو، تڏهن هن کي هڪڙي روشني نظر آئي. هوءَ اوڏانهن وڌي وئي. هن اتي ڏٺو ته هڪڙو وڏو مچ ٿي ٻريو، جنهن جي چوءگرد اها پري نچي رهي هئي ۽ چئي رهي هئي ”ڪنهن کي پتو ناهي ته منهنجو نالو نازان پري آهي. سڀاڻي مون کي باغائيءَ جي ڌيءُ جو ٻار ملندو!“
+اهو ٻڌي، باغائي جي ڌيءُ کي پتو پيو ته پريءَ جو نالو نازان پري آهي. هوءَ اتان ماٺ ڪري واپس گهر هلي آئي.
+ٽئين ڏينهن جڏهن پري باغائيءَ جي ڌيءُ وٽ ٻار وٺڻ آئي، ته هن پريءَ کي سندس نالو ٻڌايو، جنهن جي ٻڌڻ سان هوءَ واپس هلي وئي. ان ڏينهن کانپوءِ باغائيءَ جي ڌيءُ پنهنجي مڙس ۽ ٻار سان خوش گذارڻ لڳي.
+سون پري
+ڪنهن زماني ۾ هڪڙو بادشاهه هوندو هو، جيڪو اچي پوڙهو ٿيو هو، پر هن کي ڪو به اولاد ڪو نه ٿيو هو. انهي ڏک ڪري هو بادشاهي ڇڏي اچي هڪڙي جهنگ ۾ رهيو هو. اتي هن کي هڪڙو فقير مليو، جنهن بادشاهه کي دعا ڪئي ۽ کائڻ لاءِ هڪ انب ڏنو . چيائينس ”تو کي جلد ئي هڪ پٽ ڄمندو، جيڪو هڪ پريءَ سان شادي ڪندو.“
+بادشاهه جهنگ ڇڏي، پنهنجي محل ۾ آيو. فقير جو چوڻ سچو نڪتو. جلدي ئي بادشاهه کي پٽ ڄائو، جنهن جو نالو بادشاهه دلاور رکيو. شهزادو دلاور جڏهن جوان ٿيو، تڏهن هڪڙي ڏينهن هڪڙو مهاڻو هڪڙي سهڻي مڇي هن وٽ کڻي آيو. اهڙي سهڻي مڇي اڳ ڪنهن به ڪا نه ڏٺي هئي. جڏهن مڇيءَ کي پچائڻ لاءِ چيريو ويو ته ان مان هڪ سونو وار نڪتو. اهو وار ڏسي، شهزادي فيصلو ڪيوته هو ان عورت سان شادي ڪندو، جنهن جا وار سونا هوندا.
+شهزادو پيءُکان موڪلائي، سونن وارن واري عورت جي تلاش ۾ نڪتو. جيئن ته اهو وار مڇيءَ مان نڪتو هو تنهنڪري نديءَ جو ڪنارو ڏئي هليو. هلندي هلندي هن کي رات اچي پئي. چوء طرف سُڃ ئي سُڃ هئي. شهزادي دل ۾ خيال ڪيو ته هن هنڌ سُمهڻ خطري کان خالي نه آهي. تنهنڪري ڪنهن آباديءَ وار هنڌ سُمهڻ گهرجي.
+هن هيڏي هوڏي نهاريو ته ڪو گهر هجي. جتي وڃي آرام ڪري، پر هن کي ويجهو ڪو گهر ڏسڻ ۾ نه آيو ۽ گهڻو پري هن کي هڪڙي جهوپڙيءَ مان دونهون نڪرندو نظر آيو. شهزادي چيو، جتي دونهون آهي، ته اتي ماڻهو ضرور هوندو.
+اهو هڪڙي جادوگرياڻيءَ جو گهر هو. هو پنڌ ڪري وڃي اتي پهتو ۽ در کڙڪايائين ته جادوگرياڻي در کولي ٻاهر نڪتي. شهزادي ماسي ماسي، ڪري هن جي پيرن تي ڪري پيو. ماسيءَ جو لفظ ٻڌي جادوگرياڻي ڏاڍي خوش ٿي ۽ کيس پاڻ وٽ رهايائين. جادوگرياڻيءَ شهزادي کان اتي اچڻ جي خبر پڇي. شهزادي هن کي سونو وار ڪڍي ڏيکاريو. جادوگرياڻيءَ هن کي ٻڌايو ته اهو ”سون پريءَ“ جو آهي، جنهن کي سامري جادوگر شيشي جي جبل تي قيد ڪري ڇڏيو آهي. اهو ڪنهن کي به پتو ڪو نه آهي ته شيشي جو جبل ڪٿي آهي.
+شهزادي صبح جي وقت جادوگرياڻي کي وري به ماسي چئي موڪلايو. جادوگرياڻي هن کي هڪڙي ڳوٿري ڏئي چيو، ”هيءَ کاڌي جي ڳوٿري آهي، هن مان ڪيترو به کاڌو ڪڍبو، تڏهن به ان ۾ اوترو جو اوترو هوندو.“ شهزادو اها جادوءَ جي ڳوٿري وٺي روانو ٿيو ۽ سون پري ۽ شيشي جي جبل جي ڳولا ۾ اڳتي هلڻ لڳو.
+شهزادو پنڌڪندو، جبل لتاڙيندو، اهڙي هنڌ اچي پهتو، جتي تمام وڏا ۽ گهاٽا وڻ هئا. اهڙا وڻ هن اڳ ۾ ڪڏهن به ڪو نه ڏٺا هئا. جيئن ئي هو انهن وڻن ۾ اندر ويو، ته هن هڪ ديو کي سُتل ڏٺو. شهزادي خيال ڪيو ته ڪا اٽڪل ڪري هن ديو کي خوش ڪجي، نه ته هيءُ ديو جاڳيو، ته مون کي کائي ڇڏيندو. اهو سوچي، شهزادو ديو کي زور ڏيڻ ويٺو، جڏهن ديو جاڳيو ته ان کي ”ماما ماما“، ڪري پيرن تي ڪري پيو.
+ديو هن جي ان ڳالهه کان خوش ٿيو پر هن کي چيائين ته”مون کي بک لڳي آهي.“ شهزادي هڪدم هٿ وجهي، ڳوٿريءَ مان کاڌو ڪڍي ديو جي اڳيان رکيو. ديو کاڌو کائي وڌيڪ خوش ٿيو ۽ شهزادي کان اُتي اچڻ جو احوال پڇڻ لڳو. شهزادي هن کي ٻڌايو ته هو سون پريءَ کي حاصل ڪرڻ لاءِ شيشي جي جبل ڏانهن وڃي رهيو آهي. ديو شهزادي کي چيو مون کي خبر نه آهي ته شيشي جو جبل ڪٿي آهي. ان ڪم ۾ مان تنهنجي ٻي ڪا به مدد نٿو ڪري سگهان، باقي مان تو کي هڪڙي جادوءَ جي لٺ ڏيان ٿو ان ۾ اهڙو اثر آهي، جو تون ان کي ڪنهن به بند شيءِ کي هڻندين، ته اها شيءِ کُلي پوندي.
+شهزادو ديو کان اِها لٺ وٺي، هن کان موڪلائي اڳتي هليو. هلندي هلندي، هو اهڙي هنڌ اچي پهتو، جتي پاڻي ئي پاڻي هو. انهيءَ پاڻيءَ جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ هو، جنهن تي هڪ ديو ستو پيو هو. شهزادو پاڻيءَ مان تري هوريان هوريان اچي ان ٻيٽ تي پهتو. هن ڏٺو ته هيءُ ٻيو ديو پهرئين ديو کان وڌيڪ پوڙهو ۽ خوفناڪ آهي! شهزادو اڳتي وڌي ديو جي پيرن وٽ ويهي هن کي زور ڏيڻ لڳو. گهڻي دير کانپوءِ ديو جي اک کُلي ۽ هو اٿي ويٺو. شهزادو ماما ماما، ڪر ي هن جي پيرن تي ڪري پيو. ديو چيو، پورا ڇهه مهينا ننڊ ڪئي اٿم، هاڻي اٿيو آهيان ته بک لڳي اٿم. ان تي شهزادي کان اتي اچڻ جو سبب پڇيائين، شهزادي هن کي ٻڌايو ته هن سون پريءَ جي ڳولا ۾ شيشي جي جبل ڏانهن وڃي رهيو آهي.
+ديو هن کي چيو ته مان تنهنجي ان ڪم ۾ ڪا ٻي مدد ڪري نٿو سگهان. باقي تو کي هڪڙي چادر ٿو ڏيان. اها اهڙي آهي جو جيڪو به ان کي پائيندو ته اهو سڀني کي ڏسي سگهندو پر ٻيو ڪو به هن کي ڏسي نه سگهندو.
+شهزادو ديو کان چادر وٺي موڪلائي، سون پري ۽ شيشي جي جبل جي تلاش ۾ اڳتي هلڻ لڳو. شهزادو هلندو هلندو، اهڙي هنڌ پهتو، جتي جبل ئي جبل هئا. هن ڏٺو ته هڪڙي جبل جي وڏي غار ۾ هڪ ديوَ ستو پيو آهي. هو هوريان هوريان جبل تي چڙهي، وڃي غار وٽ پهتو. هيءُ ٽيون ديو پهرين ٻن ديون کان وڌيڪ خوفناڪ ۽ ايترو وڌيڪ پوڙهو هو جو هن جي بُتَ جو هر هڪ وار اڇو ٿي ويو هو.
+شهزادي ديوَ جي پيرن وٽ وڃي ويٺو ۽ ديو کي زور ڏيڻ لڳو. گهڻي وقت کان پوءِ ديو پاسو ورايو ۽ اٿي ويٺو. شهزادو ماما ماما، چئي هن جي پيرن تي ڪري پيو. پوڙهو ديو ماما جو لفظ ٻڌي، خوش ٿيو. شهزادي کي چيائين ته ”ٻارنهن مهينا ننڊ ڪرڻ کانپوءِ اُٿيو آهيان، هاڻي بک لڳي اٿم ڪجهه کائڻ ٿو چاهيان؟“
+شهزادي ڳوٿريءَ ۾ هٿ وجهي کاڌو ڪڍي، ديو اڳيان رکيو. ديو جڏهن پيٽ ڀريو، تڏهن شهزادي کان اتي اچڻ جي ڳالهه پڇيائين. شهزادي هن کي ٻڌايو ته هو سون پريءَ کي هٿ ڪرڻ لاءِ شيشي جي جبل ڏانهن وڃي رهيو آهي.
+ديو شهزادي کي چيو ته ”شيشي جي جبل تائين پهچڻ مشڪل ڪم آهي. ڇاڪاڻ ته رستي ۾ وڏا جبل آهن، جن تي انسان ڇا، پر ديو به چڙهي نٿو سگهي! پر جي ڪو اهي ٽپي به وڃي ته شيشي جي جبل تي چڙهي نٿو سگهي! ڇاڪاڻ ته ان تي پير رکڻ سان ترڪي پوندو مگر مان تو کي هڪڙو جادوءَ جو گهوڙو ٿو ڏيان، جنهن تي چڙهڻ کانپوءِ،ان کي جتي به چاهيندين، اتي هلي تو کي پهچائيندو.“
+شهزادو ديوَ کان موڪلائي، گهوڙي تي سوار ٿيو. پوءِ گهوڙي کي اُڏايائين. گهوڙو اُڏامندو اُڏامندو، اچي شيشي جي جبل وٽ پهتو. شهزادي مٿي جبل ڏانهن ڏٺو ته هن کي جبل جي چوٽيءَ تي هڪڙو قلعو ڏسڻ ۾ آيو، جيڪو ايترو ته مٿي هو جو ڪڪر به ان کان هيٺ پئي هليا. قلعو پڪي پٿر مان ٺهيل هو، هر طرف کان بند هو. ان جو مضبوط دروازو لوهه مان ٺهيل هو.
+شهزادي گهوڙي کي مٿي اُڏايو، گهوڙو ڪڪرن کان مٿي چڙهي، اچي قلعي جي دروازي وٽ پهتو. دروازو بند هو، جنهن کي کولڻ انسان جي طاقت کان ٻاهر هو. شهزادو پهرئين ديو واري لٺ کڻي دروازي کي هنئي ته دروازو کُلي پيو ۽ هو گهوڙي کي اُتي ڇڏي اندر هليو ويو.
+شهزادي کي قلعي اندر ايندو ڏسي، قلعي جا سپاهي هن کي مارڻ لاءِ اڳتي وڌيا. شهزادي هڪدم ٻئي ديو واري چادر کڻي مٿان پاتي ته هو سپاهي جي نظرن کان گم ٿي ويو.
+شهزادو اهڙي نموني سپاهين جي اکين کان لڪي قلعي اندر ٺهيل محل ۾ هليو ويو. هن هڪڙي ڪمري ۾ ڏٺو ته سون پري ڏاڍي ڏُک ۾ ڪنڌ جُهڪايو ويٺي آهي. هن جا سونا وار هن جي ڪلهي تي لڙڪي رهيا هئا. شهزادو سون پريءَ تي اڻ ڏٺو عاشق هو. هاڻي سون پريءَ جي سونهن ڏسي، هن تي وڌيڪ اَڪَن ڇَڪَن ٿي پيو ۽ چادر لاهي، هن جي اڳيان اچي بيٺو.
+هڪ انسان کي سامري جادوگر جي محل ۾ ڏسي، سون پري حيران ٿي وئي. شهزادي هن کي اُتي اچڻ جي سموري ڳالهه ٻڌائي. سون پري هن کي چيو ته جيستائين سامري جادوگر جيئرو آهي، تيستائين هتان هلڻ مشڪل آهي، ڇاڪاڻ ته اسان جتي به هونداسين، سامري اچي پهچندو.
+شهزادو سامريءَ جي اچڻ وقت چادر پائي لڪي ويهي رهيو، جنهن وقت سامري جادوگر محل ۾ اندر آيو، شهزادي تلوار ڪڍي، ان کي ماري ڇڏيو.سامري جادوگر کي مارڻ کانپوءِ شهزادو سون پريءَ کي پاڻ سان کڻي، اچي پنهنجي ملڪ پهتو، جتي ان شهزادي دلاور سون پريءَ سان شادي ڪئي.
+سهڻي ۽ پري
+هڪڙي شهر ۾ هڪڙو شاهوڪار ماڻهو رهندو هو. هن جي زال سخت بيمار ٿي پئي. جڏهن شاهوڪار جي زال ڏٺو ته بيماريءَ مان جان ڇٽڻي نه آهي ۽ جلد هن دنيا کان موڪلائڻو آهي ته هن پنهنجي ڌيءُ کي پنهنجي ويجهو سڏي ۽ کيس چيو ”ڌيءُ! هميشه نيڪ ۽ چڱي رهجانءِ ۽ غريبن جي مدد ڪجانءِ، جيڪو ٻين جي مدد ڪري ٿو، خدا ان جي مدد ڪري ٿو.“ ٿورن ڏينهن کانپوءِ شاهوڪار زال مري وئي. ڇوڪريءَ پنهنجي ماءُ جي نصيحت دل ۾ سانڍي ڇڏي ۽ هميشه ان تي عمل ڪندي هئي.
+شاهوڪار ڪجهه ڏينهن پنهنجي زال جي غم ۾ رهيو، پوءِ هن کي ٻيهر شادي ڪرڻ جو خيال ٿيو. هن سوچيو، ته جي ٻي شادي ڪندس ته سندس ڌيءُ جنهن جو نالو سهڻي هو، تنهن جي سنڀال به ٿيندي ۽ سندس اڪيلائي به دور ٿيندي ۽ گهر جو ڪم به چڱي طرح هلندو. اهو خيال ڪري هن ٻي شادي ڪئي.
+شاهوڪار جي هن ٻي زال کي پهرئين مڙس مان ٻه ڌيئرون هيون. جيڪي ماءُ سان گڏ شاهوڪار جي گهر ۾ هليون آيون. وڏي ڇوڪريءَ جو نالو ڪوڙي ۽ ننڍيءَ جو نالو ڪاري هو. شاهوڪار جي زال ۽ ڌيئرن جي گهر ۾ پير پائڻ سان، سهڻيءَ سان ساڙ ڪرڻ لڳيون. هو سڄي گهر جو ڪم سهڻيءَ کان وٺنديون هيون. ان هوندي به شاهوڪار جي زال ڪو نه ڪو بهانو بڻائي هن کي ڳالهائيندي هئي. هن جون ڌيئرون ماءُ کان وڌيڪ هن تي کلنديون ۽ ٽوڪون ڪنديون هيون.
+گهر جي ڪم ڪرڻ ڪري سهڻيءَ جو جسم ۽ ڪپڙا اڪثر ميرا رهندا هئا، تنهنڪري هو هن کي هميشه گولي ڪري سڏنديون هيون. سهڻي اهو سڀ ماءُ جي نصيحت ياد ڪري صبر سان سهندي هئي. پيءُ کي به ڪجهه نه ٻڌائيندي هئي، ڇاڪاڻ ته سمجهندي هئي، ته هن کي ان ڳالهه جو ڏک ٿيندو ۽ هو پنهنجي نئين زال سان پُڄي به نه سگهندو.
+هڪڙي رات جڏهن سهڻي کاڌو تيار ڪري اچي ماٽيلي ماءُ جي اڳيان رکيو، ته هن هر روز وانگر سٺو کاڌو پنهنجين ڌيئرن ۽ پاڻ لاءِ رکيو، باقي بچيل کاڌو سهڻيءَ کي ڏنو، جيڪو هن شڪر ڪري کائڻ شروع ڪيو، ته هڪڙي پوڙهي ۽ ڪمزور فقيرياڻيءَ اچي ماني ٽڪر جو سوال ڪيو. فقيرياڻيءَ جو سوال ٻڌي شاهوڪار جي زال ۽ ان جي ڌيئرن وٺي وات پٽيو. فقيرياڻيءَ کي ڏاڍو گهٽ وڌ ڳالهايائون. فقيرياڻي ماني ٽڪر کان نااميد ٿي موٽڻ لڳي ته سهڻيءَ پنهنجو کاڌو آڻي فقيرياڻيءَ کي ڏنو! اهو خيال ئي نه ڪيائين ته سڄي رات بُکئي پيٽ گذارڻي پوندي.
+فقيرياڻيءَ سهڻيءَ جي انهي هلت کان ڏاڍو خوش ٿي ۽ هن کي چيائين، ”ڌيءُ نيڪيءَ جو بدلو نيڪي آهي ۽ توکي هن نيڪيءَ جو بدلو ضرور ملندو.“
+حقيقت ۾ اها فقيرياڻي ڪا نه هئي پر نيڪين جي پري هئي، جيڪا ويس بدلائي اهو ڏسڻ آئي هئي، ان شهر جا ڪهڙا ماڻهو چڱا ۽ ڪهڙا خراب هئا. امير ماڻهو جن کي ڌڻيءَ تعاليٰ سڀ ڪجهه ڏنو هو، تن جي غريبن سان ڪهڙي هلت هئي.
+جنهن ملڪ ۾ شاهوڪار ۽ هن جي ڌيءُ سهڻي رهندا هئا، ان ملڪ جي بادشاهه کي هڪ سهڻو ۽ جوان پٽ هو. بادشاهه ۽ راڻيءَ جي خواهش هئي، ته شهزادي جي شادي ڪرائجي پر شهزادو سڄو وقت سير ۽ سفر، شڪار ۽ راندين ۾ مشغول رهندو هو، تنهنڪري پنهنجي پيءُ ۽ ماءُ جي ڳالهه ٻڌي اڻ ٻڌي ڪري ڇڏيندو هو، هڪڙي ڏينهن جيئن ئي هو جهنگ ۾ شڪار ڪري رهيو هو ته نيڪين جي پري، پوڙهي فقيرياڻيءَ جي ڪپڙن ۾ اچي اتان لنگهي، شهزادي کي ڏسڻ سان هن جي دل ۾ هڪڙو خيال آيو ۽ هوءَ شهزادي ڏانهن گُهوري نهاري هلي وئي.
+انهيءَ رات جڏهن شهزادو سُتو ته هن هڪ خواب ڏٺو. هن خواب ۾ ڏٺو ته سندس محل ۾ هڪڙو وڏو جشن هو، جنهن ۾ تمام گهڻا مرد ۽ عورتون شريڪ هئا. هن ڏٺو، ته هڪڙي سهڻي ڇوڪري مرڪندي آسمان مان هيٺ لٿي، جنهن جي سونهن ڏسي سڀ حيران ٿي ويا. هر ڪنهن چاهيو ٿي ته ان کي پنهنجو بنائي، مگر هوءَ ڪنهن ڏانهن به نه وئي پر جڏهن شهزادي هن ڏانهن هٿ وڌايو ته هوءَ مرڪندي هن ڏانهن هلي آئي.
+خواب ڏسڻ کانپوءِ شهزادي جي اک کُلي پئي ۽ کيس سڄي رات ننڊ نه آئي. هو سڄو وقت ان سهڻي ڇوڪريءَ بابت سوچيندو رهيو. صبح ٿيو ته شهزادو بادشاهه ۽ راڻيءَ وٽ ويو، کين خواب جي ڳالهه ٻڌايائين ۽ چيائين ته ”ان خواب واري ڇوڪريءَ سان شادي ڪندس.“
+بادشاهه شهزادي جي ڳالهه ٻڌي ڏاڍو پريشان ٿي پيو. هن کي ڪجهه سمجهه ۾ نٿي آيو، ته هو ڇا ڪري. شهزادي جي سالگرهه ٿيڻ واري هئي بادشاهه ان موقعي تي هڪ وڏي جشن جي دعوت جو انتظام ڪيو ۽ پڙهو گهمايو ته ملڪ جي سڀني مردن ۽ عورتن کي ان ۾ شريڪ ٿيڻ جي کُلي دعوت آهي. پَڙهي ۾ اهو به چيو ويو ته جشن ۾ شهزادو جنهن ڇوڪريءَ کي پسند ڪندو، پوءِ اها امير هجي يا غريب، بادشاهه شهزادي جي شادي ان سان ڪرائيندو.
+پڙهو ٻڌي هر ڪو ماڻهو شاهي جشن ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ تياري ڪرڻ لڳو، هر جوان ڇوڪريءَ کي اها اميد هئي، ته شهزادو ان کي پسند ڪندو ۽ بادشاهه شهزادي جي شادي ان سان ڪرائيندو. شاهوڪار جي زال ۽ ان جي ڌيئرن به جنهن ڏينهن کان اهو پڙهو ٻڌو هو، تنهن ڏينهن کان پنهنجي سينگار جي سامان ۽لٽن ڪپڙن کي ٺاهڻ لڳيون هيون. جشن واري ڏينهن ته صبح کان وٺي شام تائين پاڻ کي مهَٽڻ، ڪپڙا پهرڻ ۽سينگار ڪرڻ ۾ مشغول رهيون.
+سهڻيءَ، ڪوڙي ۽ ڪاريءَ کي جشن ۾ وڃڻ لاءِ تيار ٿيندو ڏسي پنهنجي ماٽيلي ماءُ وٽ وئي ۽ کي جشن ۾ وٺي هلڻ لاءِ چيائين. اهو ٻڌي شاهوڪار جي زال اچي ڪاوڙي ۽ هن جون ڌيئرون سهڻيءَ تي کلڻ لڳيون. کيس چوڻ لڳيون، ”تون جهڙي گدلي شاهي جشن ۾ هلي ڇا ڪندي؟ پنهنجا ڪپڙا ۽ منهن ڏٺو اٿئي.“ انهن لفظن سهڻيءَ جي دل کي ڏک پهچايو. هوءَ روئندي پنهنجي ڪمري ڏانهن هلي وئي.
+شاهوڪار جي زال جڏهن پنهنجي ڌيئرن کي وٺي شاهي جشن ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ وڃڻ لڳي، تڏهن سهڻيءَ کي چيائين، ”ڇوڪري ، رڌڻي کي صاف ڪري ڇڏجانءِ، ٿانوَ ڌوئي ڇڏجانءِ، متان صبح جو ڪم لاءِ اٿڻ ۾ دير ٿي وڃي.“
+جڏهن هو سڀ هليا ويا، تڏهن سهڻي پنهنجي ماءُ کي ياد ڪري روئڻ لڳي، ”هاءِ! مون کي هن گهر ۾ ته نوڪرن جهڙي به عزت ڪا نه آهي. سڄو ڏينهن ڪاوڙ آهي. پيار ڪونهي، ڪم آهي، آرام ڪونهي، مون کي نه ڪڏهن ٻاهر ٿا ڇڏين، نه ڪڏهن پاڻ سان گڏ وٺي ٿا وڃن، اڄ جيڪڏهن مان شاهي جشن ۾ وڃان ها ته ڪهڙو نه چڱو ٿئي ها.“
+ايتري ۾ هن ٻڌو، ته ڪو چئي رهيو هو، ”ڌيءُ، روءَ نه.“ سهڻيءَ ڪنڌ ورائي ڏٺو ته هڪڙي پري بيٺي هئي، هن ڇرڪ ڀري پڇيو، تون ڪير آهين؟ هتي ڇو آئي آهين؟“
+پريءَ جواب ڏنو، ”آءٌ اها ٻُڍي عورت آهيان، جنهن کي تو کاڌو کارايو هو، مان اڄ تنهنجي نيڪيءَ جو بدلو ڏيڻ آئي آهيان.“ مون کي معلوم آهي ته تون شاهي جشن ۾ وڃڻ ٿي چاهين، مان توکي اوڏانهن موڪلڻ لاءِ آئي آهيان، ائين چئي پريءَ هٿ جو اشاروڪيو، ته سهڻيءَ جو لباس شهزادين جهڙو ٿي ويو ۽ هن جي جسم تي نهايت قيمتي جواهر چمڪڻ لڳا. پري پوءِ سهڻيءَ کي گهر کان ٻاهر وٺي آئي، جتي هڪڙي شاهي بَگي بيٺي هئي. سهڻيءَ کي بگيءَ ۾ ويهاريندي چيائين، ”هاڻي تون شاهي جشن ۾ وڃ، مگر هڪڙي ڳالهه ياد رکجانءِ، ته اَڌ رات ٿيڻ کان اڳ واپس گهر هلي اچجانءِ، نه ته تنهنجو هي لباس گم ٿي ويندو ۽ بَگي به گم ٿي ويندي.“
+جڏهن سهڻي شاهي جشن ۾ پهتي، ته سڀني جون اکيون هن ڏانهن کڄي ويون. هن جي سونهن، لباس ۽ زيور ڏسي، سڀئي حيرت ۾ پئجي ويا! هر ڪنهن جي دل ٿي چاهيو، ته اهڙي سهڻي ۽ نازڪ بدن ڇوڪري جيڪر هن جي ڀرسان ويهي. اوچتو شهزادي جي نظر وڃي هن تي پئي. شهزادي کان رڙ نڪري وئي، ”اڙي، هيءَ ئي ته منهنجي خواب جي شهزادي آهي.“
+شهزادو پنهنجين اکين کي مهٽڻ لڳو. هو اها پڪ ڪري رهيو هو، ته جيڪي ڏسي رهيو آهي سو سچ آهي يا ٻيو خواب آهي. شهزادو يڪدم وڌي ويو ۽ سهڻيءَ کي وٺي اچي پاڻ سان ويهاريائين.
+سهڻي ۽ شهزادو هڪ ٻئي جي ڀرسان ويهي تماشا ڏسڻ لڳا. سهڻي اڄ ڏاڍو خوش هئي. هن کي زندگيءَ ۾ جيڪي به ڏک مليا هئا، سي سڀ وسري ويا. هن نٿي سمجهيو، ته هن کي ڪا ايتري عزت ۽ محبت ملندي! جيتري هن کي اُتي ملي رهي هئي.
+تماشا ڏسندي، اڌ رات جو وقت اچي ويجهو ٿيو. هن کي پريءَ جا لفظ آيا، ته هوءَ ٽپ ڏيئي اُٿي بيٺي. مگر شهزادي نٿي چاهيو ته ڪا هوءَ ان وقت جشن مان هلي وڃي. هوءَ تڪڙي تڪڙي جشن مان ٻاهر نڪري آئي ۽ پنهنجي گاڏيءَ ڏانهن ڊوڙڻ لڳي. شهزادو هن کي روڪڻ لاءِ هن جي پٺيان ڊوڙيو پر ٿاٻو کائي ڪري پيو، سهڻي گاڏيءَ ۾ چڙهي ۽ هڪدم هن جي اکين کان غائب ٿي وئي. تڪڙي ڊوڙڻ سبب سندس پير ۾ پيل جُتيءَ جو هڪ پادر پٺتي رهجي ويو. جيڪو شهزادو پاڻ سان کڻي ويو.
+ٻئي ڏينهن شهزادي پَڙهو گهمايو ته هيءُ جُتيءَ جو پادر جنهن به ڇوڪريءَ کي پورو ايندو، ان سان هو شادي ڪندو. پڙهي وارا جُتي پاڻ سان کڻي گهر گهر تي ويا. هر ڪنهن ڇوڪريءَ پادر ۾ پير وجهي پنهنجي قسمت آزمائڻ ٿي گهري. آخر پڙهي وارا سهڻيءَ جي گهر اچي پهتا. ڪوڙيءَ ۽ ڪاريءَ به پنهنجي قسمت آزمائي. پر پادرکان هڪ جو پير ننڍو ۽ ٻيءَ جو پير وڏو هو.جڏهن سهڻي جُتيءَ ۾ پير وجهڻ لاءِ اڳتي وڌي، ته شاهوڪار جي زال ۽ سندس ٻئي ڌيئرون هن جي مٿان کلڻ لڳيون. پڙهي وارن پادر سهڻيءَ کي پارايو، ته ان جي پير ۾ بلڪل پورو اچي ويو.
+ٻئي ڏينهن شهزادو وڏي ڄڃ وٺي آيو ۽ سهڻيءَ سان شادي ڪري ان کي پاڻ سان وٺي ويو. جڏهن هوءَ پنهنجي گهر مان شاهي سواريءَ ۾ شهزادي سان وڃي رهي هئي ته هن ڏٺو ته پري هن کي هٿ لوڏي مبارڪ ڏيئي رهي هئي.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book33.txt

@@ -0,0 +1,137 @@
+ڪتاب جو نالو:  سنڌ ديس جون رانديون (حصو ٻيو)
+
+
+
+سنڌ ديس جون رانديون
+(حصو ٻيو)
+ولي محمد طاهرزادو
+ڇپائيندڙ پاران
+سنڌي ادب ۾ ٻاراڻي ادب جي وڏي کوٽ رهي آهي، ان کوٽ جي پورائي لاءِ سنڌي ادبي بورڊ پنهنجي وسيلن آهر شروع کان جاکوڙي رهيو آهي. ”گل ڦل“ رسالي کان ٻاراڻي ادب سيريز جي مڙني ڪتابن تائين، اهو سمورو سفر بورڊ پنهنجي ذميودار ۽ محنتي ڪارڪنن جي مسلسل اڻٿڪ محنت ۽ جذبي سان طئه ڪندو رهيو آهي. هونئن به ادارا ورڪر ئي هلائيندا آهن. منتظم رڳو انهن جي نظرداريءَ جو ڪم ڪندا آهن. هڪ نظرياتي ايماندار ورڪر اداري جي ساک ۽ اهميت کي اجاگر ڪرڻ ۾ وڏو ۽ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. ٻارڙن جي هن ڪتاب تي به بورڊ جي اهڙي ئي هڪ فرض شناس ورڪر ڪم ڪيو آهي، جيڪو بورڊ ۾ هڪ پروف ريڊر جا فرض سرانجام ڏيئي رهيو هو. مسٽر ولي محمد طاهرزادو بورڊ جي انهن چند محنتي ڪارڪنن مان هو، جيڪي پنهنجي ذمي جي ڪمن لاءِ هر وقت جاکوڙيندا آهن. هيءُ ڪتاب به سندس ڪيل اهڙي جاکوڙ جو هڪ مثال آهي، جنهن ۾ راندين بابت هڪ گهڻ معلوماتي ۽ دلچسپ مواد فراهم ڪيو ويو آهي. هن محنت جي سوڌ سنوار سنڌي ادب جي هاڪاري اديب جناب ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي جن ڪئي هئي، ان کانپوءِ بورڊ جي ٻئي ورڪر مسٽر عبدالحفيظ قريشي نئين سر نور نچوئي ڪتاب کي سهڻي بڻائڻ ۾ وسان ڪين گهٽايو.
+اميد ٿي ڪجي، ته هن ڪتاب جو ٻيو جلد به پهرئين جلد وانگر سنڌ واسين جي ٻارڙن کي پسند ايندو.
+ڄام شورو، سنڌ، اعجاز احمد منگي
+سومر، 20 شوال المڪرم1427هه سيڪريٽري
+بمطابق 13- نومبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ
+مهاڳ
+رانديون هڪ قسم جي وندر هئڻ سان گڏ ٻارن ۽ نوجوان نسل جي صحتمند رهڻ جو سهڻو طريقو پڻ آهن، هڪ سحتمند سماج، تعليم ۽ راندين سان ئي جڙي سگهي ٿو. رانديون فطري سکيا جو طريقو به آهن، راندين وسيلي ٻارن جون قدرتي ۽ لڪل صلاحيتون نڪري نروار ٿين ٿيون، ٻار هوشيار، ذهين، چست ۽ ڦڙت بڻجن ٿا. راند ڪندڙ ٻارن جي جسماني صحت بهتر ٿيڻ سان گڏ، هنن جو هڏ ڪاٺ به مضبوط ٿئي ٿو. ٿورن لفظن ۾ راندين وسيلي ٻارن جي فطري واڌ ويجهه ٿيڻ سان جسماني بيهڪ مضبوط ٿئي ٿي ۽ هڪ مضبوط نسل مان هڪ طاقتور ۽ ذهين قوم پيدا ٿئي ٿي. ڪنهن زماني ۾ اسڪولي ٻارن جي راندين کي غير نصابي سرگرميون (Extra-Curriculum Activities)چيو ويندو هو. جڏهن ته هن جديد زماني ۾ اسڪولي ٻارن جي تفريحي وندر ورنهن سوڌو تمام راندين کي ”هم نصابي سرگرميون“ (Co-curriculum Activities) چيو ويندو آهي.
+مغرب ۾ راندين وسيلي ٻارن جي ذهني اوسر ۽ تعليم تي تمام گهڻا تجربا ڪيا ويا آهن. اتي ڏٺو ويو آهي ته جن انساني آبادي وارن علائقن ۾ ٻارن جا تفريحي پارڪ، راندين جا ميدان وڌيڪ آهن، اتي جي ٻارن کي تعليم ۾ اڳڀرو ڏٺو ويو آهي ۽ اهو به ڏٺو ويو آهي، ته اهڙن علائقن جي ٻارن ۾ ٻاراڻا جهيڙا جهٽا تمام گهٽ ۽ اخلاقي معيار به تمام اونچو هوندو آهي.
+ڪتاب ”سنڌ ديس جون رانديون“ محترم ولي محمد طاهرزادي جي تخليق آهي، جنهن ۾ ڪجهه واڌارا محترم ميمڻ عبدالمجيد سنڌي صاحب ڪيا آهن. هي تمام رانديون ٻاروتڻ کان وٺي جواني تائين جون آهن، جيڪي ايامن کان سنڌ ۾ مروج آهن. هي رانديون ڇوڪرا توڙي ڇوڪريون سڀ کيڏندا آهن.
+آءُ سهيلي! راند رچايون! کيڏون چـَـنهر، ناني گـُـڪي، ماءُ سان گڏ ڪپڙا ڌوئي، نـُـوڙي ٽپندي، ڪوڏي کڻندي،
+ننڍڙا ٻارڙا ايندي ويندي، کوڙا چوندي، پٽي پڙهندي، چور ٻيلهاڙو، ملهه به وڙهندا، ڪوڏي ڪوڏي کيڏي ڪڪوپا،
+اس ۽ ڇانوَ، لڪ لڪوٽي، ٿلهه پٽ ۽ گـُـڪل کيروٽي، سهيلي منهنجي دير سان آئي، ٿي ويئي تنهن سان هٿ مروٽي،
+هيڏي هوڏي، نچندي ٽپندي، سنڌ ديس جون رانديون ڪندي کڻندا پڃريون، پاڻ پهلوان، ٿيندا نيٺ، جهوپ جوان.
+ادارو
+باب پهريون
+آهل واريون يا نقل واريون رانديون
+ٻارن کي ته اَصل کان وٺي آهل يا نقل ڪرڻ جي عادت هوندي آهي، هي رانديون ٻار چالو حالتون ڏسي، انهن جو نقل ڪري، راند رچائيندا آهن. مثال طور: ڪا ڄڃ ڏٺائون ته ان وانگر ديڳيون چاڙهڻ، سرگس ڪڍڻ، هڪڙي کي گهوٽ ڪري، ڪاٺيءَ تي لانگ ورائي هلائڻ، دهلن شرناين عيوض ٽين جا دَٻا ڪـُـٽڻ وغيره جو نقل ڪري سانگ سٽيندا آهن.
+(1) ڪاٺيءَ جي گهوڙي تي چڙهڻ: ٻار هڪڙي لسي ڪاٺي کڻي، ان تي لانگ ورائي چوندو ”منهنجو گهوڙو آهي“، پوءِ ڪاٺيءَ جي هڪڙي پڇڙ ۾ هٿ هوندس، ٻي زمين تي ئي گسڪندي ۽ پاڻ هيڏانهن هوڏانهن پيو ڪاٺي جهليو ڊوڙندو ٽپا ڏيندو، وري ان کي رکي گاهه ڏيندو. ڪاٺيءَ کي رکي گاهه ڏيندو. ڪاٺيءَ کي پاڻي ۾ ٻوڙي چوندو: ”پاڻي پيءُ، تـُـئو تـُـئو.“ ڪندس، ڪڪ ٿيو ته ڇڏي ڏيندو.
+(2) بگيءَ جو گهوڙو ٿيڻ: هڪڙو ڇوڪر، ٻئي ڇوڪر کي بيهاري هڪ ڊگهيءَ نوڙيءَ جي وچ ان جي ڪنڌ وٽ رکي، پڇاڙئون ڪڇن هيٺان ورائي ڪڍي، پٺيان جهليندو. هڪڙي ڪاٺيءَ ۾ نوڙيءَ ٽڪر ٻڌي، چـِـهبڪ ٺاهيندو. ۽ ان سان گهوڙي کي هڪليندو. ڪي ٻار، انهن رينن يعني نوڙيءَ جي وچ ۾ پيا ڊوڙندا. هو چوندا ته هي پئسينجر (سواريون) آهن. گهوڙو هڻڪارون ڪندو پيو ڊوڙندو. ان کي ورائڻ واسطي نوڙيءَ جا پاسا يعني واڳون ڇڪيندو ته ان پاسي گهوڙو مـُـڙي پيو ڊوڙندو.
+(3) بيل گاڏيءَ جا ڏاند ٿيڻ: ٻه ڇوڪر، جن کي ڪاراين ۾ نوڙي ٻڌل هوندي ۽ گهنگهرو به ٻڌل هوندا، اهي هڪ ڪاٺي هٿن ۾ پاڃاري ڪري، هٿ ڪلهن برابر اُڀا جهلي ڍڳا ٿيندا. ٽيون ڇوڪر، نوڙيءَ جون پڇاڙيون رسا ڪري جهليندو. پوءِ ڍڳن کي هڪليندو، هو ٻانهن کي هيٺ مٿي لوڏي لوڏي گهنگهرو ڇمڪائيندو، ڊوڙندا پيا. هڪليندڙ ڪاٺيءَ کي نوڙيءَ جو ٽوٽو ٻڌي، چهبڪ ٺاهي انهن کي هڪليندو پيو.
+(4) ريل گاڏي ٿيڻ: هڪٻئي کي پٺيان چولن کان جهلي، قطار ڪري بيهندا، جيڪو اڳيان هوندو سو ڪـُـوڪ ڪري انجڻ ٿي ڇـُـهه ڇـُـهه ڪري هلندو. وڏيرڙا ٻار هوندا ته چوندا هلندا:
+ڇـُـهه ڇـُـهه پئسا ٻه ٻه آنا، ڄـُـل ڪلڪتي، ڄـُـل ڪلڪتي،
+(5) کمچو وڪڻڻ: هڪڙو ٻار، ٿالهي کڻي ان ۾ ٺڪر ڀتر وجهي چوندو: ”گانٺيو پڪڙو، هل ڀائي ڪوهر ڪوسا.“ ٻيا ٻار ٺڪريون آڻي ان کي پئسا ڪري ڏيئي اهو مال وٺندا.
+(6) موٽر يا جيپ ٿيڻ: ٻار پنهنجو هٿ هينڊل وانگر ڦيرائي پوءِ پاڻهي ”ٿـُـر ٿـُـر“ جو آواز وات مان ڪڍندو، ۽ هيڏانهن هوڏانهن ڊوڙندو، وري هارن وڄڻ وانگر ”پؤن پؤن“ وري ڊوڙندو.
+7. هوائي جهاز ٿيڻ: ٻار ٻانهون ڪلهن جي سڌائي ۾ پکيڙي: ”زُو زُو“ جو آواز ڪندو، سرڻ جي لامارن وانگر ڪنهن مهل هڪڙي پاسي ته ڪنهن مهل ٻئي پاسي ٻانهن جو لاڙو ڪريو پيو ڊوڙندو.
+8. باندر يا ڀولڙو نچائڻ: هڪڙو ٻار جيڪو عمر ۾ ٿورو وڏو هوندو، سو ننڍي ٻار کي ڳچيءَ ۾ اڳڙين جي ڳنڍيل نوڙي ٻڌي، هڪ پِڙُ ٺاهي اتي سـِـرَ اُڀي منڍيءَ ڀر رکي، ان تي ويهاري. جيئن ڪهيري رڇن کي نچائين ٿا، تيئن نچائيندو ۽ چوندو: ”ناچا ڪرڙي باندرا، ناچڪر. پوءِ چوندس: ”اڙي چيڻا ڇري ڏيکار!“ پاڻ چيڻن ڇڙڻ جو راڳ ڳائيندو.
+ميري گـِـڊ سهڻياني ميري گـِـڊ ماهياني
+ميري گـِـڊ ماهياني!
+ڪوئي سوچ کڙي هو جاوي سوچن ري پاڙي،
+سوچن ري پاڙي،
+ننڍي چمني پينگها پايان، جهولڻ رڙي وچ خواري مين مرگئي،
+جهولڻ ڙي،
+مين جهولا کاءُ ڪي،اُٽ بـُـٽ مين ڀي چان،
+مين ڀي چان،
+گـِـڊ چِيڻ به ڇـَـڙڪي، مين ڀي چان، ميري گـِـڊ سهڻياني، ميري گـِـڊ ماهياني، چيڻا ڇڙ ڙي جهنگل دا جانورا، چيڻا ڇڙ! مـُـجرو ڪر!
+9. نار وهائڻ: ٻه ٽي ٻار يا ڇوڪر، گڏجي ڪنهن کوهه، تلاءَ، ڍنڍ، دُٻي يا مينهوڳيءَ جي پاڻي وٽ ٻنيءَ ڪاڻ ٻنا ٻڌندا، اُن دُٻي مان پاڻي مٿي اُڀرائي، ٻنن ۾ وجهندا، پوءِ آوانڌا اپٽيندا، ناؤڪن کان ٻارن ۾ پاڻي نيندا. جنهن جو تکو پاڻي پيو ويندو سو چوندو:”بابا نار جو پاڻي آهي ۽ ڀـَـلو اُٺ پيو وهي.“ ٻيو چوندو ”منهنجو ٻنارو پاڻي آهي“، جنهن جو گهٽ پاڻي وهيو ته چوندا: ”هن جو هرلو آهي، ٿوري آبادي ڪرائيندو“.
+10. گهاڻو هلائڻ: گپ ۾ ڪاٺي کوڙي ان جي وچ وٽ ٻي ڪاٺي ڳنڍي ان ۾ دٻي يا ڪـُـني جو گهانگهي ٽڪر ڍڳو يا اُٺ ڪري ٻڌي، پوءِ ان کي نوڙيءَ ٽڪرن سان قابو ڪري ڦيرائيندا. گپ ۾ ڪاٺيءَ جي ڦرڻ ڪري گهاڻي جهڙي کڏ ٺهي پوندي، چوندا ”تيل ڪڍو“۽ ان مان اڳڙيءَ سان پاڻي ڪڍندا.
+11. هـَـلـَـرَ هلڻ: ڪنهن ٿوڻيءَ يا وڻ کي رسو ٻڌي، سرڪ ساهي ٺاهي ان کي گهرگهلو ڪندا. جيڪي ڇوڪرا هوندا، سي رسيءَ کي جهلي، وڻ يا ٿوڻيءَ کي پيا ڦرندا ۽ هڪڙو پٺيان سؤنٽي کڻي پيو چوندو:
+”بـَـلي بـَـلي هـَـلـَـرَ هلي، رب جي ڀلائي، ڀلن ڳاهي!“
+12. ڪاٺ چير ڪرڻ: اڳي ڪَرٽ سان ڪاٺ چيري، ان مان تختا، پٽيون، داسا ۽ ڪامون ڪڍندا، ڇا ڪندا هئا، جو ڪو بـُنڊ آڏو پاسيرو ليٽائي ان کي ٽڪنڊائي منجڻ جي ٽيڪ تي بيهاري چيريندا هئا. ٻار به ڪرٽ وانگر ٽي ڊگهيون ڪاٺيون سڌائي ۾ ۽ ٻه ننڍيون ڪاٺيون پاسن کان ٻڌي، ڪرٽ جوڙين پوءِ ڪنهن وڻ جي ٻسانگي ٻوڪڙ ۾ اٽڪائي، اڳيان پويان ڇڪين ۽ چون: ”خبردار ڪرٽ پيو وهي متان ڪنهن جو هٿ چيري رکي.“
+13. سارين ڇڙڻ جي مشين ٿيڻ: گهڻا ڇوڪر گڏ ٿي سارين ڇڙڻ جي مشين ٿيندا آهن، سڀڪو پنهنجا هٿ چڪري وانگر ڦيرائيندو. هڪڙا آمهون سامهون ٻيا ٿريشر ۽ ڪو آئل انجڻ ڪو پليٽر ٿي بيهندو. پوءِ هڪڙو بيٺو ڪندو، ڦـِـش ڦـِـش، ٻيو ڦـُـو ڦـُـو، ٽيون ٺاٺا، چوٿون ٺـَـڪ ٺـَـڪ، پنجون شڙپڪ شڙپڪ، ڇهون کرڙٺا کرڙٺا، ستون شـُـون شـُـون، سڀني جا آواز گڏجي سارين جي مشين جو شپڪو پيدا ڪندا.
+14. ميري گورام ٿيڻ: هڪڙو ڇوڪرو پرڀرو بيهي هيٺ چڪرائين نموني هلائيندو ۽ وات سان: ”شون شين“ پيو ڪندو، ٻه ڇوڪرا ايندي ويندي جا پٽا ٿيندا ۽ رڳو ٺڪ ٺڪ،ڪري پيا، ايندا ويندا، باقي ڇوڪر گول دائرو ٺاهي گول چڪر ۾ پيا ڦرندا.
+15. کٿابي پڙهائڻ: گهڻا ڇوڪر سامهون ٿي ويهندا. هڪڙو اڳواڻ ڇوڪر ٿيندو:”استاد“ يا ”ميان جي.“ ٻيا ڇوڪر مـِـن مـِـن ڪري پيا پڙهندا. ميان جو بانٺو کڻي پٽ تي هڻندو چوندو: ”پڙهو ڇورا پڙهو،“ پوءِ هڪڙي کي سڏ ڪري چوندو: ”اڙي تو ڇو ڪانه آندي آهي؟ اٿي ڪن گوشي ڪر.“ وري ٻئي کي چوندو: ”تون استاد کي صلاح (شيءَ جو ذرو) ڇو نه ڏني؟ ويهه ڀيرا اٿ ويهه ڪر.“ ٻين ڇوڪرن مان هڪڙو چوندو: ”سائين اِڪي (پيشاب) ڪري اچان؟“ ٻيو چوندو: ”سائين ٻڌي (ڪاڪوس) ڪري اچان؟“ هو چوندو: ”ڇورا مغز کڻي کاڌو اٿوَ.“ ٽيون چوندو: ”ميان جي پاڻي پي اچان؟“ چوندس: ”ڇورا وڃي ڏوگهه!“ميان جي سڀئي گڏجي وڏو سڏ چئو:
+
+
+”الف ڪي تـَـلي زيرو اُو پيش پـِـنگا،
+ڌَرتي ڌُٻي تندين تندا
+جـَزم ڪُنڍلي مـَـدَ لنبا.“
+16. ميلو لڳائڻ: ڳوٺ ۾ ميلو لڳي يا ڦـِـٽو، يا ڀرپاسي ۾ ڪو اهڙو شغل ٿيو، جنهن ۾ گهڻن ٻارن ڏٺو، يڪدم سڀ گڏجي ميلي جي راند ڪندا، مٽيءَ جا ٻنا ٻڌي دوڪان ٺاهيندا، آلي مٽيءَ مان اُٺ گهوڙا ٺاهي، پـِـڙي بنائي وڪڻندا. دڪان وارا ڪو نانوائيڪو، ڪو حلوائي، ڪو ميون وارو، ڪو توتاڙين وارو، ڪو ڦلن وارو ٿيندو. پ��ءِ ٺڪر ڀتر رکي ڍير ٺاهي وڪڻندا. ٻيا ٻار ٺڪريون ڏيئي مال خريد ڪندا.
+17. چور ۽ پوليس ٿيڻ: هڪڙا ٻه ٻار، پَٽ تي ٻنا ٻڌي، هٿ ٺاهي، انهيءَ ۾ مٽيءَ جـُـون ڍڳڙيون مال ڪري رکندا، سي ٿيا هٽ واڻيا، جي رات جو دڪان ۾ سمهي پوندا. ٻيا ٻه ڄڻا ٿيندا چور، جي لڪي لڪي دڪان ۾ گهڙي ڍڳڙيون ڊاهيندا. هڪڙو واڻيو جاڳي چوندو ڪهڙو آهين؟ چور چوندس: ”چـُـپ ڪري سمهي رهه ڪهاڙي نه هڻئين.“ واڻيو ماٺ ڪندو، چور ڍڳڙيون ڀڃي ويندا. واڻيو شبد ڳائي ٻين واڻين کي سجاڳ ڪندو، چوندو:
+”ٻـُـوڙي ۾ هڪ ڌَُرمي راجا، ڌََرتي کوٽڻ آياوي! ٽـِِـلو ته ٽوپڻ، ٽيڪم ساڌو، چور ڦرڻ آياوي!“
+واڻيا اچي گڏ ٿيندا، پوءِ چوندا ته هلو ٿاڻي تي شوبيدار (صوبيدار) کي دانهن ڏيون. ايندا ٿاڻي تي (ٿورو پريان صوبيدار ۽ ٻه پوليس وارا ويٺا هوندا) هڪ واڻيو چوندو:
+صوبيدار: ”گهڻا چور هئا؟ ڪيڏي مهل آيا؟ ڪٿان کان کاٽ هنيو اٿن؟ ڇا ڇا کنيو اٿن؟“
+”چڱو، فرياد لکايو“
+واڻيو: ”ٻه ڳوڻيون تـِـر، هڪڙي پاٽ ڪـَـتل، پنج مڻ ڳـُڙ، دَٻو ڀڳڙا ۽ ريوڙيون، دَٻو بسڪوٽ ۽ ڪنگڻيون، اڌ مڻ ڏونگهيون، ٻيو اڻ ساريل سامان کڄي ويو آهي. صوبيدار: ”هلو ته واردات ڏسون.“ پوءِ ايندا واڻين جو دڪان ڏسڻ، پوءِ چوندا: ”پيريءَ کي سڏ ڪريو، ته پيرا ڀيٽ ڪريون.“پوءِ چورن جو پيرو کڻي، ڪاٺين کي گهوڙا ڪري لانگ ورائي چور ڳولڻ نڪرندا. نيٺ انهن کي جهلي ٻڌي ٿاڻي تي ايندا، ڪوڙ پچاڻي ماريندي، سچي ڪرائيندن، تان جو راند وڃي ختم ٿيندي.
+18. حشر ڪرڻ: محرم جي مهيني ۾ ڏهه ڏينهن عاشورن جا، جن ۾ ظهورا نڪرندا آهن، سي ٻار ڏسڻ بعد، سڄو مهينو ڪندا رهندا. ڇاتيءَ تي ڌڪ هڻندا، پٽيندا آهن. ڪي وري مٽيءَ جا گهوڙا ٺاهي، پڪين سرن تي رکي، سرن کي نوڙي ٻڌي گهليندا آهن. ڪي جهنڊا ٺاهي کڻندا آهن، سڄي ڳوٺ کي ۽ پاڙي کي ڦرندا، اها راند چاليهو گذرڻ کان پوءِ ڇڏيندا آهن.
+باب ٻيون
+اسڪولي رانديون
+ٻار پنجن سالن کان وڌي، وڏو ٿيو ته اسڪول ۾ داخل ڪرائيندس، جتي شام جو، ماستر صاحب سڀني ڇوڪرن کي رانديون ڪرائيندا آهن.
+1. ڊِرل: ٻار، ٻن قطارن يا صفن ۾ ٿي بيهندا:
+(i) ”هڪ“، چوڻ سان ٻانهون سڌيون، ڪلهن برابر، ”ٻه“ چوڻ سان ٻانهون مٿي اُڀيون،“ ”ٽي“چوڻ سان ٽنگن سان شامل لڙڪيل، وري ”هڪ“ چوڻ سان مٺيون بند ۽ سيني تي، ”ٻه“چوڻ سان ٻانهون سڌيون، نڪ سامهون. ”ٽي“ چوڻ سان سڌو، وري ”هڪ“ چوڻ سان ڪنڌ پٺيان هٽائڻ، ”ٻه“ چوڻ سان ڪنڌ اڳيان جهڪايل، ”ٽي“ چوڻ سان ڪنڌ سڌو.
+”هڪ“ چوڻ سان چيلهه وٽان ٻيڻو يا اپٻيٽو يا اُڪنو ٿيڻ، ”ٻه“ چوڻ سان هٿ پٺيان کان گولائي ۾ ڦيرائي، پيرن جي پٺيءَ تي رکڻ، ”ٽي“ چوڻ سان سڌو ٿي بيهڻ.
+اهڙي نموني ڊرل ۾ هر هڪ عضوي کي ورزش ڏني ويندي آهي.
+(ii) وري ”هڪ“ چوڻ سان هڪ ٽنگ سامهون سڌي ڪرڻ، ”ٻه“ چوڻ سان اها ٽنگ کوڙي، ٻي ٽنگ سامهون سڌي ڪرڻ، ”ٽي“ چوڻ سان ٻئي ٽنگون برابر بيهارڻ، ”هڪ“ چوڻ سان ٽنگ کاٻي پاسي ڏي مٿي جهلڻ، ”ٻه“ چوڻ سان ساڄي ٽنگ ساڄي پاسي ڏي هٽائيجهلڻ، ”ٽي“ چوڻ سان ٻئي پير ملائي بيهڻ.
+iii)) ”هڪ“ چوڻ سان ٻئي پير هڪ ٻئي کان پرڀرا رکڻ، ”ٻه“ چوڻ سان وري ملائڻ. ”هڪ“چوڻ سان هٿ مٿي پير هڪٻئي کان ڌار،”ٻه“ چوڻ سان تاڙي، ”ٽي“ چوڻ سان سڌو ٿي بيهڻ.
+2. ڊوڙون پائڻ واريون رانديون:
+(الف) ٻن ٻارن جي يڪي ڊوڙ: “هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان ٻه ٻار هڪ ٻئي سان ٻه ٻه ٿي مقابلو ڪندا، ٻار ڊوڙي نشان ٿيل دنگ کي هٿ لائي، موٽي ايندا. جيڪو اڳواٽ آيو، تنهن کٽيو.
+(ب) سڀني ٻارن جي يڪي ڊوڙ: سڀ ٻار تيار ٿي بيهندا. ”هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان سڀ ڊوڙندا، نشان ٿيل هنڌ کي جيڪو هٿ لائي،اڳواٽ ڊوڙي ايندو، تنهن کٽيو.
+(ج) پٺيري ڊوڙ: ٻار پٺيرا بيهندا. ”هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان سڀ پٺيرا ڊوڙندا ويندا. نشان ٿيل ڇيهه وٽ پهچي، وري پٺيرا ڊوڙندا ايندا، جيڪو پهرين آيو سو سوڀارو ٿيو.
+(د) جوڙيءَ جوڙيءَ جي ڊوڙ: ٻارن جي جوڙيءَ جوڙيءَ جي هڪ جي ٽنگ ٻئي جي ٽنگ سان رومال سان ٻڌبي، سڀ جوڙا جوڙا ٿي بيهندا. ”هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان جوڙا ڊوڙندا ۽ مقرر ٿيل هنڌ تي پهچي، پوئتي موٽندا. جيڪو جوڙو پهريائين آيو، تنهن کٽيو.
+(هه) قطارن واري ڊوڙ: ٻارن جون ٻه قطارون مقابلي لاءِ ٺاهبيون، جي ٽنگون پکيڙي بيهنديون، ”هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان آخرين ٻار پنهنجن قطارن ۾ بيٺل سنگتين جي چـَـڏن هيٺان، ڪونگڙو ٿي ڊوڙي اچي اڳيان بيهندو، ان بعد ٻيو نمبر، ان بعد ٽيون نمبر، اهڙيءَ طرح جيترا به ڇوڪرا هوندا ڊوڙندا اڳيان ايندا پيا. جڏهن اهو ڇوڪر جيڪو پهريائين ڊوڙيو هو، سو آخرين پنهنجي جاءِ تي پهچندو، ته ڏسبو ته پهريائين ڪهڙي قطار وارن جو ڇوڪرو کٽيو آهي.
+(و) نياپي ڏيڻ واري ڊوڙ: ڇوڪرا، هڪٻئي کان ويهن وِکن جي وڇوٽيءَ تي سڌي قطار ۾ بيهاربا ۽ ٻه قطارون مقابلي لاءِ تيار ڪبيون، پوءِ هڪ سليٽ تي نياپو لکبو، جهڙوڪر”گاڏي ۾ سڀ ڪم ڪاريون ڇڏي هڪدم هليا ايندا، هت خير ناهي!“ پوءِ هرهڪ ڇوڪر ڊوڙندو پنهنجي ساٿيءَ کي زباني نياپو رسائيندو ۽ پوءِ موٽي پنهنجي جاءِ تي اچي بيهندو. پڇاڙي وارو بيٺل هرهڪ قطار جو ڇوڪر، سليٽ تي پهتل نياپو لکي کڻي ايندو، مقابلي ۾ ڏسبو ته پهرين ڪهڙي قطار وارن سـِـگهو نياپو پهچايو آهي، ٻيو ڪهڙيءَ قطار وارن صحيح نياپو پهچايو آهي، جيڪو ٻنهي ۾ اول آيو، تنهن کٽيو.
+
+
+(ح) ڀريل چمچي سان ڊوڙ: ٻارن جون. پٺيان رومال سان ٻانهون ٻڌبيون هر هڪ کي وات ۾ چڪ سان چمچو جهلڻ واسطي ڏبو، ان مٿان بلور، ٻير يا کٽمٺڙو رکي ٻارن کي”هڪ، ٻه ٽي“ چئي ڊوڙائبو، جيڪو ٻار نشان ٿيل هنڌ تائين پهچي، اتان ٿي وري اڳواٽ پهتو ۽ سندس چمچي وارو داڻو به نه ڪـِـريو تنهن کٽيو.
+(ط) سـِـرَ کڻي ڊوڙڻ: هر هڪ ٻار اڌڙ پڪي سـِـرَ، هڪڙي هٿ ۾ لڙڪائي ڊوڙندو نشان ٿيل هنڌ وٽ پهچي موٽندو، جنهن سر جو اڌڙو نه ڪيرايو ۽ اڳواٽ پهتو ان کٽيو.
+(نوٽ: سر نه کڄي سگهندي ته ٻارن کان بال اڇلارائبو آهي).
+3. جليبي جهٽڻ: ٻارن جا هٿ پويان ٻڌبا، هڪ پڪي ڌاڳي ۾ ٻيا ڌاڳا جن مان هرهڪ ۾ جليبي ٻڌل هوندي، مٿئين ڌاڳي ۾ ٻڌي، جليبيون لڙڪائي، ٻارن جي قد کان جان تان مٿڀريون جهلبيون، ”هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان ٻار ڊوڙي اچي جليبي وات سان جهٽيندا، ڇا ڪندا جو جليبيءَ هيٺان پهچي، وٺي مٿي ٽپ ڏيندا. جنهن جي وات ۾ جليبي اچي ويئي تنهن کٽيو.
+4. وزن پري اڇلڻ: سير وزني گولو، هر هڪ ٻار، ليڪي تي بيهي اڇليندو. جنهن جو پري ڪـِـريو تنهن کٽيو.
+5. ٽـَـپ ڏيڻ: ليڪ ڪڍي ان تي هرهڪ ٻار کي چئبو ته پري کان ڊوڙي، ان ليڪي وٽان ٽپ ڏي جتي ڪريو اتي نشان ڪبو، جنهن جو ٽپ پري هوندو، تنهن کٽيو. اهڙيءَ طرح ٻـِـڌُ يعني پير گڏي ”هڪ، ٻه، ٽي“ چئي ٽپ ڏياربو جيڪو پري ٽپي ويو، تنهن کٽيو.
+6. بـُـل ڏيڻ: هڪ ڌاڳو ٻن نشان ٿيل ڪاٺين جي وچ ۾ جهلبو. هر هڪ ٻار مٿي بـُـل ڏئي، ڌاڳي مٿان ٽپندو، جنهن جو بل سڀني کان مٿانهون هوندو، تنهن کٽيو.
+7. نوڙُ ڇڪڻ: ٻه ٽوليون ٿينديون، وچ تي ليڪو ڪڍندا، نوڙ جو وچ انهيءَ ليڪي مٿان بيهاربو، هڪ ٽولي هڪڙي پاسي کان، ٻي ٽولي ٻئي پاسي کان نوڙ ڇڪڻ لڳنديون،”هڪ، ٻه، ٽي“ چوڻ سان جيڪا ٽولي وچ واري ليڪي کان، ٻي ٽولي کي ٽپائي ويئي تنهن کٽيو.
+8. ڪـُـئي ٻليءَ واري راند: ٻار هٿ هٿ ۾ ڏيئي، پکڙجي گول ٺاهي بيهندا، ٻه ٻارٻاهر نڪرندا. هڪڙو ٿيندو ڪوئو ۽ ٻيو ٿيندو ٻلي. هڪڙو بيٺل ڇوڪرن جي گول دائري جي هن پاسي ٻيو، هُن پاسي بيهندو. ڪوئو، ٻارن جا هٿ ڇڏائي، اندر گول ۾ ويندو ۽ وري جتان چاهي اتان هٿ کولائي، ٻاهر نڪرندو. ٻلي، ٻاهران ڦري جتان ڪوئو اندر گهڙيو هوندو، اتان ڊوڙي پٺيان پوندس. جتان جتان پيو نڪرندو، اتان پٺيان اچي جهليندس. جهلجي پيو ته وري ٻيا ٻه ڇوڪرا ڪوئو ٻلي ٿيندا.
+9. گول ۾ کاپائڻ: هڪڙو پيرن سان گول ليڪو ڪڍندا، سڀ ٻار اُن جي اندر ٿي بيهندا، هڪڙي ٻار جون رومال سان اکيون ٻڌبيون، جو ڊوڙي ٻين ٻارن کي کاپائيندو. جنهن کي هٿ لڳو، سو کاپيو. جيڪو ڊوڙندي ليڪي کان ٻاهر نڪري ويو، سو به کاتو. پوءِ وري انهيءَ جون اکيون ٻڌيون وينديون.
+10. ڊوڙي رومال کڻڻ: ٻه ڇوڪر ٻاهر نڪرندا، وچ تي ننڍڙو گول ڪڍي، ان جي وچ ۾رومال يا ٽوپي رکبي، پوءِ ان ٽوپيءَ واري هنڌ کان پنجويهن وکن تي، هڪ ڇوڪر بيهندو، بلڪل ان جي سامهون پنهنجي جاءِ تي ايندو ۽ ويهن وکن وارو سڌو ڊوڙي اچي هن کي هٿ لائيندو، جي پهريون اصلي جاءِ تي ٽوپي کڻي پهچي ويو ته کٽيائين، پر جي ڇوٽ ايندو رستي ۾ کاپايس ته هاريائين.
+11. گول ۾ ٽوپي کڻڻ: هڪ گول ليڪو ڪڍي ان جي وچ ۾ رومال يا ٽوپي رکي پوءِ ٻه ٻار هڪ جيتري وڇوٽي تي ان گول وٽ بيهي گويون ڏيندا،هڪ رومال کڻڻ جي ڪوشش ڪندو ٻيو ان کي کاپائڻ لاءِ تيار ٿي بيهندو، جي هٿ لڳڻ کان بچي بيٺل ٽوپي کڻي ويو ته اُن کٽيو، جي کاتو ته ٻيو ڄڻو رومال کڻڻ جي ڪوشش ڪندو. هن ۾ ڇوڪرا واري واري تي به راند کيڏي سگهندا.
+باب ٽيون
+بال، کينهوڙي يا ڏڙهي سان رانديون
+اڳئين زماني ۾ اڳڙين کي ڪنهن ڳوڙهي مٿان ڇڪي ويڙهي ٽوپا ڏيئي ڳُتي مٿان سُٽ سان مڙهي گول کينهون، کينهوڙو يا ڏُڙهو ٺاهيندا هئا. (هاڻ رٻڙ جا بال آهن) جي هلڪا ۽ ٿيڙ کائيندڙ آهن. ڏڙهو تمام سخت هوندو هو ۽ ان سان راند ڪبي هئي.
+1. سَٽ ڪُٽ راند: هڪ ڇوڪر بال مٿي اُڇليندو، جنهن جهٽيو يا کنيو سو ڀر واري ڇوڪر کي ڪشي هڻندو، جي گُسي ويو ته ٻيو ڇوڪر کڻندو. اهڙي ريت ميدان ۾ ڇوڪر پکڙجي ويندا. جنهن وٽ بال ايندو سو ٻئي کي پيو هڻندو.
+2. بال جهٽيءَ راند: هڪڙو ننڍو گول ليڪو ڪڍي ان ۾ هڪ ڇوڪر بيهندو ۽ بال مٿي ۽ پرڀرو اُڇليندو. ٻيا نينگر بال جهٽڻ خاطر پکڙجي پري پري ٿي بيهندا پوءِ جنهن بال جهٽيو، سو اچي اڳ وٺندو. پر جي پٽ تي ڪري پيو ته گول ۾ بيٺل ڇوڪر کي اُڇلي ڏيندا، جيستائين جو جهٽي.
+3. پير پڇنڊ کينهوڙي راند: ننڍي اجرڪ، پوتڙو يا ٽوال کڻي ان جا ٽي پلاند کُنجي، گڏي ڦيرائي ڳنڍ ڏيئي، کينهوڙو ٺاهين ۽ چوٿون پلاند يا ڪنڊ ڇڪي پڇ وانگر ٻاهر ڪن. پوءِ ٻه ٽوليون راند ۾ شامل ٿينديون، هر هڪ ڇوڪر ڌرتيءَ تي تِريون کوڙي نِوڙي پير جي آڱوٺي واري ٻيانگڙي ۾ کينهوڙي جو پڇ روڪي پنهنجن پٺن مٿان پير سان کينهوڙو ابتي پاسي ڏانهن اُڇليندو. جتي ڪِريو اتي سڌو ڪندا. اهڙيءَ ريت سڀئي نينگر کينهوڙو واري تي اڇليندا رهندا. پوءِ جنهن ٽوليءَ جا گهڻا ڇوڪر کينهوڙو پري اڇلي چڪا هوندا سا ٽولي آڳ وٺندي. يعني هارائيندڙ ٽوليءَ جي پٺن تي ويهندا ۽ اها جانورن وانگر چئن پيرن تي هلي مقرر جاءِ تي موٽي آڻي پڙ ۾ لاهيندن ۽ وري نئين سر راند شروع ٿيندي.
+4. سيڙهه کينهوڙي راند: هن راند کي ”نانگيل ڦوسيل“ به چون. هن راند ۾ ٻه ٽوليون مقابلو ڪنديون آهن. هڪڙا بيهندا آڳ وٺڻ، ٻيا ويندا آڳ ڏيڻ. پهريائين سيڙهه يا نانگيل ڦوسيل ٺاهيندا. ڇا ڪندا جو هڪڙي سڄي ساري سِرَ مُنڍيءَ ڀر اُڀي ڪري رکندا. ان جي مٿان اڌ سِرَ جو، تنهن جي مٿان ٽُڪر، ٽوٽو، تنهن جي مٿان ڀتر ڀور، ان مٿان ٺڪريون، ٺڪرين تي ٿوڪ هڻي مٿان مٽيءَ سُڪي ٻُرڪندا. اها سيڙهه ٿي تيار.
+آڳ وٺندڙ سيڙهه کان ويهه ۽ آڳ ڏيندڙ سيڙهه کان پنجن وکن جي مفاصلي تي آمهون سامهون ٿي بيهندا. آڳ وٺندڙ هڪڙو هڪڙو ٿي ڏڙهو سيڙهه کي چٽي هڻندو، جي ڏڙهو لڳو ۽ سيڙهه ڪري پيئي ته، آڳ وٺندڙ ٽولي جا رانديگر پيرن سان کينهوڙو ٿڏيندا پري ڌڪيندا ويندا ۽ آڳ ڏيندڙ يڪدم سيڙهه ٺاهڻ کي لڳي ويندا. سيڙهه ٺهي تيار ٿي ته واڪ ڏيندا سيڙهه بنجي ويئي.پوءِ آڳ ڏيندڙ به پنهنجن همراهن کي هوڪا ڪري سجاڳ ڪندا، ته سيڙهه تيار ٿي چڪي آهي. سيڙهه جي ٺهڻ جو واڪو ٻڌي آڳ وٺندڙ ڏڙهي کي ٿُڏڻ بجاءِ اتي ئي ڇڏي وٺي پوئتي ڀڄندا. آڳ ڏيندڙن جا ڪي همراهه جي ٿُڏڻ وقت سندن پاسو جهليو پيا ويندا، سي جڏهن ٻڌندا سيڙهه تيار ٿي چڪي آهي ته، يڪدم بال يا کينهوڙي کي هٿ ۾ کڻي آڳ وٺندڙ کي اهو به ڏڙهو چُٽيندا، جي ڪنهن کي ڏڙهو لڳو ته اها ٽولي کاتي ۽ پوءِ اچي آڳ ڏيندي. پر جي آڳ وٺندڙ ٽوليءَ جي سڀني همراهن جي ڏڙهي هڻڻ سان سيڙهه نه ڊٺي ته اهي اچي آڳ ڏيندي پر جي آڳ ڏيندڙن جو ڪنهن کي به ڏڙهو سيڙهه ٺاهڻ کانپوءِ نه لڳو، يا اهو گُسائي پنهنجي پڙ تي پهچي ويا ته وري به پاڻ آڳ وٺندا.
+(1) جليبيءَ کان سواءِ ننڍو صوف ۽ زيتون به ٻڌو ويندو آهي: (ايڊيٽر)
+
+
+باب چوٿون
+ليڪن، کَپن يا ڪَتن (قطعن) واريون رانديون
+هنن ۾ پٽ تي ويهي يا ڪنهن سر تي، پٿر، اڱر يا آڱر سان ليڪا ڪڍي رانديون ڪبيونآهن، ۽ ڪي وري ڪوڏر سان ڪت يا کَپَ ڪڍي، بيهي، هلي يا ڊوڙي رانديون ڪبيون آهن.
+(الف) ويهي کيڏڻ واريون رانديون:
+1. ٻه-کڙي يا پيٽ ڦاٽي يا ٻه ٽڻي: ٻه ماڻهو جدا جدا ساريون، جن ۾ کِکِڙيون، ٿڌڙيون، ٿڌڙا، چيچڪا، ککيون، پٿريون يا ڀتر يا اڱر اچي ٿا وڃن، ٻه ٻه هٿن ۾ کڻي، ٽڻن تي رکندا، جنهن جي هلڻ جو ٽڻ بند ٿي ويو، يعني ڪيڏانهن به چري نه سگهيو، تنهن هارايو. ”ٻه کڙيءَ جي“ لفافي جهڙي شڪل ٿيندي آهي.
+2. ٽه-کڙي يا ٽِه ٽڻي (1): هيءَ راند به ٻه ڄڻا ڌار ڌار ساريون جدا نمونن جون کڻي کيڏين، هن ۾ نمبر وار هرڪو ساري رکندو. جنهن جون ٽيئي ساريون اُڀيون يا سڌي قطار ۾ پهرين رکجي ويون، تنهن جيتيو، شڪل هن نموني جي اٿس، هڪ چورس ان کي ٻنهي پاسن آرپار ٻه ليڪا هڪٻئي کي ڪپي وڃي پاسن وٽ ڇيهه ڪن ٿا.
+3. بگهڙ ٻڪريون: هي راند به ٻه ڄڻا کيڏندا آهن. هڪڙو کڻندو ٻه ساريون، انهن کي چوندو ”بگهڙ“ ٻيو کڻندو، ست ساريون انهن کي چوندو ”ٻڪريون“ هن جو خاڪو ڊگهي ٽڪنڊي وانگر
+آهي، سوڙهي ڪنڊ کان هڪ ليڪ پايي تائين اچي ٿي ۽ پيٽ تي بگهڙن واري، ساريون ٽڻ تي رکي لاٿيون ته اهو بگهڙن کي ٻين ٽڻن تي پيو چوريندو هلندو، جيستائين ٻڪريون سڀ ٽڻن تي رکجي وڃن، هنن جو قاعدو هيءُ آهي جي بگهڙ ۽ ٻڪري جي وچ ۾ خالي پيل ناهي، پر ٻڪريءَ جي پٺيان ٽِڻ خالي پيل آهي ته بگهڙ ٻڪريءَ مٿان ٽپي خالي ٽڻ تي ويهندو، ۽ اها ٻڪري کاڄي
+ويندي. يعني خاڪي تان کڻي ڇڏبي، ائين ٻڪريون سڀ کاڄي ويون ته ٻڪرين واري وارايو، پر ٻڪريون اهڙيءَ ريت ٽڻن تي ويٺيون، جو بگهڙن کي ڪيڏانهن چرڻ جي واهه نه ٿي، ڦُٽ بند ٿين، ته بگهڙن واري رانديگر هارايو.
+4. نَوَ ٽڻي (1): هن جا ليڪا ڪنهن پڪيءَ چورس سر تي يا تختي تي ڪڍرائي ڇڏين يا بروقت پٽ تي اڱر يا آڱُر سان ڪڍي، ٻه ڄڻا راند ڪن. هر هڪ جدا جدا نمونن جون نَو نَو ساريون کڻندو ۽ خاڪي تي نمبر وار رکندو، جنهن جون به سڌيون ٽي ساريون يا اُڀيون ٽي ساريون قطار ۾ رکجي ويون ته ان جو ٿيو ”ڀريو“. جنهن جو ”ڀريو“ ٿيو، تنهن کي اختيار آهي، ته مخالف جي ڪابه ساري، جيڪا ان جي”ڀري“ ۾ نه هجي ته کڻائي (2) ڇڏي. پوءِ جنهن جون ساريون اڳ ۾ کٽيون، تنهن هاريو. هن ۾ ڪي ٻٽڻ به ٺاهيندا آهن. يعني هڪ ساريءَ کي هيٺ مٿي ڪرڻ سان بنهي پاسي ”ڀريو ڀريو“ پئي ڪندي آهي پر وڌا رانديگر ٻٽڻ کي ٻاراڻي راند ڪري ليکين. هڪ خاڪي جي شڪل هڪڙو وڏو چورس ٻيو ان جي اندر ۽ ٽيون وري ان ٻئي چورس جي اندر هوندو، پاسن کان انهن کي چار ليڪون پاڻ ۾ ملائين ٿيون.
+5. چَلهر، چيلهر يا چَنر راند: هن جا ليڪا پٽ آلو ڪر يان تي ڪوڪي ڪلي يا چاقو سان ڪڍن. هڪ وڏو چورس ڪڍي ان جي وچ ۾ چار پور وڇوٽ ليڪا آر ۽ پار ڪڍبا. ٻاهرين پٽي جي وچ وارن خانن ۽ مرڪزي رچڻ واري خاني کي منڌيئڙا ڏبا. اهي ٿيا”چيلها“ هن جا ڪل پنجويهه خانا هوندا آهن. هيءَ راند ٻه ڄڻا ۽ ٽي ڄڻا هڪٻئي جا مخالف ٿي کيڏين، چار ڄڻا جي کيڏين ته ٻه-ٻه ڄڻا هڪٻئي جا همراهه ٿي ويهن. هرهڪ ڌار ڌار نمونن جا چار-چار ساريون کڻي چيلهي ۾ رکندو، پوءِ چار ڪوڏيون کڻي کِڙڪائي واري وٽيءَ تي ڌڪ هڻندا يعني پَٽ تي اُڇليندا. جنهن جو داءُ پيو سو ساري خاني مان ڪڍي. جيترا داڻا ٿيندس، اوترا گهر ڳڻي هلندو. داءَ ۾ چارئي ڪوڏيون اونڌيون سُتيون ته انهيءَ کي چون چَنر، ان جا چار خانا ۽ هڪ خانو ان جي رعايت جو يعني پئون وڌيڪ هلندو. پر جي چارئي ڪوڏيون سنئيون پيون ته ان کي چون ”اَٺَ اَٺَ جا اَٺَ خانا هلندو ۽ رعايت به ٻه پئون وڌيڪ هلندو، يعني ٻه خانا وڌيڪ، جنهن جو داءُ يعني چنر يا اَٺَ پئي اهو ٻيو ڌڪ به هڻندو جيستائين داڻا پون، هڪ ڪوڏي سنئين پئي ته هڪ داڻي يا پتي ٿي، ٻه ڪوڏيون سنئيون ٿيون ته ٻه داڻا ٿيا ۽ جي ٽي ڪوڏيون سنئيون پيون ته ٽي داڻا چئبا. جيڪڏهن ڪنهن جون لاڳيتي هڪٻئي مٿان ٽي چنرون يا ٽي اَٺَون پيون ته داءَ سڙي ويو. اهو ڪجهه به هلي نه سگهندو. کانئس ڀر وارو ڪوڏيون وٺي ڌڪ هڻندو. اٺ واري کي اختيار آهي ته ٻه ساريون گڏ به هلائي سگهي، پر چنر وارو رڳو هڪ ساري هلندو، ڪنهن به خاني ۾ ٻه ساريون گڏ ويٺل هونديون ته ماري ڪين سگهبيون، اهي ڀلي ته هڪڙي ئي رانديگر جون هجن، يا ٻنهي همراهن جون ساريون چيلهن ۾ ويٺل به ڪين ماري سگهبيون. ”ٽوڙهه“ ڪرڻ يعني مخالف ڌر جي ساري مارڻ کانسواءِ ساريون رَچيِ به ڪين سگهنديون. يعني مرڪزي خاني ۾ گڏ ڪري نه سگهبيون، جي ڪنهن جون چارئي ساريون رچڻ کان يعني مرڪزي خاني ۾ پهچڻ کان اڳ مارجي ويون ته ان کي ”چرخو“ آيو، چرخي جا چوڏهن لنڊ شمار ڪن. ٻن همراهن جي ڀائيواري هوندي، هڪ همراهه جون چارئي ساريون مري ويون ته به ”چرخو“ آيو، مارڻ جو دستور هيءُ آهي ته چيلهي کان سواءِ ساري ٻئي ڪنهن خاني ۾ ويٺل هوندي ۽ ڌڪ هڻندڙ جي ساري پٺيان ڪنهن خاني ۾ ويهاري اڳلي جي ساري کڻي پاڻ وٽ رکندو، هاڻ جي ان مخالف جو داءُ يعني اَٺَ يا چنر پئي ته ساري واپس ڪندس، پر جي رڳو داڻا ڪڻا پيا هوندا ته ساري ڪين ڏيندس، جنهن اهڙي مئل ساري ڇڏائي ته اهو رعايتي خاننو يعني پئون هلي نه سگهندو.
+چئن ڄڻن جي راند ۾ جي هڪڙي همراهه جون چارئي ساريون رچي ويون يعني مرڪزي خاني ۾ گڏ ٿيون ته اهو همراهه چار وارا ڌڪ هڻندو ۽ هڪ هڪ ساري ڪري واري واري سان مرڪزي خاني مان ڪڍندو پاڻ وٽ رکندو ويندو. جڏهن پنجن وارو آيو ته چوندو هيءُ اٿَوَ ”وري ٽريو“ يعني هن کان پوءِ آءُ به ساريون رتيون، تنهن لِنڊ ڏنو. بعضي اول کان آخر تائين ڪنهن جو داءُ نه پوندو آهي، ۽ ساريون ائين خاني ۾ ويٺيون هونديون آهن، تان جو سڀ وڃي رَچندا آهن، ان کي چون ”ٻڌڙي” آيس، ٻڌڙيءَ جا ٻارهن لنڊ شمار ڪن. مئل سارين کي سڏين بُلڙيون، يا بولڙيون چون ته اچي: ”لنڊ به آيئي ۽ هيءُ بولڙيون به بچيل پائي ڇڏج، ڇڏائي ڪونه سگهيو آهين!“
+6. چؤپڻ ([1]) راند: هيءَ به ليڪن واري راند ۾ شامل آهي، پر هن جا ليڪا ڪنهن ڪپڙي تي سُٽ يا پَٽ سان ڀرت ڀريل هوندا آهن. هن جو ڪپڙو چؤڪنو ٿئي، هيءَ راند ٻه ڄڻا مخالف ٿي يا چار ڄڻا، ٻه ٻه همراهه ٿي کيڏين. ڌڪ هڻڻ
+لاءِ ست سچليون ڪوڏيون ڪم آڻين. ڪي ڪي ته ڍارن سان به راند ڪندا آهن. چوپڻ جا ڪپڙي جي هرهڪ پلاند تي ڇويهه خانا ٿين، جملي پلاندن وارا ڇهانوي خانا ٿين، ۽ ستانوي وچ وارو خانو، يا ”ٻَري“، جنهن ۾ ساريون اچي رَچن يا بريءَ ۾ وجهي رکبيون آهن، هرهڪ پلاند تي ڪني کان پنجين ۽ چوٽيءَ کان ٽئين خاني کي منڌيئڙو ڪڍي چيلهو بڻائين. اهڙو هڪ منڌيئڙو وچين خاني جي پٽي ۾ به ڪڍن، جو ساريءَ جي مارجڻ کان بچاءَ لاءِ ڪم ڪونه اچي، پر سونهن ڪاڻ ڀرت ڀري ڇڏين. هرهڪ کيڏاري ٻاهرين چيلهن تي ساريون رکندو، جي ٻه ڄڻا هوندا ته اَٺَ اَٺَ ساريون ورڇي کڻندا. چوپڻ جا ڳوٽ جنڊيءَ چڙهيل: ڪارا، پيلا، ساوا، ڳاڙها ۽ واڱڻائي رنگن جا ٿيندا آهن. انهن اَٺَن سارين مان چئن ساڳئي رنگ وارين کي چون: ”رنگ“ ۽ ٻين چئن ٻئي ورنگ وارين سارين کي چون:”بَدُ“. پهريائين رنگ واريون ساريون هلائي رَچائي پوءِ بَدُ هلائين، پر چئن ڄڻن ۾ هرڪو پنهنجون پنهنجون ساريون هلائيندو. هرهڪ رانديگر جي هرهڪ ساري داءُ پوڻ سان چيلهي مان ٻاهر نڪري هلندي. داءَ هي آهن: ست ئي ڪوڏيون سنئيون پيٽ ڀريون ته انهن کي”چوڏهن“ چون: جي ست ڀر پون ته ان کي ”ڪچي“ يا رڳو ”ڪچي“ ڪوٺين، جي هڪ ڪوڏي سنئين پيٽ ڀر پوي ته ان کي ”يارهن“ سڏين، پر جي ست ئي اونڌيون پٺيءَ ڀر پون ته ان کي ”ست“ چون، ست لاءِ ڪي رانديگر ست خانا هلن ۽ ست ڪار ڪن، ڪي ست کي رد ڪن جي ست پوي ته اڳيان جيڪي داءَ پيا هوندا سي ڇُٽا ۽ ٻيو ڄڻو وارو وٺندو. ”چوڏنهن“ لاءِ چوڏنهن خانا هلبا ۽ هڪ خانو رعايتي وڌيڪ يعني پئون پوڻ جو.”يارنهن“ لاءِ يارنهن خانا هلبا ۽ هڪ خانو رعايتي وڌيڪ پئون پوڻ جو، ”ڪچي اَٺ“ لاءِ ڇويهه خانا هلبا ۽ هڪ خانو رعايتي وڌيڪ يعني پئون پوڻ جو، ”پڪي اٺ“ لاءِ ٽيهه خانا هلبا ۽ هڪ خانو رعايتي وڌيڪ يعني پئون پوڻ جو. جي ٽي ڪوڏيون پيٽ ڀر پيون ته ٽي داڻا ڳڻبا، جي ٻه ڪوڏيون پيٽ ڀر پيون ته ٻه داڻا شمار ٿيندا. پر جي چار ڪوڏيون پيٽ ڀر پيون ته چار داڻا شمار ٿيندا. هڪ داڻي خاطر داءُ يعني پئون وجهڻو پوندو. ان جي ڳڻپ چيلهي کان سواءِ ڪنهن خاني تي پوري ٿي ۽ اُت ڪنهن مخالف جي ساري ويٺل آهي ته اها مئي ۽ اها ساري اتان کڻي رانديگر پاڻ وٽ رکندو. ٻيو رانديگر داءُ وجهي ڇڏائيندو، نه ته ٻاهر پئي هوندي.
+(1) هن راند کي اتر سنڌ ۾ ”ٽه ٽڻ راند“ چوندا اهن. (ايڊيٽر)
+(1) اتر سنڌ ۾ هن کي "نَوَ ٽڻ“ سڏين ۽ هيءَ راند وڏا به کيڏن. (نوٽ: هن راند نموني، هاڻ سورنهن ٽڻي به کيڏي وڃي ٿي:(ايڊيٽر)
+(2) اتر سنڌ ۾ چون: ”کائي ڇڏي.“ (ايڊيٽر)
+([1]) هن کي چوپڙ به چيو ويندو آهي، پر هن جو اصل نالو ”چئوسر“ آهي، مؤرخ يعقوبي، "تاريخي معصومي جلد اول“ ۾، ۽ مسعوديءَ ”مروج الذهب“ ۾ هن راند جو ذڪر ڪيو آهي. ڏيکاريو اٿن، ته هيءَ راند هڪ هندستاني ڏاهي تيار ڪري، آڻي راجا کي ڏيکاري، ان سان گڏ ڏيکاريو اٿن، ته هن ۾ علم هيئت جو حساب رکيل آهي. چوپڙ جي هر هڪ پلاند تي 42 خانا ٿين ۽ هڪ خانو چئني پلاندن جي وچ ٿئي. ان مان مطلب آهي ته 12 ڪلاڪن جو ڏينهن ۽ 31 ڪلا��ن جي رات. سال ۾ مهينا به ٻارنهن آهن. يعني اهي خانا ڏينهن ۽ رات جي ڪلاڪن ۽ سالن جي مهينن جي حساب تي رکيل آهن. سارين يا ڳوٽن هلائڻ لاءِ ست ڪوڏيون ڪم آڻين اهي وري هفتي جي ڏينهن جي اعداد جي حساب تي مقرر ڪيل آهن. ڳوٽون وري ٻن قسمن جون آهن: اڇيون ۽ ڪاريون، ان جو مطلب آهي ته انساني زندگي ۾ تقدير ۽ تدبير ٻنهي جو دخل آهي. رانديگر کي هڪ رنگ جون چار ساريون هلائڻيون آهن. اهي وري ان حساب تي رکيل آهن، ته مهيني ۾ چار هفتا آهن.
+هن راند ۾ اهو فلسفو سمجهايو ويو آهي ته انسان تقدير جي ڏوريءَ ۾ ٻڌل آهي. مسعودي، يعقوبي ۽ سيد سليمان ندوي هن راند جو حساب ۽ فلسفو سمجهايو آهي. (ڏسو ”هندستاني عربون ڪي نظر مين“، ص 133 ۽ ”236، عرب و هند کي تعلقات“: سيد سليمان ندوي ص: 182.) هنن ڏيکاريو آهي ته هڪ هندستاني ڏاهي راند تيار ڪئي. هندستانيءَ جو مطلب ”سنڌي سمجهڻ“گهرجي، ڇاڪاڻ جو عربن جو تعلق سنڌ سان هو. (ايڊيٽر)
+
+
+جيڪڏهن ڪنهن جون چارئي ساريون چئن ڄڻن ۾، ۽ ٻن ڄڻن ۾ چار ساريون رنگ جون مري ويون ۽ داءُ وجهي ڪابه ڇڏائي نه سگهيو ته ان کي ”چرخو“ آيو، چرخي ۾ چوڏهن لنڊشمار ڪن، ۽ اٿي بيهي ڇيڄ هڻن ۽ چون:
+”چوڏنهن لنڊي، ڪپهه پنڊي.“
+هن راند ۾ ٽوڙهه ڪرڻ يعني مخالف جي ڪابه هڪ ساري مارڻ کان سواءِ ساري رَچائي نه سگهبي. جي اهڙو داءُ پيو جو ٽوڙهه نه ڪيل اٿس ته ساري رچڻ واري خاني جي مهندان باقي هڪ خاني ۾ پيل آهي ته اها ساري ”ٻڏي“، يعني رَچندي نه پوئتي هٽي سگهندي، پر جي ٽوڙهه ڪيل اٿس ته اها ساري اُبتي هلي سڄو اُبتو ڦيرو کائي پوءِ اچي رچندي. ڪنهن به خاني ۾ ٻن همراهن جون ٻه ساريون يا هڪڙي ئي رانديگر جون ٻه ساريون يعني جوڙو گڏ ويٺل آهي ته اهو جوڙو مري ڪين سگهندو، رانديگر خانو ڳڻي اڳتي هليو ويندو يا انهن سان گڏي ساري ويهاري ڇڏيندو، ٻن همراهن مان جي هڪڙو اڳواٽ رَچي ويو ته پنج وارا ڇڏي، ڇهين واري تي ڌڪ هڻي همراهه جون ساريون هلائي وڃي رچائيندو. يعني ٻنهي جي ڌڪن تي ساريون پيون چرنديون. جي اول کان آخر تائين ڪنهن جو داءُ نه پيو ۽ ٻي ڌر ساريون رچائي ڇڏيون ته ان رانديگر کي ”ٻڌڙي“ اچي ويئي. ”ٻڌڙي“ جا ٻارنهن لنڊ شمار ڪن.
+(ب) کَپن يا ڪَتن (قطعن) واريون رانديون: ڪَتَ گهڻو ڪري ڪوڏر يا لاچاري حالت ۾ رنبيءَ سان ڪڍندا آهن، ڪي رڳو پيرن جا ٿلها پٽا ڪڍي به هي راند ڪن.
+7. ٽاپُونءَ راند: ٽاپون معنيٰ ٻيٽ، هي راند ڪيترا به رانديگر واري واري تي کيڏي سگهندا. پهريائين ڪڍندا ٽاپونءَ جون دريون، جن جا نالا آهن، اِگهه، ٻگهه ۽ ٽگهه. اهي ٽئي هڪ جيڏيون ويڪر به اڍائي فوٽ رکن، پوءِ چوٿين ٿئي ”سُئي“. هن جي ويڪر ۾ ٻيڻو اٽڪل پنج فوٽ کن ٿيندو، ان کانپوءِ ”ڪتو، ڪچي ۽ پڪي“. اهي ٽي دريون پڻ اچائي فوٽ کن ويڪريون هونديون. انهن کانپوءِ ڪلان ڪوٽ يا ڪرا ڪوٽ، هن جي ويڪر به درياءَ جيتري ٿيندي، هن جو پويون ليڪو ڪمان وانگر گولائي تي نڪتل هوندو. آخرين جيڪو ميدان آهي ان کي سڏين ”ٻهراڙي“. اها به ٽاپونءَ هلڻ ۾ شمار ڪن.
+گهڙيل ۽ گولائيءَ واري ”ٺڪريءَ“ کي ٽاپون چئبو آهي، رانديگر اها کڻي، پهرين اگهه واري دريءَ ۾ اُڇلي هڪ پير تي منڊڪائي ٿُڏي ٻاهر ڪڍندو. اهڙيءَ ريت ٻگهه، ٽگهه ۽ سئي ڪڍندو. پوءِ ساڳيءَ مهل ڪُتو، ڪچي، پڪي، ڪڙاڪوٽ ۽ ٻهراڙيءَ مان ٽاپون ٿُڏيندو، ڪڍندو ايندو. پر اچڻ توڙي وڃّڻ مهل درياءَ ۾ ٻئي پير کوڙي ساهي پيو وٺندو، جي سڀ دريون اڪري آيو ته راند کٽيائين.
+هن راند ۾ ٽاپون اُڇليندي، چتايل دريءَ ۾ نه پيو، اُڇليندي ليڪي تي ڪريو، رانديگر ج�� پير ليڪي تي آيو، درياءَ کان سواءِ رانديگر ٻيءَ ڪنهن دريءَ ۾ پير کوڙيو، سامهون سڌو ٽاپون ڌڪي ڪڍڻ بجاءِ پاسي واري گهوڙي مان نڪري ٻاهر ٿيو، ته انهن مڙني حالتن ۾ ان رانديگر جو وارو ڇُٽو ۽ ٻيو رانديگر وارو وٺندو. (هن راند ۾ بدن جو توازن رکڻ رانديگر سکن ٿا).
+8. لوڻ کاڻ راند: هن کي لوڻ کڻڻ راند به چئبو آهي، هن ۾ ڪيترائي ڇوڪر راند کيڏي سگهندا آهن. پهرين لوڻ کاڻ جو خاڪو يا دريون ڪڍندا. هڪ ويڪري پٽي وارو گولائون چڪرو ڪڍبو. ان ۾ آمهون سامهون دريون ڪڍبيون، جي هڪٻئي کي وچ تي ڪپينديون. وچ تي، جيڪا چونڪڙي ٺهي اها ٿيندي لوڻ رکڻ جو خزانو، جتي مٽيءَ جو ڍڳ ٺاهي رکندا، هڪڙو ڄڻو آڳ ڏيندڙ ان ڍڳ واري هنڌ، لوڻ جو راکو ٿي آڳ ڏيندو. لوڻ کاڻ کان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هڪڙو ٻارٽ يا دروازو ٻارين کان سامهون پر ڊگهيرو هوندو، جنهن تان ٽپ ڏيئي ٻاهر اُڪربو. درين کانسواءِ جيڪي لوڻ کاڻ جا ٽڪنڊا خال آهن، تن ۾ نڪو رانديگر نڪو آڳ ڏيندڙ پير وجهندو. آڳ ڏيندڙ به گهيري ۾ ڊوڙي درين ۾ هلي ڪنهن کي به کاپائيندو. ٻيا رانديگر گهيري ۾ پکڙي بيهندا.
+جيئن ئي آڳ ڏيندڙڪنهن جي پويان پيو ته ٻيا رانديگر ٻارين مان ڊوڙندا لوڻ يعني مٽيءَ جي مُٺ ڀريندا، ٻارٽ ٽپندا ٻاهر پيا نڪرندا، جنهن کي هٿ لڳو سو کاتو، وري اهو لوڻ جي سنڀال لاءِ آڳ ڏيندو. (هن راند ۾ سونپيل ڪم جي سنڀال ۽ بدن تي ضابطو رکڻ سکجي ٿو).
+9. ونجهو رت راند (1): هن راند ۾ ٻه ٽوليون ٿينديون آهن، ٻه ڄڻا ٿين ڌوڙي، ٻيا ٿين ڀيچي، جوڙو جوڙو ٿي پڇي هڪٻئي تي ننڍ وڏ نالو رکي ڌوڙين وٽ ايندا. پوءِ پڇندا تنهنجي ننڍ يا وڏ؟ جيڪو نالو ”ڌوڙي“ وٺندو ان نالي وارو همراهه وٽ ويندو، پوءِ ڪڍندا ست ٻاريون يا دريون ۽ ونجهه يا ته اڳهين ڪوڏر سان دريون هميشه ڪاڻ ٺاهي ڇڏيندا آهن. ڌوڙي بيهندو پهرين دريءَ تي دريون جيڪي ڏهاڪو فوٽ ڊگهيون ٻه فوٽ ويڪريون هونديون آهن. اهڙي نموني ٻه فوٽ ويڪر سان وانجهي سڄي وچ تان نڪتل پهرين دري تائين هوندي. ڌوڙي کي حق آهي ته پهرين دري به سنڀالي ۽ وانجهي ۾ به ڊوڙي ڪنهن کي اپائي رکي. پهرين راند شروع ٿيڻ کان اڳ ڪيڏارو (ڏارو) ڪندا، يعني ڌوڙي هڪٻئي جي هٿ تي هٿ هڻندا. پوءِ ٻيا رانديگر ڊوڙندا درين ۾، ۽ بيٺل همراهن کان نڪرڻ جي ڪوشش ڪــندا، هـــو هــنن کي روڪي بيهاريندا. هرهڪ پنهنجي پنهنجي ڀيچيءَ وٽ روڪجي راند ڪندو. هيڏانهن هوڏانهن ڊوڙندو، گوهيون ڏيندو، گهتون هڻندو ۽ هن کان نڪرڻ ڪاڻ واجهه پيو وجهندو. نيٺ ويساهي ڀڄي ويندو يا کاپي پوندو. ڀڄندو ڪنهن کي آڳ ڏيندڙن جو ٻاريءَ ۾، يا وانجهيءَ ۾ ڌوڙيءَ جو ڌڪ لڳو ته اهو کاتو، ۽ آڳ ڏيندڙ موٽي آڳ ڏيڻ لاءِ درين ۾ بيهندا. پر جي ڪوبه همراهه آڳ وٺندڙ جون سڀ دريون اُڪري سڀني کان جند ڇڏائي، موٽي ٻاهر اچي ”پڪي“ چيائين ته انهن کٽيو. هن راند ۾ وانجهي وارو يعني پهرين دري تي بيٺل ڌوڙي نهايت هوشياريءَ سان هرهڪ دريءَ واري وٽ ونجهه ۾ هلي اچي ٻيلهه ڦاسائيندو آهي. ٻيلهه مان ٽي رانديگر نڪرڻ جي ڪوشش ڪندا: هڪڙي دريءَ ۽ وانجهيءَ واري وچ تان ٻيو دريءَ واري جي مٿان ۽ ٽيون وانجهيءَ واري جي مٿان، پوءِ اهڙا پير ترڪائي ڇرڪ ڏيندا، جو آڳ ڏيندڙ سمجهندا ته ڀڄن ٿا. پر هو اتي ئي بيٺا رهندا يا وچ واري جي ڇرڪ تي مٿيان ڀڄي نڪري ويندا. هي راند بدن تي ضابطي ڪاڻ ڪارگر آهي.
+(1) اتر سنڌ ۾ هن راند کي ”ونجهه وٽيءَ راند“ چون. (ايڊيٽر)

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book34.txt

@@ -0,0 +1,279 @@
+ڪتاب جو نالو:  رنگا رنگي گيت
+
+
+
+رنگا رنگي گيت
+غلام محمد ”غازي“
+ڇپائيندڙ پاران
+”رنگا رنگي گيت“ ٻارڙن لاءِ خوبصورت تصويرن ۽ رنگن سان سينگاريل سنواريل هڪ گلدستي جي صورت رکي ٿو. جيئن گلدستي ۾مختلف قسمن جا خوبصورت ۽ خوشوبودار گل ٿين ٿا، تيئن هن ڳٽڪي ۾ به نت نون ۽ خوبصورت جذبن ۽ خيالن جي هٻڪار محسوس ٿئي ٿي. شاعر غلام محمد غازي اهڙي گلدستي کي خوبصورت انداز ۾ ٺاهي، سنڌجي ٻارڙن کي هڪ بيش بها تحفو پيش ڪيو آهي. غلام محمد غازيءَ جا ٻارڙن لاءِ شاعريءَتي لکيل ٻيا به شعري مجموعا بورڊ طرفان ڇپجي پڌرا ٿيا آهن، ليڪن هيءُ مجموعو انهن مجموعنکان وڌيڪ انفراديت ۽ سونهن رکي ٿو.
+مذڪوره ڪتاب، نيشنل بڪ فائونڊيشن، اسلام آباد پاران ٻاراڻي ادب جي مقابلي واري سال 4-2003ع ۾ ٻيو نمبر انعام حاصل ڪيو آهي. ساڳئي نالي سان هڪ ڪتاب ”رنگ برنگي گيت“ بازار ۾ هئڻ ڪري بورڊ پاران هن ڪتاب جو نالو مٽائي ”رنگا رنگي گيت“ رکيو ويو آهي، هڪ ڳڻپ جوڳو انعام حاصل ڪيل هن ڪاب کي رنگين تصويرن سان سينگاري ڇپائڻ تي ادارو سرهائي محسوس ڪري ٿو. اميد ٿي ڪجي ته سنڌجا هونهار ٻارڙا غلام محمد غازيءَ جي هن قلمي پورهئي کي قدر جي نگاهه سان ڏسندا.
+اميد اٿئون ته ”رنگا رنگي گيت“ جو پهريون ڇاپو ٻارڙن سان گڏ وڏن کي به بيحد پسند ايندو.
+ڄام شورو، سنڌ
+خميس 14 ربيع الاول 1427هه
+بمطابق 13 اپريل 2006ع
+انعام الله شيخ
+سيڪريٽري
+سنڌي ادبي بورڊ
+ليکڪ پاران
+مون کي ياد آهي ته 73ع ۾ ميٽرڪ پاس ڪري رجسٽريشن آفيس سکر ۾ ڪلارڪ ڀرتي ٿيو هئس. 1975ع ۾ مون کي ٽرانسفر ڪري گهوٽڪي ۾ مقرر ڪيو ويو. جتي استاد محترم اظهر گيلانيءَ سان ملاقات ٿي. ان وقت مون کي شاعري ڪرڻ جو شوق ٿيو هو. اهو شوق هوريان هوريان وڌندو ويو ۽ آئون ٻارڙن لاءِ گيت غزل لکندو رهيس. 1982ع کان ته باقاعده لکڻ شروع ڪيو ۽ وڏڙن استاد محترم نثار بزميءَ کان اصلاح ڪرائيندو رهيس ۽ اخبارن، رسالن ۾ ڇپرائيندو رهيس. ٻارڙن لاءِ گيتن جو چڱو خاصو مواد گڏ ٿي ويو. 1992ع ۾ ”ٻار گلن جا هار“ جي نالي سان سنڌي ادبي سنگت شاخ عبدوءَ پاران پهريون ڪتاب ڇپرايو هو. ان کان پوءِ هيل تائين سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ سنڌي ادبي بورڊ“ سنڌالاجي ڄامشورو، گلڙا پبليڪيشن شڪارپور، سنڌي ساهت گهر حيدرآباد، اين اي جان، فائونڊيشن حيدرآباد طرفان ست ڪتاب ڇپجي پڌرا ٿيا آهن. شايد ئي سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ ايترا سارا ڪتاب نظم ۾ ڪنهن ٻي جا ڇپيا هجن گيتن ۾ هن ڌرتي. هتان جي ٿرن، برن، جوڌن جرنيلن، مکيه ماڳن، مقامن جي ڄاڻ ڏيڻ ۽ سائنس جي حوالي سان ضروري ڄاڻ ڏيڻ مون پنهنجو فرض سمجهيو. سائنس جي حوالي سان ٻارڙن لئه نظمن ۽ گيتن جا ٻه مختلف ادارن طرفان ڇپيا آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته آئون ڪيتري قدر ڪامياب ٿيو آهيان يا نه مطالعو ڪندڙ اندازو لڳائي سگهن ٿا. ڌڻيءَ در دعا آهي ته منهنجي لکڻ ۽ پڙهڻ جو شوق هميشه قائم رهي. جيئن آئون وڌيڪ سنڌي ٻاراڻي ادب جي خدمت ڪري سگهان. آمين!
+غلام محمد ”غازي“
+عبدو ضلعو شڪارپور سنڌ
+ٻارن لاءِ شاعري سولو ڪم ناهي
+ادبي دنيا ۾ جن سنڌي شاعرن ٻاراڻن ٻولن جو وکر کڻي، پير پاتو ۽ ٻارن لاءِ چيل نظمن توڻي گيتن جا ٻه - ٻه ۽ ٽي - ٽي ڳٽڪا ڏنا، سي پڪ سان ٻارن لاءِ شاعريءَ جي شرطن کي، مون کان وڌيڪ ڄاڻن پر جيئن ڏيئي مان ڏيئو ٻرندو آهي، تيئن مان به جيڪڏهن اهڙي شاعريءَ بابت صلاحون ڏيڻ گهران ته ڦلواڙيءَ جي سونهن هيڪاندي ٿيندي!
+ٻارن لاءِ شاعراڻا ٻول لکڻ جي سلسلي ۾ لساني ۽ فني گهرجن تي بحث ڪرڻ کان اڳ مان خود شاعر ��اءِ شرط پيش ڪندس. منهنجو خيال آهي ته ٻارن جي شاعر جو مزاج کهرو بنهه نه هئڻ کپي. کيس اياز گل جهڙو نفاست پسند، ادل سومري جيان ماٺيڻو، ذوالفقار سيال وانگي مرڪندڙ ۽ غلام محمد غازيءَ جهڙي ٻاجهاري طبيعت جو مالڪ هئڻ کپي. جيڪڏهن منجهس اهڙين خوبين جي کوٽ هجي ته پوءِ کيس پاڻ ۾ اهڙن ڳڻن آڻڻ جي ڪوشش ڪرڻي پوندي ٻي صورت ۾ اهڙي باغ جو مالهي ٿيڻ ممڪن ڪونهي!
+ٻارن لاءِ شاعري ڪرڻ لئه مروج ٺيٺ ۽ تيز سنڌي لفظن جي چونڊ لساني شرط آهي. معياري شاعريءَ لاءِ پڻ لفظن جي نفاست کي آڏو رکيو ويندو آهي پر ٻاراڻا ٻول لکڻ لاءِ اهو شر ط اڃا به سخت ٿي وڃي ٿو.
+ٻارن لاءِ شاعري جي فني گهرجن ۽ ماترڪ ڇند يا عروض جي پابندي ايتري ئي ضروري آهي، جيتري معياري شاعريءَ لاءِ نه ته لئي مان لٺ ڀڃي. ٻارن جو شاعر ٿيڻ ڏاڍو ڏکيو آهي.
+ان کانسواءِ ٻاراڻا ٻول عروض جي ننڍي ميٽر ۾ لکڻ کپن. نظم يا گيت جي وراڻي سولي ۽ سلوڻي هئڻ کپي. ٻاراڻن ٻولن جو مختصر هئڻ به خوبي آهي. ڊگها نظم ٻار جي مزاج موجب ناهن هوندا پاڻ کي ٻار جي ذهني سطح تي آڻڻ کانپوءِ معلوم ٿيندو ته ٻار، شاعريءَ جي روانيءَ ۾ موسيقيت کي گهڻو پسند ڪندو آهي، تنهن ڪري عروضي پابنديءَ ۽ خيال جي نفاست ضروري شرط آهن. ٻاراڻن نظمن ۽ گيتن ۾ تجنيس حرفي، اندروني قافيا ۽ هلڪا ۽ وڻندڙ اُچار، آڻڻ سهڻي ۽ سلوڻي شاعر هئڻ جو ثبوت آهي. اهڙي ريت خيال ٻارن جي ذهني پهچ موجب هئڻ کپي. ٻار جي مشاهدي ۽ ڄاڻ مطابق خيال پيش ڪرڻ سٺي شاعر جي نشاني آهي. انهن شرطن ۽ پابندين سان گڏ فڪري گهرجن جو خيال رکڻ ضروري آهي. ٻارن لا شاعري رڳو چس ۽ وندر خاطر نه هئڻ کپي بلڪه بنيادي مقصد آئيندي لاءِ سٺا ۽ ڪارائتا شهري پيدا ڪرڻ آهي.
+شاعر کي کپي ته ٻارن ۾ روشن خيالي، سهپ، همدردي ۽ پاڻ ارپڻ وارا لاڙا آڻڻ لاءِ نت نوان، تصور اشارا ۽ مثال پيش ڪري ٻار کي اڳتي هلي سماجي ۽ قومي ذميواريون سنڀالڻيون آهن. ان لاءِ ضروري آهي ته منجهس انسان لاءِ عزت ۽ پيار وارا جذبا اُڀاريا وڃن.
+غلام محمد غازي جي ڪتاب ”رنگا رنگي گيت“ ۾ اهڙا گهڻائي شعر ملن ٿا جيڪي مٿي ڄاڻايل فڪر گهرجن کي پورو ڪندڙ آهن. غازي پنهنجي نظم ننڍڙي ٻالڪ ۾ ٻار کان چوائي ٿو:
+مان هڪ ننڍڙو نينگر آهيان، مُرڪي مُرڪي مَنَ مهڪايان، ڪاوڙ ڪنهن سان ڪين ڪيان ٿو، سڀ کي پنهنجو پيار ڏيان ٿو.
+ڏکويل ماڻهن لاءِ ٻارن جي دلين ۾ پيار ۽ پاٻوهه پيدا ڪرڻ خاطر غازيءَ انيڪ نظم ۽ گيت سرجيا آهن، پنهنجي نظم حرڪت ۾ چوي ٿو.
+ڏسي ڪنهن جي غربت ڪجي پيار تنهن سان، ڏسي عيب غازي نه ڪجي کونس ڪنهن سان.
+بهر صورت هو سٺي کان سٺو شعر لکڻ لاءِ ڪوشان آهي. سندس ايندڙ شاعري اڃا به بهتر هئڻ کپي فني ڪچاين کي وائکو ڪرڻ نقادن جو ڪم آهي. مان فقط ايترو چوندس ته غازي شاعريءَ جو ذخيرو وڌائڻ تي شاعراڻين خوبين کي اوليت ڏئي.
+ضياءَ شاهه
+جاکوڙي ليکڪ، محبتي ماڻهو
+غلام محمد ”غازي“ اسان واري ٽهيءَ جي انهن ليکڪن مان آهي، جن ڏينهن رات محنت ڪري، سنڌي ادب ۾ پنهنجي الڳ ٿلڳ سڃاڻپ ڪرائي آهي. غلام محمد ”غازي“، اڄ جي سنڌي ادب خاص ڪري شاعريءَ جو خوبصورت نالو آهي ۽ ادب جي سنجيده حلقن ۾ هن جو ذڪر وڏي پيار ۽ پاٻوهه سان ڪيو پيو وڃي. ادب ۾ اهو مقام حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي الڳ سڃاڻپ ڪرائڻ لاءِ غلام محمد ”غازي“ ڪي به وڏا ڇالَ نه ڏنا آهن ۽ نه ئي ڪي هٿراڌو سهارا ورتا آهن، پر ان ميدان ۾ هن وڏو رياضُ ڪيو آهي ۽ نور نچويو آهي. اهو ئي سبب آهي جو هو هڪ کان وڌيڪ ڪتابن جو سرجيندڙ آهي جيڪي شايع ٿي چُڪا آهن ۽ هن جا ڪيترائي شعري ۽ نثري ڪتاب اڃا اڻ ڇپيل آهن جيڪي اميد ته ضرور ۽ جلد منظر عام تي ايندا. غلام محمد ”غازي“ ٻاراڻي ادب جي حوالي سان وڏي جاکوڙ ۽ محنت ڪئي آهي ۽ سندس نالو سنڌ جي انهن آڱرين تي ڳڻجندڙ شاعرن ۾ ٿئي ٿو جن ٻارن لاءِ گهڻي کان گهڻو لکيو آهي. غلام محمد ”غازي“ جا ٻارن لاءِ شاعريءَ جا هيل تائين ست ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. انهن مان هڪ ڪتاب ”مرڪندڙ مکڙيون“، کي سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران 1997ع ۾ ٻارن جي ادب جو بهترين ڪتاب مڃي ايوارڊ پڻ ڏنو ويو آهي. ”غازي“ لاءِ اها ڳالهه نهايت ئي فخر جوڳي آهي ۽ سندس محنت جو صلو آهي سنڌيءَ ۾ ٻارن لاءِ شاعري جو جيڪو مضبوط بنياد ڪشنچندَ بيوس ۽ هري دلگير وڌو هو، ان تي سنڌ جي ٻين ڪافي اهم شاعرن اوساريءَ جو ڪم ڪيو. هاڻوڪي دور ۾ ”غازي“، ادل سومري کان پوءِ ان حوالي سان ٻارن لاءِ وڏي دلچسپيءَ ۽ محنت سان لکي رهيو آهي. ٻارَ اسان جو مسقبل آهن ۽ ”غازي“ انهن ليکڪن ۾ شامل آهي جيڪي سنڌجي مستقبل لاءِ لکي رهيا آهن ۽ پنهنجو قومي فرض پورو ڪري رهيا آهن، مون کي خوشي آهي ته مان ”غازي، جي پهرين ٻارن لاءِ سچي ثابت ٿي آهي. سچ ته اڄ اسان کي ”غازي“ جي پورهئي ۽ ڪاوش تي پيار ٿو اچي. ”غازي“ جي ٻارن لاءِ شاعري هجي يـا زندگـيءَ جـي ٻـيــن وارتائن تي سندس جذبن جو اظهار نهايت ئي معيار ۽ رچاءَ ڀريو آهي. هن جي شاعري فني توڙي فڪري حوالي سان پنهنجي سمورين خوبين سان ڀرپور آهي. ”غازي“ سنڌ جي انهن شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو جن جو شعر پڪو، پختو ۽ فڪر سان سلهاڙيل آهي. هو ڌرتي جي دکن، مسئلن ۽ مستقبل جي بهتر آدرشن ۽ خواهشن جو شاعر آهي. ”غازي“، سنڌي ادبي سنگت جي حوالي سان به پنهنجو پاڻ پتوڙيو آهي. هو سنگت جو هڪ سينيئر ۽ سچو ساٿي رهيو آهي. جنهن جون سنگت جي تنظيمي ڪمن ڪارين ۽ ادبي تحريڪ ۾ ڪيل ڪوششون ۽ محنتون ساراهه جوڳيون آهن. ”غازي“ سنگت شاخ عبدوءَ جو سيڪريٽري هجي يا شڪارپور ضلعي جو رابطا سيڪريٽري، هو نهايت سچائيءَ سان ۽ سرگرميءَ سان سنگت جي ڪم ۾ رُڌل آهي. شخصي لحاظ کان به ”غازي“ هڪ مٺڙو ۽ محبتي ماڻهو آهي. منهنجي ساڻس شروعاتي دور کان دوستي رهي آهي هو اعليٰ اخلاق جو مالڪ ۽ پيار ڏيندڙ ماڻهو آهي. اسان دعاڳو آهيون ته اسان جو دوست غلام محمد ”غازي“ پنهنجي ادبي ۽ علمي سفر ۾ اڳي کان اڳڀرو رهي.
+اختر درگاهي
+ٻاراڻي ادب جي آڪاش تي چمڪندڙ تارو
+غلام محمد غازيءَ سان پهرين ملاقات خبر نه آهي ته ڪٿي ٿي هئي پر ان جي پهرين ملاقات وارن لفطن مون کي ايترو ته متاثر ڪيو جو آئون غازي کان هڪ پل به ڌار رهڻ گوارا نٿي سمجهيس. ويتر جو غازي جو ٻارڙن لاءِ پهريون تخليق ڪيل ڪتاب ”ٻار گلن جا هار“ پڙهيم ته اڃا به آئون غازي جو ويجهو ٿي ويس.
+غلام محمد ”غازي“ جي رهائش ڳوٺ عبدوءَ ضلعي شڪارپور ۾ آهي ۽ پاڻ هڪ پيغمبري پيشي (استاد) سان لاڳاپيل آهي. منهنجي ساڻس هفتي ٻي هفتي ملاقات ٿيندي رهندي آهي. خبر نه آهي ته غازي جي لفظن ۾ ميٺاج، طلسم يا وري ائين کڻي چئجي ته مقناطيسي قوت موجود آهي جيڪا انسان کي پاڻ ڏانهن يڪدم متوجهه ڪريو ڇڏي.
+
+
+غلام محمد ”غازي“ جا هيل تائين ٻاراڻي شاعريءَ جا سَت ڪتاب ”ٻار گلن جا هار“، ”مرڪندڙ مکڙيون“، ”سائنس بخشي سونهن“، ”سائنس پئي سمجهائي“، ”وطن گل آ مون لئه“، ”رانديڪن سان راند“، ”گيت پنهنجي ديس جا“ ڇپجي چڪا آهن جي ٻارڙن کي تمام گهڻو پسند آيا آهن. هن وقت (ٻاراڻي شاعريءَ جو ”رنگا رنگي گيت“ ڇپائيءَ هيٺ اٿس. جيڪو جلد ئي ٻارڙن جي هٿن ۾ هوندو ۽ ٻارڙا ان ڪتاب مان پڻ چڱو لاڀ ماڻيندا.
+غلام محمد ”غازي“ سنڌي ادب جي تمام گهڻي خدمت ڪئي آهي. خاص ڪري ٻاراڻي ادب جي هڙان وڙان ڏيئي خدمت ڪئي اٿائين. رب
+پاڪ غازي کي ڪيل خدمتن جو اجورو ڏئي ڇڏيو آهي جو کيس اڄ ٻاراڻي ادب جي آڪاش تي چمڪندڙ تارو سمجهيو وڃي ٿو. جيڪو انڌاري ٻاٽ ۾ روشن ڏِيئي جو ڪردار ادا ڪري ٿو.
+”غازي“ جي ٻاراڻي ادب لاءِ ڪيل جاکوڙ ڏسي هر ڪنهن دوست جي دل چوندي هوندي ته هو به ”غازي، جيتري محنت ڪري پر غازي جهـڙو جذبـو ٻين دوستن ۾ هجي ته اهو تڏهن ئي ممڪن ٿي سگهي ٿو نه! مون کي شاهه ڀٽائي رحه جي شاعري ياد ٿي اچي ته ”اندر جنـيـن اڌ ڏونـگـر سـي ڏوريـنـديون“ جــن جـو انـدر اڌ هوندو اهي ئي ڏونگر ڏورينديون آهن. غازيءَ جو اندر پڻ اڌ آهي. ان لاءِ ئي ته ڏونگر ڏورڻ ۾ وسئون ڪو نه ٿو گهٽائي جو هڪ ٻئي پٺيان مسلسل ڪتاب ڇپائيندو رهي ٿو.
+”غازي“ بحيثيت شاعر جي معاشري جي جملي ناهموارين تي بيانگ بلند احتجاج رڪارڊ ڪرائيندو رهيو آهي.
+*ڪهڙو هي دستور، هڪڙو کائي کٽ تي بک تي آ مزور
+*سارَ لڌي آ ڪنهن بک مري ٿو پيو هتي ڪڻڪ پوکي آ جنهن.
+”غازي“ پورهيت ماڻهن سان ڀرپور سچاين سان پيار جو اظهار ٿو ڪري ته،
+*پورهيت تنهنجا پير چُمي چشمن تي رکان سانجهيءَ ۽ سوير.
+غاز پنهنجي ادبي پوک به اهڙي آ جيڪا سندس شعر چواڻي ڪڏهن به سوڪ نه ٿيندي.
+*اهڙي پوکج پوک جيڪا جانب جڳ ۾ سڙي ٿئي نه سوڪ
+”غازي“ جي ڪٿ ڪندڙ اديب مون سان هن ڳالهه تي مڪمل اتفاق ڪندا ته هي قربائتو ماڻهو پنهنجي ڌرتي ۽ ڌرتيءَ واسين سان محبت جو حق ادا ڪندو رهي ٿو. بحيثيت شاعرجي هن جي سنڌ ۽ سنڌ واسين سان محبت جيڪا رهي آ اُها نه صرف داد لائق پر فخر ڪرڻ جهڙي پڻ آهي.
+اعجاز قادر مهر
+سٻاجهڙو شاعر
+غلام محمد ”غازي“ جو ادبي سفر هڪ صديءَ جو ڏاڪو اورانگهي نئين صديءَ ۾ داخل ٿيو آهي. هن وقت اسان جو ادب ڪٿي بيٺو آهي، ان جو تذڪرو ڪرڻ ضروري ڪونهي پر خوشي جهڙي ڳالهه آهي ته غلام محمد ”غازي“ نئين صديءَ جي شروعات ۾ (جيڪا اسان لاءِ وڏا چئلينج کڻي آئي آهي) ٻارڙن لاءِ خوبصورت ٻاراڻي شاعريءَ جو ڪتاب ڏئي ساراهه جوڳو ڪم ڪيو آهي. هونئن به ڏٺو وڃي ته اسان جي سنڌي ادب ۾ ٻاراڻو ادب نه هئڻ جي برابر آهي ۽ اهو ئي سبب آهي جو ٻاراڻي ادب جي کوٽ ۽ نه اچڻ سبب اسان وٽ ادب پڙهندڙ حلقو نه هجڻ برابر آهي.
+غلام محمد ”غازي“ جيڪو 1975ع کان مسلسل لکندو پيو اچي ۽ عمر جي جنهن ڏهاڪي ۾ هاڻي پڻ لکي رهيو آهي. ان وهيءَ ۾ کوڙ ماڻهو پنهنجو پاڻ کي وڏا اديب ۽ دانشور سمجهي خبر ناهي ڪهڙن مسئلن ۾ الجهي پيا آهن ۽ دعوائن جو پِٽڪو لڳايو ويٺا آهن. اتي غازي اڃا تائين ٻارڙن لاءِ لکي، ٻاراڻي ادب جي کوٽ واري خال کي ڀرڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪندو پيو اچي ۽ انهي ڪم ۾ ڪٿي به وٿي اچڻ نه ڏني اٿس. هُن هينئر تائين ٻارڙن لاءِ يارنهن ڪتاب لکيا آهن، جن مان ست ڪتاب ڇپجي چُڪا آهن. سندس ٻاراڻي سائنسي شاعري جو ڪتاب ”سائنس بخشي سونهن“ سنڌي ادبي بورڊ سال 1999ع ۾ پڻ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي ۽ ٻاراڻي شاعريءَ جي هڪ ڪتاب ”مرڪندڙ مکڙيون“ کي سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري ايوارڊ پڻ ڏنو آهي.
+آئون اهو لکندي تمام گهڻي خوشي محسوس ڪري رهيو آهيان ته شڪارپور ضلعي جو هيءُ سادڙو ۽ خوبصورت شاعر جيڪڏهن ائين ئي ٻارڙن لاءِ لاڳيتو لکندو رهيو ته هو، ٻارڙن جو دل پسند ليکڪ بڻجڻ سان گڏوگڏ سنڌي ٻاراڻي ادب جو اهم حصيدار پڻ بڻجي ويندو.
+ضراب حيدر
+ٻارن جو حساس شاعر
+ٻار اميدن ۽ آٿتن جا گل آهن. گهر جي آڳر تي خوشين جا موتي وکيرڻ وارا صرف ٻار ئي آهن، شاعريءَ جي روپ ۾ انهن ٻارن جي احساسن جي ترجماني ڪندڙ ۽ مسلسل ٻارن لاءِ لکندڙ چند شاعرن مان غلام محمد غازي به هڪ آهي. جنهن کي اها خبر آهي ته ٻارن جا احساس ۽ مسئلا ڪهڙا آهن؟ غازي ٻارن جو حساس شاعر آهي. هن تمام گهڻي حساسيت سان ٻارن لاءِ جهجهي انداز ۾ ڪتاب لکيا آهن. غازيءَ ڄڻ ته پاڻ کي ٻارن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو آهي. غازيءَ جي شاعريءَ جون سٽون پڙهي ائين محسوس ٿيندو آهي ته ٻارن جي زبان مان نڪتل معصوم لفظن کي هن جهٽي پَني تي اُتاريو آهي. سندس لفظ ۽ خيال عام فهم هوندا آهن جو پڙهڻ وارو محسوس ڪندو ته هن جي شاعري ٻارن جي ذهني سطح کي نظر ۾ رکي ڪري لکيل آهي.
+غازيءَ جا اهڙا احساس اوهان هنن سٽن ۾ پڙهو:
+تو قرب ڪيا جي غازيءَ سان، تنهنجا پير چمان اي مٺڙي امان! ميٺاج مڻين تنهنجي لوليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾.
+غازيءَ ٻارن سان گڏوگڏ پنهنجي دل ۾ وطن لاءِ به پيار محبتون ۽ دعائون رکي ٿو ۽ اهڙا احساس هيٺين نظم ذريعي ٻارن کان به چوائي ٿو:
+تون سلامت رهين، شل اسان جا وطن، هي شهر تنهنجا ۽ تنهنجون وستيون وسن.
+اسان جي دعا وري غازيءَ لاءِ ته شال هي ۽ هن جا اهي هٿ ۽ قلم سلامت رهي جيئن هو ٻارن لاءِ مسلسل لکندو رهي (آمين).
+مشتاق بخاري
+
+
+بسم الله الرحمٰن رحيم
+پهريون پڙهجي بسم الله، پوءِ ڪجي سُبحان الله.
+بِسِمِ الله ۾، برڪت آهي، رَبَ جي وسندي، رحمت آهي.
+بِسِمِ الله کي دل ۾ رک تون.
+پوءِ ڀلي جان هر ڪم ڪر تون.
+بسم الله جي عادت ٻارو، مانُ وڌائيندي آ يارو.
+رَبَ جو نانءُ کَڄي ٿو جنهن دم، مالڪ خوش ٿيندو آ تنهن دم.
+هر دم ڪر هي، ورد وظيفو، پڙهه تون ويهي، پاڪ صحيفو.
+رحمت جڏهن وسندي آهي. قسمت پوءِ ته کلندي آهي.
+اٿندي ويهندي، ڪر بسم الله، کائيندي پيئندي، ڪر بسم الله.
+حمد
+سائين تون سنسار سڄي تي، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+تون ڪوجهن ڪِنڙن ڪارن کي، ۽ ننڍڙن وڏڙن ٻارن کي، نيڻن جو تون ٺار ڪرين ٿو، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+ڌرتي گل گلزار بڻائين، وڻ ٽڻ کي تون ويس ڍڪائين،
+مکڙين سان ٽمٽار ڪرين ٿو، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+ڪنهن کي پُٽَ ئي پُٽَ ٿو بخشين، ڪنهن کي ڌڻ ڌيئرن جا ٿو ڏين، ڪنهن کي تن کان ڌار ڪرين ٿو، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+ٿر ۾ ٿڌڙا مينهن وسائين، ڌرتيءَ تي قالين وڇائين، قدرت جو اظهار ڪرين ٿو، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+هر بوتي ۾ روح سمائي، جيون کي ڇڏيو ٿي سجائي، پنهنجي وس اختيار رکين ٿو، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+غازيءَ کي گفتار ڏني ٿي، سائين پنهنجي سار ڏني ٿي، ڌيان اسان جي لاءِ ڌرين ٿو، رنگ برنگي رنگ ڀرين ٿو.
+مٺو نانءُ
+امڙ ۽ ابي جو مٺو نانءُ آهي، مگر نانءُ تنهنجو مٺو آهي مولا.
+خدائي تو خلقي ڇڏي آ خدايا، گلن ۾ اهي رنگ نه ته ڪيئن آيا، زمانو هي تو کان بڻيو آهي مولا.
+هي گل ڦل هي گلزار ڪنهن ٺاهيا آهن، اهي ڳالهيون ٻي ڪنهن جي وس ۾ ته ناهن، اهو داستان سچ وڏو آهي مولا.
+تو الله الله الله آهين، تون شاهن جو سائين شهنشاهه آهين، تون ئي رزق سڀ کي ڏنو آهي مولا.
+اسان تنهنجا آهيون، اسان جو تون آهين، تون ورهين جا ڏکڙا ٿو لحظي ۾ لاهين، رڳو تو کي سجدو ڪيو آهي مولا.
+نعت
+دکيءَ دل جو آهي سهارو محمد صلعم، وڏي شانَ ۽ مانَ وارو محمد صلعم.
+ڀلا ٻيا به آهن ڀلارا نبي پر، ڀلو تن کان آهي ڀلارو محمد صلعم.
+محمد ب کان پوءِ ڪو نبي ڪو نه ايندو، نبي آخري ناميارو محمد صلعم.
+ڪيان حُسن ان جي، جي تعريف هردم، سڄي جڳ ۾ آ سونهن وارو محمد صلعم.
+ويو عرش مولا تي مدني محمد صلعم، ڏسي آيو سارو نظارو محمد صلعم.
+صحيفا سڀيئي ڏين ٿا گواهي، سچو آ سچو آ سچارو محمد صلعم.
+ڪيان ڇو نه ان جي ثنا يار ”غازي“، خدا کي به سڀ کان آ پيارو محمد صلعم.
+مدينو
+ويههُ مون سان مديني جي ڪر ڳالهه ڪا، روز سارين ٿيون اکڙيون انهيءَ کي ادا.
+مهر مُرسل سندي ڳالهه ڪهڙي ڪيان، شهر ساري تي وسندي آ رحمت سدا.
+تو به هوندا ڏٺا ساٿي سردار سان، جن ڪيو مصطفيٰ تان ٿي سرڙو فدا.
+مان به ويندس مديني ٿو سنبران پيو، آس پوري ٿي ويندي ٿو ڄاڻي خدا.
+ڇا ته اعليٰ عجب شهر جو شانُ آ، روز خوشبوءِ کنيو پئي گهمي ٿي هوا.
+مان به آهيان غلام محمد ادا، روضو اطهر ڏسان دل جي آهي سدا.
+
+
+آيس تنهنجي جهوليءَ ۾
+آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾، اي جيجل! تنهنجي جهوليءَ ۾. تنهنجي جيون جي ڦلواڙيءَ ۾، تنهنجي من مندر جي ماڙيءَ ۾، تنهنجي مٺڙي مٺڙي ٻوليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾. تو هٿڙا کنيا آءٌ ڊوڙي پيس، جيءُ جيءُ چئي مان توڏي آيس، مون سمجهيو آهي پروليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾. تنهنجي سندر سوچن سپنن ۾، تنهنجي ممتا ڀريل جذبن ۾، ڄڻ سنڌوءَ واري ڇوليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾.
+مان پنهنجي اڱڻ ۾ ٻن پهرن کان، ٿي کيڏيس پئي هڪ جيڏن سان، تو جي سڏيو مون کي ٽوليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾. تو جي تڪيو دل جي کولي دري، مون ڏي مُندَ بسنت جي آئي وري، تنهنجي پيار پريت جي هوليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾.
+تو قرب ڪيا جي ”غازي“ سان، تنهنجا پير چمان اي مٺڙي امان! ميٺاج مڻين تنهنجي لوليءَ ۾، آءٌ آيس تنهنجي جهوليءَ ۾.
+رنگ
+آءٌ اوهان کي ڳالهه ٻڌايان، رنگن جي اي ٻارو! هڪڙو ٻي کان بهتر آ پر، ڌرتيءَ جو رنگ پيارو.
+رنگ هزارين دنيا جا، پر دنيا ۾ رنگ ٽي، پيلو، ڳاڙهو، نيرو ٻارو، پهريان آهن سي.
+ٻي درجي جا رنگ ٻڌايان، ٻڌجو دل سان ٻاروء! سائو، نارنگي، واڱڻائي، سهڻا سي سڀ يارو.
+نيري ۾ ڳاڙهو جو ملندو، ٺهندو آ واڱڻائي، ڳالهه اها ئي مون کي پنهنجن استادن سمجهائي.
+ڳاڙهي ۾ جو پيلو ملندو، ٺهندو رنگ نارنگي، سچ پچ هيءَ حقيقت آهي، پنهنجي ناهي ڍنگي.
+نيري ۾ جو پيلو ملندو، جڙندو آ رنگ سائو، ساوڪ تي سڀ ساٿي ويهي،گڏجي کائو مائو.
+رنگ گڏينداسون جي سارا، ٿي پوندو رنگ ڪارو، ڪين سفيد ٺهي ٿو بيشڪ،هيڪل آ ويچارو.
+رنگ مخالف ٿيندا آهن، اڇي جو جيئن ڪارو، سائي رنگ جو ٿيو مخالف، ڳاڙهو آهي ٻارو.
+نارنگيءَ جو آهي مخالف، نيرو نيرو نيرو، واڱڻائيءَ جو آهي مخالف سچ پچ ٻاروء پيلو.
+سائو خوشحاليءَ جي علامت، روح کي ڏئي ٿو راحت، هي سڀ ڪنهن کي وڻندو آهي، هن سان سڀ جي چاهت.
+ڳاڙهو رنگ وري ماڻهن جو، جذبو جوش وڌائي، چقمق وانگر ڪشش رکي ٿو ،اهڙو راز سمائي.
+نيرو رنگ شعور ڏئي ٿو، سمجهي ڇڏيو هاڻي، هيڊو مايوسي جي علامت، سرءُ کي هرڪو ڄاڻي.
+پاڪائيءَ جي اڇو علامت، سمجهو ڳالهه سموري، ڪارو رنگ غلاميءَ جو آ، هن کان هر ڪنهن دوري.
+رنگ بنا بيڪار آ لڳندي،هر شئي هتڙي ”غازي“ رنگ ڏسي دل خوش ٿيندو آ، روح ٿئي ٿو راضي.
+سانوڻ
+آيو آيو سانوڻ آيو، گيت خوشيءَ جا گڏجي ڳايو.
+واهه وهي ويا جاڏي ڪاڏي، خوش خوش ٿي سڀ ڦيريون پايو.
+ساوڪ واري چادر اوڍي، ڌرتيءَ پنهنجو ويس مٽايو.
+هي مندَ آهي رنگ برنگي، وڻ ٽڻ کي جنهن آ جرڪايو.
+ڪانگ، ڪبوتر اڏري جن آ، پيار سندو پيغام پڄايو.
+ڪارونجهر تي مور نچن ٿا، ايندڙ ويندڙ دل وندرايو.
+سانوڻ آهي رب جي رحمت، هن جو قدرت مان وڌايو.
+ننڍڙو ٻالڪ
+مان هڪ ننڍڙو نينگر آهيان، مرڪي مرڪي من مهڪايان.
+ڪاوڙ ڪنهن سان ڪين ڪيان ٿو، سڀ کي پنهنجو پيار ڏيان ٿو.
+جيجل جو مان جيءَ جيارو، بابي کي مان آهيان پيارو.
+سڀ سان مرڪي ��لندو آهيان، خوش ٿي ڏاڍو کلندو آهيان.
+ڀائر ڀينر ڀانئن مون کي، سڪ سان سيني لائن مون کي.
+وک تي وک مان جڏهن کڻان ٿو، ڪيڏو سڀ کي آءٌ وڻان ٿو.
+هلڪي هلڪي هير گهلي ٿي، لام گُلن جي پيئي لڏي ٿي.
+مون سان هر دم رَبُ آ راضي، تڏهن ته شعر لکي ٿو ”غازي“.
+ونجهه وٽي
+آئي آهي رات سهائي، مالڪ آهي آس پڄائي.
+آءُ ته گڏجي راند ڪيون ڪا، جيڪو کٽندو ٿيندي واهه واه.
+راند ڪرڻ سان چُستي ايندي، صحت اسان جي خوش خوش ٿيندي.
+صحت جو ضامن رانديون آهن، راندين مان نقصان ته ناهن.
+ٻاريون ٺاهي سچ پچ ٻارو راند ڪبي آ تن ۾ يارو.
+آءُ اوجانڻ آءُ او خانڻ! تڪڙو تڪڙو اچ تون گامڻ!
+ونجهه وٽي آ راند پياري، آءُ ڪيون تنهن لاءِ تياري.
+غم سارا ٿيون رانديون لاهن. رانديون ”غازي“ ٽهڪ وڌائين.
+گُل ڦُل
+اچو! اچوڙي اچوڙي ٻاروء، گل ڦل پهچي ويو آ پيارو.
+گل ڦل ۾ مضمون نيارا، هن جو آهي رنگ نيارو.
+وقت تي پهچي ويندو آهي، گرمي هجي يا ڦوهه سيارو.
+هن ۾ آهي لات لطيفي، هن ۾ آهي نينهن نظارو.
+گل ڦل ۾ البم ٻارن جو، سهڻو سهڻو آهي سارو.
+گل ڦل ۾ آکاڻيون عمديون، آهن گيت نظم ڪي ٻاروء.
+رنگ بنا تصوير ڏسو ٿا، هن ۾ ڀريون رنگ پيارو.
+پڙهي ڏسو ناليج وڌي ٿي، علم ۾ ايندو آ واڌارو.
+گل ڦل تحفو ٻارن لاءِ آ، تڏهن ته ”غازي آ ناميارو.
+وطن
+
+
+لطيف
+سنڌڙيءَ جو بادشاهه آهي لطيف رحه، ٻي طرح آهي سڃاڻپ سنڌ جي، ٻارڙو! سوچي ڏسو ڇا هي لطيف رحه، ڏات توڻي ڄڻ ته ڏاهپ سنڌ جي، ڀٽائي ڀلارو وڏي شان وارو، اسان کي پرهه کان به آهي پيارو، مٺي ٻولي پنهنجي ورهائي ويو آ، سبق سڪ جو ڏيئي ويو آ نيارو، ڪئي سنڌڙيءَ کي ڀٽائيءَ دعا، ڀٽائيءَ تي راضي هميشه خدا، ڀٽائيءَ جو نالو آ نروار جڳ ۾، اهو نانءُ سڀ کي وڻي ٿو ادا.
+ملهه
+آءُ قادن! ملهه وڙهون،
+ملهه وڙهڻ سان جسم سهڻو،
+لڳندو آهي.
+وڌندي رَت آ جان ۾،
+هونءَ به ملهه سنڌ جي،
+راڻي راند آ،
+اچ ته جانڻ!، ملهه وڙهون،
+تون دسين يا مان دسيان،
+هڪڙو ته دسبو آ ضرور،
+ملهه اسان ثقافت،
+ملهه اسان جي راند آ.
+سالن کان کيڏي ٿي وڃي،
+اچ ته نورل ملهه وڙهون،
+اچ ته خيرل ملهه وڙهون.
+هي ڌرتي به پياري
+هيءَ ڌرتي به پياري ته ماڻهو به پيارا، وڻن ٿا اسان کي وطن جا نظارا.
+وٺا مينهن ٿر تي ٿي ساوڪ وئي آ، ٻڌو ڪوڪ ڪوئل وڻن مان ڪئي آ، وڻن واه! دل کي سنڌو جا ڪنارا، وڻن ٿا اسان کي وطن جا نظارا.
+اچڻ ڪين ڏينداسون هتڙي خزان کي، بڻائيبو جنت سڄي گلستان کي، ڏٺي دل ٺري ٿي هي ٻنيون ۽ٻارا، وڻن ٿا اسان کي وطن جا نظارا.
+محبت، اخوت سان گڏجي رهون ٿا، اسين قرب وارا نه نفرت ڪريون ٿا، ٿيون ٿا اسين هڪ ٻئي جا سهرا، وڻن ٿا اسان کي وطن جا نظارا.
+اسين باغبان آهيون پنهنجي چمن جا، ڏسون رنگ سهڻا هي سوسن سمن جا، وطن چنڊ آهي اسين سڀ ستارا، وڻن ٿا اسان کي وطن جا نظارا.
+سوال
+هيڏي اچ تون ننڍڙا ٻالڪ، نانءُ رکيو ٿي پيءُ ماءُ ڪهڙو؟
+مٺڙي تنهنجي مرڪ لڳي ٿي، پيءُ تنهنجي جو ڇاهي نالو؟
+پڙهندو آهين يا نه اڃان تون؟ ڪهڙي سينڌ ڪڍي ٿي سهڻي.
+ڪپرا ڌوتل پوتل پائي، گهر کان نڪتو آهين ڪاڏي؟
+جواب:
+منهنجو نالو سانوڻ آهي، آءٌ اچان ٿو تو ڏي چاچا.
+نانءُ ابي جو قادر آهي، چٺي ڏني جنهن تو لاءِ چاچا.
+پيار
+پيار تي سنسار ٿو سارو هلي، پيار جي ناهي ته ڪوئي ڪيئن پلي.
+نفرتون ميٽي ڇڏيو ڊاهي ڇڏيو، پاڻ کي ماڻهن ڀلارن ۾ گڏيو.
+ايڪي الفت ۾ وڏو آ فائدو، قرب جو قائم رکو شل قاعدو.
+ڪم غريبن جي اچڻ آ زندگي، هن طرح سڦلي ٿئي ٿي زندگي.
+پيار سان جي گڏ رهون، سچ پچ ته پوءِ، ڪو نه ٿيندو جڳ ۾ ڪو جهيڙو جهٽو.
+هي نصيحت ��ور سان ٻارو ٻڌو، گفتگو ”غازي“ سندي يارو ٻڌو.
+سچ
+تون سچائي رک سدا گفتار ۾، عزم ۾ ۽ عمل ۾ اقرار ۾.
+سچ سوا ٻي ڪر نه تون ٻولي ڪڏهن، صاف چوءُ جيڪو پڇي توکان جڏهن.
+نيت پنهنجي نيڪ رک سنسار ۾، ڌيان پنهنجو رک سدا ڪم ڪار،
+پختگي رک تون ارادي ۾ ادا، ساٿ ڏيندو تو سان هردم ڪبريا.
+ٻن جي وچ ۾ صلح جي ڪر ڳالهه تون، تون سچو آهين اهو سمجهو آ مون.
+ڪوڙ بدڪاريءَ ڏانهن ٿو ڌڪي، اهو ته دوزخ ڏانهن ٿو ڇڪي.
+جو سچائيءَ سان هلي سنسار ۾، عمر ساري سک پسي سنسار ۾.
+تون سچائيءَ کان نه رهه ”غازي“ پري، سچ ته سچ جو ٻيڙو ٿو هردم تري.
+وير
+دل ۾ هڪڙي ڳالهه سمايو، ويرُ وٺڻ کان پاڻ بچايو.
+اوهان کي جو رنج رسائي. معافي ڏيئي سيني لايو.
+وير وٺڻ مان ڇا ورندو آ، وير جو من مان مير مٽايو.
+وير ڪري ويران ٿو ويڙها، سڪ سان هي سنسار سجايو.
+وير وسارڻ گهرجي ٻاروء، سڀ سان مرڪي پاڻ ملهايو.
+وير وڏو ڪو ويري آهي، وير کان پنهنجو پاڻ بچايو.
+پيار ته آهي تحفو خدا جو، پيار جا نغما ”غازي“ ڳايو.
+سج
+سج اُڀريو ۽ آيو ڦيرو، ٽاريءَ ٽاريءَ ڳائي ڳيرو.
+رات کُٽي پئي ويو انڌيرو، جاڳو جاڳو ٿيو سويرو.
+ماڪ مٿان مکرين جي پيئي، ڌوئي ٿي تِن جو منهن ميرو.
+پکي پکڻ سڀ رزق جي خاطر، ڳولهن ٿا پيا ديرو ديرو.
+کٽڙيءَ تي ويٺو آ پوڙهو، پوءِ به ڪتي ٿو ڏاس جو ڍيرو.
+ڌرتيءَ سائي ساڙهي پاتي، گل گل تي آ ڀوءنرن ڀيرو.
+سوچيان ويٺو پکي وڻن ۾، ڪيئن نه ٺاهن ٿا آکيرو.
+جهرڪيون ڪانءَ، ڪبوتر ڳائن، ڳائي ڪوئل گيت مٺيرو.
+سنڌو
+سنڌو درياهه سهڻو آهي، روز ڏسڻ لئه دلڙي چاهي.
+هن جو پاڻي امرت جهڙو، پيئندي درد ڇڏي ٿو لاهي.
+ڇوليون ڇوهه مان ڇُلنديون آهن، هي ڄڻ نچنديون ڪُڏنديون آهن.
+ٻيڙين جا سڙهه سنوان لڳن ٿا، ڇا ته مهاڻا گيت چون ٿا.
+ڪارا بادل اچن وڃن ٿا، واهيري تي پکي ورن ٿا.
+سج تي پردو ڪڪر جو آهي، منظر سهڻو ٽڪر جو آهي.
+سنڌوءَ تي رب راضي آهي، سهڻو هن جو ماضي آهي.
+شال سدائين سک پيو ڏيندو، ڌار نه جيئري پاڻ کان ٿيندو.
+شمشير
+ارشد آيو، ارشد آيو، آيو آ شمشير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+مٺڙو ٿو ڳالهائي ويٺو، سڀ جو ڌيان ڇڪائي ويٺو، ڄڻ ته گجي ٿو شير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+ايندو ”نياز“ ۽ ”ناز“ به ايندو، سُر ۾ وڄندو ساز به ايندو، من مان ويندو مير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+هاڻي پنهنجي محفل مچندي، نچنداسون گڏ دنيا نچندي، پير تي کڻبو پير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+سڀئي پنهنجا ساٿي ٿيندا، دوکو ۽ نه دغا هو ڏيندا، وقت ۾ آيو ڦير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+”سائل“ ٿو ڳالهائي سهڻو، ”منشي“ ڀي آهي من موهڻو، خوشيون ڏيندا ڍير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+”تاجل“ سان گڏ ”تاج“ اچي ٿو، ادل اياز سان رنگ رچي ٿو، گهرن ٿا سڀ جو خير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+ڪالهه ويو ”استاد بخاري“ ڪڏهن نه ڪنهن جي دل آزاري، هن جهڙو ٿئي ڪير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+”بزمي“ شعر نوان پيو لکندو، ”اظهر“ گيت وطن جا چوندو، وچ ۾ ايندو نه وير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+آخر ”غازي“ ڦيرو ايندو، سچ جو مان مٿيرو ٿيندو، ڪوڙ جو ڊهندو ڍير،
+ٻارو! آيو آ شمشير.
+سارنگ
+سارنگ رات ڪيو وسڪارو، ڪيڏو نه نرمل آهه نظارو.
+وڻ ٽڻ ڌوپي اجرا ٿي ويا، ساوا ساوا سهڻا ٿي ويا.
+هير ٿڌيري فرحت ڏئي ٿي، منهنجي دلڙي گيت چوي ٿي.
+مکڙيون مهڪي گل ڦل ٿينديون، منهنجي مَنَ ۾ خوشيون اينديون.
+واهه به ڀرجي وهندا هاڻي، ساوڪ ٿيندي رب ٿو ڄاڻي.
+سهڻا رنگ رنگيءَ رچايا، فصل به لهندا مڙندي مايا.
+پرنڀ پکيئڙا لات لنون ٿا، ڪا ته اسان کي ڳالهه چون ٿا.
+دل کي وڻندڙ آ وڻڪاري، ساوڪ سبزي ۽ گلڪاري.
+س��ئينءَ کي ٿا سڀ ساراهيون، اچو ته گڏجي سارنگ ڳايون.
+بچت
+مان پئسا اجايا وڃائيندو ناهيان، اجايو ڪي چيزون چڪائيندو ناهيان.
+ملي روز رپيو ٿو مون کي پيو گهر مان، اهامنهنجي خرچي آ بابي جي پاران، مان اڌ پئسا پنهنجا بچائي رکان ٿو، ۽ اڌ پئسا منهنجا کپن ٿا سدائين، گهڻي گهرج کان مان کپائيندو ناهيان.
+ڪتابن جا پئسا الڳ ئي ملن ٿا، انهن جو ذمو منهنجي سر تي نه آهي، وٺي پاڻ ايندو آ بابا هٿن سان، اهي منهنجي ٿيلهي ۾ سوگها رهن ٿا، اهي ڪنهن کان ميراڪرائيندو ناهيان.
+بچت مان مون سهڻي ورتي واچ آهي، ۽ ڪپڙا به مان پاڻ پنهنجا ڳنهان ٿو، ملي کير ڏُڌ جام مون کي ٿو گهر ۾، ته باقي ڀلا شيءِ پرائيءَ ۾ ڇاهي، اها راءِ دل ۾ رهائيندو آهيان.
+بچت زندگيءَ جو ٿئي ٿي سهارو، هٿين خالي انسان ڪهڙو آ ”غازي“ نه ڳڻتي ڪا هوندي، نه غم ڪوئي هوندو، بچت ۾ سمايل اهو راز آهي، وڃي پاڻ پنهنجو ڦرائيندو ناهيان.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book36.txt

@@ -0,0 +1,522 @@
+ڪتاب جو نالو:  پنهنجي ٻولي پياري ٻولي
+
+
+
+پنهنجي ٻولي- پياري ٻولي (ٻارن لاءِ شاعري)
+(ٻارن لاءِ شاعري)
+ذوالفقار سيال
+ابهم ٻارن جو يار: اسان جو شاعر ذوالفقار
+ٻار مُڇ جو وار نه، پر مستقبل جو معمار آهي. جنهن به قوم، دل ۽ دماغ سان انهيءَ ڳالهه کي قبوليو ۽ ان تي عمل ڪيو، ان ترقيءَ جون منزلون ماڻي ورتيون. انهن ئي ڌرتيءَ جا رنگ مٽايا ۽ آسمان ۾ وڃي چنڊ ستارن جا سئر ڪيا. باقي دنيا وارن انهن جي آڻ مڃي ۽ پيروي پوئواري ڪئي.
+انساني نفسيات جي ڄاڻن ۽ تعليمي ماهرن جو چوڻ آهي ته اها ٻاراڻي اوستائي آهي، جنهن ۾ فرد جي شخصيت جي تعمير يا تخريب ٿيندي آهي. هن وهئيءَ ۾ شخصيت ۾ جيڪي رنگ ڀرجي ويا، اهي ئي سڄي ڄمار ميسارجي نه سگهندا. ان ڪري ”روشن مستقبل“ جو اونو رکندڙ قومون پنهنجي ابهم ٻارن کي پنهنجي ۽ قومي آئيندي جو سهارو سمجهندي، وڏي ويچار ۽ خيال سان ٻار جي طبعي، ذهني ۽ فڪري پالنا ۽ تربيت جو خيال رکنديون آهن، ۽ ان ۾ تِر جيتري به ڪوتاهي نه ڪنديون آهن.
+پر، ان ڏس ۾ اسان سنڌ واسين غلطين مٿان غلطيون پئي ڪيون آهن. هڪ ته اسان جي تعليمي نظام ۾ ”پرائمري کان اڳ“ واري پرگهوري طريقي جي اڻاٺ آهي، ۽ ٻيو هيءُ ته پاڻ ٻاراڻي ادب ۽ ٻارن لاءِ ادب کي ڪا اهميت ئي نه ڏيندا آهيون. جڏهن ته هر دور جو سچ اهو آهي ته ٻار ماءُ جي جهوليءَ مان ٻولي سکي ٿو ۽ پنهنجي ٻوليءَ ۾ پاڻ لاءِ علم ۽ دانشمنديءَ جا دروازا کولي ٿو. شيڪسپيئر سنڌي پڙهي نالو نه ڪمايو ۽ لاکيڻي لطيف انگريزي ۾ پڙهي دنيا جو وڏي کان وڏو شاعر نه ٿيو. پر هر ڏاهي، فيلسوف، ڏات ڌڻي، مدبر ۽ مفڪر کي عظمتن جي منزلن تي سندن مادري زبان ئي پهچايو.
+سنڌ سان الله پاڪ وڏا وڙ ڪيا آهن. دنيا جي قومن تي سندن ملڪ جون جاگرافيائي خصوصيتون، انهن جي ڳالهائڻ وارن عضون تي اثر انداز ٿينديون آهن. پهاڙي ملڪن جي ماڻهن جا آواز ريگستاني ماڻهن جي آوازن کان مختلف ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت سرسبز خطن يا ساحلي علائقن وارن ماڻهن جا رنگ روپ ۽ آواز وغيره الڳ ٿين ٿا. انڪري هر خطي جا جيئن آواز مختلف، تيئن ٻوليون ۽ علم ادب به مختلف ٿيندو آهي. انهن مخصوص جاگرافيائي خطن سبب اتان جي ماڻهن لاءِ ٻئي خطي جي ٻولي سکڻ ۾ دشواري ٿيندي آهي. پر سنڌ واسين تي الله جا احسان ڏسو، جو سنڌ ۾ دنيا جهان واريون سموريون جاگرافيائي خصوصيتون موجود آهن: هتي جبل ۽ نديون به آهن ته سمنڊ ۽ ريگستاني به، سرسبز خطو به آهي ته جهنگل ۽ ٻيلا به. انهن جاگرافيائي خصوصيتن ميلاپ اسان جي ”ووڪل ڪارڊس“ تي اهو اثر ڇڏيو آهي جو دنيا جي ڪابه ٻولي سنڌ واسي نه فقط آساني سان سکي سگهي ٿو، بلڪه ان ۾ ماهر ۽ قابل به ٿي سگهي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو سنڌ پوئٽ لاريٽ به پيدا ڪيا ۽ عربي خواهه فارسيءَ کي بي بدل عالم ۽ قلم-ڌڻي به ڏنا.
+اهڙين نعمتن ۽ بي مثال موقعن باوجود اسان پنهنجي ٻارن کي پنهنجي مادري زبان به سيکاري ۽ پڙهائي نه سگهيا آهيون.
+اهڙين حالتن ۾ ذوالفقار سيال جهڙا پختا شاعر جڏهن ٻارن لاءِ لکن ٿا ته سندن قومي ۽ لساني قرض لاهڻ واري هيءَ ڪوشش ٻين لاءِ مثال بڻجي وڃي ٿي.
+وڏن لاءِ لکڻ هر ڪنهن شاعر يا اديب جي وس جي ڳالهه هوندي آهي، پر ٻارن لاءِ لکڻ درياهه کي ڪوزي ۾ بند ڪرڻ کان به وڌيڪ ڏکيو آهي. ان لاءِ شاعر يا اديب کي ٻار ٿيڻو پئي ٿو ۽ ٻارن جو يار ٿيڻو پئي ٿو. هن کي اهڙي تخليقي پورهئي لاءِ جهڙوڪ ور ور ڏئي جنم وٺڻو پئي ٿو. ٻاراڻي نفسيات، ٻاراڻي ذهن جون گهُرجون ۽ تقاضائون ۽ ٻاراڻو ڏانءُ جيڪڏهن ڪنهن جي دل ۽ دماغ ۾ هوندو ته اهو ٻاراڻو ادب تخليق ڪندو ۽ ذوالفقار سيال جو هيءُ قلمي پورهيو سندس اها ساک ڀرڻ لاءِ ڪافي آهي.
+ذوالفقار سيال ٻاراڻي ادب جي فني تقاضائن کي ته ڪمال سان پورو ڪيو آهي. پر جيڪا ڳالهه نقادن، تعليمي ماهرن ۽ انساني نفسيات جي ڄاڻن جو توجهه ڇڪرائي ٿي، اها هيءَ آهي ته اسان جو هيءُ شاعر ٻارن کي پنهنجي شاعريءَ ذريعي تاريخ، سماج، ٻولي ۽ مذهب سان اٽوٽ رشتي واري دوستي رکائڻ ۾ ڪامياب ويو آهي. تعليم جي بنيادي مقصدن مان هي به هڪ اهم بنيادي مقصد آهي ته ماضي جي تجربن مشاهدن ۽ حاصلات کي نئين نسل تائين پهچايو وڃي، ان کان پوءِ وقت ۽ حالتن جي سماجي ۽ جاگرافيائي ليبارٽري قائم ڪري، ٻار ۽ شاگرد کي ماضيءَ جي مشاهدن ۽ تجربن جي ڇيد ڪرڻ ۽ مفيد نتيجن ڪڍڻ جو موقعو فراهم ڪري ڏنو وڃي. ذوالفقار سيال تعليم جي انهن بنيادي مقصدن جي عين مطابق لڳي ٿي. ان ڪري سندس شاعريءَ ۾ مذهب دوستيءَ جي خوشبوءِ به موجود آهي ته سماجي ۽ انساني رشتن جي ساڃهه ۽ سرت به نظر اچي ٿي. هن تعليم جي بنيادي طريقي ”ڏٺي کان اڻ-ڏٺي طرف“ ۽ ”سولي کان ڏکئي طرف“ کي ذهن ۾ رکندي، بلڪ ان تي عمل ڪندي شاعري ڪئي آهي. هو ٻارڙن سان وڻن ٽڻن ۽ پکي پکڻن جون ڳالهيون ڪري ڏينهن ۽ رات، گرميءَ، سرديءَ ۽ چنڊ ستارن ڏانهن توجهه ڇڪرائي ٿو. ذوالفقار سيال، جيڪو اڳ ۾ شاعر ۽ محقق طور ڄاتو سڃاتو وڃي ٿو، اهو ٻاراڻي شاعريءَ جي هن ڪتاب ذريعي ٻاراڻي نفسيات جو ماهر ۽ تعليمي طريقن ۽ اصولن جو ڄاڻو به لڳي ٿو. سندس هيءُ ڪتاب هر وجهه کان تعليمي طريقن، مقصدن ۽ ٻاراڻي ذهن جي ضرورتن جو پورائو ڪري ٿو.
+ٻاراڻن ذهنن کي سمجهڻ ۽ پاڻ ۾ ٻاراڻي ذهن کي وري پيدا ڪرڻ برابر مشڪل ڪم آهي، پر ان کان وڌيڪ اوکو ۽ ڏکيو ڪم هيءُ آهي ته ٻارڙن جيان اظهار ڪرڻ به اچي. ان ڪري ٻاراڻي شاعريءَ لاءِ اهو ضروري ٿي پوندو آهي ته اهڙي شاعريءَ جي ٻولي به ٻاراڻي هجي. هن حوالي سان ذوالفقار سيال ڪمال ڪري ڏيکاريو آهي. سندس شاعريءَ ۾ ڪتب آندل ٻولي نه فقط سَولي ۽ سلوڻي آهي، بلڪه ”ٻاراڻي ٻولي“ آهي. ٻار جڏهن هيءَ شاعري پڙهندو ته کيس ائين لڳندو ته اها سندس شاعري آهي، هن جي شاعري آهي ۽ هن لاءِ شاعري آهي.
+ٻارڙن جي شاعريءَ جا موضوع به باقي شاعريءَ کان اور، منفرد ۽ مختلف ٿين ٿا. پيءُ، ماءُ، دوست، ڀاءُ، اوسو پاسو، رانديون ۽ شرارتون ۽ ٻاراڻيون دلچسپيون جيڪڏهن ٻاراڻي شاعريءَ ۾ ناهن ته اها موضوع جي حوالي سان ”ٻاراڻي شاعري“ ٿي نه ٿي سگهي. غور سان ڏسبو ته ذوالفقار سيال جو هن ڪتاب جو تاڃو پيٽو ئي اهي ٻاراڻا موضوع آهن.
+اسان جو هي شاعر وڏي عرصي کان وٺي ”ٻارڙن“ ۽ ”ٻارن“ لاءِ شاعري ڪندو اچي ٿو. پر ”ٻاراڻي ادب“ ۽ ان جي تاريخ ۾ سندس مثالي حيثيت آهي ۽ رهندي. ڇو ته سندس انهيءَ موضوع تي هي نائون ڪتاب آهي. ان ڪري هو انهي حوالي سان هڪ منفرد حيثيت رکي ٿو.
+ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ
+باني
+گل حيات انسٽيٽيوٽ
+خير محمد آريجا
+ٻه لفظ
+ان ۾ ڪوبه وڌاءُ ناهي ته ٻارن لاءِ لکڻ ڏاڍو ڏکيو آهي. اهو ئي سبب آهي. جو ادب ۾ ٻارن لاءِ گهٽ لکيو ويو آهي ۽ اها کوٽ سموري دنيا جي ادب ۾ آهي. جتي ٻيا ڪتاب هزارن جي تعداد ۾ هوندا آهن، اتي ٻان لاءِ لکيل ڪتاب شايد سَون جي تعداد ۾ به نه هجن.
+ٻارن جي ادب ۾ ”نرسري ريهم“ (ٻاراڻا ٻول) لکڻ اڃان وڌيڪ ڏکيو ڪم آهي. شايد اهوئي سبب آهي جو اسان جي نامي گرامي شاعرن، ٻاراڻي ادب لاءِ يا ته بلڪل نه لکيو آهي يا بنهه گهٽ. ڀلي ان جا ڪهڙا به سبب ڇو نه هجن. پر هن حصي ڏانهن توجهه به ڏيڻ گهرجي ۽ ان جي وڌاءُ لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻ گهرجي. جو اها نصاب جي بنيادي ضرورت آهي ۽ هينئر سڄي دنيا ۾ نصاب تبديل ٿيو آهي. ٻاراڻو ادب ۽ ٻارن لاءِ ادب، منهنجي خيال ۾ ٻه الڳ شيون آهن ۽ ٻئي ضروري آهن. جيتوڻيڪ اهو ڪم اسان جي نصابي ۽ ادبي ادارن جو آهي.
+هونئن به اسان وٽ ٻار ڪنهن کي چئجي؟ وارو نڪتو هميشه اهم رهيو آهي. نرسري کان پرائمري وارو ته ٻار آهي، پر مڊل تائين به ان کي ٻار چئي سگهجي ٿو. مئٽرڪ تائين به ڇڪجي وڃي سگهجي ٿو. باقي ڪاليج ويندڙ ٻار نه، نوجوان آهي.
+ان ڪري نصاب ۽ ادب ۾، ان عمر جون پنهنجون ضرورتون ۽ گهرجون ٿين ٿيون. سوچڻ سمجهڻ جو انداز به مختلف ٿئي ٿو. ان ڪري نصاب کي عمر جي حساب سان ترتيب ڏيڻ گهرجي. جنهن ۾ لفظن جو استعمال، ٻوليءَ جو انداز ۽ گهرائي، فڪر ۽ فلسفي جي آميزش ان حساب سان ٿيڻ گهرجي. اها ٻي ڳالهه آهي ته اسان جا ڪيترائي ماڻهو، طبيعتن ۽ فطرتن سڄي ڄمار ٻارئي رهندا آهن ۽ اهي وڏائي نه ٿيندا آهن.
+اهو ئي سبب آهي جو ٻارن لاءِ لکيل ادب ۽ شاعريءَ جي عمر جي حساب سان ترتيب ٺهي ٿي. ان ترتيب ۾ تعليم، وندر، سبق، نصيحت، راند شامل ڪئي وڃي ٿي. سنڌي ادبي بورڊ طرفان جڏهن محترم الهڏتو وگهيو صاحب مون کي چيو ته: اسان 2013ع کي ٻاراڻي ادب جي ترقيءَ جو سال ڪري ملهائڻ ٿا چاهيون، ته مون کيس گذارش ڪئي ته ان ۾ منهنجو اوهان سان ڀرپور ساٿ رهندو. جنهن ڪري فوري طور مون پنهنجو ٻارن لاءِ شاعريءَ جو نائون ڪتاب ”منهنجي ٻولي- پياري ٻولي“ سندس حوالي ڪيو.
+مان سنڌي ادبي بورڊ جو ٿورائتو آهيان جنهن ڪتاب ڇپرايو. سائين ڊاڪٽر دُر محمد پٺاڻ جو پڻ ٿورائتو آهيان جنهن پنهنجا ويچار ونڊيا.
+ذوالفقار سيال
+نبيءَ جي نانَو تان صدقي
+نبيءَ جي نانوَ تان صدقي
+ڪَرم جي ڇانوَ تان صدقي
+ڪري ٿو پيار سڀني سان
+نرم ان هيانوَ تان صدقي
+ڪري رحمت زماني تي
+مان اهڙي ڏانوَ تان صدقي
+جتي نيڪيون ويون گڏ ٿي
+مان اهڙي ٿانوَ تان صدقي
+ٽنڊڙي ڙي ٽنڊڙي
+ٽنڊڙي ڙي ٽنڊڙي
+اسان تنهنجا ماڻهون
+کائينداسين ڏاڙهون
+مديني جي مٽي
+جيڪا آهي مٺي
+مديني جا ماڻهون
+جيئن مٺا ڏاڙهون
+روضو آ رسول جو
+معافيءَ جي حصول جو
+جتي وسي رحمت
+رب جي سدائين
+ٽنڊڙي ڙي ٽنڊڙي
+مون کي وٺي هل تون
+نبيءَ جي دَرَ تي.
+پنهنجي ٻولي- پياري ٻولي
+پنهنجي ٻولي- پياري ٻولي
+دنيا کان آ نياري ٻولي
+ڳالهائڻ سان مُنهن مِٺو ٿئي
+سنڌي جيءَ جياري ٻولي
+ماءُ ڏني جا جهوليءَ ۾ آ
+ڀاڳن واري ڀلاري ٻولي
+هيءَ ئي پيار سان ڳوهيل آهي
+باقي هر ويچاري ٻولي
+ساري دنيا ۾ سونهين ٿي
+سنڌين آهي اُجاري ٻولي
+شاعر هن جا ساکي آهن
+واهه جو شاهه سنواري ٻولي.
+منهنجا مولا!
+منهنجا مولا!
+هڪ دعا آ
+آس اِها ئي
+منهنجي آهي
+ماڻهوءَ ڪنهن ۾
+ڪم نه ڦاسي
+ماڻهن شِرَ کان
+شال بچائين
+سُٺو تون
+انسان بڻائين!!!
+
+
+منهنجا ڀاءُ
+منهنجا ڀاءُ
+موٽي آءُ
+تو ۾ منهنجو
+آهي ساهه
+اَبي امڙ جي
+اک جو تارو
+تون ئي آهين
+ڀاڳن وارو
+تنهنجي دم سان
+روشن پاڙو
+شال سدائين
+رهه آباد
+زندهه آباد
+ڏيان ٿي توکي لولي- وو
+منهنجا مٺڙا شال جيئين تون
+وڏڙي جواني ماڻين سدائين
+توتان گهور وڃان مان صدقي
+ڏيان ٿي توکي لولي- وو
+ڪين تون ڪنهن جي دل رنجائين
+چهري تي ٿو مُرڪ سجائين
+ڳوڙها اک مان ڪين وهائين
+مٺڙي تنهنجي ٻولي- وو
+ڏيان ٿي توکي لولي- وو
+تو ۾ منهنجو ساهه پيو آ
+اک ۾ تنهنجو خواب سجيو آ
+ڌرتيءَ جو ميٺاس آ تو ۾
+ماءُ جي مٺڙي جهولي- وو
+ڏيان ٿي توکي لولي- وو
+پنهنجي ماءُ جي لڄ تون رکجانءِ
+ديس جو نالو روشن ڪجانءِ
+توکي روز دعائون ڏئي ٿي
+جيجل تنهنجي گولي- وو
+ڏيان ٿي توکي لولي- وو
+امان هارياڻي
+امان هارياڻي
+اَبو هاري
+پنهنجي ملڪيت
+ٻنو ٻاري
+ڪم ڪيون ٿا
+واري واري
+گهرون رب کان
+دعا هي پياري
+رهي سلامت
+دنيا ساري
+تون به خوش
+۽
+مان به خوش
+مَس ۾ هٿ
+مَس ۾ هٿ
+هٿ ۾ مس
+هارجي وئي
+ٻاهر آهي
+ڏاڍي اُس
+ڪاپي مون کان
+نه تون کس
+هاڻ ڪئي
+مون آ بس
+هٿ ۾ مس.
+مس ۾ هٿ.
+ڀائو پُسي ويو
+توتي آءُ ته
+پاڻي هاريان
+تنهنجا ڪپڙا
+هاڻ پسايان
+پوءِ ٿو مان
+تاڙيون وڄايان
+ڀائو پُسي ويو
+آلو ٿي ويو
+ها ها ها ها
+ها ها ها.
+منهنجي ٻُڪ ۾
+منهنجي ٻُڪ ۾
+آهي ڇا؟
+کول ته توکي
+ٻڌايان مان
+پيار- محبت
+۽ دعا آ
+دنيا ۾ سا
+بي بها آ
+آءُ ته هاڻ
+ورهايان مان
+منهنجي ٻڪ ۾
+آهي جا.
+ٿــــورا
+امان او امان
+مون کي ڏي تون پيئسا
+جيئن گهورڙي کان
+وٺي مان ملائي
+مزي سان کاوان
+تنهنجا ٿورا ڳايان
+ابا او ابا
+مونکي ڏي تون پيئسا
+جيئن بازار مان
+وٺي نوان ڪپڙا
+پراڻا مان لاهيان
+تنهنجا ٿورا ڳايان
+ادا او ادا
+توکان وٺي پيئسا
+ڀر واري هٽ تان
+وٺي ڪي رانديڪا
+کيڏيو مان آهيان
+تنهنجا ٿورا ڳايان.
+کيل تماشو
+ڪوئو بين ۽ سيهڙ مرلي
+ٻلڙي دهل وڄائي
+ڪڪڙو ڪو- ڪري ٿو ڪڪڙ
+ڀولو جهمريون پائي
+کيل تماشو آهي.
+گوڙي گدڙ جي شاديءَ تي
+ڪُتا ٿيا هن ڄاڃي
+باز ڪبوتر جي ياري آ
+جهرڪي ڪانوَ جي ناني
+طوطو به ٿو ڳائي
+کيل تماشو آهي
+ٻڪريءَ جي هت سالگره تي
+رڍون ڪيڪ ٿيون ڪاٽن
+گيت خوشيءَ جا ڳائي بگهڙ
+شينهن ٿا شيءِ ورهائن
+هاٿي سونڊ لڏائي
+کيل تماشو آهي.
+
+
+گدڙ ۽ انگور
+هڪ هو گدڙ
+نانوَ جو ڦندڙ
+ڏاڍو هوندو
+هو مغرور
+وڻندا هئس
+مٺا انگور
+هڪڙي باغ ۾
+ايندو هو هُو
+ڀڀ ڀري پوءِ
+ويندو هو، هُو
+باغ جي مالهيءَ
+اٽڪل سوچي
+ٻڌي ڇڏيائين
+ول به اُوچي
+آيو گدڙ
+ڪونه پڳو هو
+هيڏي هوڏي
+خوب ڀڳو هو
+ويندي ويندي
+هي چيائين-
+آئون نه کاوان
+يارو مُور
+کٽا آهن
+هي انگور.
+برٿ ڊي Birth Day
+اڄ آ منهنجو برٿ ڊي
+مونکي اڄ دعائون ڏي
+شال ٿيان مان انسان اعليٰ
+پيار جا ڀريان خالي پيالا
+عزت، عظمت، دولت گهرجي
+دنيا کان بس محبت گهرجي
+گڏجي تاڙين منجهه ملائي
+منهنجي من جي آس وڌائي
+ڪيڪ خوشين جو هي ڪاٽي
+پنهنجي دوستن منجهه ورهائي
+مون کي ساريون خوشيون ڏي
+اڄ آ منهنجو برٿ ڊي.
+لاڙڪاڻو
+سانوڻ جي گرمي
+آ ۽ لاڙڪاڻو
+منهنجو پيارو
+شهر هي اباڻو
+محبت جي تپش
+اڃان تيز آهي
+ٽانڊن، ڪنڊن ساڻ
+لبريز آهي
+آ ماڻهو هتان جو
+نازڪ نماڻو
+جتي به مان هوندس
+وري موٽي ايندس
+هتي اوور پوريل
+مٽيءَ مان آ ڳوهيل
+منهنجو شهر سهڻو
+سدائين جيئي هي
+سنڌ جون ڀاڄيون
+سهڻي سنڌ جون
+پنهنجيون ڀاڄيون
+بيهه پلي ۽ مَريڙو
+ڄانڀو، ڦليون
+ڦوٽا، ڦريون
+کاڌا نت نيارا آهن
+جيڪي ڏاڍا پيارا آهن
+لوڙهه، قُم ۽ ٻُوري
+ليسوڙا ۽ پيرون
+لذت تن جي کائي ماڻ
+پنهنجي سنڌ جي آهه سڃاڻ
+وقـــــــــت
+وقت سجايو
+ڪين وڃايو
+وقت اهم آ
+ضروري ڪم آ
+واندو ماڻهو
+بنا علم جي
+آهي ڪاهل
+ڄڻ ڪــــو جاهل
+علم پرايو
+جوت جلايو
+وقت سجايو
+ڪين وڃايو
+دُعـــــا
+ٽانڊاڻن جيان ٽمڪون ويٺا
+جوڪر وانگي ٽهڪون ويٺا
+پنهنجي ماءُ جي هنج ۾ ويهي
+چنڊ ستارا- چمڪون ويٺا
+امڙ اسان جي پيار ڪري ٿي
+مُرڪي ڳل تي هٿ رکي ٿي
+ٻُڪ ۾ پڪڙي، مُنهن چُمي ٿي
+۽ پوءِ کوڙ دعائون ڏي ٿي
+ڌرتيءَ جي سيني تي آهيون
+رنگ برنگي گل اسين ئي
+علم وڌائج، مولا منهنجو
+مون تي آهي ٿورو تنهنجو
+خالق خلقڻهار تون آهين
+ساري دنيا کي ٿو هلائين
+جيڏي ڌرتي تيڏي سگهه ڏي
+اڻ ميو ٻوليءَ کي اگهه ڏي
+
+
+ڀؤنئرو
+هڪڙو هو ڪو ڀؤنئرو
+ڀون ڀون، جنهن آ لائي
+باغ ۾ ڦرندو آيو
+اچي گل تي ويٺو
+گل جو رنگ گلابي
+ڀؤنئري جو هو ڪارو
+رنگ تي موهت ٿي پيو
+خوشبو منجهه ٻڏي ويو
+۽ پوءِ ويو اُڏامي
+هڪڙو هو ڪو ڀؤنئرو
+۽ ٻيو گل گلابي.
+چنڊ ماما
+چنڊ ماما اوري آءُ
+توسان دل جي ڳالهه ڪيان
+رات سڄي تون ٺارين ٿو
+ٿڌڙي روشني ٻارين ٿو
+سهڻو پاڻ ڏيکارين ٿو
+جڳ سڄو اُجارين ٿو
+ٻئي پاسي هي سج جو آهي
+جنهن کان هرڪو پاڻ لڪائي
+جيڪو باهه جو گولو ٻاري
+گرميءَ ۾ ٿو ماڻهو ماري
+ماما سج کي تون سمجهاءِ
+ايڏي تيز نه باهه لڳاءِ
+ماما سج جي ڊيوٽي ڪر تون
+ان کي وٺي موڪل ڏي تون
+ماما منهنجو هيءَ انگل آ
+ڳالهه مڃيندي، ٿورا ٿيندا!
+هفتي جا ڏينهن
+سومر تي اسڪول وڃون
+اڱارو هوم ورڪ ڪريون
+اربع تي ٿا سبق پڙهون
+خميس تي ٿا بحث ڪريون
+جمعو اڌ- ڏينهن موڪل آهي
+ڇنڇر پوري ڀير ڏيون
+آچر موڪل، موج ڪريون
+ڪوبه ڏينهن نه آ بيڪار
+ساري هفتي جو وهنوار
+خوش ٿي پنهنجو وقت گذار.
+ڀريل پاڪيٽ
+ڀريل پنهنجو آ پاڪيٽ
+هٿن ۾ ڄڻ آ راڪيٽ
+جيڪو چاهيان آءٌ وٺان ٿو
+جتي چاهيان اُت گهمان ٿو
+پائڻ، کائڻ ناهي پرواهه
+وڃي کيڏان ٿو مان هرجا
+سڀئي منهنجي راهه تڪن ٿا
+ايندي ڏسندي خوش ٿين ٿا
+ڀريل پنهنجو آ پاڪيٽ
+هرڪو کليل آ پوءِ گيٽ
+پرديسي پکيئڙا
+پرديسي پکيئڙا
+آڙيون- نيرڳا
+سردين جي موسم ۾
+ساري پنهنجي سٿ سان
+مهمان ٿي هي اچن ٿا
+سيءَ کان پوءِ بچن ٿا
+ليڪن پنهنجا ديسي
+ماري سي وڪڻن ٿا
+پڪڙي، کاڄ ٿين ٿا
+باقي بچل ساسي
+روئندا پوءِ وڃن ٿا
+مهمانن سان هاڃا
+اهڙا هت ٿين ٿا
+شايد هاڻ نه ٿيندو
+ماڻهو سڌري ويندا
+سوچي هو موٽن ٿا
+ٻيهر کاڄ ٿين ٿا
+ماڻهن ڪين مٽائي
+ساڳي چال اڃان ئي.
+امان هلڻ سيکاريو
+پڪڙي منهنجو هٿ
+امان هلڻ سيکاريو
+ڪرندي، ٿڙندي مون
+پنڌ ڪري ڏيکاريو
+اڄ ڌرتيءَ تي مان
+ڊوڙي به ته سگهان ٿو
+دکَ دريائن منجهه
+ٻوڙي به ته سگهان ٿو
+علم جو جهنڊو مان
+کوڙي به ته سگهان ٿو
+اُوچي ڪنهن جبل کي
+ٽوڙي به ته سگهان ٿو
+ٽٽل دلين کي مان
+جوڙي به ته سگهان ٿو
+سڀ ڪجهه وسري ويو
+مطلب نڪري ويو
+پر مان پنهنجي ڪاڻ
+جيئڻ سکيو آ هاڻ.
+پنهنجي مٽي پياري مٽي
+مٽيءَ جا رانديڪا آهن
+مٽيءَ جا ماڻهو به آهن
+هڪڙي مٽي
+پنهنجي ڳوهيل
+ڦيري، موڙي
+ٽوڙي سگهبي
+ٻئي مٽي آ
+ٻاڙي مٽي
+جيڪا اڳ جي ڳوهيل آهي
+ان کي ٺاهڻ
+ڊاهڻ اوکو
+ساري جڳ ۾
+ان سان دوکو
+پنهنجي مٽي
+پياري مٽي
+پنهنجي مٽي سرهي مٽي
+اهڙي مٽي زندهه آباد
+منهنجي ڌرتي زندهه آباد.
+منهنجا پٽڙا
+هجين شال آباد منهنجا تون پٽڙا
+لڳي ڪين ڪوسو ڪوئي واءُ توکي
+کڻي ڪيڏو به جُهور ڪمزور آهيان
+کڻي ڪين ڪو بار ڪوئي سگهان ٿو
+مگر جهول پنهنجو مان تولئه کڻان ٿو
+۽ تولاءِ پل پل دعائون گهران ٿو
+ڦٽائي پنهنجو چين توکي ڏنم سُک
+جڏهن تو طلب يا ڪا فرمائش ڪئي
+هيو ڪجهه نه هڙ ۾، مگر تولئه آندم
+تنهنجي ماءُ جا ڳهه گروي رکي سڀ
+پنهنجو مال متاع وڪڻي ڪري به
+وڏي توکي ڪاليج ۾ داخل ڪرايم
+مون پل پل دعائون گهريون تنهنجي خاطر
+اکين جو سڄو نُور ۽ جُهور چهرو
+لنگهڻ تي ڪي ويلا به ٽاري ڇڏيا ها
+مگر پنهنجو هرڪو گرهه توکي آڇي
+پراڻا سراڻا چتين وارا ڪپڙا
+مان پائي به خوش آهيان ۽ غم نه آهي
+هي سوچئي! ته بابل تي گذريو ڇا آهي؟
+جڏهن تون پڙهي پاس ٿي آيو آهين
+چئين ٿو اُبو هي صفا ڄٽ آهي
+امان جهل انهيءَ کي اچي هي نه آفيس
+جو سنگتين ۾ منهنجي گهٽتائي ٿئي ٿي
+هي پيري به ڏاڍي عجيب چيز آهي
+مگر وقت آهي هي ڦرڻو ۽ گهرڻو
+سڀاڻي جي تنهنجو جي ڪو پٽ ٿيندو
+خبر ناهي ان جو ساڳيو حال هوندو
+علم ۽ عقل ۾ فرق پوءِ نه رهندو
+تنهنجو پيءُ پر پيءُ تنهنجوئي هوندو.
+ڪُڪڙ ڳائي، ڪُ��ڙو ڪُون
+ڪُڙ ڪُڙ ڪُڙ ڪُڙ، ڪُڪڙ جهومي
+ڪُڪڙ ڳائي، ڪُڪڙو ڪُون
+چُون چُون چُون چُون چوزا ٻولن
+ڪُڪڙِ پنهنجا پر ڦهلائي
+ڇاتيءَ هيٺان سڀ لڪائي
+۽ پوءِ اَنَ جا داڻا ڳولهي
+سارا ٻچڙا ويجهو ميڙي
+چهنب سان سارا داڻا ڇيڙي
+تن جي واتن منجهه ڀري ٿي
+جيسين پيٽ نه ڀرجي تن جو
+تيسين بک ۾ پاڻ مري ٿي
+سِرڻ جي ڪا لامارا ڏي ٿي
+کنڀڙن هيٺان سڀ ڍڪي ٿي
+جيڪو ويجهو تن جي آيو
+تن کي ٺونگو، چهنب هڻي ٿي
+مون کي ان لاءِ خوب وڻي ٿي
+ڏاڍي پياري پوءِ لڳي ٿي
+ننڊ ڪيان ٿو، خوب سمهان ٿو
+ننڊ ڪيان ٿو، خوب سمهان ٿو
+سهڻا سهڻا خواب لهان ٿو
+پنهنجي هٿن ۾ گل گلابي
+۽ ماکيءَ جو مانارو آ
+ماکيءَ جو ميٺاڄ چکان ٿو
+پنهنجي هٿن ۾ ميوو آهي
+ڏاڙهون، آڙو ۽ انگورَ
+کائي مان سواد وٺان ٿو
+پنهنجي هٿن ۾ هي ڪتاب
+جن ۾ سهڻا آهن باب
+ڄاڻ ملي ٿي، علم پڙهان ٿو.
+رانديڪا
+ام، ڪا- مم، ڪا
+آڻي ڏي رانديڪا
+ويٺي ويٺي تن سان
+کلي آئون کيڏان
+اوري آءُ جيڏا.
+اڻ، ڪا- مڻ، ڪا
+گيس ڀريل ڦوڪڻا
+ڇڳي ڏور هٿ مان
+هوا ۾ اُڏاڻا
+جيءَ منهنجا راڻا
+اچ، ڪا- مچ، ڪا
+خرچي مون کي ڏي ڪا
+ڳاڙهيون، نيرون، پيليون
+ٽافيون کائيندس مان
+گيت ڳائيندس مان
+اُڀ ۾ تارو
+منهنجو ديس پيارو.
+ٽارين ۾ گلڙا
+مٽيءَ ۾ ٿڙ آ
+ٿڙن ۾ ٽاريون
+ڏس ڪيڏيون پياريون
+ٽارين ۾ پنڙا
+ڄڻ ڪنهن جا ڪنڙا
+ٽارين ۾ گلڙا
+لڳن ٿا سهڻا
+گلڙن ۾ گونئچ
+گونئچن ۾ ٻج
+جيڪو آهي نج
+اهو جو پوکي ٿو
+وڌي وڻ ٿئي ٿو
+پيار مان پوکي
+جنهن به ڪڻي آ
+ذري مان ڪيڏي
+ڳالهه بڻي آ.
+ڊم ڊم ڊينبو
+ڊم ڊم ڊينبو
+کائي ڪچا ٻير
+ڪوئي جهڙو مُنهن
+هاٿيءَ جهڙا پير
+اڇا ڏند ان جا
+ڀڳڙا کائڻ هير
+سائيڪل تي چڙهي
+ڪري ويٺو سير
+دعا جي گهري ٿو
+وسي ڳڙو ڍير
+سدائين کل تون
+مرڪي مل تون
+ڊم ڊم ڊينبو
+کائي کٽا ٻير

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book37.txt

@@ -0,0 +1,590 @@
+ڪتاب جو نالو:  ٻار اکين جا ٺار (ٻارن لاءِ شاعري)
+
+
+
+ٻار اکين جا ٺار (ٻارن لاءِ شاعري)
+(ٻارن لاءِ شاعري)
+پريل دايو
+ڇپائيندڙ پاران
+هيءُ ڪتاب ”ٻارَ اکين جا ٺارَ“ سنڌي ٻاراڻي ادب جي ڀلوڙ شاعر محترم پريل دايو جو ٻاراڻي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن ۾ پاڻ انتهائي سهڻي انداز ۾ سنڌي سٻاجهڙن ٻارڙن لاءِ وندر ورونهن تي مشتمل معياري، معلوماتي، دلچسپ ۽ نصيحت ڀَريا نظم لکي ٻاراڻي ادب ۾ اضافو ڪري پاڻ ملهايو آهي.
+جيئن ته ٻارَ قوم جو مستقبل ٿين ٿا، تنهنڪري سندن تربيت، تعليم ۽ تحفظ ڪرڻ نه رڳو والدين جو فرض آهي، پر اداراتي سطح تي به ان سلسلي ۾ سنجيدگيءَ جي ضرورت آهي. اهوئي سبب آهي جو اسان جا سرڪاري توڙي نيم سرڪاري ادارا به پنهنجي ديس جي ٻارڙن جي ترقي ۽ نشونما ڪرڻ پاڻ تي فرض سمجهن ٿا.
+سنڌي ادبي بورڊ پاران به خصوصي طور ٻاراڻي ادب جي ترقي ۽ اشاعت لاءِ نهايت تيزيءَ سان عمل ٿي رهيو آهي. هيءُ ڪتاب ”ٻارَ اکين جا ٺارَ“ به ان سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي، جنهن ۾ ٻارڙن لاءِ نصيحت ڀَريا، معلوماتي ۽ تمام دلچسپ نظم شامل آهن، جنهن کي اسان جي سنڌ جي پياري شاعر پريل دايو صاحب نهايت محنت سان رچيو آهي.
+هيءُ معياري ۽ معلوماتي ڪتاب ”ٻارَ اکين جا ٺارَ“ آءٌ پنهنجي ايامڪاريءَ ۾ اداري طرفان پڌرو ڪري سُرهائي محسوس ڪري رهيو آهيان، جنهن لاءِ آءٌ جناب مخدوم جميل الزمان صاحب چيئرمن سنڌي ادبي بورڊ، جو تهدل سان شڪر گذار آهيان، جنهن پنهنجي مفيد مشورن سان منهنجي رهنمائي ڪئي.
+اميد آهي ته، اسان جو هيءُ پيار ڀريو پورهيو سنڌ جي معصوم ۽ سٻاجهڙن ٻارڙن وٽ مڃتا ماڻيندو.
+18- جمادي الاول 1435هه الهڏتو وگهيو
+20- مارچ 2014ع سيڪريٽري
+مهاڳ
+شاعري: ادب جون سموريون صنفون شاعريءَ جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ روشناس ٿيون. شاعريءَ جي لاءِ اهو چوڻ بلڪل بجا آهي ته شاعري ادب جي دنيا جو سڀني کان اڳ ۾ پيڙهه جو پٿر رکيو. ادبي دنيا جي پارکوئن جي گڏيل راءِ آهي ته نثر جي ڀيٽ ۾ نظم دنيا ۾ هزارين سال اڳ وجود ۾ آيو هو. شاعري ڇا آهي ۽ ان جي سمجهاڻي ڪهڙي آهي؟ ان جي باري ۾ ايترو چوڻ ڪافي آهي ته لفظن جو حُسن جڏهن ڪنهن خاص ترتيب ۽ ترڪيب سان زبان منجهان ظاهر ٿئي ۽ انهن لفظن ۾ ترنّم، ميٺاج ۽ گائڪي هجي، آواز ۽ ساز بدن ۾ هڪ اضطراب ۽ اُمنگن ۽ اُڌمن جي ڪيفيت پيدا ڪن ته انهن جو نالو شعر ۽ نظم رکي سگهجي ٿو.
+نثري ڪلام، منظوم ڪلام جي ڀيٽ ۾ لفظن جي تراش خراش ۽ وزن بحر جي بندش کان آزاد ٿئي ٿو. ان ڪري نثري ڪلام ۾ شعر جي ڀيٽ ۾ جاذبيت، ڪشش ۽ ذهني اپيل گهٽ ٿئي ٿي.
+اها هڪ مڃيل حقيقت آهي ته شاعرن جو ذهن عام ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز، حساس ۽ جذباتي ٿيندو آهي، اهي فطري نظارن کان جلد مرعوب ٿيندا آهن ۽ انهن جي ترجماني ڪرڻ ۾ ڏاڍا حساس هوندا آهن، شاعر کي سڀ کان پهريان جذباتي حس ٿيندي آهي ۽ ان کان پوءِ جذبن کي ذهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ۽ دماغ وري جذبن جي ڀرپور اظهار لاءِ لفظن جو سهارو وٺندو آهي، ان ڪري جذبن جي اُڀارڻ ۽ قوم ۾ حوصلو پيدا ڪرڻ ۽ جدوجهد جي ميدان ۾ آڻڻ لاءِ نثرنگار جي مقابلي ۾ شاعر اڳ اڳرو رهيو آهي ۽ شاعر ئي اهي عظيم انسان آهن جن ڌرتيءَ جي گولي تي وسندڙ قومن کي آزادي ۽ وطن پرستيءَ جي دولت سان مالامال ڪيو آهي.
+هونئن به تاريخي طور تحرير جو فن وجود ۾ اچڻ کان هزارين سال اڳ ماڻهو شاعرن جو دلپسند ڪلام ٻُڌي متاثر ٿيندا هئا، شاعري ياد ڪندا هئا ۽ جذباتي کيڏ کيڏندا هئا. ان ۾ ڪو وڌاءُ نه آهي ته انسانذات جي تمدني ۽ تهذيبي ارتقا ۾ شا��رن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ انساني تاريخ ۾ اهڙا اهڙا ڪارناما سرانجام ڏيئي چڪا آهن، جيڪي جابر ۽ طاقتور بادشاهه به ڪري نه سگهيا. اهي ڪارناما شاعرن پنهنجي لفظن ۽ سخن جي سونهن جي زور تي ڪري ڇڏيا. سچ پچ ته شعر ۽ شاعري هڪ اهڙو طاقتور ۽ موثر هٿيار آهي جنهن جي ذريعي دنيا جي وڏن وڏن ۽ عظيم شاعرن پنهنجين نٻل نيست ۽ ڪمزور قومن کي طاقت، حُريت ۽ آزادي ڏيارڻ لاءِ طاقتور، جابر ۽ مغرور قومن جي مقابلي ۾ آڻي بيهاريو ۽ آزادي ۽ خوشحاليءَ جي دولت سان مالامال ڪري ڇڏيو.
+محمد پريل دايو پنو عاقل جي مردم خيز سرزمين جو هڪ لائق فرزند آهي، جيڪو علم ادب ۽ صحافت جي دنيا ۾ پنهنجو پاڻ ملهائي رهيو آهي، هونئن به ماضي قريب جي ٻه سؤ سالن کان پنوعاقل جي سرزمين سنڌ کي لائق ۽ فائق فرزند عطا ڪيا آهن، درويشي، علم ۽ ادب جي دنيا ۾ پنوعاقل هر دؤر ۾ نمايان رهيو آهي، سخي محمد مستقيم (بگو شير)، حضرت حماد الله، مولانا عبدالقادر پنهواري وارو، مولانا عبدالله بقاآبادي، عبدالواحد سنڌي، تاج بلوچ، سرور سيف، عبدالرحيم آزاد جتوئي، نٿرمل ملنگ، فتاح ملڪ، محمد حسن مشتاق، عبدالواحد رند، محمد عالم عباسي، حڪيم محمد صالح بائجي شريف، ڪروڙي مل، لاهوري مل، پروفيسر ڊاڪٽر عبدالوحيد انڍڙ، حافظ ارشد انڍڙ، سنڌ جي ملهن ۽ ملاکڙن جو وڏيرو صدورل خان چاچڙ، سگهڙ پيراڻو تڙت پنوعاقل جي ادبي ۽ ثقافتي ميڙن جو مهندار آنجهاني مهراج سيتل داس، انور الدين شيخ، جسٽس عبدالقادر شيخ، مفتي دائم الدين، ابوبڪر شبلي، مولانا سليمان طاهر، ڪامريڊ عبدالقادر انڍڙ، ڪامريڊ عزيز الله مري، حق نواز خادم، حافظ رفيق احمد سومرو ۽ ٻيا بيشمار نالي نشان ۽ وڏي ناليوارا ماڻهو سڀئي پنوعاقل جي ساڃاهه وند ڌرتي مان اُسريا ۽ نسريا هئا.
+ٻاراڻو ادب: دنيا جي مڙني وڏين ٻولين وانگر سنڌي ٻولي به ٻاراڻي ادب سان مالامال آهي ۽ ٻاراڻي ادب جي تخليقڪارن آڳاٽن زمانن کان وٺي سنڌي ادب جي خزاني ۾ ڪهاڻين، محاورن، ٻاراڻن ٻولن ۽ ٻاراڻي شاعري ۾ شاهڪار ادب پيش ڪري سنڌي ٻولي کي دنيا جي ترقي يافته ۽ ادب سان مالامال ٻولين جي برابر آڻي بيهاريو آهي. شيخ چلي، ملان نصيرالدين، ملا دو پيازو ۽ امير حمزه جي ڪهاڻين جي خالقن وانگر اسان جي دنيا ۾ وتايو فقير، پيراڻو ڀنڀرو ۽ اهڙا ٻيا ڪردار اسان جي سنڌي ادب جي ڪهاڻين جي زينت بڻيا آهن. ٻاراڻي ادب کي نظرانداز ڪري دنيا جو ڪوبه ادب تخليق ڪري نه ٿو سگهجي. اسان جي سنڌي اديبن به ان سلسلي ۾ پنهنجو پاڻ چڱيءَ طرح سان موکيو آهي ۽ شاندار تخليقن کي جنم ڏنو آهي.
+ٻاراڻي شاعري ۾ مرزا قليچ بيگ، ڪشنچند بيوس، محمد صديق مسافر، استاد بخاري، رشيد احمد لاشاري، هري دلگير، هوند راج دکايل، نثار بزمي، فتح محمد سيوهاڻي، بردو سنڌي، حافظ احسن چنه، سليم هالائي، ڊاڪٽر ذوالفقار سيال، ادل سومرو، قاضي مقصود گل، نصير مرزا، سوسن مرزا، اياز گل، مختيار ملڪ، احمد خان آصف، منٺار سولنگي ۽ اختر درگاهي جا نالا ڳڻائڻ جوڳا آهن. انهيءَ کانسواءِ ٻيا به کوڙ نئين ٽهيءَ جا شاعر پنهنجي ذهن ۽ سوچ آهر ٻاراڻي شاعري ڪن ٿا، پر ٻاراڻي ادب ۾ معياري ۽ ڪامياب شاعري اها آهي جيڪا لکڻ وقت شاعر پاڻ ”ٻار“ بڻجي لکي يا ٻاراڻي نفسيات جو خيال رکي. خيال جي اُڏام ٻاراڻي سوچ کان اُتاهين نه هجي. پريل دايي پنهنجي ٻاراڻي شاعري ۾ ٻارن جي نفسيات جو خاص خيال رکيو آهي، هن کان اڳ به سال 2007ع ۾ سندس ٻاراڻن ٻولن جو مجموعو ”ٻاتا جنين ٻول“ ڇپجي چڪو آهي. جنهن کي سنڌي ادبي سنگت سنڌ، سن��ي ٻاراڻي ادب جو بهترين ڪتاب قرار ڏيندي کيس مڃتا ايوارڊ سان نوازيو هو.
+ٻاراڻي ادب جي حوالي سان سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي گل ڦل جو به وڏو ڪم ۽ ڪردار آهي. تسلسل سان جاري ٿيندڙ هن رسالي سنڌي ٻولي ۽ ادب ۾ کوڙ نوان شاعر ۽ ڪهاڻيڪار مُتعارف ڪرايا، جيڪي گهڻي ڀاڱي گُل ڦُل جي پراڊڪشن آهن. انهي سلسلي ۾ ڪجهه ادارن تمام گهڻا ڪتاب شايع ڪيا آهن. اياز پاٽولي جو قائم ڪيل گلشن ادب ٽنڊو محمد خان، آر- ايڇ احمد اينڊ برادرز حيدرآباد، امين ڪتاب گهر حيدرآباد، آر.ايم فتح اينڊ برادرز حيدرآباد، اداره گلستان حيدرآباد، ”ٻارن جي ٻاري“ بدين ۾ اسرار شام جي جاري ڪيل ’سنڌي ٻارڙا‘ رسالي چڱو موچارو پاڻ موکيو آهي.
+سنڌي ادبي بورڊ طرفان، ٻاراڻي ادب جي سلسلي ۾ گِرم جون آکاڻيون، ڀولڙي جي ڀُل، مرزا قليچ بيگ جا ٻارنهن ڪتاب ۽ ميڊم گوهر ممتاز قاضي جا 28 ڪتاب ڇاپيا ويا آهن، جيڪو ڪم ساراهه جوڳو آهي، ڊاڪٽر تنوير عباسي جو ڪتاب ”ٻاراڻا ٻول“ ۽ پرڏيهي ڪهاڻيون (ترجمو) جهڙا ڪتاب سنڌالاجيءَ ڇپائي پڌرا ڪيا آهن. سنڌ جي ثقافت کاتي پاران ٻارن لاءِ ٻارنهن ڪتابچا سنڌ جي شخصيات تي پڌرا ڪيا ويا آهن. جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيرحه، سچل سرمسترحه، مخدوم بلاول، ڊاڪٽر شمس العلماء دائود پوٽو ۽ شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جا نالا اچي وڃن ٿا. ٻاراڻي ادب ۾ سڀ کان اهم طلسماتي ڪهاڻيون ٿينديون آهن. جنن، ڀوتن، راڪاسن، ديون، پرين جون ڪهاڻيون جيڪي گهڻو ڪري هندو مذهب جي ابتدا واري زماني ۾ شروع ٿيون هيون. جن ۾ رام، لڇمڻ، رانوڻ، مهاڀارتا جون ڪهاڻيون اگني ڪل راجپوتن، چندرونسي ۽ پريهار راجپوتن جي بهادري جا قصا پڻ طلسماتي ادب جا شاهڪار آهن. لطيف سائين جي رسالي جو هيرو ”لاکو ڦلاڻي“ سندس گهوڙي ”لاکي“ ۽ انجي محبوبا ”ريٻارڻ“ جا قصا شاهه جي رسالي جي زينت بڻيا آهن. الف ليلا منجهه آيل قصا ۽ طلسماتي ڪهاڻيون علي بابا چاليس چور، سندباد، شهزادن ۽ ظالم بادشاهن جا قصا جيڪي عبدالملڪ اسمعي، هارون رشيد جي دور ۾ تخليق ڪيا، دنيا جي ادب ۾ وڏي جڳهه والارين ٿا. چار درويش، امير حمزو، گل بڪاولي، رستم ۽ سهراب رستم جي گهوڙي رخش ۽ سهراب جي ماءُ تهمينا ۽ پڻ شيرين فرهاد جا قصا، جنهن ۾ فرهاد جو کير جو درياهه وهائڻ، طلسمي ادب جو شاهڪار آهن.
+(ايگزيجريشن) مبالغو ۽ غير فطري وڌاءُ ٻارن کي سٺو لڳندو آهي. اهڙن قصن ۽ ڪهاڻين جي به سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪا کوٽ نه آهي.
+محترم پريل دايي جو شمار سنڌي ٻوليءَ جي سڄاڻ شاعرن ۽ اديبن ۾ ٿئي ٿو، جنهن ٻاراڻي شاعري ۾ قلم کڻي پاڻ کي درازِ قد ثابت ڪري ڏيکاريو آهي. سندس ٻاراڻي شاعري جو مجموعو ”ٻار اکين جا ٺار“ منهنجي آڏو آهي. مان هي ٻول پڙهي سندس شاعري کي ٻن حصن ۾ ورهايو آهي. هڪڙا اهڙا ٻول آهن جيڪي ٻارن واتان چوايا اٿس ۽ انهن جي ڪچڙي ذهن آهر سرجيل آهن. انهن کي ٻاراڻي شاعري قرار ڏيئي سگهجي ٿو. جڏهن ته ٻِي اهڙي شاعري آهي جن ۾ ٻارن کي نصيحت ڪئي وئي آهي. چڱا ڪم ڪرڻ ۽ تعليم ڏانهن مائل ڪرڻ لاءِ، اتساهڻ واري شاعري ڪٿي ڪٿي ٻارن جي سوچ کان اُتاهين به لڳي ٿي. اهڙن ٻولن کي ”ٻارن لاءِ شاعري“ ڪوٺي سگهبو. ان ۾ ٻارن لاءِ پيغام ۽ سمجهاڻي سمايل آهن.
+پريل دايي هن ڪتاب جي ابتدا ۾ حمديه ڪلام ڏنو آهي ۽ پوءِ هن ڪائنات جي ڪارڻي حضرت محمّد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم جي ثنا ۾ نعتيه ڪلام رکيو اٿس.
+مالڪ موليٰ ڪر ڪم سولا
+حمديه ڪلام: حضور اڪرم صلي الله عليھ وسلم جن فرمايو ته هر ڪم جيڪو الله پاڪ جي نالي وٺڻ کان سواءِ شروع ڪجي ٿو ته ان جي پُڄاڻي اَڻ وڻندڙ ٿئي ٿي. ابتدا ۽ انتها ٻنهي جو مالڪ ڌڻي سڳورو آهي.
+انسانن جي ڪاوشن ۽ ڪوششن کي بهتر نتيجن تائين مالڪ جي مهرباني پهچائي ٿي. انسان نڪو ابتدائن جو مالڪ آهي ۽ نڪي وري انجام ڪار کي خير خوبيءَ تائين رسائڻ جو اختيار رکي ٿو. رب ڪريم جي ڪلام جي ابتدا به ”الحمدالله“ جي حمديه لفظن ۽ دعائن سان ٿئي ٿي ته لطيف سائين جي موجوده رسالي جون مهاڙيون بيت ”اول الله عليم“ به حمديه ڪلام آهي، پر اسان جي نوجوان شاعر پريل دايي پنهنجي شاعريءَ جي الله توهار حمديه ڪلام جي اهڙي خوبصورت لفظن سان ڪئي آهي. جيڪي بذات خود سنڌي ٻولي جو محاوراتي ڪلام ۽ ضرب المثل محاورو/ اصطلاح آهي. حسن بيان ۽ لفظن جو جڙاءُ هن مصرح ۾ چٽي طرح سان واضع آهي.
+”هِت هُت آهين، جت ڪٿ سائين!“
+سبحان الله واهه جي لفظن جي چونڊ آهي ۽ جملن جي بيهڪ آهي. قرآن پاڪ جي آيت سڳوريءَ جو خوبصورت ترجمو محاوراتي ٻوليءَ ۾ اهڙن سولن لفظن ۾ ڪيو ويو آهي جو ٻارڙن جي ننڍڙن ۽ نازڪ ذهنن تائين ان جي رسائي آسانيءَ سان ٿئي ٿي.
+وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيْدِ
+ترجمو: ”۽ اسان ان کي شهه رڳ کان به وڌيڪ ويجها آهيون“.
+ان آيت کي هن طرح سموئيو اٿس.
+”رُوح رڳن کان ويجهو آن تون!“
+نعتيه ڪلام: ”مِٺو مرسل هلي آيو هلي آيو“. هڪ خاص قلمي واردات مان نڪتل ڪلام آهي. ”مٺڙو“ ۽ “Sweet” جو شيرين جملو ان معنيٰ ۽ مفهوم سان حضرت محمّد ڪريم صلي الله عليھ وسلم جي ذات ۽ صفات تي فقط سنڌي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو. انساني بقا ۽ بوتي جي صحت ۽ سلامتي لاءِ Sugar کنڊ جو هڪ خاص مقدار فطري ۽ لازمي آهي. کنڊ کان سواءِ انساني ڍانچو بي اعتدالي جو شڪار ٿئي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسان اجل جو شڪار ٿي پوي ٿو. سنڌي ٻولي ۽ ادب جي اها خاص خاصيت آهي ته ايمانيات سان لاڳاپيل مڙني هستين جي نالي اُچارڻ ۾ ان جي خوبصورت نعم البدل تي اڪتفا ڪري ٻوليءَ جي جاندار محاورن ۽ اسلامي اصطلاحن کي خوبصورت بڻايو وڃي ٿو. مثلاً؛ حج جي ادائگي لاءِ مڪي ۽ مديني ڏانهن روانگي کي ”ڀلو پارُ“ سڏيو ويندو آهي. اهڙي ريت قرآن پاڪ کي پڻ ”ڀلو سونهارو“ ۽ حضرت محمّد مصطفيٰ صلي الله عليھ وسلم جي ذات لاءِ ميٺاڄ سان ڀرپور مفهوم ”مٺڙو مرسل“ ۽ محمّد صلي الله عليھ وسلم بدران ”نالي مٺو“ به چون.
+”مٺو مرسل هلي آيو، ڀلي آيو ڀلي آيو،
+مرحبا يا مرحبا، حَبّذا يا حَبّذا“
+مينهوڳي ۽ وسڪارو سڀڪنهن کي وڻي ٿو. ٿر بر وسن ٿا، وَسي وسي وڻڪار ٿئي ٿي، پکي پرنگهه، ماڻهو ۽ مرون مڙيئي جياپي جا اسباب پسن ٿا. پاڻي زندگي آهي ۽ هر حياتيءَ جي جياپي لاءِ پاڻيءَ جو هجڻ ضروري آهي. پاڻي جي کوٽ ڏُڪار ۽ موت جو سبب بڻجي ٿي. دنيا جي هر ڪُنڊ ڪُڙڇ جا انسان مينهوڳي جي اوسيئڙي ۾ رهن ٿا ۽ ڀيڄ ڀيڄ جون دعائون ڪن ٿا. هندن جو ”مينگهه“ ديوتا ۽ مسلمانن جو ”رعد“ فرشتو سانوڻيءَ ۾ وسڪارو آڻي سُڪار جا اسباب پيدا ڪن ٿا. سنڌي ٻارڙو به مينهوڳي جو انتظار ڪري ٿو ۽ ڀيڄ ڀيڄ جون دعائون گهُري ٿو. سچ پچ ٻارڙو مينهن ۾ مزو وٺي ڏاڍو گد گد ٿيندو آهي. پريل دايو چوي ٿو:
+”ڪڪرن ڪيا وسڪار،
+گهر کان نڪتا ٻار،
+ڪن کي لُنگ ته ڪڇا ڪن کي،
+بُت اگهاڙا يار“.
+ڪيترا نه خوبصورت ٻول آهن ۽ لفظن ۾ موتين جي مالها پوئي وئي آهي. ذهنن کي اپيل ڪندڙ مُشاهدو آهي ۽ لطيف سائين جي سُر سارنگ جي عڪاسي ۽ فوٽوگرافي آهي، ڀٽائي جي هن بيت جيان ته:
+”اڄ پڻ منهنجي يار، وسڻ جا ويس ڪيا“.
+پريل دايي ٻارڙن کي ابي امان جي عزت ۽ عظمت، استادن جي ادب بابت مترنم ٻولن ذريعي آگاهي ۽ سمجهاڻي ڏني آهي ۽ بي مقصد، بي معنيٰ سرگرمين کان پاسيرو رهڻ ۽ علم ڏانهن مائل ڪرڻ جي تلقين ڪئي آهي. اسان جي دعا آهي ته هو ٻارن لاءِ سدائين لکندو رهي.
+4- سيپٽمبر 2013ع حافظ ارشد انڍڙ
+
+
+مالڪ موليٰ!
+مالڪ موليٰ!
+ڪر ڪم سولا
+سُک ئي سُک عطا ڪر سائين
+ڏور ڪري ڇڏ ڏک ۽ ڏولا
+مالڪ موليٰ!
+هِت هُتِ آهين، جت ڪٿ سائين
+اُڀ ڏي ڪِيون ڇو، تنهنجي ڳولا
+مالڪ موليٰ!
+رُوحَ رڳن کان ويجهو آن تون
+ڏور ڪجان راهن جا رولا
+مالڪ موليٰ!
+مِٺو مُرسل ؐ
+مِٺو مُرسل هلي آيو،
+ڀلي آيو، ڀلي آيو!
+عطا ٿيون روشنيون اُڀ تان،
+نشانيون پڌريون ٿيون رب کان،
+سچو جنهن دين سمجهايو-
+ڀلي آيو، ڀلي آيو!
+ڊِڄاري ٿو ڊِڄي هلجي،
+ڌڻيءَ جي واٽ کي وٺجي،
+ڪفر جو ڪوٽ ڪيرايو-
+ڀلي آيو، ڀلي آيو!
+ٻَڌو ٻانهو غلام آهي،
+ڪندو سَوَ سَوَ سلام آهي،
+نبيءَ جي در اڳيان دايو-
+ڀلي آيو، ڀلي آيو!
+جيجل جي خدمت
+جو به ڪري جيجل جي خدمت،
+سچ پچ سو ٿو ماڻي جنتَ.
+جو نه امان جو چيو مڃي ٿو،
+تنهن جي مقدر ۾ آ ذلت.
+ابو ٻچن سان پيار ڪري پر،
+امان رکي وڌ تن سان اُلفت.
+جيجل جي جهوليءَ کان وڌ ٻي،
+ناهي جڳ ۾ ڪائي نعمت.
+تِن جي دعا جو در بند ٿئي ٿو،
+جن جي ماءُ ڪري ٿي رحلت.
+ماءُ سڀن جي ماءُ ته آهي،
+موليٰ اِن کي بخشي عظمت.
+امڙ جي دعا
+هٿ کڻي ٿي امڙ، تولئه دُعائون ڪري،
+رنگ تُنهنجيءَ حياتي ۾ موليٰ ڀري.
+تون نه ڪڏهين ڏسين ڪو ڏکيو ڏينهن ٻچا!
+ڪين اوڏو اچن ڏيهه جا ڪي ڏچا،
+بدِنظر کان رکئه، رب سدائين پري-
+هٿ کڻي ٿي امڙ، تولئه دُعائون ڪري.
+ڇانوَ پنجتن جي توتي سدائين رهي،
+پوءِ ڪوئي به توکي سهي نا سهي،
+ميٺ محبت جا پيالا ڏي سڀ کي ڀري-
+هٿ کڻي ٿي امڙ، تولئه دُعائون ڪري.
+”خدمتِ خلق“ جو تو ۾ جذبو اچي،
+هي آ افضل عبادت، چيو رب سچي،
+جنهن جي سگهه سان مصيبت مان ٻيڙو تري-
+هٿ کڻي ٿي امڙ، تولئه دُعائون ڪري.
+علم ۽ عقل جو ڪين ڇڏجانءِ دَرُ،
+جيئن نيڪي ڪري تنهنجي ساروئي تَرُ،
+وِجهه تڪڙيون وکون ناهه منزل پري-
+هٿ کڻي ٿي امڙ، تولئه دُعائون ڪري
+بابل جون ڀلايون
+بابل! تنهنجون کوڙ ڀلايون،
+ڪهڙيون ڳائي ڪهڙيون ڳايون.
+سِر تي بارَ سهي تو پاليو،
+تڏهن ته ننڍپڻ خوش ٿي جاليو،
+علم پڙهي جو وِک وڌايم،
+جڳ ڏنيون پو جيءَ ۾ جايون،
+بابل! تنهنجون کوڙ ڀلايون.
+تُنهنجا ٻچڙا تُنهنجي دم سان،
+هلياسين گڏ قدم قدم سان،
+منزل ماڻي ماڳ رسياسين،
+ڏاڍيون وقت ڏنيون واڌايون،
+بابل! تنهنجون کوڙ ڀلايون.
+علم عقل جو دڳ وٺائين،
+تون خدمت جي قابل آهين،
+تنهنجي عظمت آهه نرالي،
+اسين ته توريءَ ڪجهه ڀي ناهيون،
+بابل! تنهنجون کوڙ ڀلايون.
+ڪانگ لنوي ٿو
+ڪانگ لنوي ٿو،
+ڪير اچي ٿو؟
+بابل ايندو؟
+مامل ايندو؟
+رانديڪا مون لئه آڻيندو،
+”گُل ڦُل(1)“ جو پرچو ڀي ڏيندو،
+ڪانگ لنوي ٿو،
+ڀلي لنوي پِيو،
+ڪجهه ته چوي پيو،
+”ڪان ڪان، ڪان ڪان“
+”ڪان ڪان، ڪان ڪان.“
+مزو مچي ٿو
+ابو اچي ٿو،
+ابو اچي ٿو.
+اڳتي قدم
+اڳتي قدم وڌايو ٻارو!
+علم سان دلڙي لايو ٻارو!
+اڄ جو ڪم سُڀان تي نه ڇڏجي،
+پوءِ متان پڇتايو ٻارو!
+آئيندي جو بارُ اوهان جي،
+ڄاڻ ڪُلهن تي آيو ٻارو!
+ڇا ڪرڻو ٿَوَ، ڇا ٿيڻو ٿَوَ؟
+لائحه عمل بڻايو ٻارو!
+اڳتي قدم وڌايو ٻارو!
+ناني او ناني!
+ناني او ناني!
+تون ڪيئن ڏندَ ۽ ڏاٺ ريءَ،
+چٻاڙين ماني-
+ناني او ناني!
+توکي موتين جي وِجهان،
+ڳچيءَ ۾ ڳاني.
+ناني او ناني!
+روز ڪنڊيءَ تي ڪانوَ جي،
+ساڳي ڇو تاني؟
+ناني او ناني!
+قصا پنهنجي قوم جا،
+اڄ به ٻُڌاني.
+سچائي
+ڪوڙ کي پاڙ نه آهي ڪائي،
+سوڀ ٿي ماڻي نيٺ سچائي.
+ڪوڙ ڪَڙو ۽ آهه ڪسارو،
+سچ مِٺو ماکيءَ جيئن ٻارو!
+جيڪو ڪوڙ ڪُپت ٿو پالي،
+سو نه ڪڏهن ٿو سُک سان جالي.
+سچ سان جنهن ڀي ساٿ نڀايو،
+تنهن آ نيڪي نانءُ ڪمايو.
+(1) گل ڦل: سنڌي ادبي بورڊ جو ماهوار رسالو
+
+
+گم ٿيل ٻار جي ڳولا
+واهيري جي وير نه آيو،
+هن کي ڳولڻ ماءُ هلي آ،
+روئي روئي ڳچ ٿي ڳاري،
+ڀيڻ رڙي ٿي ”ڀاءُ هلي آ!“
+مسجد ۾ اعلان ڪيائون،
+”نُور“ نه موٽيو نانءُ کنيائون،
+”اڇن لٽن ۾، اٺ سالن جو“،
+نينگر جا سڀ پار ڏنائون.
+اهڙا اُٺاگير ڪي آيا،
+جگر جو ٽڪرو ٽوڙي ڄاڻن،
+ڪئمپن ۾ ٻارن کي وڪڻي،
+پاڻ پيا ٿا موجون ماڻن.
+جيجل جي لهه سار او موليٰ!
+موٽائي ڏج ٻار او موليٰ!
+بيهوشيءَ جي حالت ۾ هي،
+ڪيسين رهندي ڌار او موليٰ!
+صفائيءَ جو رُجحان
+صفائي آ ايمان جو جُز ادا،
+رکج پاڻ کي صاف سُٿرو سدا.
+صبح ساڻ وِهنجڻ ته آ لازمي،
+صفائيءَ سوا آ گندو آدمي.
+هٿ ڌوئجن ڪجهه به کائڻ کان اڳ،
+نه بيمار ٿئي سو، وتو جنهن هي دڳ.
+صفائي بنا ماڻهو گدلو چريو،
+صفائيءَ جو رجحان پيدا ڪريو!
+پنهنجو ديس- پنهنجو ويس
+پنهنجي ڌرتي پنهنجو ديسُ،
+واهه وڻي ٿو پنهنجو ويسُ.
+ٽوپي سان گڏ پَٽَڪو سونهي،
+خوب ٺهي پهراڻ لِبيسُ.
+اجرڪ جي گُلڪاري موهي،
+خاصو کٿو، لوئي، کيسُ.
+ڪوهستان ۽ لاڙ، اُتر ۾،
+ٿر بَر ۾ ڀي ڪوئلو گيسُ.
+ٽانگي وارو
+ٽَپ ۡ ٽَپ ۡ ٽَپ ۡ ڊوڙي گهوڙو،
+هَڪلي ٿو پِيو مامو ڪوڙو.
+ائين ٻُجهن آواز سُنبن جا،
+ڪورس ۾ جيئن ٽِڪي جو کوڙو.
+ٻگهي ۽ گهوڙي جي سواري،
+سڀ کان آهي ادا نياري.
+ٽانگي تي اسڪول وڃون ٿا،
+ٻين ٻارن کان اڳي پُڄون ٿا.
+مامو گهوڙو روز هلائي،
+گهر جو ٿو وهنوار هلائي.
+ٻِڪَي جي کوڙي مان سبق
+ايڪِ ڏُون ڏُون،
+مان ڀيڻ تنهنجي،
+ڀاءُ تون، تون!
+ٻه ڏون چار،
+علم ڏي ادڙا،
+ڌيان ته ڌارِ.
+ٽِه ڏون ڇهه،
+رَمُون کان رِسيس ۾،
+وٺون ٿا بِهَه.
+چار ڏُون اٺ،
+پڙهي پاس ٿيڻ سان،
+ٺَٺ ئي ٺَٺ.
+پنج ڏون ڏهه،
+پڙهڻ لکڻ جا،
+پَچائج پَهَه.
+ڇهه ڏون ٻارَهن،
+ڪوڙ جي مُنهن ۾،
+ڪيرِي ڪارنهن.
+ست ڏون چوڏهن،
+سچ جنهن پاسي،
+وڃجي اوڏهن.
+اٺ ڏُون سورهن،
+نيڪيءَ جي ڪم ۾
+ڪجي نه ”نَنهَن“.
+نَوَ ڏون ارڙهن،
+رکجي صفائي،
+ڪٽجن نَنهن.
+ڏهه ڏون وِيهَه،
+وڌجي اڳتي،
+ڪجي نه گِيهَه.
+والدين جو ادب
+ابي ۽ امان جو ڪري جو ادب،
+سدا ٿو سَڻائي ڪري سندس رب.
+ادب وارو ماڻي ٿو جلدي مقام،
+رهي ڀٽڪندو ٿو سدا بي ادب.
+وڏن جي نه جنهن وٽ رهي ٿي شناس،
+پُڻائي ٿو پنهنجو حسب ۽ نسب.
+اسان با ادب، بي ادب جو نمونو،
+پريل ڪِيو آ پڌرو ٻُڌائي سببُ.
+قلندر لال جي حضور ۾
+تو وَٽ کوڙ سوالي لال،
+ڀر هي جهولي خالي لال!
+پري پري کان لوڪ اچي ٿو،
+هن نگريءَ ۾ ناچ نچي ٿو،
+هڻن ڌمال ڌمالي لال!
+سچ پچ سائين تو وٽِ آئي،
+رب ٿو سڀ جي آس پُڄائي،
+رَهنِ نه ڪنهن جا هِيڻا حال.
+سنڌ سنڌين لئه باسي آ سک،
+ڏولاوا ۽ ڏور ٿين ڏک،
+پريل آس هي پالي لال!
+
+
+رب ستار
+دين سِڌي ۾ ڏِنگُ نه ڏارُ،
+تون ئي سڀ جو رَبُ ستارُ.
+تنهن کي ڪوئي ڀَؤُ نه ڀولو،
+ڪين ڏسي ٿو ڏک ۽ ڏولو،
+ڪجھه به نه تنهن جو گارُ ٿئي ٿو،
+اُن جو ٻيڙو پار ٿئي ٿو،
+ٻيا در ٻَنِ ڏئي جنهن جڳ ۾،
+تنهنجو رستو ڪِيو اختيارُ،
+تون ئي سڀ جو رَبُ ستار.
+مُنهنجي عبادت ۽ قرباني،
+مرڻ جيئڻ سڀ تولئه آ ني!
+تُنهنجي آڏو ڪنڌ نِمايان،
+ٻِيو ڪو تنهنجو مَٽ نه ڀانيان،
+قيامت ۾ ڪمِ ايندي ڪمائي،
+ڪوبه نه کڻندو ڪنهن جو بارُ،
+تون ئي سڀ جو رَبُ ستار.
+بيشڪ تون بخشيندڙ آهين،
+ڏک سڄا لاهيندڙ آهين،
+چَڱايون چاهيندڙ آهين،
+حقُ سچُ سمجهائيندڙ آهين،
+راهَه رُلينِ کي راهه ڏَسين ٿو،
+مُنهنجا ڀي ڪر ٻيڙا پارِ،
+تون ئي سڀ جو رَبُ ستار.
+جنهن جڳ ٺاهيو
+”ڄڻيو نه ڪنهن جو آهي ڄايو(1)“،
+چئه ته ”خُدا هِڪُ“ جنهن جڳ ٺاهيو.
+جنهن جو مَٽ مثال نه ڪوئي،
+تنهن آڏو سڀ ڪنڌ جهڪايو.
+تُنهنجي صدقي عزت، شهرت،
+ڪيڏو آ مون نانءُ ڪمايو.
+’پريل‘ ڳُڻ ڳڻي ڇا تُنهنجا،
+دُهرائي ٿو هَر هَر دايو.
+ٻهراڙيءَ جا ٻار ۽ مينهن
+ڪڪرن ڪِيا وسڪارَ،
+گهر کان نڪتا ٻارَ.
+ڪن کي لُنگ ته ڪڇا ڪنين کي،
+بُت اُگهاڙا يارَ،
+گهر کان نڪتا ٻار.
+واسيا وڻنِ ڀِڄي سڀ رستا،
+هِيرُن جا هُٻڪارَ.
+گهر کان نڪتا ٻار.
+کُنڀيون کِڙنديون گُل ڦُل ٽِڙندا،
+چوڌاري چمڪارَ.
+گهر کان نڪتا ٻار.
+”ڪُوڪُو ڪُوڪُو، ڪُوڪُو ڪُوڪُو،
+ڪويل جي ڪُوڪار.
+گهر کان نڪتا ٻار.
+”پِتُ پُسڻ سان مري پوي ٿي“،
+اِيءُ وڏنِ ويچار.
+گهر کان نڪتا ٻار.
+اونهاري جو ٻهراڙي ۾،
+ٿيا ڏاڍا ٿڌڪار.
+گهر کان نڪتا ٻار.
+ڀيڄِ ڀٽائي!!
+مُند وسڻ جي موٽي آئي،
+وڻ ٽِڻ ٻولِن ٿا هي وائي.
+”ڀيڄ ڀٽائي
+ڀيڄ ڀٽائي!“
+هِيرُن سان سُرُ سُرُ ۾ ڳائي،
+ڪويل ڪُوڪي وڻ ٿي وڄائي،
+ٻُڌجي ٿي ڄڻ ڀِٽَ تي وائي.
+”ڀيڄ ڀٽائي
+ڀيڄ ڀٽائي!“
+وسڪاري سان وڻ ٽِڻ ڦُٽندا،
+گؤنچ ڪڍي گُل ڦُل ڀي ٽڙندا،
+خوش ٿينداسين کُنڀيون کائي،
+”ڀيڄ ڀٽائي
+ڀيڄ ڀٽائي!“
+ٿر ۽ بر تي ٿيو وسڪارو،
+نيٺ وريو مارُن جو وارو،
+ڀونءِ سڄي ٿي پئي آ سائي،
+”ڀيڄ ڀٽائي
+ڀيڄ ڀٽائي!“
+لِڪ لِڪوٽي
+تون لِڪُ آئون توکي ڳوليان،
+آءٌ لڪان تون مون کي ڳول.
+پِڙ تي حالي بيهي رهجي،
+ڪنهن ڀي پاسي مُور نه ڏسجي،
+ڪُوڪ ڪيان پو اکڙيون کول،
+آءٌ لڪان تون مون کي ڳول.
+راند ته ڏاڍي پياري آهي،
+صدين کان جا جاري آهي،
+لِڪ ڇُپ جو چرچو چؤٻول،
+آءٌ لڪان تون مون کي ڳول.
+راند ۾ جي ٿو گهڙيون گذاريان،
+گهر ڀي پنهنجو ڪونه ٿو ساريان،
+ڪيڏو پيارو آ ماحول،
+آءٌ لڪان تون مون کي ڳول.
+(1) لَمُ يَلِد وَلم يُولَد (مرڪزي خيال سورة اخلاص مان ورتل).
+
+
+صبُح ڀلارو
+آيو صبح ڀلارو،
+دلچسپ آ نظارو.
+روزي رزق لا نڪتو،
+هر شخص ڀاڳ وارو.
+اونداهه وئي اُڏامي،
+روشن ٿيو ديسُ سارو.
+اسڪول ڏي وڃڻ جي،
+تياري ڪيو او ٻارو!
+ٺـــوڙهــــو
+اونهارو جو آيو آهي،
+مَمُون مَٿو ڪُوڙايو آهي.
+ڪانوَن وانگي ٺُونگا ماري،
+يارَن کيس چڙايو آهي.
+”ٺوڙهو! ٺوڙهو!“ هن کي ڪوٺي،
+ٻارن شور مچايو آهي.
+هن ته مٿو لهرايو ليڪن،
+سنگتين چرچو ٺاهيو آهي!
+نــلـــڪو
+نلڪو ڏئي ٿو پاڻي،
+سڀ جو ٿئي ٿو ساڻي.
+مَٽَ ڀي ڀري اچي ٿي،
+اُن تان امڙ سياڻي.
+مان ڀي ٿو وِهنجان اُن تي،
+وهنجي ٿي ڀيڻ راڻي.
+پاڻيءَ سان دنيا قائم،
+نعمت خدا جي پاڻي.
+پاڻي نه هُجي تان ٿي،
+جڳ جي وڃي پُڄاڻي!!
+وڻ پوکيو
+ٻوٽا وڻ لڳايو ڀائُو!
+وڻڪاري کي چاهيو ڀائو!
+جنهن ڀي هڪ وڻ پوکيو تنهن ڄڻ،
+جنت ۾ گهر ٺاهيو ڀائو!
+وڻ وڍيندڙ ڏوهي آهي،
+ان کي ڪجهه سمجهايو ڀائُو!
+ساوا سهڻا وڻ وڻن ٿا،
+تن جي جانِ بچايو ڀائو!
+ٻاجهاري ٿو ڳالهه ٻُڌائي،
+پنهنجو ’پريل‘ دايو ڀائو!
+جڳ جو سرجڻهارُ
+پالي ٿو پِيو پالڻهار،
+ساري جڳ جو سرجڻهارُ.
+اُڀ ۽ ڌرتي آ سڀ اُن جو،
+هر شيءِ جو مالڪ مختيارُ.
+تيئن ڪري ٿو جيئن ٿو چاهي،
+آهي هن وٽ هر اختيارُ.
+’پريل!‘ مَڃ احڪام ڌڻيءَ جا،
+ٿيندءِ ٻيڙا تنهنجا پار.
+موليٰ مصيبت ٽارِ.... (دعا)
+ٽارِ موليٰ ٽار،
+جڳ تان
+مصيبت ٽار....
+دُنيا جو دستور انوکو
+بي پهچن لئه دوکو جوکو
+موجن ۾ زردار-
+ٽارِ موليٰ ٽار....
+عالم سان گڏ سنڌ ڪر سائي
+تنهنجي آڏو گهُري دعا هي
+ڀٽائي سرڪار-
+ٽارِ موليٰ ٽار....
+سُور صدين کان ڇو آ ساڳو
+ڀُون لئه تو وٽ بڻيو دعاڳو
+’پريل‘ پالڻهارَ-
+��ارِ موليٰ ٽار....
+جڳ تان مصيبت ٽارِ
+مينهُن
+ڪڪرن جو اُڀ تان وسڪارو
+کڻي کوڙ خوشيون آيو ٻارو!
+وڻ ٽِڻ به ڀِنا تَڙُ ڪِيو ٽڪرنِ،
+هي ديس پَيو ڌوپِي سارو.
+جت مينهن ڦُڙي لئه ڦَٿڪيو پئي،
+تِت موج ۾ مارُو ويچارو.
+ٿَــرُ برُ به وٺو، تَرُ پَرُ به وٺو،
+گهرِ گهرِ به وٺو هي موچارو.
+مالهي
+اچو اوهان کي باغُ گهمايان،
+گُلن ڦُلن جو واس وٺايان.
+هِي آ ڳاڙهو گُل گُلاب،
+هِن جو ناهي ڪوبه جواب.
+رابيلن جيئن اَڇّو اُجرو،
+من کي موهي موتيو، مُگرو.
+رات جي راڻي، ڏينهن جو راجا،
+جن جي هاڪ ٻُجهي ٿي هرجا.
+مان هان ٻارو باغ جو مالهي،
+مون وٽ گلڙن لئه سڀ سوالي.
+گهَڙو گهَڙو
+گهاڙانجي تي گهڙو ڀلو،
+گهاڙانجي تي گهڙو ڀلو.
+پاڻيءَ کي ٿو ٿڌو رکي،
+ٺاهيو ڪيئن ڪنڀار دِلو.
+درگاهن، درٻارن تي ڏس،
+مٽ ڀرڻ جو سدا بِلو(1).
+پاڻي ’پريل!‘ پيئار سڀن کي،
+ملندئي ان جو ثواب صِلو.
+ڳوٺ جو وڏڙو
+ڳوٺ جو وڏڙو، ڳوٺ جو مان،
+مولائي هي مرزان خانُ.
+ٽوپِي سان گڏ پٽڪو پائي،
+سڀ کي مُنهن تي سچ ٻُڌائي،
+ڪين وڙهائي ٻِن کي ٺاهي،
+رُٺل ميڙ ڪري پرچائي،
+تڏهن ٿو سڀڪو هن کي چاهي.
+مَندن سان هي ميرُ رُکي ٿو،
+چورن سان هِي ويرُ رکي ٿو،
+ڀلائيءَ جو ڀيرُ رکي ٿو،
+سچ تي پختو پيرُ رکي ٿو،
+ٻين جي ڪمِ اچي ٿو تڏهن ته
+سڏجي مڙس مٿير مهانُ،
+مولائي هي مرزان خان،
+ڳوٺ جو وڏڙو ڳوٺ جو مانُ.
+گوسڙو ٻارُ
+جو به اسڪول کان گُسائي ٿو،
+پاڻ دوکو هٿن سان کائي ٿو.
+جو پڙهڻ پابنديءَ سان نڪري،
+تنهن کي سڀڪو ئي ڀلو ڀانئي ٿو.
+سُست، ڪاهل نڀاڳو سڏجي ٿو،
+علم سان دل نه جو لڳائي ٿو.
+جو چيو وڏن جو مڃي ٿو هلي،
+ڳوٺ ئي ڳُڻ تنهين جا ڳائي ٿو.
+ننڍڙو ادڙو
+سهڻو سنهڙو، ننڍڙو ننڍڙو،
+منهنجو ادڙو.
+گهر ڀاتي سڀ گهور ٿيون ٿا،
+جيئن ڪري ٿو پيرين پنڌڙو،
+منهنجو ادڙو.
+وِهنجاريون، سينگاريون هن کي،
+رَهي نه ميرو، مَندڙو، گندِڙو،
+منهنجو ادڙو.
+نڪ ڊگهو ۽ اکِ چِيروِين،
+چپُ گُلن جي پَتڙِين جهڙو.
+منهنجو ادڙو.
+لِڪ لڪوٽي: ٽوٽو ۽ موٽي
+مان ٽوٽو ۽ ڇوٽي موٽي،
+راند ڪريون ٿا لڪ لڪوٽي.
+ڀلي ڀڄي ڪو پڪڙڻ کان پو،
+پِڙ تي آڳ ڏِئي ٿو موٽي.
+راند انهي ۾ جنگ نه جهيڙو،
+ڪين کڻون ٿا سوٽو سوٽي.
+ان کي هار ملي ٿي آخر،
+جيڪو نيت رکي ٿو کوٽِي.
+(1) بِلو: بندوبست/ انتظام.
+
+
+بابو
+آخر بابو آهي،
+بابو قبلو ڪعبو آهي.
+پيءُ کي جيڪو يار رنجائي،
+پنهنجو ان کان پاڻ پِٽائي،
+تنهن تي شامت ڪڙڪي پئي ٿي،
+ڇڏي اڳو تر پنهنجي ڊاهي،
+بابو آخر بابو آهي.
+چوڻ ابي جو جو نه وٺي ٿو،
+رُلندو ساري عمر وتي ٿو،
+جنهن به وڏي جون وتيون دعائون،
+تيئن ٿئي ٿو، جيئن ٿو چاهي،
+بابو آخر بابو آهي.
+ريڙهو: ميون وارو آيو
+ريڙهي کي محلي ۾ ڪاهي،
+ميوَنِ وارو آيو آهي.
+آندائين نارنگيون، ڪيلا،
+انهن سان گڏ صوف رَسِيلا.
+تارن ۾ انگور ٽنگيائين،
+ريڙهو ميوَن ساڻ رڱيائين.
+ڏني جو خرچي ماما لالُو،
+ان مان ورتا مان زردالو.
+سرڪار جو پڙهو
+(تعليم لاءِ جاڳرتا مهم)
+گهُمائي ٿي سرڪار، هر هنڌ ”پڙهو“،
+”پڙهو ٻارڙؤ! بس پڙهو ئي پڙهو“.
+ڄَمڻ کان مرڻ تائين وٺجي علم،
+عِلم جنهن طرفِ، تنهن طرف ئي لڙو.
+علم سان مِلي مَرتبو، روشني،
+انڌيرن کي روڪي هڻي ٿو ڪڙو.
+”پِرايو عِلمُ، دَؤرُ دل سان ڪيو“
+چيو جيئن ڀٽائي ”قلب سين ڪڙهو“.
+کري ۽ کوٽي جي پرک
+کَري ۽ کوٽي کي ڄاڻِ،
+ڀائو! جڳ ۾ موجون ماڻِ.
+ميٺ محبت من ۾ پالج،
+ڪينو، بُغض نه اندرِ آڻِ.
+سچ وارن جو رب آ ساڻِي،
+ڪڍڻي ناهي ڪچ جي ڪاڻِ.
+حق جو رستو مور نه ڇڏجي،
+ڀُلي وري ڀي اچجي ڀاڻِ.
+سنڌ وطن جو شان
+سنڌ وطن جو اعليٰ شانُ،
+جڳ سڄي ۾ جنهن جو مانُ.
+هِتڙي شاهه، سچل ۽ سامي،
+جن جي در تي دنيا سلامي.
+مُوهن(1)، ساڌو(2) واري ڌرتي،
+ڏيساور ۾ شُهرت ورتي.
+هوشو، هيمونء جهڙا جَوڌا،
+سِر ڏئي ويا دولهه دودا.
+ڪوٽ، قلعا اروڙ به هِتڙي،
+سنڌوء جو گجگوڙ به هتڙي.
+سنڌ سان ساٿ نڀائي وڃبو،
+’پريل!‘ پاڻ ملهائي وڃبو.
+وقت جو قدر
+قدر وقت جو جو ڪري ٿو پيو،
+خوشين سان سو جهوليون ڀري ٿو پَيو.
+سياڻو ۽ سَمجهُو اهو آدمي،
+سڄو ڌيان ڪم تي ڌري ٿو پَيو.
+وِڃايو جنهين وقت واندو وِهي،
+سو ڄڻ ته جيئري مري ٿو پيو.
+’پريل!‘ ڳالهه اها چريو ڪو ڪندو،
+”وَيَلُ وقت واپس وري ٿو پيو!“
+بابو
+ٻاراڻي شاعريءَ جا موضوع نصيحت آميز ٿين ٿا، پريل دايو به ان پيچري جو پانڌيئڙو آهي، هو ڪٿي پنهنجي مخاطب ٻار کي پيءُ يا ماءُ جي اهميت ٻڌائي ٿو ته ڪٿي توحيد جو سبق ڏئي ٿو ۽ ڪٿي وري سندس موضوع درگاهون ۽ درسگاهون آهن، ٻارڙن کي کوڙاسيکارڻ جو انداز به دلچسپ اٿس:
+ايڪِ ڏُون ڏُون،
+مان ڀيڻ تُنهنجي،
+ڀاءُ تُون تُون.
+اسان جو سماج جدت ۽ نواڻ کان پاسيرو رهي نه ٿو سگهي، پر روڊن رستن تان آهستي آهستي گم ٿيندڙ ٽانگو به پريل جي نظر کان لهي نه سگهيو آهي، هو ٽانگي مان نڪرندڙ آواز کي ٽِڪي جي کوڙي سان تشبيهه ڏئي ٿو ته هڪدم پڙهندڙ دل ۾ ٽِڪي جو کوڙو دهرائڻ لڳي ٿو.
+ايئن ٻُجهن آوازَ سُبن جا،
+ڪورس ۾ جيئن ٽِڪي جو کوڙو.
+اسان جي هن بدلجندڙ سماج ۾ جتي ٻار توڙي وڏا مشيني اوزارن (Gadgets) کان محفو نه رهيا آهن، ان ماحول ۾ پريل جي ٻارن لاءِ لکيل گيتن ۾ مون کي اهائي خوشبو اچي ٿي، جا مغرب ۽ خاص طرح انگلستان ۾ مشيني انقلاب (Industrial revolution) خلاف رومانوي تحريڪ (Romantic movement) جي شاعري پڙهڻ ۾ ايندي آهي جنهن جو بهترين مثال وليم بليڪ جا “Songs of innocence and song of experience” آهن.
+1- آگسٽ 2013ع بدر سميجو
+بيڪ ٽائيٽل
+(1) موهن: موهن جو دڙو
+(2) ساڌو: ساڌ ٻيلو

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book38.txt

@@ -0,0 +1,761 @@
+ڪتاب جو نالو:  ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا (ٻارن لاءِ شاعري)
+
+
+
+ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا (ٻارن لاءِ شاعري)
+(ٻارن لاءِ شاعري)
+ملهار سنڌي
+ڇپائيندڙ پاران
+ڪتاب ”ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا“ سنڌي ٻاراڻي ادب جي ڀلوڙ شاعر ملهار سنڌي جي ٻاراڻي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ٻارڙن لاءِ معلوماتي، دلچسپ ۽ نصيحت ڀَريا نظم آهن.
+محترم ملهار سنڌيءَ جي شعري مجموعي ۾ اسان کي سنڌ جي سٻاجهڙن ٻارڙن جا مختلف روپ نظر اچن ٿا؛ مثلاً: هاريءَ جو ٻار، ٻهراڙيءَ جو ٻار، محنت ڪش ٻار، ڇولا وڪڻندڙ ٻار، اسڪول ڏانهن ويندڙ ٻار؛ ٻارن جا اِهي سڀ ڪردار اسان جي سماج جي عڪاسي ڪن ٿا.
+ٻارَ قوم جو مستقبل ٿين ٿا، تنهنڪري سندن تربيت، تعليم ۽ تحفظ ڪرڻ نه رڳو والدين جو فرض آهي، پر اداراتي سطح تي به ان سلسلي ۾ سنجيدگيءَ جي ضرورت آهي. اهوئي سبب آهي جو اسان جا سرڪاري توڙي نيم سرڪاري ادارا به پنهنجي ديس جي ٻارڙن جي ترقي ۽ نشونما ڪرڻ پاڻ تي فرض سمجهن ٿا. سنڌي ادبي بورڊ پاران خصوصي طور ٻاراڻي ادب جي ترقي ۽ اشاعت لاءِ نهايت تيزيءَ سان عمل ٿي رهيو آهي. هيءُ ڪتاب ”ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا“ به ان سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي.
+هيءُ ڪتاب ”ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا“ آءٌ پنهنجي ايامڪاريءَ ۾ اداري طرفان پڌرو ڪري سُرهائي محسوس ڪري رهيو آهيان، جنهن لاءِ آءٌ جناب مخدوم جميل الزمان چيئرمن سنڌي ادبي بورڊ، جو تهدل سان شڪر گذار آهيان، جنهن پنهنجي مفيد مشورن سان منهنجي رهنمائي ڪري اشاعتي مرحلي کي آسان بنايو آهي.
+اميد آهي ته، اسان جو هيءُ پيار ڀريو پورهيو سنڌ جي معصوم ۽ سٻاجهڙن ٻارڙن وٽ مڃتا ماڻيندو.
+03- ذوالحج 1435هه الهڏتو وگهيو
+ارپنا
+هيءُ ٻارن لاءِ شاعريءَ جو ڪتاب پنهنجين
+معصوم نياڻين پارس ۽ سحر جي نالي
+ٿو ڪريان.
+جن جون حَسين شرارتون، ٽهڪ ۽ مُرڪون
+مون کي شاعريءَ لاءِ اُتساهينديون آهن!
+- ملهار سنڌي
+مهاڳ
+ٻار فطرت جي هڪ خوبصورت تخليق آهي، جيڪو لفظن جو محتاج ئي ناهي، هو پنهنجي اظهار لاءِ بنان معنيٰ ۽ ترتيب وارا لفظ چئي ٿو. هنن جون ٻاتيون ٻوليون ۽ ٻول ٻوليءَ جي بگاڙ ۾ نه پر ان جي ميٺاج ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا ۽ باقي وڏا به ڄاڻي واڻي ان انداز سان اهڙي ٻولي ڳالهائن ٿا ۽ انهن کي موٽ ڏين ٿا، جنهن جو پنهنجو به هڪ مزو ۽ حُسن آهي. قدرت جون سموريون معصوميتون ٻارڙن ۾ سمايل هونديون آهن. شايد ان ڪري ٻارکي هانءُ جو ٺار چئجي ٿو. اهڙن هينئن جي ٺارن لاءِ وندر ورونهن، علم ۽ ڄاڻ ڏيڻ لاءِ مختلف ذريعا پيدا ڪيا وڃن ٿا. دراصل هر ذميوار جو اهو فرض ٿئي ٿو ۽ ان تي فطرت جو قرض به آهي، ته هو هڪ ذميوار ۽ باشعور نسل تيار ڪري پر ڏٺو اهو ويو آهي ته اُهي ادارا جيڪي ان لاءِ قائم ڪيا ويا آهن اُهي ڪجهه ٻيا ڪم ڪري رهيا آهن. پر سماج جا باشعور ماڻهو انفرادي حيثيت ۾ اُهو ڪم ڪري رهيا آهن ۽ ان کي بهتر نموني سان نڀائي به رهيا آهن. ان تعليم ۽ تربيت جا جتي ڪيترا ذريعا آهن اتي ٻاراڻو ادب به هڪ خاص قسم جي اهميت رکي ٿو ۽ ڏٺو وڃي ته اُهوئي اهم بنياد ۽ پيڙهه جو پٿر آهي! سنڌي ادب جي زرخيزي ۽ شاهوڪاري پنهنجي جاءِ تي پر ٻاراڻي ادب جي هميشه کوٽ رهي آهي. ان کوٽ جا ڀلي ته ڪيترائي سبب ڇو نه هجن پر اصل ذميواري ڪريڪيوليم وارن جي آهي جن ان پاسي کي ڪڏهن به نه ڏٺو آهي. هميشه نظرانداز ڪيو آهي! ٻاراڻي درسي ڪتابن ۾ انهن شاعرن کان لکرايو ويو آهي جن ڪڏهن ٻاراڻي ادب لاءِ ڪجھه به ناهي لکيو. ڏٺو وڃي ته ٻاراڻي ادب ۾ به ڊکاڻڪي ڪرائي وئي آهي! سنڌي تعليم ۾ نرسري سسٽم جو اڃان ڪو رواج ڪونهي. حالانڪه سڄي د��يا ۾ خصوصاً آمريڪي، فرينچ، جرمني، چيني، جپاني تعليمي نظام ۾ نرسري جو رواج هڪ مضبوط روايت بڻيل آهي. جنهنڪري اتي (Nursery Rhyme) نرسري رائم (ٻاراڻا ٻول) شاعريءَ ۾ هڪ بهترين اظهار جو ذريعو آهي. نرسري رائم ڪري ٻارن کي سٺا، سهڻا ٻول ۽ نُڪتا ياد ڪرايا وڃن ٿا، جنهن جي رڌم ڪري هنن ۾ سمجهه سان گڏوگڏ سماجي شعور به پيدا ٿئي ٿو. ۽ هو انهن ٻولن کي کڻي اڳتي وڌن ٿا. نرسري رائم ۾ هنن کي پرفارمنس جو پڻ موقعو ملي ٿو. اسان جي بزرگ شاعرن پڻ انهن انگريزي نرسري رائم (ٻاراڻن ٻولن) کان متاثر ٿي. سنڌي ٻاراڻا گيت تخليق ڪيا آهن. جنهن جا ڪيترائي مثال ڏئي سگهجن ٿا. پر ڪجھه مثال هي آهن.
+Twinkle Twinkle little Star,
+How I wonder what you are.
+Up above the world so high,
+Like a diamond in the Sky.
+واهه ڙي تارا گول تارا،
+روشن تارا چلڪي وارا،
+سانجهيءَ ٽاڻي نڪرو ٿا،
+اُڀَ سڄي ۾ پکڙو ٿا.
+يا وري
+Early to bed and Early to rise!
+سويل سمهجي سويل اُٿجي.
+ٻاراڻي شاعريءَ لاءِ جيڪا اهم ڳالهه آهي اُها آهي لفظن جي چونڊ ۽ رڌم. اُنَ ۾ به ڪو شڪ ناهي ته ٻاراڻي شاعري، شاعراڻي فن جي محتاج ناهي بلڪل ائين جيئن پنهنجا لوڪ گيت آهن. سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻاراڻي شاعريءَ کي وڌائڻ لاءِ جيتوڻيڪ ڪوبه ادارو نه مليو آهي. پر ان جي باوجود سنڌي ادب ۾ ملڪ جي ٻين زبانن کان وڌيڪ ٻاراڻي شاعري موجود آهي، جيڪا سڀ انفرادي حيثيت ۾ تخليق ڪئي وئي آهي ان ڪم ۾ اتان جي، شاعرن جون محبتون، محنتون ۽ ڪوششون شامل آهن. نالي چڙهيا اديب ۽ شاعر اُن پاسي ڌيان ئي نه ٿا ڏين، پر ذميوار ماڻهو ان کي پنهنجو فرض سمجهي ڪم ڪري رهيا آهن، جيڪو هڪ وڏو جهاد آهي. ان جدوجهد ۽ جهاد ۾ ڪيترن ئي نالن سان گڏ ملهار سنڌيءَ جو نالو به شامل آهي. جيڪو علم جي هن ميدان ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهيو آهي! ۽ هڪ خاص ڪم نڀائي رهيو آهي. اها به هڪ حقيقت آهي ته ٻاراڻي شاعري تخليق ڪرڻ تمام ڏکي آهي ۽ ان کي ڇپائڻ اڃان وڌيڪ ڏکيو ڪم آهي!
+ملهار سنڌيءَ جي، ڪتاب ”ڌرتي جا ٽانڊاڻا“ جو نالو پڻ خوبصورت آهي جنهن ۾ هُن ڪيترائي سهڻن لفظن جا رانديڪا ڏنا آهن. ٻار جيڪو راند، بُرش پينسل، چاڪ، ڪلڪ ۽ آڱرين سان ليڪا پائي ڀت ۽ زمين تي لکي به کيڏندو آهي، اهو هنن لفظن کي وڌيڪ انجواءِ ڪندو. ملهار سنڌي پنهنجي هن ڪتاب ۾ تمام گهڻا دلچسپ موصوع کنيا آهن، جيڪي، ٻارن کي تعليم ۽ تربيت سان گڏوگڏ وندر پڻ ڏين ٿا. سندس نظمن ۾ بي ساختگي ۽ سادائپ پڻ آهي. هُنَ هر طرح جي، شاعري ڪئي آهي. هڪ ته هن ٻار ٿي لکيو آهي ۽ ٻيو هن ٻارن لاءِ لکيو آهي هو ٻنهي رخن ۾ ڪامياب ويو آهي. ملهار سنڌيءَ جا موضوع سليس ۽ سادا آهن هُن جي شاعريءَ جو ٻار اسان جو اُهو ڳوٺاڻو ٻار آهي، جيڪو سنڌ جو اصلي ٻار آهي هُنَ ٻار جي، خوبصورتيءَ جو اظهار پڻ سهڻي انداز سان ڪيو آهي.
+ٻالڪ سي ”ملهار“ پيارا،
+جيڪي کڻندا ڪتاب آهن.
+هُو ٻار کي محنت، جدوجهد ۽ عظمت جو پڻ ڏس ڏي ٿو.
+محنت ۾ ”ملهار“ مزو آ،
+محنت سان مقصد ملندو آ.
+ملهار سنڌي پنهنجي شاعريءَ جي ٻار جو جيڪو عڪس چٽيو آهي اُهو به ڏاڍو وڻندڙ ۽ دلڪش آهي.
+جيڪي ٻار نماڻا آهن،
+سي ته مکڻ جا چاڻا آهن،
+اونداهيءَ ۾ روشن ڪرڻا،
+ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا آهن،
+ٻارن لئه ”ملهار“ سدائين،
+گيت لکيا ٻاراڻا آهن.
+ملهار سنڌيءَ جي، شاعري سنڌي ٻار جي شاعري آهي هُنَ جي شاعريءَ ۾ هاريءَ جو ٻار، ٻهراڙيءَ جو ٻار، محنت ڪش ٻار، ڇولا وڪڻندڙ ٻار، اسڪول ڏي ويندڙ ٻار، بلڪل اصلي ۽ نج انداز سان نروار آهي! ملهار سنڌي ڪيتري عرصي کان ٻارن لاءِ شاعري ڪري رهيو آهي! ۽ پنهنجو ڪردار خوبصورتيءَ سان نڀائي رهيو آهي! مان کيس هن خوبصورت تخليق تي مبارڪباد ڏيندي اميد ٿو رکان ته هو اڃان به اهڙا ڪيترائي ڪتاب تخليق ڪندو رهندو. ٻارن جي تعليم، تربيت ۽ وندر جي نئين باب جي سخت کوٽ آهي جيڪا جيڪڏهن ڪنهن پوري نه ڪئي ته ملهار ۽ اسان سڀ گڏجي ان لاءِ پنهنجي وت آهر ڪوشش ڪري رهيا آهيون ۽ اڳتي به ڪندا رهنداسين.
+ڊاڪٽر ذوالفقار سيال
+لاڙڪاڻو
+
+
+حمد
+تون ئي مالڪ تون ئي داتا،
+آهيون رحم ڪرم لئه آتا.
+تون ئي آن سنسار جو خالق،
+گل ڦل ۽ گلزار جو خالق.
+توئي چنڊ ستارا جوڙيا،
+سهڻا خوب نظارا جوڙيا.
+هرشيءِ ۾ موجود تون آهين،
+سڀني جو معبود تون آهين.
+تنهنجي ئي در ٻاڏايون ٿا،
+ٻانهون هردم ڦهلايون ٿا.
+دنيا ۾ پيدا ڪر اُلفت،
+جڳ سمورو بڻجي جنت.
+سائي ٿي پئي سنڌ سموري،
+آس ڪجان ”ملهار“ جي پوري.
+سنڌ راڻي بينظير
+سنڌ ٿي توکي پُڪاري سنڌ راڻي بينظير!
+ڪونه ٿيندي بابَ تنهنجي جي پڄاڻي بينظير!
+فڪر تنهنجو رهنمائي ٿو ڪري هِن ملڪ جي،
+تو ڪئي جا روشني ناهي وساڻي بينظير!
+تنهنجي سياست تنهنجون سوچون امرتا ماڻي ويون،
+عام آ پيغام تنهنجو تنهنجي واڻي بينظير!
+ڀيڻ تنهنجي ياد ذهنن کي جنجهوڙي ٿي ڇڏي،
+اڄ به هرهڪ اک آهي پاڻي پاڻي بينظير!
+تو ڪئي بي لوٽ خدمت هئي ڏکويل خلق جي،
+تنهنجي آ عظمت ڀري جيون ڪهاڻي بينظير!
+ڪير اهڙو مرتبو ”ملهار“ ٿو ماڻي سگهي،
+ساري دنيا منجهه تو عظمت جا ماڻي بينظير!
+اڳتي وڌندو رهه بلاول
+ماءُ جي نقشِ قدم تي خوب هلندو رهه بلاول!
+تون به ٿي بي خوف دنيا منجهه جيئندو رهه بلاول!
+ڪونه جهڪڻو آهه توکي ڪنهن به جابر جي اڳيان،
+مشڪلاتون کوڙ ايندئي پر نه هٽندو رهه بلاول!
+توکي خدمت آهه ڪرڻي ملڪ جي ۽ قوم جي،
+جيڪو محترمه ڏنئي سو سبق پڙهندو رهه بلاول!
+پيءُ تنهنجي جيل ڪاٽيا پر نه هاريو حوصلو،
+عزم اوچي ساڻ اڳتي قدم کڻندو رهه بلاول!
+جمهوريت ئي آهه بدلو تو چيو تقرير ۾،
+خوبصورت سوچ سان اڳواڻي ڪندو رهه بلاول!
+بينظير آ ماءُ تنهنجي، تنهنجو نانو ذوالفقار،
+تنهنجي منزل آهه اڳتي خوب وڌندو رهه بلاول!
+تو ۾ نظرون قوم جون ”ملهار“ جي توکي دعا،
+ڪاميابيون زندگيءَ ۾ تون ماڻيندو رهه بلاول!
+نماڻا ٻار
+جيڪي ٻار نماڻا آهن،
+سي ته مکڻ جا چاڻا آهن.
+روز وڃن اسڪول پڙهڻ لئه،
+ڪيڏا سندر سياڻا آهن.
+سڀ کي ٻالڪ خوب وڻن ٿا،
+سڀ جي من جا راڻا آهن.
+ٻارَ ڏسي خوش ٿيان ٿو توڙي،
+دِل اندر ڳاراڻا آهن.
+اونداهيءَ ۾ روشن ڪِرڻا،
+ڌرتيءَ جا ٽانڊاڻا آهن.
+ٻالڪ ئي ٻاريندا ٻيهر،
+ڏيئا ڏيهه وساڻا آهن.
+ٻارن لئه ”ملهار“ سدائين،
+گيت لکيا ٻاراڻا آهن.
+پياري امان
+منهنجي پياري امان،
+پيار واري امان.
+تو ڏني زندگي،
+تو ڏني روشني.
+منهنجي هرهڪ گهڙي،
+تو آ سيوا ڪئي.
+تنهنجا ٿورا امان،
+مان نه لاهي سگهان.
+تو سيکاريو جيئڻ،
+محبتن سان رهڻ.
+تو پڙهايو امان،
+تو لکايو امان.
+تنهنجون دعائون اٿم،
+ناه مون کي ڪو غم.
+ٻهراڙي جا ٻار
+پڙهڻ لکڻ سان آهي پيار،
+ٻهراڙيءَ جا آهيون ٻار.
+کير، مکڻ ڏُڌ کائيندا آهيون،
+ٻهراڙيءَ ۾ رهندا آهيون،
+سادا، سُودا خوب سچار،
+ٻهراڙيءَ جا آهيون ٻار.
+ڦَريون ڦوٽا آڀون کائون،
+پيرون پاند پٽيندا آهيون،
+سنڌوءَ جا آهيون سينگار،
+ٻهراڙيءَ جا آهيون ٻار.
+هرپل پڙهندا لکندا آهيون،
+وقت سان راند به ڪُڏندا آهيون،
+اسين مستقبل جا معمار،
+ٻهراڙيءَ جا آهيون ٻار.
+وڏن ساڻ عقيدت آهي،
+ڪوڙ ڪِني کان نفرت آهي،
+ڌرتيءَ ساڻ پڪو آ پيار،
+ٻهراڙيءَ جا آهيون ٻار.
+پوکي راهي علم، ادب،
+محنت ساڻ ملي ٿو سڀ،
+مُرڪي ايندي مُند ”ملهار“،
+ٻهراڙيء�� جا آهيون ٻار.
+علم
+علم سان سدائين رکو چاهه ٻارو!
+سدا هڪ ٻئي جا ٿيو همراهه ٻارو!
+پڙهي علم جڳ کي ته روشن ڪنداسين،
+ستارا ستارا هي انجمن ڪنداسين.
+ڪري علم حاصل ٿيو سڀ اڪابر،
+ڪي سرجن، فزيشن ڪي انجنيئر ماهر.
+ڪري علم سچ پچ ٿو انسان ٻارو!
+بنان علم انسان حيوان ٻارو!
+ڄمڻ کان مرڻ تائين پڙهندا رهو پيا،
+نبيءَ جي حڪم تي سدائين هلو پيا.
+وڃڻ آهه مڪتب ڏي ٻارو ضروري،
+سوا علم جي آ حياتي اڌوري.
+ڪريو ياد ”ملهار“ جي هيءَ نصيحت،
+سدائين علم سان رکو ٻار اُلفت.
+سنڌڙي
+پنهنجي ڌرتي پياري ٻارو!
+آهي عظمت واري ٻارو!
+وِکَ وِکَ تي رابيل ڦُٽن ٿا،
+خوشبو سنڌڙي ساري ٻارو!
+سڀ جي مَنَ کي موهيندي آ،
+ٿر جي سوني واري ٻارو!
+هوشوءَ، هيمونءَ دودي سنڌڙي،
+رَت سان آ سينگاري ٻارو!
+لاڙ، سَرو، ٿر، ڪاڇو پيارو،
+ساري ڀونءِ ڀلاري ٻارو!
+جيئي پنهنجي ڌرتي جوهر،
+محنت ڪش ۽ هاري ٻارو!
+محنت سان ”ملهار“ ڪنداسين،
+ڌرتي سُندر ساري ٻارو.
+مزدور جو نظم
+زماني جو جيڪو ٿو چرخو چلائي سو مزدور آهي!
+ٻين لاءِ پنهنجون ٿو ننڊون ڦِٽائي سو مزدور آهي!
+اُن جي ئي دم سان سمورو هي وهنوار هلندو رهي ٿو،
+گرمي ۽ سرديءَ ۾ کُورا جلائي سو مزدور آهي!
+ڏونگر به ڏاري زمينون به کيڙي هو محنت ڪري ٿو،
+سمورو هي سنسار سهڻو بڻائي سو مزدور آهي!
+سڄي زندگاني ٿو سورن ۾ گهاري او بيحس زمانا!
+بدن تي جو ڦاٽل به ڪپڙا ٿو پائي سو مزدور آهي!
+ٻچا جنهن جا بُکَ تي بنان ڪنهن سهولت جي جيون گذارن،
+مگر پو به ٻنين ۾ پوکون پچائي سو مزدور آهي!
+ڪپڙا اُڻي ٿو، مِلون ٿو هلائي ۽ محلات ٺاهي!
+روڊن تي جيڪو ٿو پٿر وڇائي سو مزدور آهي!
+مگر پوءِ به پيڙهيل ۽ خوشين کان وانجهيل آ ”ملهار“ جيڪو،
+دنيا جي دردن کي سيني لڳائي سو مزدور آهي!
+
+
+ماما اُٺ
+ميم سان مامان اُٺ اچي ويا،
+چوڏس آهن رنگ رچي ويا.
+ڏسجو جت ٿو اُٺڙا چاري،
+اُٺڙن سان پيو خوش گذاري.
+اُٺ جو رنگ آ خاڪي ٻارو!
+جانورن ۾ آهه نيارو.
+ڊگهي ڳچيءَ وارا اُٺڙا،
+ڪيڏا آهن پيارا اُٺڙا.
+اُٺ سُڪيءَ جا ٻيڙا سڏجن،
+تن تي واهه ڪجاوا جڙجن.
+ڪي اُٺ مهري ڪي اُٺ لاڏون،
+بار کڻڻ تي ڏين ٿا ٽاڏون.
+بار گهڻو هي کڻندا آهن،
+سواريءَ جي ڪم ايندا آهن.
+توڏو، گورو، ڪڻڪ ڪنواٽ،
+بودو، بوتو، ڏاگهو ٽاٽ.
+توڏو تيرهن ڪوهه ڀڄي ٿو،
+واريءَ تي هي تيز ڊُڪي ٿو.
+ڪنواٽ به پنهنجو مٽ آ ٻارو!
+ڪين ڪندو هي گهٽ آ ٻارو.
+اُٺڙن کي ”ملهار“ ڏسي ٿو،
+ڳوٺ جو هرهڪ ٻار ڏسي ٿو.
+سنڌ جو ترانو
+ٻولي پياري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+پنهنجي ڌرتي گلشن آهي،
+صدقي تنهن تان تن من آهي،
+جيءَ جياري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+ڌرتيءَ کي خوشحال بڻايون،
+گڏجي، مالامال بڻايون،
+هاري ناري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+ڪيڏيون مست هوائون آهن،
+فرحت بخش فضائون آهن،
+باغ بهاري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+جُوءِ سندا جنسار اسان جا،
+سهڻا سنڌي ٻار اسان جا،
+ٻالڪ ٻاري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+ڪينجهر کان ڪارونجهر تائين،
+موهن کان هُنَ منڇر تائين،
+سنڌڙي، ساري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+هاريءَ جي هٿ ڪوڏر پياري،
+آهي سنڌڙيءَ جو ساٿاري،
+هر پاڃاري، زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+محنت سان ”ملهار“ جيئون ٿا،
+ڌرتيءَ تي ٻُلهار وڃئون ٿا،
+ڀونءِ ڀلاري زنده آباد،
+سنڌ سونهاري زنده آباد.
+ميوا
+ڏاڍا انب لٿا هن ٻارو!
+ڪيڏا خوب مزا هن ٻارو!
+انبن سان گڏ گدرا کائو،
+سٺا مٺا ميوا کائو.
+هنداڻا ڀي ڄڻ ته سڏن ٿا،
+هرڪنهن کي سي خوب وڻن ٿا.
+و��ي چَڪونءَ جو مزو الڳ آ،
+صوف الڳ آ ونگو الڳ آ.
+زردالو ڀي کائي سڀڪو،
+پنهنجي سگهه وڌائي سڀڪو.
+دِل ٿي چئي مان سردو کاوان،
+مِٺو ڪمند ۽ ڪيلو کاوان.
+انگورن سان پيار آ منهنجو،
+کائيندو هر ٻار آ منهنجو.
+زيتونن کي ڪير وساري،
+نارنگيون ۽ ٻير وساري.
+ڏيندا آهن طاقت ميوا،
+قدرت جي هن نعمت ميوا.
+کائون ميوا ٻار خدا جا،
+شڪر ڪيو ”ملهار“ خدا جا.
+ڇولن وارو
+ٻڌجي ٿو پيو هوڪو ٻارو،
+آيو آهي ڇولن وارو.
+چَسُ چَسُ چسڪي وارا ڇولا،
+آهن وڻندڙ پيارا ڇولا.
+گلو، لالو ڊوڙ ولڻ،
+صابوءَ کان سڀ ڇولا وٺڻ.
+مون کي ڇولا وڻندا آهن،
+ڏاڍو چسڪو ڏيندا آهن.
+صابل ڇولا وڪڻندو آ،
+هوڪا ڏيندي هو گهمندو آ.
+هوڪو ٻڌندي ويندو آهيان،
+چٽڻي ڇولا وٺندو آهيان.
+آءٌ به ڇولا کائيندو هان،
+ٻين کي پڻ کارائيندو هان.
+صابو آهي پيارو ڇوڪر،
+ٻارو محنت وارو ڇوڪر.
+محنت ۾ ”ملهار“ مزو آ،
+محنت سان مقصد ملندو آ.
+ڪتاب
+مون کي وڻندا ڪتاب آهن،
+مَنُ موهيندا ڪتاب آهن.
+سوئي جاهل سڏبو آهي،
+جنهن کان رُسندا ڪتاب آهن.
+تن جي اعليٰ عظمت ٻارو!
+جيڪي لکندا ڪتاب آهن.
+ساري دنيا کان وڌ پيارا،
+مون کي لڳندا ڪتاب آهن.
+سورج وانگي جڳ ۾ ساٿي،
+اُڀري پوندا ڪتاب آهن.
+ٻالڪ سي ”ملهار“ پيارا،
+جيڪي کڻندا ڪتاب آهن.
+سنڌي ٻولي
+سهڻي سنڌي ٻولي ٻارو!
+آهي سندر سولي ٻارو!
+ٻنڌڻن منجهه ٻڌي سي وهوا،
+سنڌيءَ ۾ ئي لولي ٻارو!
+ٻولين منجهه سمايل آ ڄڻ،
+سنڌوءَ واري ڇولي ٻارو!
+ڳالهائڻ ۾ سادي سودي،
+آهي ڪين پرولي ٻارو!
+جنت کان وڌ جائي سمجهان،
+جيجل جي مان جهولي ٻارو!
+مون سان گڏ ”ملهار“ سڀيئي،
+ٻوليو سنڌي ٻولي ٻارو!
+انسان
+هي جيڪو انسان ٿو سڏجي،
+اُوچو تنهن جو شان ٿو سڏجي.
+سارو جنهن سنسار سجايو،
+دنيا کي رنگين بڻايو.
+جيڪو چنڊ تي پهتو آهي،
+مريخ تي پڻ رهڻ ٿو چاهي.
+جيڪو انس رکي ٿو مَنَ ۾،
+اعليٰ آهي هُو سوچن ۾.
+جنهن جهاز بڻايا آهن،
+هيڏا رنگ رچايا آهن.
+اشرف آهي مخلوقن ۾،
+۽ ماهر آ تخليقن ۾.
+ڪيڏو آ جاکوڙي ٻارو،
+جبلن مان ٿو ووڙي چارو.
+ڦهلائي ٿو شعور جڳ ۾،
+تڏهن ته آهي سرور جڳ ۾.
+بامقصد ٿو جيون گهاري،
+محنت سان ”ملهار“ گذاري.
+وئڪيشن
+وئڪيشن آ ٿي وئي ٻارو!
+گهمڻ ڦرڻ جو آيو وارو.
+ٻالڪ سارا جهومن ڳائن،
+خوشيون پيا ٿا خوب ملهائن.
+ڪي ٻالڪ ويا گهمڻ ڪراچي،
+چڙيا گهر کي ڏسڻ ڪراچي.
+ڪي ويا ڪوئيٽا گرميون گذارڻ،
+پنهنجي اندر کي ويا ٺارڻ.
+ڀلي گهمجي ڦرجي ٻارو!
+خوب مزو ڀي وٺجي ٻارو!
+پڙهڻ لکڻ پر آهه ضروري،
+ڪجي ڪتابن کان ڇو دوري.
+اُسَ ۾ ڪونه اَجايو رُلجي،
+وقت سان پڙهجي وقت سان لکجي.
+ڳالهيون جي ”ملهار“ ڪيون هن،
+دل ۾ هرهڪ ٻار رکيون هن.
+ٻـــالـــڪ
+ڪيڏو آهين سهڻو ٻالڪ،
+مون کي خوب وڻين ٿو ٻالڪ.
+ماکيءَ کان وڌ مٺڙو آهين،
+موتئي جو تون گلڙو آهين.
+تنهنجا ٽهڪ وڻن ٿا ڏاڍو،
+منهنجو من موهن ٿا ڏاڍو.
+جڏهن ٿيلهو کڻندو آهين،
+تڏهن ڪيڏو وڻندو آهين.
+ڌرتيءَ جو تون آهه دلاور،
+اَبي امان جو ساهه سهارو.
+وِکَ جڏهن تون کڻندو آهين،
+هوشوءَ وانگي لڳندو آهين.
+منهنجي مَن جو ٺارُ تون آهين،
+ٻار ڳچيءَ جو هارُ تون آهين.
+سنڌوءَ جو سينگار تون آهين،
+ملڪ سندو معمار تون آهين.
+ڏاڍو آن ”ملهار“ کي پيارو،
+ٿئي شل تنهنجو بخت ڀلارو.
+
+
+سائيڪل
+مون کي سائيڪل چوندا آهن!
+ننڍڙا وڏڙا مون کي چاهن!
+منهنجي سستي سواري آهي،
+سواري ڏاڍي پياري آهي.
+ٻن ڦيٿن تي هلندي آهيان،
+ٻارن کي مان وڻندي آهيان.
+مون کي خوب ڀڄائن ٻالڪ،
+پنهنجي دِل وندرائن ٻالڪ.
+تتيءَ ٿڌيءَ ۾ هلندي آهيان،
+ڪڏهن نه هر هر ڊهندي آهيان.
+پوندو ڪو پئٽرول نه آهي،
+تڏهن ته مون کي هرڪو چاهي.
+مون کي ٿو ”ملهار“ هلائي،
+۽ هر ننڍڙو ٻار هلائي.
+منهنجي ناني
+ناني مون سان پيار ڪندي آ،
+ڪک به نه مون تي هوءَ سهندي آ.
+منهنجي ناني سُٺڙي سُٺڙي،
+ماکيءَ کان وڌ مٺڙي مٺڙي.
+پوڙهي هاڻي جهور ٿي وئي آ،
+نيڻن کان بي نور ٿي وئي آ.
+ڪونه رکي مايوسيون من ۾،
+محبت آ هُنَ جي جذبن ۾.
+ڪونه رکي ٿي ساڙ ۽ ڪينو،
+صاف سدائين هُنَ جو سينو.
+جي مڪتب جو ڪم نه ڪيان ٿو،
+نانيءَ جي پوءِ مار سهان ٿو.
+مون کي ڏاڍي وڻندي آهي،
+ناسَ جڏهن هوءَ ڏيندي آهي.
+هُنَ کي ٿورو تنگ ڪندو هان،
+چوريءَ هُنَ جي لَٺ کڻندو هان.
+پو ته مڇرجي ويندي آهي!
+مون کان ٻارو! رُسندي آهي.
+مان هُن کي پرچائيندو هان،
+کيس گهڻو نه ستائيندو هان.
+ائين ”ملهار“ جي، ناني پياري،
+جيئن طوطي، جي ڳاني پياري.
+اسڪول
+ملي ٿي روشني اسڪول ۾ ٻارو!
+ٺهي ٿي زندگي اسڪول ۾ ٻارو!
+ڪڏهن مون کان نه سا وسري سگهي ٿي،
+گذري جا گهڙي اسڪول ۾ ٻارو!
+رکي اُلفت ڪتابن سان وڃي ڪريون،
+پُڄاڻي جهل جي اسڪول ۾ ٻارو!
+توهان تي بارُ اچڻو آ وطن جو،
+ٿيو ڏاها پڙهي اسڪول ۾ ٻارو!
+رانديون ٻار کيڏن ٿا سڀئي گڏجي،
+هردم آ خوشي اسڪول ۾ ٻارو!
+جي چاهيو ٿا وڏي عهدي وڃي رسجي،
+ڪيو محنت رهي اسڪول ۾ ٻارو!
+ٻين کي به ڀي وڃي سيکاريو سوئي،
+وڃو جيڪو سکي اسڪول ۾ ٻارو!
+چوي ”ملهار“ پنهنجي زندگي ساري،
+ڪيو روشن وڃي اسڪول ۾ ٻارو!
+سائنس جو ڪمال
+دنيا جيڪا ترقي ڪئي آ،
+ڌرتي روشن بڻجي وئي آ.
+سائنس جو سڀ ڪمال آهي،
+اوندهه جو ٿيو زوال آهي.
+ڀل ته سمورا علم پرايو،
+سائنسي پر ڄاڻ وڌايو.
+سائنسي آ کوٽ اسان وٽ،
+ٻارو! اُن ۾ ڪونه ڪيو گهٽ.
+سائنسدان ۽ ڏاها بڻجو،
+سنڌ وطن جي خدمت ڪريو.
+سنڌوءَ جو ٿئي نالو روشن،
+ان تان صدقي پنهنجو تن من.
+ٻالڪ سڀ ”ملهار“ پيارا،
+محنت سان ٿيندا ناميارا.
+نظم
+اچو ته سنڌ سنواريون ٻارو!
+پنهنجو نانءُ جيئاريون ٻارو!
+جهل جي اوندهه دور ٿي ويندي،
+علم جا ڏيئا ٻاريون ٻارو!
+محنت سان ئي منزل ملندي،
+غفلت ۾ نه گذاريون ٻارو!
+سڀ کان اڳ ۾ لکجي پڙهجي،
+پوپٽ پوءِ اُڏاريون ٻارو!
+اگر اچي مشڪل جيون ۾،
+هانءُ نه هرگز هاريون ٻارو!
+سهڻي ڪئي ”ملهار“ نصيحت،
+هرگز ڪونه وساريون ٻارو!
+نصيحت
+علم آ روشني ٻارو!
+سنواري زندگي ٻارو!
+جهِل، نفرت ۽ سُستيءَ سان،
+ڪجي ڇو دوستي ٻارو!
+معذورن سان همدردي،
+وڏي آ بندگي ٻارو!
+گذاريو ڪونه جيون جي،
+ڪا غفلت ۾ گهڙي ٻارو!
+سنڌوءَ جو نانءُ روشن ٿئي،
+وڃو اڳتي وڌي ٻارو!
+گذاريو خوب محنت سان،
+سموري زندگي ٻارو!
+سبق آموز مون ڪئي آ،
+اوهان لئه شاعري ٻارو!
+رهو ”ملهار“ موجن ۾،
+ڪريو حاصل خوشي ٻارو!
+روشنيءَ سان پيار
+روشنيءَ سان پيار!
+آهِه ضروري ساٿيو!
+تحفو آهي قيمتي،
+زندگيءَ سان پيار!
+آهِه ضروري ساٿيو!
+ديس کي سنوارجي،
+سنڌڙيءَ سان پيار!
+آهِه ضروري ساٿيو!
+وقت ڇو وڃائجي؟
+هر گهڙيءَ سان پيار،
+آهِه ضروري ساٿيو!
+پنهنجي خلقڻهار جي،
+بندگيءَ سان پيار،
+آهِه ضروري ساٿيو!
+
+
+ڪبوتر
+مون به ڪبوتر ڌاريا آهن،
+دِل سان سارا پاليا آهن.
+سهڻن رنگن وارا آهن،
+مون کي ڏاڍا پيارا آهن.
+صبح جو ساجهر اُٿندا آهن،
+پرڙا سڀ کوليندا آهن.
+اُڀ ڏي اُڏري ويندا آهن،
+ڏاڍيون ڏوٽيون ڏيندا آهن.
+ڏاڍا آهن سهڻا ٻارو!
+آهن هي من مهڻا ٻارو!
+منهنجو من موهيندا آهن،
+چهنب جڏهن چوريندا آهن.
+روپهري ۽ اَڇا ڪارا،
+وڻندا آهن ٻارو! سارا.
+مڪتب کان موٽندو آهيان،
+راند هنن سان ڪندو آهيان.
+مون کي سڀ ”ملهار“ وڻن ٿا،
+گهوگهو گهُٽ گهو جڏهن ڪن ٿا.
+جيئن ٻارڙا
+وڏي شوق سان ٿا پڙهن ٻارڙا،
+منهنجي سنڌ جا شل جيئن ٻارڙا.
+قدر وقت جو جيڪي آهن ڪندا،
+اُهي ئي ٿا اڳتي وڌن ٻارڙا.
+پنهنجي ديس جي خوب سيوا ڪبي،
+ارادو ٿا پختو رکن ٻارڙا.
+علم ساڻ جيڪي رکن چاهه ٿا،
+منزل تي سي ئي پڄن ٻارڙا.
+سندن ٻاتيون ٻوليون ٿيون موهي وجهن،
+هر روپ ۾ ٿا وڻن ٻارڙا.
+انهن جي ته ڪهڙي آهي زندگي،
+اَجايو ٿا جيڪي رُلن ٻارڙا.
+آهي قوم جو بارُ تن جي مٿان،
+تڏهن خوب محنت ٿا ڪن ٻارڙا.
+”ملهار“ تن لئه دعا ٿو ڪري،
+وڏي شال! عهدي رسن ٻارڙا.
+جهرڪي
+چون چون چون چون ٻولي جهرڪي،
+ڪيئن ٿي پرڙا کولي جهرڪي جهرڪي.
+آهي وندر واري جهرڪي،
+ٻارن کي آ پياري جهرڪي.
+هر هر اُڏندي ويهندي آهي،
+ڪيڏي سهڻي لڳندي آهي.
+ڪنهن کي ڪين ستائيندي آ،
+ٻارن کي وندرائيندي آ.
+ٻچڙن سان هوءَ پيار ڪري ٿي،
+هر پل تن جي سارَ لهي ٿي.
+ٻار گليليون هڻندا آهن،
+جهرڪيءَ کي ماريندا آهن.
+سياڻو پاڻ بڻايو ٻارو!
+جهرڪيءَ کي نه ستايو ٻارو!
+جهرڪي ٻارن وانگي آهي،
+تنهن کي ڏِس ”ملهار“ ٿو چاهي.
+ريڊيو
+مون کي آهي ننڍڙو ريڊيو،
+پر آ ڏاڍو مٺڙو ريڊيو.
+جڏهن به واندو هوندو آهيان،
+پنهنجو ريڊيو ٻُڌندو آهيان.
+خبرون چارون روز ٻُڌائي،
+ٻارو! منهنجي ڄاڻ وڌائي.
+خاڪا ڊراما هلندا آهن،
+مون کي بهتر لڳندا آهن.
+ڳالهيون ڀي سمجهائيندو آ،
+ريڊيو دل وندرائيندو آ.
+سرمد، يوسف پارا راڳي،
+روز ٻڌائي پيارا راڳي.
+موسيقيءَ سان چاهه رکان ٿو،
+بي.بي.سي هر روز ٻڌان ٿو.
+ريڊيو سڀ جو ساٿي آهي،
+جنهن کي سارو جڳ ٿو چاهي.
+وقت نه هي ”ملهار“ وڃايو،
+مون کي ريڊيو آ سمجهايو.
+ياد
+امڙ واري گود ۾،
+ملي جا لولي،
+ڪيئن وساري ٿو سگهان.
+ننڍڙي ٻار چيو،
+مان پنهنجي ٻولي،
+ڪيئن وساري ٿو سگهان.
+پنهنجي ساٿين سان،
+ملهايم هولي،
+ڪيئن وساري ٿو سگهان.
+جن سان راند ڪيم،
+ٻارن جي ٽولي،
+ڪيئن وساري ٿو سگهان.
+ڌرتيءَ جا منظر،
+سنڌوءَ جي ڇولي،
+ڪيئن وساري ٿو سگهان.
+وڏي ڪم واري ٻلي
+وڏي ڪم واري ٻلي آهه ٻارو!
+مون ڀي هڪڙي ڌاري ٻلي آهه ٻارو!
+ڪوئن مون سان آزار ڏاڍو ڪيو هو،
+مزو منهنجي گهر جو وڃائي ڇڏيو هو.
+تڏهن تنگ ٿي مون ٻلي آهه ڌاري،
+ختم ڪئي آ جنهن منهنجي بيچيني ساري.
+ڪوئو ڪو به گهر ۾ نه آهي ڇڏيندي،
+سدائين آ هوشيار گهر منجهه رهندي.
+ٻلي ميائو ميائو جڏهن ڀي ڪري ٿي،
+تڏهن خوب ٻارن کي موهي وجهي ٿي.
+هُن ساڻ منهنجو وڏو پيار آهي،
+رهندي نه مون کان ڪڏهن ڌار آهي.
+ٻلي کائيندي کير ۽ گوشت آهي،
+ڪڏهن کيس بُک تي رکيو مون به ناهي.
+ڄڻ منهنجي گهر جي آ سينگار ٻلڙي،
+هُنَ سان منهنجي آ ”ملهار“ دلڙي.
+آس
+منهنجي پڙهڻ سان محبت آهي،
+مجبوري آ غربت آهي.
+بابو ننڍڙي لاءِ مري ويو،
+چاچن، مامن آهه ڌڪاريو.
+ڀر واري اسڪول ۾ ٻارو!
+قلفيون وڪڻان ٿو مان يارو.
+ٻار پڙهڻ لئه ايندا آهن،
+مون کان قلفيون وٺندا آهن.
+ٻين کي پڙهندي ڏسندو آهيان،
+تنهائيءَ ۾ رئندو آهيان.
+ڪاش! منهنجو ڀي پيءُ هجي ها،
+مون کي ڀي اسڪول مُنجي ها.
+مان ڀي پو اسڪول وڃان ها،
+ننڍڙن ٻارن ساڻ پڙهان ها.
+هڪڙي دوست ڪيو آ وعدو،
+شام جو مون کي هو پڙهائيندو.
+اُن سان گڏجي آءٌ به پڙهندس،
+علم پڙهي مان عاقل ٿيندس.
+جيڪا دل ۾ آهَه اڌوري،
+دل جي آس ٿئي شل پوري.
+سڀ ڪيو ”ملهار“ دعائون،
+علم پڙهان شل! ٻالڪ آئون.
+
+
+اونهارو
+اونهارو آ پهتو ٻارو!
+گرميءَ جو آ چرچو ٻارو!
+گرمي سڀ کي تنگ ڪندي آ،
+پگهر به ڪڍي وجهندي آ.
+جڏهن به بجلي ويندي آهي،
+پو ڪنهن کي ڪجهه وڻندو ناهي.
+سنهڙا سنهڙا ڪپڙا پايو،
+هن گرميءَ کان پاڻ بچايو.
+هردم اُ��َ کان بچجو ٻارو!
+ڪونه اَجايو رُلجو ٻارو!
+اونهاري جي موڪل ملندي،
+هر ٻالڪ جي دل خوش ٿيندي.
+موڪل خوب ملهائڻ گهرجي،
+وقت نه ٻار وڃائڻ گهرجي.
+ڳالهه اِها ”ملهار“ جي مڃجو،
+ڳالهه ڀلي آ سانڍي رکجو.
+ڪاپي
+هِن ڪاپي کي دل تان ڌِڪاري ڇڏيون،
+ها ڪاپيءَ کي ٻارو وساري ڇڏيون.
+پڙهي ۽ لکي ڇونه هوشيار بڻجون،
+سڄي ڀونءِ پنهنجي سنواري ڇڏيون.
+سڄي جڳ ۾ ساٿي سنڌي قوم کي،
+ڪري خوب محنت جيئاري ڇڏيون.
+اِها آهه ڪاپي ته دشمن اسان جي،
+تڙي تنهن کي دنيا سُڌاري ڇڏيون.
+پڙهڻ سان رکون پيار نمبر کڻون،
+مقدر جي ٻيڙيءَ کي تاري ڇڏيون.
+ڪئي آهه ”ملهار“ جيڪا نصيحت،
+اُها دل تي ٻارو! اُتاري ڇڏيون.
+بجلي
+منهنجو نالو بجلي ٻارو!
+مون سان روشن آ جڳ سارو.
+مون بن ڪير گذاري سگهندو،
+پنهنجي پگهر ۾ هرڪو ٻڏندو.
+بلب ۾ راڊون ٻاريندي هان،
+پکا خوب هلائيندي هان.
+جڳ جو چرخو عجب چلايان،
+ٻارن جون دلڙيون وندرايان.
+آءٌ هلايان هيٽر ٻارو!
+ٽي.وي، ٽيپ ۽ موٽر ٻارو!
+کوڙ هلايان ٿي ڪارخانا،
+ٿورا ڪيئن لاهيندين زمانا.
+اي سيون، فرجون آءٌ هلايان،
+ڪيڏا ٿي مان رنگ رچايان.
+گهڙي کن جي رُسندي آهيان،
+جڳ پريشان ڏسندي آهيان.
+ملڪ جو بار ڪُلهن تي آهي!
+ڄڻ سنسار ڪُلهن تي آهي.
+لوڪ تڏهن ناراض ٿئي ٿو،
+بِلُ جڏهن ”ملهار“ ڀري ٿو.
+ڏيئو
+مون کي ڏيئو چوندا آهن،
+اونداهيءَ جو دشمن آهيان،
+ذهني ٻالڪ وڻندا آهن،
+جيڪي هردم پڙهندا آهن،
+مون کي هٿ ۾ کڻندا آهن،
+راتين جو مان روشن آهيان،
+چمڙا مون کان ڀڄندا آهن،
+مون کي ڏيئو چوندا آهن.
+گُلڙا
+گلڙا واسُ ورهائن ٿا!
+گلڙن کي پٽبو ناهي،
+گلڙا سُونهن وڌائن ٿا،
+گلڙا واسُ ورهائن ٿا.
+گلڙن کي سڀ ڪو چاهي،
+ملڪ سڄو مهڪائن ٿا،
+گلڙا واس ورهائن ٿا،
+گلڙن کي پٽبو ناهي.
+بهار
+خوشيءَ منجهان ٻالڪ جهومن ٿا!
+مند بهارَ جي آئي آهي!
+ميدانن ۾ رانديون ڪن ٿا،
+خوشيءَ منجهان ٻالڪ جهومن ٿا.
+سنڌ سڄي ٿي سائي آهي،
+پکي به خوش ٿي لات لنون ٿا،
+خوشيءَ منجهان ٻالڪ جهومن ٿا،
+مند بهارَ جي آئي آهي!
+پوپٽ
+پوپٽ ڪيڏو پيارو آهي!
+گلڙن سان ڏس پيار رکي ٿو،
+رنگبرنگي نيارو آهي!
+پوپٽ ڪيڏو پيارو آهي!
+ٻارن کي هو خوب وڻي ٿو،
+هُنَ جو روپ ڀلارو آهي،
+پوپٽ ڪيڏو پيارو آهي،
+گلڙن سان ڏس پيار رکي ٿو.
+وڻندڙ روپ
+سارو جڳ جرڪي پوندو آ ٻار جڏهن مُرڪن،
+ڪيڏا سنڌي ٻار نرالا پنهنجي ڌرتيءَ جا،
+چڱن ڪمن سان لکڻ پڙهڻ سان ڪيڏو پيار اٿن،
+سارو جڳ جرڪي پوندو آ ٻار جڏهن مُرڪن.
+اونداهيءَ ۾ ٻارَ اُجالا پنهنجي ڌرتيءَ جا،
+ٻارن جو هر روپ وڻي ٿو رُسن ۽ پرچن،
+سارو جڳ جرڪي پوندو آ ٻار جڏهن مُرڪن،
+ڪيڏا سنڌي ٻار نرالا پنهنجي ڌرتيءَ جا.
+طوطو
+طوطو سڪ مان ڌاريو آ،
+مٺڙيون ٻوليون ٻولي ٿو.
+ڪيڏو پيار پِرايو آ،
+طوطو سڪ مان ڌاريو آ.
+ساوا پرڙا کولي ٿو،
+طوطي من وندرايو آ.
+طوطو سِڪ مان ڌاريو آ،
+مٺڙيون ٻوليون ٻولي ٿو.
+چنڊ
+چنڊ ماما اڄ چمڪين ٿو،
+چمڪي پيو آ جڳ سارو.
+ٻارن وانگي مُرڪين ٿو،
+چنڊ ماما اڄ چمڪين ٿو.
+ٻارن کي تون آن پيارو،
+جوت ورهائي جرڪين ٿو.
+چنڊ ماما اڄ چمڪين ٿو،
+چمڪي پيو آ جڳ سارو.
+وطن سان چاهه
+جوڌا ٻالڪ سارا آهيون،
+پنهنجي وطن سان چاهه رکون ٿا.
+سنڌي ٻار سگهارا آهن،
+جوڌا ٻالڪ سارا آهيون.
+سچائيءَ ۾ ساهه رکون ٿا،
+ڌرتيءَ جا ته دلارا آهيون.
+جوڌا ٻالڪ سارا آهيون،
+پنهنجي وطن سان چاهه رکون ٿا.
+ڀوليءَ وارو
+آيو آهي ڀوليءَ وارو،
+ڀوليءَ کي ته نچائي ٿو،
+کيل به ڏسڻ هَلجي ٻارو!
+آيو آهي ڀوليءَ وارو.
+ٻارن کي وندرائي ٿو،
+خوش ٿي جهومي هجوم سارو،
+آ��و آهي ڀوليءَ وارو،
+ڀوليءَ کي ته نچائي ٿو.
+قلفيءَ وارو
+آيو قلفيءَ وارو ڪاڪو،
+سُٺي قلفي ڏيندو آهي،
+ڪيڏو آهي پيارو ڪاڪو،
+آيو قلفيءَ وارو ڪاڪو.
+هوڪا ڏيندي گهمندو آهي،
+گهٽين ۾ ويچارو ڪاڪو.
+آيو قلفيءَ وارو ڪاڪو،
+سُٺي قلفي ڏيندو آهي.

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book39.txt

@@ -0,0 +1,55 @@
+ڪتاب جو نالو:  هلو هلون اسڪول
+
+
+
+هلو هلون اسڪول (ٻاراڻي شاعري)
+(ٻاراڻي شاعري)
+زيب نظاماڻي
+
+
+پنهنجي پاران
+
+
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+هفتي جا ڏينهن اسلامي مهينا
+اسلامي مهينا
+اسلامي مهينا
+
+
+انگ نگر نگر جو سير
+انگ نگر نگر جو سير
+انگ نگر نگر جو سير
+انگ نگر نگر جو سير
+نگر نگر جو سير
+نگر نگر جو سير
+نگر نگر جو سير
+نگر نگر جو سير
+نگر نگر جو سير
+
+
+آکاڻي ريل ڪمپيوٽر
+آکاڻي ريل ڪمپيوٽر
+ريل ڪمپيوٽر
+ريل ڪمپيوٽر
+ريل ڪمپيوٽر
+ريل ڪمپيوٽر
+ريل ڪمپيوٽر
+ڪمپيوٽر
+ڪمپيوٽر
+
+
+تارا
+
+
+وسڪارو
+
+
+پلو

sindhiadabiboard.org/children_Litrature/Book4.txt

@@ -0,0 +1,176 @@
+ڪتاب جو نالو:  ٻه جاڙا ڀائر
+
+
+
+ٻه جاڙا ڀائر
+شمس العلماءُ ميرزا قليچ بيگ
+باب پھريون
+ٻھ جاڙا ڀائر
+سونو پکي
+ڪنھن ملڪ ۾ ٻھ ڀائر رھندا ھئا. منجھانئن ھڪڙو سونارو ھو، اھو تمام دولتمند ھو، مگر پئسو چڱي ڪم ۾ نھ آڻيندو ھو، جو خراب طبيعت جو ماڻھو ھو، ٻيو ڀاءُ تمام غريب ھو، ليڪن چڱي طبيعت جو ۽ نيڪ نيت ھو. اھو کجيءَ ۽ ٻين وڻن جي سنھڙين ٽارين مان، ٻھاريون جوڙي وڪڻندو ھو، ۽ پنھنجو گذران ڪندو ھو.
+انھيءَ کي ٻھ پٽ ھئا، جي ٻيئي جاڙا ھئا. اھڙا ھڪجھڙا ھئا، جو ھنن کي سڃاڻڻ مشڪل ھو. اھي ڪڏھن ڪڏھن پنھنجي دولتمند چاچي جي گھر ٽڪر ڀور ڇڏائڻ لاءِ ويندا ھئا، جو ھو بکيا ھوندا ھئا.
+ھڪڙي ڏينھن اھو غريب جھنگ ۾ ٻھارين جي لاءِ ٽاريون ۽ گاھھ گڏ ڪرڻ لاءِ ويو، تھ ھڪڙو سونو پکي پنھنجي ويجھو ڏٺائين. اھڙو سھڻو پکي ھن عمر ۾ ڪونھ ڏٺو ھو. انھيءَ کي ڳچ تائين ڏسي ڏسي پوءِ ھڪڙو ننڍو پھڻ کڻي اڇلائي انھيءَ کي ھنيائين تھ وڃي ھن کي لڳو، پر ان کي ايذاءُ ڪونھ ڏنائين. اڏامندي اھو پکي ھڪڙو سونو کنڀ ڪيرائي ويو، جو ھن کڻي ورتو.
+اھو سونو کنڀ، ھو پنھنجي ڀاءُ سوناري وٽ کڻي ويو، ۽ چيائينس تھ ”ادا، سونو کنڀ وٺ، ۽ انھيءَ جا مون کي پئسا ڏي.“ ھن اھو چتائي ڏٺو تھ برابر اھو نج سونو ھو، ۽ انھيءَ جو جيڪو واجبي ملھھ ھو، سو ڀاءُ کي ڏنائين.
+ٻئي ڏينھن انھيءَ ساڳي غريب ڀاءُ جھنگ ۾ ٽاريون پئي وڍيون تھ ھڪڙي وڻ تان اھو ساڳيو سونو پکي اڏامي نڪتو. چتائي ڏسڻ سان ھن انھيءَ وڻ ۾ ھڪڙو آکيرو ڏٺو، جنھن ۾ ھڪڙو سونو آنو پيو ھو. ھو اھو آنو کڻي گھر آيو ۽ شام جو اھو بھ کڻي پنھنجي ڀاءُ کي ڏيکاريائين، جنھن مٺ مھرن جي ڏنيس، ۽ ايترو بھ چيائينس تھ ”خود اھو پکي ھٿ اچيئي تھ اھو بھ مون کي آڻي ڏي.“
+ڪن ڏينھن کان پوءِ، انھيءَ غريب ماڻھوءَ جھنگ ۾ اھو سونو پکي ھڪڙي ٽاريءَ تي ويٺل ڏٺو. ھن ھڪڙو وڏو پھڻ ھنيس تھ ھو ڪري پيو ھو اھو کڻي ڀاءُ وٽ آيو، جنھن ٿيلھي مھرن جي ڏنيس. ڏاڍي خوشيءَ مان ھو پنھنجي گھر ويو، جو ڄاتائين تھ ھاڻ آئون گھڻو ئي ڪي خريد ڪري سگھندس ۽ سکيو پيو گذاريندس.
+سونارو ڏاڍو پڪو ماڻھو ھو، تنھن سھي ڪيو تھ ھي ڪو رواجي پکي نھ آھي، پر گھڻي قيمت وارو آھي! ھن کي خبر ھئي تھ جيڪو ماڻھو انھيءَ پکيءَ جي دل ۽ جيرو کائيندو، سو ڏھاڙي صبح اٿڻ سان، پنھنجي وھاڻي جي ھيٺان ٻھ سونيون مھرون لھندو.
+تنھنڪري ھن پنھنجي زال کي سڏي چيو تھ ”ھي پکي وڃي پچائي اچ، پر سنڀال ڪجئين تھ ھن مان ڪو ذرو بھ نڪري نھ وڃي، جڏھن پچي تيار ٿئي، تڏھن مون کي آڻي ڏج تھ آئون اڪيلو اھو کاوان، ۽ انھيءَ مھل ٻئي ڪنھن ماڻھوءَ کي اچڻ متان ڏين“. زالس اھو پکي کڻي باھھ تي پچائڻ ويئي.
+اھڙو اتفاق ٿيو، جو جڏھن زال باھھ تي اھو پکي ويٺي پچايو تھ اوچتو ڪنھن ضروري ڪم لاءِ اٿي ويئي، تھ پٺيانس ھن ٻھاري ٺاھڻ واري جا ٻيئي جاڙا پٽ اتي آيا. پکي پچندو ڏسي شيخ کي اٿلائڻ لڳا تھ سڙي نھ وڃي. اوچتو منجھانس ٻھ ذرا ڪري ڪيريءَ تي پيا، اھو ھو کڻي کائي ويا، جو ھو بکيا ھئا.
+سگھو ئي پوءِ زال بھ بورچيخاني ۾ آئي. ھن انھن ڇوڪرن کي ڪي کائيندو ڏٺو پڇيائين تھ ”ڇا ٿا کائو؟“ ھنن چيو تھ ”انھيءَ پکيءَ مان ٻھ ذرا ڪري پيا، سي اسان کڻي کاڌا.“ زال ڏاڍي ڊني، جو ڄاتائين تھ اھي دل ۽ جيرو ھوندا، جن بابت مڙسس تاڪيد ڪيو ھو، ۽ ھاڻ اھو ڏاڍو ڪاوڙبو. تنھنڪري ھن ھينئن ڪيو، جو ھڪڙو ننڍو ڪڪڙ جو چوزو ڪھي، ان جي دل ۽ جيرو ڪڍي پچائي انھيءَ پکيءَ ۾ وجھي مڙس وٽ کڻي آئي. مڙسس اھو سارو کائي ويو ۽ ذرو بھ نھ ڇڏيائين. پر ٻئي ڏينھن صبح جو جڏھن وھاڻي جي ھيٺان ھٿ گھمايائين تھ جن ٻن سونين مھرن ملڻ جي اميد ھيس، سي نھ ڏٺائين.
+ھنن ٻن ڇوڪرن کي تھ پنھنجي ڀاڳ جي خبر ڪانھ ھئي، تنھنڪري ھنن صبح جو اٿڻ کان پوءِ وھاڻي جي چڪاس ڪانھ ورتي. پر جڏھن رلي کنيائون، تڏھن ٻھ مھرون زمين تي ڇڻڪاٽ ڪري ڪري پيون. اھي ھو کڻي پيءُ ڏي ڀڳا، جو اھي ڏسي حيران ٿيو.
+ٻئي ڏينھن صبح جو بھ ٻھ مھرون لڌيون، ۽ انھيءَ کان پوءِ بھ روز بروز ھنن کي ٻھ مھرون پئي مليون. نيٺ اھو ٻھاري جوڙڻ وارو پنھنجي ڀاءُ وٽ ويو، ۽ انھيءَ کي اھا ڳالھھ ڪري ٻڌايائين، تنھن کي ھڪدم پڪ ٿي تھ ھن سوني پکيءَ جي دل ۽ جيرو انھن ٻن ڇوڪرن کاڌو آھي.
+انھيءَ ڪري ھو ڏاڍو ڪاوڙيو. ھو ظالم ۽ سنگدل ماڻھو ھو، تنھن انھن کي سيکت ڏيڻ جو ارادو ڪيو. ھنن جي پيءُ کي چيائين تھ ”تنھنجي پٽن جو ڪنھن ڏائڻ سان واسطو آھي، تنھنڪري انھن نڀاڳن کي تون گھران ڪڍي ڇڏ، ۽ انھن مھرن کي متان ھٿ لائين، نھ تھ ڪا مصيبت مٿان پوندءِ.“
+پيءُ کي پٽن کان ڌار ٿيڻ ڏاڍو ڏکيو لڳو، پر ڏائڻين جي حرڪت کان ڊنو، تنھن پنھنجن جاڙن پٽن کي جھنگ جي وچ ۾ ڇڏي ڏنو. ھن جي وئي کان پوءِ ڇوڪرا اڪيلائيءَ ۾ ڊنا، ۽ گھر موٽڻ جي ڪوشش ڪيائون، پر مورڳو ويا پري پوندا. نيٺ ھڪڙو شڪار ڪندڙ ماڻھو ملين، تنھن پڇين تھ ”اوھين ڪير آھيو، ۽ ھھڙي گھاٽي جھنگ ۾ اڪيلا ڇا ٿا ڪريو؟“
+ھنن ورندي ڏني تھ ”اسين فلاڻي غريب ٻھارين جوڙيندڙ جا پٽ آھيون، پر ھن اسان کي پاڻ وٽ نھ رکيو، جو ڏھاڙي صبح جو اسان جي وھاڻن جي ھيٺيان ٻھ مھرون لڀنديون آھن. ھن کي ڊپ ٿيو تھ اسان جي ڪن ڏائڻين يا ڀوتن سان واسطو آھي.“
+شڪاريءَ چيو تھ ”انھيءَ ۾ ڇا ٿيو؟ اھي پئسا سجائي ڪم ۾ اچن تھ پوءِ ڪھڙي حرڪت آھي؟ فڪر ناھي، اوھين مون سان گھر ھلو. آئون اوھان جو پيءُ ٿيندس، ۽ اوھين منھنجا پٽ ٿجو.“ شڪاريءَ کي اڳيئي اولاد ڪونھ ھو، تنھن جي سگھوئي ھنن ٻارن سان محبت ٿي ويئي، ھنن کي پنھنجو اولاد سمجھڻ لڳو.
+
+
+باب ٻيون
+ڇوڪرا دنيا جي ڪم ڪار کي لڳن ٿا
+شڪاري رحمدل ماڻھو ھو، ۽ ھنن ڇوڪرن جي ڏاڍي سنڀال ڪيائين. ھنن کي شڪار ڪرڻ ۽ بندوقون ھڻڻ سيکاريائين ۽ جيڪي مھرون ھنن جي وھاڻن ھيٺان پيون لڀنديون ھيون، سي گڏ ڪندو رکندو ويو تھ ھنن کي ڪم اچن.
+جڏھن ھو وڏا ٿيا، تڏھن ھڪڙي ڏينھن ھنن کي جھنگ ۾ وٺي ويو، ۽ چوڻ لڳو تھ ”ھنن پکين کي بندوقون ھڻو ۽ نشان چِٽيو!“ ھنن بندوقون ھنيون تھ ٻيئي پکي ڪري پيا. وري ٻيا پکي ڏيکاريائين تھ ھنن اھي بھ ماريا. پوءِ چيائين تھ ”ھاڻ اوھين ھوشيار ٿيا آھيو. ھاڻ ڀلي پنھنجي منھن شڪار ڪريو.“ انھيءَ کان پوءِ ھو پنھنجي منھن شڪار ڪندا رھيا.
+ھڪڙي ڏينھن ھنن پاڻ ۾ ڪو پور پچائي، ماني کائڻ مھل وڏي شڪاريءَ کي چيو تھ ”بابا، اسان کي ھڪڙو سوال ڪرڻو آھي، تنھن جو جيسين جواب نھ ڏيندي، تيسين اسين ماني نھ کائينداسين.“ ھن چيو تھ ”ابا پڇو، جي ٻڌائڻ جھڙو ھوندو تھ ٻڌائيندس.“ تڏھن ھنن چيو تھ ”اسان جي مرضي آھي تھ اسين وڃي پنھنجي منھن ڪم ڪار کي لڳون.
+شڪاريءَ چين تھ ”انھيءَ ڪري آئون ڏاڍو خوش ٿيندس. اوھين ڀلي وڃي ڪنھن ڪم ڪار کي لڳو، ۽ محنت گذران ڪريو ۽ سکيا ساوا ٿيو“. تنھن کان پوءِ ھنن ماني کاڌي، ۽ ڏاڍا خوش ڏسڻ ۾ آيا. جيڪي سندن مھرون گڏ ٿيون ھيون، سي بھ ڏنائين، ۽ موڪلاڻيءَ مھل ھڪڙو چمڪندڙ ڦر سان چاڪون بھ ڏنائين.
+ھنن کي چيائين تھ ”جي ڪنھن وقت جھنگ ۾ ھڪٻئي کان ڌار ٿيو تھ ھي چاڪو ڪنھن وڻ ۾ ھڻجو. پر اھڙيءَ طرح جو ڦر جا ٻيئي پاسا انھن طرفن ڏي ٿين، جن طرفن ڏي اوھين ٻيئي ويا ھجو. پوءِ جي اوھان کي ھڪٻئي جي حال معلوم ڪرڻ جي مرضي ٿئي تھ اچي انھيءَ چاڪونءَ کي ڏسجو. جي اوھان مان ڪو مري پوندو تھ ڦر جو اھو پاسو ڪٽجي ڪارو ٿي پوندو، پر جي اھو جيئرو ھوندو تھ اھو پاسو چمڪندڙ رھندو.“
+پوءِ ھو شڪاريءَ کان موڪلائي نڪتا، ۽ ھڪڙي وڏي ٻيلي ۾ آيا. سڄو ڏينھن انھيءَ ۾ پنڌ ڪيائون، آخر رات جو اتي منزل ڪيائون، ۽ جيڪا ماني ساڻ کنئي ھئائون، سا کاڌائون.
+ٻئي ڏينھن بھ ھو ٻيلي جي ٻي ڪنڌيءَ تائين نھ پھچي سگھيا. بک لڳين ۽ وڌيڪ ماني ساڻ ڪانھ ھين، تنھنڪري ڀانئيائون تھ ڪو پکي شڪار ڪري پچائي کائون. اوچتو ھڪڙي مادي سھي اچي سندن اڳيان لنگھي. ھڪڙي ڀاءُ ھن کي مارڻ جي لاءِ بندوق سنئين ڪئي تھ سھيءَ چين:
+بيت
+”ڇڏيو مون نماڻيءَ کي تان پئي جيان، ٻچا پنھنجا آڻي اوھان کي ڏيان.“
+تنھن تي سھي ھڪڙي گھاٽي ٻوڙي ۾ گھڙي ويئي ۽ ٻھ ننڍڙا سھا وٺي آئي. اھي اھڙا سھڻا ۽ مزي جھڙا ھئا، ۽ ھيڏي ھوڏي خوشيءَ مان پئي ٽپيا، جو ھنن ٻن ڀائرن جي دل نھ چيو، تھ انھن کي ڪھي کائين، تنھنڪري اھو ھنڌ ڇڏي اڳڀرو ھليا.
+سگھو ئي ھڪڙي لومڙي اڳيان اچي لنگھين، ۽ انھيءَ کي بندوق ھڻڻ تي ھئا تھ انھيءَ بھ چين:
+بيت
+”ڇڏيو مون نماڻيءَ کي تان پئي جيان، ٻچا پنھنجا آڻي اوھان کي ڏيان.“
+ھن بھ وڃي پنھنجا ٻھ ٻچا آندا، جن کي پڻ ھنن جي دل نھ چيو تھ ڪھن، سھن جي ٻچن سان ھنن کي بھ گڏي ڇڏيائون.
+اڃا اڳڀرو ھليا تھ وري ھڪڙو بگھڙ ملين، ۽ پوءِ رڇ ملين ۽ نيٺ ھڪڙو شينھن ملين. ھر ھڪ جانور ھنن ٻن ڀائرن کي ٻھ – ٻھ ٻچا ڏيندو ويو. ھنن وٽ ٻھ سھا، ٻھ لومڙيون، ٻھ بگھڙ، ٻھ رڇ ۽ ٻھ شينھن ٿيا.
+پر ھنن کي کاڌو نھ مليو ھو، تنھنڪري ڏاڍي بک لڳين. لومڙين کي چيائون تھ ”توھين چالاڪ آھيو، اسان لاءِ کاڌي جي شيءِ کڻي اچو“ ھنن چيو تھ ”ھتان ٿوري پنڌ تي ھڪڙو ڳوٺ آھي، جتان اسان جي ماءُ گھڻائي ڪڪڙ ۽ بدڪون کڻي ايندي آھي اسين توھان کي اھو ڳوٺ ھلي ڏيکارينديونسين.“
+ھو ٻنھي ڀائرن کي انھيءَ ڳوٺ ۾ وٺي ويون، ۽ ھنن اتي کائڻ لاءِ ڪي ورتو، ۽ پنھنجن جانورن لاءِ بھ کاڌو ورتائون. جڏھن سڀني کائي ڍؤ ڪيو، تڏھن وري اڳتي پنڌ پيا. لومڙيون انھيءَ ملڪ جون واقف ھيون، جو ماءُ سان گڏ گھمڻ وينديون ۽ ڪڪڙ چورائينديون ھيون، تن ھنن کي رستو ڏيکاريو.
+انھيءَ طرح ھنن شڪاري ڇوڪرن ڪن ڏينھن تائين پنڌ پئي ڪيو، ڪوبھ اھڙو ڌنڌو نھ لڳن، جو ڪري پاڻ ۾ گڏ گذارين. نيٺ منجھانئن ھڪڙي چيو تھ ”بھتر آھي تھ ڌار ٿيون ۽ ھرڪو پنھنجي منھن وڃي مٿو ھڻي.“ تنھن تي ھنن جانور ورھايا، ۽ ھرھڪ کي ھڪ سھو، ھڪ لومڙي، ھڪ بگھڙ، ھڪ رڇ ۽ ھڪ شينھن مليو. ھنن پاڻ ۾ انجام ڪيو تھ ھڪٻئي کي پيا ياد ڪندا، پوءِ چاقون ھڪڙي وڻ ۾ کڻي ھنيائون، جنھن جي ڦر جو ھڪڙو پاسو اڀرندي ٿيو، ۽ ٻيو الھندي. پوءِ ھڪٻئي کان موڪلائي جانور وٺي ھليا ويا.
+
+
+باب ٽيون
+ھڪڙي ازدھا سان لڙائي
+سگھوئي ھڪڙو ڀاءُ پنھنجن جانورن سوڌو ھڪڙي وڏي شھر ۾ آيو، جتي ڏسي تھ درن ۽ درين تي ڪارا پردا ٽنگيا پيا آھن، جا ڏک ۽ ماتم جي نشاني ھئي. ھو ھڪڙي مسافرخاني ۾ وڃي ٽڪيو، ۽ طنبيلي ۾ جانور بيھاريائين. طنبيلي جي ڀت ۾ ھڪڙو ٽونگ ھو، تنھن مان سھو لنگھي ويو، ۽ وڃي ھڪڙي موري چورائي آيو ۽ ويھي کائڻ لڳو.
+لومڙي بھ انھيءَ ٽنگ مان لنگھي ويئي، ۽ پھرين ھڪڙي ڪڪڙ چورائي آئي. اھا کائي ڍؤ ڪري، وري وڃي ھڪڙو ڪڪڙ جو ٻچو کڻي آئي. بگھڙ، رڇ ۽ شينھن انھيءَ ٽنگ مان لنگھي نھ سگھيا، تنھنڪري انھن جي کاڌي لاءِ ٻھ ٻڪريون ڪھڻيون پيون. جڏھن سڀ کائي پي رھيا، تڏھن شڪاري مھمانسراءِ جي نگھبان کان گھرن جي درن تي ڪارن پردن جو سبب پڇيو.
+انھيءَ خبر ڏنيس، تھ ”اسان جي بادشاھھ کي اولاد ئي ھڪڙي ڌيءَ آھي، ۽ اھا شھزادي سڀاڻي مرڻي آھي!“
+شڪاريءَ چيو تھ ”ھوءَ بيمار آھي ڇا؟“ ھن چيو تھ ”نھ، آھي تھ چڱي ڀلي، پر انھيءَ ھوندي بھ مرڻي سڀاڻي آھي!“ شڪاريءَ جي وري پڇڻ تي ھن ھيٺين ڳالھھ ڪري ٻڌايس:
+”ھن شھر کان ٻاھر ھڪڙو وڏو جبل آھي، جنھن تي ھڪڙي وڏي ازدھا ٿي رھي. ھر سال انھيءَ کي ھڪڙي ڪنئاري ڇوڪري ڏيندا آھن، نھ تھ جيڪر ھوءَ شھر ۾ اچي، سڀ ماڻھو ناس ڪري وڃي. ھيستائين شھر ۾ جيڪي اھڙيون ڇوڪريون ھيون، سي سڀ کائي کپايون اٿس. ھاڻ فقط ھڪڙي بادشاھھ جي ڌيءَ آھي، جا سڀاڻي ھن کي ڏيندا.“
+شڪاريءَ پڇيو تھ ”ھن کي مارين ڇو نٿا؟“ ھن ورندي ڏني تھ ”گھڻئي پھلوان ھن سان وڙھڻ لاءِ ويا آھن، ڇا لاءِ جو بادشاھھ اھڙو انجام ڪيو آھي، تھ جيڪو انھيءَ کي ماريندو، تنھن کي نھ رڳو شھزاديءَ سان پرڻائيندو، پر پنھنجي مرڻ کان پوءِ انھيءَ کي پنھنجي تخت ۽ تاج جو وارث ڪندو، پر افسوس تھ سڀ انھيءَ ڪوشش ۾ مارجي ويا آھن.“
+شڪاري انھيءَ بابت وڌيڪ ڪين ڪڇيو، پر ٻئي ڏينھن صبح جو سوير اٿيو ۽ پنھنجا جانور ساڻ وٺي جبل تي چڙھي ويو. جڏھن ان جي چوٽيءَ تي آيو، تڏھن اتي ھڪڙي ننڍي مڙھي ڏٺائين. اندر وڃي ڏسي تھ ٿلھي تي ٽي پيالا رکيا آھن، جي پاڻيءَ جھڙي ڪنھن شيءِ سان ڀريا پيا آھن. انھن جي مٿان ھي لفظ لکيا پيا آھن تھ ”جيڪو ھي پيالا پيئندو سو دنيا ۾ نھايت زور وارو ماڻھو ٿيندو، ۽ جيڪا ترار مڙھيءَ کان ٻاھر زمين ۾ لڳي پيئي آھي، سا کڻي ۽ ھڻي سگھندو.“
+ھن ھڪدم اھي پيالا نھ پيتا، پر پھرين ٻاھر نڪري ترار ڏسڻ ويو، ۽ انھيءَ کي کڻڻ جي ڪوشش ڪيائين، پر چوري بھ ڪين سگھيس، تنھنڪري ھو وري مڙھيءَ ۾ لنگھي ويو، ۽ اھي پيالا پيتائين. پوءِ آسانيءَ سان اھا ساڳي ترار کڻي ھلائي سگھيو. سگھو ئي بادشاھھ ۽ ٻيا شھر جا ماڻھو، اھا شھزادي وٺي پيادا جبل تائين آيا. شھزاديءَ پري کان چوٽيءَ تي ھن جوان شڪاريءَ کي ڏٺو، ۽ ڀانئيائين تھ اھا ازدھا آھي، سا اڳتي نھ پيئي ھلي.
+پر جڏھن سڀني چيس تھ جي مٿي نھ ويندينءَ تھ شھر جا سڀ ماڻھو مارجي ويندا، تڏھن پاڻ اڳتي ھلي، بادشاھھ ۽ ٻيا امير امراءُ سڀ غمگين ٿي شھر ڏي موٽيا، فقط ھڪڙي سپھھ سالار کي پٺتي ڇڏيائون، تھ پوءِ اچي ٻڌائي تھ پٺيان ڇا ٿو ٿئي.
+جڏھن ھڪڙي جبل جي چوٽيءَ تي آئي، تڏھن ڏسي تھ خوفناڪ ازدھا جي بدران، ھڪڙو خوبصورت جوان شڪاري بيٺو آھي. حيرت ۾ پئجي ويئي، انھيءَ چيس تھ ”شھزادي، تون متان ڊني آھين. آئون انھيءَ ازدھا سا وڙھندس ۽ ضرور انھيءَ کي ماريندس. تون ھلي اندر مڙھيءَ ۾ ويھھ.“
+سگھو ئي پوءِ شڪاريءَ ھڪڙي وڏي گوڙ ٻڌي، جنھنڪري ڌرتيءَ ئي دٻي ويئي. ڏسي تھ ھڪڙو وڏو ستن مٿن سان نانگ آھي، سو ڪاھيندو پيو اچي. جڏھن اھو ويجھو آيو، تڏھن پڇڻ لڳو: ”تون جبل تي ڇو آيو آھين؟“ شڪاريءَ جواب ڏنس تھ ”توسان وڙھڻ لاءِ آيو آھيان.“
+ازدھا کلي چيس تھ ”گھڻن بھادرن ۽ پھلوانن اھڙي ڪوشش ڪئي آھي، پر پنھنجي جان وڃائي اٿن. اجھو انھيءَ دم تون بھ ٿو مرين.“ ائين چئي ھن پنھنجي ستن ئي واتن مان باھھ ڪڍي، جنھن آسپاس جي جھنگ کي ساڙي ڇڏيو. باھھ جي دونھين ۽ سيڪ شڪاريءَ کي بيھڻ ئي نٿي ڏنو، پر ھن جا جانور باھھ جي مٿان ڊوڙندا آيا.
+اتي ازدھا شڪاريءَ تي حملو ڪيو تھ شڪاريءَ ترار مٿي ڪئي، ۽ اھڙي ھنيائينس، جو ھن جون ٽي سسيون لھي پيون. ازدھا پاڻ زياده ڪاوڙي، ۽ شڪاريءَ تي باھھ جا الا اڇلڻ لڳي. شڪاري پاسي تي ترار سان ٻيو ڌڪ ھنيس، تھ ٽي ٻيون سسيون بھ وڍجي پيس.
+بلا مان رت وھڻ لڳو ۽ ھوءَ نستي ٿيڻ لڳي. پر ھن وري بھ مٿس وار ڪيو. جيتوڻيڪ شڪاري ھاڻي ٿڪجي پيو ھو، تھ بھ ٻھ ڌڪ ھڻي ازدھا جي سسي بھ وڍي وڌائين ۽ پڇ بھ وڍي وڌائينس. پوءِ ھن پنھنجن جانورن کي بڇيو. جن ڇِني ڦاڙي ٽڪر ٽڪر ڪري ڇڏيس.
+جڏھن لڙائي پوري ٿي، تڏھن شڪاري موٽي مڙھي ۾ آيو. شھزاديءَ کي ڏٺائين تھ ھيٺ زمين تي ڪري پيئي آھي. جيسين ٻاھر لڙائي پئي ھلي، تيسين ھوءَ ڊپ ۽ خوف کان بيھوش ٿي ويئي ھئي. شڪاريءَ کڻي ٻاھر کليل ھوا ۾ آندس ۽ گاھھ تي کڻي رکيائينس. سگھوئي ھن ساھھ پٽيو ۽ اکيون کوليون. ھن ٻڌايس تھ ازدھا مارجي ويئي ۽ ڏيکاريائينس بھ.
+ھوءَ ڏاڍي خوش ٿي ۽ ھن کي چوڻ لڳي تھ ”تون ڏاڍو بھادر شخص آھين، آئون تنھنجي گھڻو شڪر گذار آھيان. ھاڻ آئون توسان شادي ڪنديس، جو منھنجي پيءُ بادشاھھ انجام ڪيو آھي تھ جيڪو انھيءَ ازدھا کي ماريندو، تنھن سان مون کي پرڻائيندو.“
+شھزاديءَ کي ڳچيءَ ۾ ھڪڙو پنج سرو ھار پيو ھو، سو لاھي انعام وانگي ورھائي، ھن جي جانورن کي ڏنو. شينھن کي سوني دگدگي ڏنائين. شڪاريءَ کي کيسي مان پٽ جو رومال ڪڍي ڏنائين، جنھن تي سندس نالو ڀريل ھو. ھن وڃي ازدھا جون ست زبانون وڍي انھيءَ رومال ۾ ويڙھي کنيون.
+
+
+باب چوٿون
+ھڪڙو عجيب علاج
+جوان شڪاريءَ شھزاديءَ کي چيو تھ ”شھزادي، تون ڊپ کان ٿڪي ھوندينءَ، ھاڻي ھلي ٿورو آرام ڪر. توکي ڪو ايذاءُ نھ پھچندو.“ ھوءَ برابر ٿڪل ھئي، ۽ خوشيءَ سان اٿي گاھھ تي ليٽي پيئي، ۽ ننڊ کڻي ويس.
+شڪاري پاڻ بھ ھھڙي سخت لڙائيءَ کان پوءِ ٿڪجي پيو ھو، تنھن شينھن کي چيو تھ ”آئون ٿورو آرام ٿو ڪريان، تون ويجھو ٿي ويھھ.“ ائين چئي پاڻ بھ شھزاديءَ جي ويجھو گاھھ تي سمھي پيو ۽ ننڊ کڻي ويس. شينھن پنھنجي ڌڻيءَ جي حڪم موجب سندس ويجھو ويھي رھيو، پر ھو بھ ٿڪل ھو، تنھن رڇ کي چيو تھ ”مون کي ننڊ ٿي اچي، آئون ٿورو آرام ٿو ڪريان. ڪو اچي تھ مون کي جاڳائج.“
+تنھن تي رڇ شينھن جي ويجھو ٿي ويٺو. پر اھو بھ ٿڪل ھو، تنھن وري بگھڙ کي چيو تھ ”تون اچي منھنجي پاسي ۾ ويھھ تھ آئون ننڊ ڪري وٺان جو ٿڪجي پيو آھيان.“ بگھڙ ان موجب ويٺو، پر ھو بھ ٿڪجي پيو ھو، تنھن لومڙيءَ کي چيو تھ ”آئون سمھان ٿو، تون جاڳ، جي ڪو ماڻھو اچي تھ مون کي جاڳائج.“
+انھيءَ طرح لومڙي بھ بگھڙ جي پاسي ۾ ويٺي، پر ٻين وانگي ٿڪل ھئي ۽ ننڊ اچڻ لڳيس، تنھنڪري سھي کي چيائين تھ ”آئون ٿي سمھان، تون جاڳ، ۽ ڪو بھ اچي تھ مون کي جاڳائج.“ ان موجب سھو لومڙيءَ جي پاسي ۾ ويھي رھيو، پر اھو بھ ٿڪل ھو، تنھن کي بھ ننڊ کڻي ويئي، اگرچ باقي ٻيو ڪونھ ھو، جنھن کي جاڳائڻ ۽ پھري ڏيڻ لاءِ چوي.
+مٿي چيو ويو آھي تھ بادشاھھ سپه سالار کي ھيٺ ڇڏي ويو ھو، تھ جيڪي ٿي گذري تنھن جي ھن کي خبر ڏئي. تنھن جڏھن ڏٺو تھ ازدھا شھزاديءَ کي کڻي ڪين ويئي ۽ مٿي جبل جي چوٽيءَ تي ماٺ لڳي پيئي آھي، تڏھن ڊپ ڇڏي ھمت ڪري سماءُ رکڻ لاءِ مٿي ويو.
+ڏسي تھ شھزادي ۽ ھڪڙو جوان شڪاري ۽ ٻيا جانور ستا پيا آھن ۽ انھن جي ويجھو ازدھا مئي پيئي آھي. ھڪدم سھي ڪيائين تھ انھيءَ جوان اھا پربت بلا ماري ھوندي! اھو سپه سالار خراب ماڻھو ھو، تنھن کي اھا لالچ ٿي تھ آئون شھزاديءَ سان شادي ڪريان، تنھن ھيئن ڪيو جو ترار کڻي انھيءَ جوان شڪاريءَ جي سسي لاھي ڇڏي.
+پوءِ ستل شھزاديءَ کي آرام سان ڀاڪر ۾ کڻي جبل تان ھيٺ لھي آيو. اتي ھوءَ اوچتو جاڳي پيئي ۽ دانھون ڪرڻ لڳي، سپه سالار چيس تھ ”تون ھاڻ منھنجي وس ۾ آھين. سڀڪنھن کي چؤ تھ مون اھا ازدھا ماري آھي“. شھزاديءَ چيو تھ ”آئون ائين ��ين ڪنديس. انھيءَ جوان شڪاريءَ ۽ سندس جانورن ھن کي ماريو ۽ مون کي بچايو آھي. مون پنھنجن اکين سان ڏٺو.“ پر بدمعاش سپه سالار ترار ڪڍي ھن کي مارڻ جو دڙڪو ڏنو، تنھنڪري ھن لاچار ائين چوڻ جو انجام ڪيو.
+پوءِ سپه سالار ھن کي محلات ڏي وٺي ويو. بادشاھھ پنھنجي ڌيءَ کي صحيح ڏسي ڏاڍو خوش ٿيو. سپه سالار ٻڌايس تھ ”انھيءَ بلا کي ماري شھزاديءَ کي مون بچايو آھي، تنھنڪري ھاڻ انجام موجب حضور انھيءَ جي مون سان شادي ڪرائي.“ بادشاھھ انھيءَ بابت ڌيءَ کان پڇيو. انھيءَ چيس تھ ”شايد ائين ھوندو، پر ھڪڙي سال ۽ ھڪڙي ڏينھن تائين آئون شادي ڪرڻ نھ ڏينديس.“
+دل ۾ خيال ڪيائين تھ شايد انھيءَ وچ ۾ ھن جوان شڪاريءَ جو ڪو پتو پئجي وڃي.
+ھوڏي ھو سڀ جانور پنھنجي مئل ڌڻيءَ جي پاسي ۾ ستا پيا ھئا. نيٺ ھڪڙي وڏي ماکيءَ جي مک اچي سھي جي نڪ تي ويٺي، ۽ چرڻ پرڻ لڳي، پر سھو انھيءَ کي ھڪلي وري سمھي پيو. تڏھن مک نڪ تي ڏنگ ھنيس. جنھن تي سھو جاڳيو ۽ نڪ ملڻ لڳو. پوءِ لومڙيءَ کي جاڳايائين، جنھن وري بگھڙ کي جاڳايو، ۽ بگھڙ واري سان رڇ کي، ۽ رڇ شينھن کي جاڳايو.
+شينھن اٿڻ سان ڏسي تھ سندس ڌڻي مئو پيو آھي، ۽ شھزادي آھي ئي ڪانھ! رڇ کان پڇڻ ۽ انھيءَ کي عتاب ڏيڻ لڳو، رڇ بگھڙ کي عتاب ڏنو، ۽ بگھڙ لومڙيءَ تي ڪاوڙيو، ۽ لومڙي سھي تي. ويچاري سھي کي ٻيو ڪونھ ٿي سجھيو جنھن تي بار وجھي. ڏاڍو ڊنو ھنن کي چيائين تھ ”اوھين مون کي جيئدان ڏيو تھ آئون پنھنجي ڌڻيءَ کي وري جيئرو ڪريان. مون کي جھنگ ۾ ھڪڙي ٻوٽيءَ جي پاڙ سجھي ٿي، جا جيڪڏھن ڦٽ کي لائبي تھ اھو ڇٽي ويندو ۽ سڀڪا بيماري لھي ويندي، پر اھا ھتان ٻھ سؤ ميل پري ھڪڙي جبل تي آھي!“
+شينھن چيو تھ ”ھڪدم وڃي اھا کڻي آءُ، انھيءَ لاءِ توکي چوويھن ڪلاڪن جي مھلت ٿي ڏجي. وڌيڪ ھڪڙو لحظو بھ مھلت نھ ڏبي.“ ان موجب سھو ڊوڙيندو ويو، ۽ چوويھن ڪلاڪن کان بھ گھٽ عرصي ۾ اھا پاڙ کڻي موٽي آيو. ھڪدم شينھن سسي کڻي شڪاريءَ جي ڳچيءَ تي رکي، ۽ سھي اھا پاڙ کڻي انھيءَ جي وات ۾ وڌي تھ جھٽ دل ھلڻ لڳي، ۽ شڪاري جيئرو ٿي اٿي ويھي رھيو.
+جڏھن شڪاري جاڳيو، تڏھن شھزادي نھ ڏسي ڊڄي ويو. ڀانئيائين تھ پاڻ اڳي جاڳي، ۽ مون کي ستل ڏسي ھلي ويئي آھي، ۽ ھاڻ مون کان عمر جي لاءِ ويئي! شايد آئون ھن کي نٿي وڻيس، تنھنڪري ائين ڪيائين. اھي خيال پچائي ھو ڏاڍو غمگين ٿيو.
+اتفاق ھيئن ٿيو تھ شينھن تڪڙ پڪڙ ۾ شڪاريءَ جي سسي ابتي کڻي ڳچيءَ تي رکي ھئي، جنھنڪري منھن ٿيس پٺيءَ ڏي. شڪاريءَ کي تھ پھرين ڳڻتين جي ڪري اھو سماءُ ڪونھ پيو، جڏھن ڪي کائڻ لڳو، تڏھن اھا ڳالھھ ڌيان تي آيس، ۽ سمجھي نھ سگھيو تھ وات پٺيءَ ڏانھن ڪيئن ٿيو! تنھنڪري پنھنجن جانورن کان انھيءَ جو سبب پڇيائين.
+شينھن سڄي ڳالھھ ڪري ٻڌايس ۽ چيائين تھ ”اسان کي ڏاڍو ارمان آھي تھ ڇو اسان سڀني کي ننڊ کڻي ويئي، پر ھاڻي حرڪت ڪانھي، انھيءَ جو اسين علاج ڪري سگھنداسين.“ ائين چئي ھن ترار کڻي شڪاريءَ جي سسي وري ٻيو ڀيرو لاھي، سندس ڳچيءَ تي سنئين ڪري رکي، ۽ سھي عجيب پاڙ لائي زخم ڇٽايو. پوءِ ھو پنھنجي سفر تي ھليا.
+
+
+باب پنجون
+شڪاري موٽي اچي ٿو
+ھڪڙي سال جي سفر کان پوءِ شڪاري موٽي ساڳئي انھيءَ شھر ۾ آيو، جنھن ۾ شھزاديءَ کي ازدھا کان بچايو ھئائين. ھن ڀيري ماتم جي ڪارن پردن جي بدران سڀني گھرن ۽ دڪانن تي ڳاڙھا خوشيءَ جا پردا ۽ ڪپڙا ٽنگيل ھئا. مھمانسراءِ جي نگھبان کان انھيءَ جو سبب پڇيائين.
+انھيءَ چيس تھ ”پر سال اسان جي بادشاھھ جي ڌيءَ ازدھا کي ڏيڻي ھئي ۽ اھا مرڻي ھئي، پر سپه سالار ا��دھا سان وڙھي ان کي ماريو ھو، ۽ شھزاديءَ جي جان بچائي ھئائين، تنھنڪري ھاڻي ساڻس ھن جي شادي ٿيڻي آھي.“
+ٻئي ڏينھن شڪاري نگھبان کي چيو تھ ”جي انصاف مڃين تھ اڄ بادشاھھ جو طعام ھتي ٿو گھرايان ۽ پاڻ سڀئي گڏجي ويھي ٿا کائون!“
+ھن چيو تھ ”ائين ڀلا ڪيئن ٿيندو؟“ شڪاريءَ چيو تھ ”چڱو، ھاڻ ڏس.“ پوءِ پنھنجي سھي کي سڏي چيائين تھ ”بابا وڃ، وڃي محلات مان بادشاھھ جي کائڻ واري مانيءَ مان ڪي کڻي اچ“. سھو حڪم جي پٺيان نڪتو سھي، پر ڏاڍو ڊپ ٿيس. محلات جي در وٽ ھڪڙو ڪتو پٺيان ڪاھي پيو، تنھنڪري ھو ڊوڙي سامھون چوڪيدار جي گھر ۾ گھڙي ويو، ۽ چوڪيدار ڪتي کي ھڪالي ڪڍيو.
+پوءِ وجھھ ڏسي لڪي سھو محلات ۾ گھڙي ويو ۽ جتي شھزادي ويٺي ھئي، اتي سندس ڪرسيءَ جي ھيٺيان لڪي ويھي رھيو، ۽ آھستو ھن جو پير ننھن سان کرڙڻ لڳو شھزاديءَ ڀانئيو تھ ڪا ٻلي آھي، پر ھيٺ چتائي ڏسي تھ سھو آھي، ۽ انھيءَ جي ڳچيءَ ۾ جيڪا سندس ھار جي ھڪڙي سر پئي ھئي، تنھن تي سڃاتائينس.
+ھٿن ۾ کڻي چيائينس تھ ”منھنجا پيارا سھا، تون ھتي ڪيئن آئين؟“ ھن چيو تھ ”منھنجو ڌڻي، جنھن ازدھا کي ماريو، سو ھن شھر ۾ آيو آھي، ۽ اھو بادشاھھ جي کائڻ واري مانيءَ مان ڪي گھري ٿو.“ شھزادي، جنھن سارو سال انھيءَ شڪاريءَ جي سڪ ۽ انتظار ۾ گذاريو ھو، ۽ ڄاتائين ٿي تھ گم ٿي ويو آھي، سا ھن جي اچڻ جو ٻڌي ڏاڍي خوش ٿي.
+بورچيءَ کان ماني وٺي سھي کي ڏنائين. پر سھي چيس تھ ”مون کي رستي ۾ ڪتا ھلاڪ ڪندا، تون ڀلائي ڪري بورچيءَ کي چئو تھ مھمانسراءِ تائين مون سان گڏجي ھلي. شھزاديءَ بورچيءَ کي حڪم ڏنو ۽ اھو ماني کڻي سھي سان گڏجي ھليو. در تان سھو اھا ماني کڻي پنھنجي ڌڻيءَ وٽ آيو، جنھن اھا مھمانسراءِ جي نگھبان کي ڏيکاري ۽ ھو حيرت ۾ پئجي ويو!
+شڪاريءَ وري لومڙيءَ کي چيو تھ ”ھاڻ تون وڃي بادشاھھ جي کائڻ واري ڪباب مان ذرو کڻي اءُ“. لومڙي بھ سھي وانگر ويئي، ۽ شھزاديءَ جي ڪرسيءَ ھيٺان لڪي ويئي، جنھن پٽو ڏسي سڃاتس ۽ بورچيءَ جي ھٿان ڪباب کڻائي موڪليو. لومڙي اھو کڻي پنھنجي ڌڻيءَ تائين نيو ۽ ھن نگھبان کي ڏيکاريو، جو وري بھ حيران ٿي ويو.
+انھيءَ طرح شڪاريءَ وري بگھڙ موڪلي ڀاڄيءَ ذرو گھرايو. وري رڇ کي موڪلي حلوو گھرايو. ۽ پڇاڙيءَ ۾ شينھن کي موڪلي بادشاھھ جي پيئڻ واري شراب مان ٿورو گھرايو. جڏھن بادشاھي کاڌو اچي گڏ ٿيو، تڏھن سڀني ويھي گڏجي کاڌو. انھيءَ طرح شھزادي بھ انھن جانورن کي ڏسي ۽ سڃاڻي خوش ٿي ۽ شڪاري بھ خوش ٿيو، جو ڄاتائين تھ شھزادي کي سندس اچڻ جي خبر پيئي آھي ۽ اڃا ھن جي ساڻس محبت قائم آھي.
+
+
+باب ڇھون
+محلات ۾
+جڏھن سڀني ماني کائي بس ڪئي، تڏھن شڪاري مھمانسراءِ جي نگھبان کي چيو تھ ”ھاڻ مون بادشاھھ جي ماني کاڌي آھي، ھاڻ سندس محلات ۾ ويندس ۽ سندس ڌيءُ سان شادي ڪندس.“ ھن چيو تھ ”اھو ڪيئن ٿي سگھندو؟ اڳيئي سپه سالار سان شاديءَ جو بندوبست ٿي ويو آھي، جنھن ازدھا کي ماريو آھي. شڪاريءَ چيو تھ مون وٽ ڪا شيءِ آھي، جا مون کي مدد ڪندي.“ ائين چئي ازدھا جون ست زبانون، جي شھزاديءَ جي رومال ۾ ويڙھي رکيون ھئائين، سي ڪڍي ڏيکاريائينس ۽ چيائينس تھ ”ازدھا کي مون ماريو ھو.“
+مھمانسراءِ واري چيو تھ ”تو ڪي ڏاڍا عجيب ڪم ڪيا آھن، پر مون کي ڊپ آھي تھ تنھنجي فتحيابيءَ جو وقت لنگھي ويو آھي!“ شڪاريءَ چيو تھ ھاڻ ويھي تماشو ڏس.“ انھيءَ ڏينھن بادشاھھ مانيءَ مھل پنھنجي ڌيءُ کان پڇيو تھ ”اڄ صبح کان وٺي تنھنجي جاءِ ۾ ڪي جانور پئي آيا آھن، تنھن جو مطلب ڇا آھي؟“ ھن چيو تھ ”بابا سائين، في الحال آئون ٻيو ڪين ٿي چوان، اوھين خود انھن جانورن جي مالڪ کي گھرايو تھ اھو اوھان کي ساري خبر ڏئي“.
+تڏھن بادشاھھ ماڻھو موڪلي شڪاريءَ کي گھرايو. شڪاريءَ مھمانسراءِ واري کي چيو تھ ”ميان ڏٺئھ“، بادشاھھ پاڻ ئي مون کي پنھنجي محلات ۾ گھرايو آھي. ”بادشاھھ جي نوڪر کي چيائين تھ ”بادشاھھ سلامت کي وڃي چئو تھ آئون ائين ڪين ايندس. مون ڏي ڇھن گھوڙن واري گاڏي موڪل تھ انھيءَ تي چڙھي اچان.“
+نوڪر اھو پيغام وٺي ويو. بادشاھھ ڌيءُ سان صلاح ڪري پنھنجي گاڏي نوڪرن سميت ھن ڏي موڪلي ڏني. مھمانسراءِ جو نگھبان اھو ڏسي حيران ٿي ويو. شڪاري گاڏيءَ ۾ چڙھي ويٺو ۽ اچي محلات ۾ لٿو. بادشاھھ ھن کي گڏيو ۽ کيس جانورن سميت اندر وٺي ويو. شڪاري شھزاديءَ جو ھٿ چمي ادب سان پاسي تي ويھي رھيو. ٻئي پاسي سپه سالار اچي ويٺو، پر شڪاريءَ کي سڃاتائين ڪين ٿي.
+بادشاھھ ازدھا جون ست سسيون گھرائي حاضر ماڻھن کي ڏيکاريون ۽ چوڻ لڳو تھ ”ھي انھيءَ ازدھا جون سسيون آھن، جنھن پر سال ھن شھر ۾ ڦڙڦوٽ کڻي وڌي ھئي، ۽ جنھن کي نيٺ اسان جي بھادر سپه سالار ماريو ۽ انھيءَ جي انعام ۾ اڄ ھن جي منھنجي ڌيءُ سان شادي ٿيڻي آھي.“ تنھن تي شڪاريءَ اٿي ستن ئي سسين جا وات ڦاڙي پڇيو تھ ”سو تھ چڱو سائين، پر ھنن جون زبانون ڪٿي آھن؟“ سپه سالار ڊپ ۽ شرمندگيءَ ۾ اڇو ٿي ويو.
+شڪاريءَ چيو تھ ”جيڪي ڪوڙ ڳالھائيندا، تن جي زبان نھ ھلندي. جنھن وٽ ازدھا جون زبانون ھونديون سوئي ان جو سچو ماريندڙ آھي. اجھي اھي زبانون مون وٽ آھن.“ ائين چئي ست ئي زبانون، جي وٽس رومال ۾ ويڙھيل ھيون، سي ڪڍي ٻاھر ڪيائين، ۽ ھر ھڪ سسي ۾ رکي ويو، ۽ اھي انھن جي وڍيل زبانن سان ملي آيون.
+پوءِ شھزاديءَ ڏي منھن ڪري، اھو رومال جنھن تي سندس نالو ڀريل ھو، سو ڏيکاريائينس ۽ پڇيائينس تھ ھي ڪنھن جو آھي؟ شھزاديءَ ورندي ڏني تھ ”ھي منھنجو آھي. اھو مون توکي انھيءَ ڏينھن ڏنو ھو، جنھن ڏينھن تو انھيءَ ازدھا کي ماريو ھو“. شڪاريءَ وري پنھنجن جانورن جي ڳچين مان پنج ئي سرون ۽ سوني دگدگي شينھن جي ڳچيءَ مان لاھي، گڏي پڇيو، تھ ”ھي ھار ڪنھن جو آھي؟“ شھزاديءَ وري بھ چيو تھ ”اھو بھ منھنجو آھي، جو مون انھيءَ ڏينھن جانورن کي انعام ۾ ورھائي ڏنو ھو.“
+بادشاھھ حيران ٿي چوڻ لڳو تھ ”آئون تھ ھيءُ پرولي سمجھي نٿو سگھان. ھي ڪا عجيب ڳالھھ آھي. ھن جو مطلب ڇا آھي؟“ تڏھن شڪاري ۽ شھزاديءَ ٻنھي ساري ڳالھھ بادشاھھ کي ڪري ٻڌائي. بادشاھھ ڏاڍو ڪاوڙيو. سپه سالار کي ھڪدم مارائي ڇڏيائين، پوءِ اھو شڪاري شھزاديءَ سان شادي ڪري شھزادو ۽ ولي عھد ٿي ويٺو. ھن ماڻھو موڪلي پنھنجي غريب پيءُ ٻھارين جوڙڻ واري کي، توڙي پنھنجي شڪاريءَ پيءُ ۽ پنھنجي ماءُ کي گھرائي ورتو، ۽ انھن کي ايترو مال ڏنائين، جو ھو عمر لاءِ سکيا گذاريندا ھئا.
+
+
+باب ستون
+ٻيئي ڀائر وري ملن ٿا
+اسان جو جوان شھزادو اڃا بھ شڪار جو ڏاڍو شوقين ھو، اڪثر ھرڻن جي شڪار تي ويندو ھو. ھميشه پاڻ سان پنھنجا نوڪر وفادار وٺيو ويندو ھو. ھڪڙي ڏينھن پري کان ھڪڙو اڇو ھرڻ ڏٺائين. پنھنجن ماڻھن کي چيائين تھ اوھين سڀ ھت بيھو. متان اھو ھرڻ ڀڄي وڃي. آئون اڪيلو ھن جي پٺيان ٿو وڃان.“ ائين چئي ھو پنھنجا جانور وٺي جھنگ ڏي ويو.
+نوڪر شام تائين اتي ترسيا، پوءِ محلات ڏي ھليا آيا شھزاديءَ کي پنھنجي مڙس جي نھ اچڻ ڪري ڏاڍو انتظار ٿيو، خاص ڪري جڏھن ٻيو ڏينھن بھ ائين ئي گذري ويو. ھوڏي شھزادو ھرڻ جي پٺيان ڪاھيندو ويو، ۽ وقت ۽ ھنڌ جو ڪو بھ سماءُ ڪونھ پيس. تڏھن اھو ھ��ڻ اوچتو نظر مان نڪري ويس اتي اک پٽيس ۽ ڏٺائين تھ پري اچي پيو آھيان، ۽ محلات ۾ پھچي نھ سگھندس. تڏھن گھوڙي تان لھي رات جھنگ ۾ رھڻ جو سعيو ڪيائين، ۽ ڪاٺيون گڏ ڪري باھھ ٻاريائين. باھھ تي ويٺو ھو تھ مٿان وڻ تان ھڪڙيءَ زال جو آواز ٻڌائين: تھ ”آئون سيءَ ٿي مران، آئون سيءَ ٿي مران.“ شھزادومٿي نھاري تھ ھڪڙي ڪراڙي زال وڻ جي ٽارين ۾ ويٺي آھي. انھيءَ کي چيائين تھ ”جي سيءَ ٿي مري، تھ ھيٺ لھي اچي باھھ تي ڪوسي ٿيءُ“.
+زال ورندي ڏني تھ ”نھ آئون تنھنجي جانورن کان ڊڄان ٿي.“ شھزادي خاطري ڏنيس تھ ”ھو توکي نھ چوندا“. پر ھن چيو تھ ”مون کي ھنن تي ڀروسو نٿو اچي آئون ھڪڙي ٽارڙي ھيٺ ڪيرايان ٿي، تنھن سان تون ھنن جي پٺي ٺپر. پوءِ ھو مون کي ايذاءُ نھ پھچائيندا.“
+شھزادي کي اھا خبر نھ ھئي تھ اھا ڪراڙي زال ڪا ڏائڻ آھي. جيئن ھن چيس، تيئن ڪيائين. ھڪدم سڀ جانور بدلجي پھڻ ٿي پيا. پوءِ ڏائڻ وڻ تان لھي ھيٺ ٿي، ۽ اھا ساڳي ٽارڙي کڻي شھزادي جي انھيءَ سان پٺي ٺپريائين، تھ ھو بھ ڦري پھڻ ٿي پيو. تڏھن ڏائڻ خوشيءَ مان بيھي نچڻ ۽ ٽپڻ لڳي. پوءِ اھي سڀ پھڻ گھلي ھڪڙيءَ کڏ ۾ اڇلائي ڇڏيائين، جتي ٻيا بھ گھڻا پھڻ پيا ھئا.
+جڏھن شھزادو محلات ڏي نھ موٽيو، تڏھن شھزادي ڏاڍي بي آرام ٿيڻ لڳي. ھاڻي اھڙو اتفاق ٿيو، جو ان وقت ھو ٻيو ڀاءُ بھ انھيءَ ملڪ ۾ اچي نڪتو. سارو جھان پنھنجن جانورن سميت لتاڙي ھاڻ وري بھ انھيءَ ساڳئي ھنڌ آيو، جتان ھو ھڪٻئي کان جدا ٿيا ھئا. جڏھن انھيءَ وڻ وٽ آيو، جنھن ۾ چاقو ھڻي ڇڏيو ھئائون، تڏھن ڏسي تھ سندس ڀاءُ جي طرف وارو ڦر جو پاسو، ڪٽيو پيو آھي ۽ ٻيو پاسو پيو چمڪي.
+تڏھن پڪ ٿيس تھ ھن سان خير ڪونھي. ارادو ڪيائين تھ ھن کي ڳولي لھي، من ڪا مدد ڏئي سگھيس. انھيءَ خيال سان ھو پنھنجا جانور وٺي گھمندو انھيءَ شھر ۾ آيو، جنھن ۾ سندس ڀاءُ جي زال، بادشاھھ جي ڌيءَ ھئي. جڏھن اھو جوان شڪاري محلات جي در وٽ آيو، تڏھن دربان سمجھيو اھو شھزادو آھي، سو اٿي تعظيم ڪيائينس ۽ ٻڌايائينس تھ ٻھ ڏينھن سندس غير حاضر ھئڻ ڪري شھزادي بي آرام پئي رھي آھي.
+شڪاريءَ ھڪدم سھي ڪيو تھ ڀاءُ سان ھمشڪل ھئڻ ڪري، توڙي ساڳين جانورن جي ھئڻ ڪري، درٻار توڙي ٻين نوڪرن ڀل ۾ کيس شھزادو سمجھيو آھي. ارادو ڪيائين تھ ڀلي ھو انھيءَ ڀل ۾ ھجن، تھ من پنھنجي ڀاءُ جو زياده سماءُ لھي سگھي، پر جي ھن جي بچائڻ جي ڪا اميد ھجي تھ ھن کي بچائي. اھو پھھ پچائي ھو ماٺ ڪري محلات ۾ لنگھي ويو. شھزادي بھ ھن کي ڏسي ڏاڍي خوش ٿي، جو ڄاتائين تھ سندس مڙس آھي. پڇڻ لڳيس تھ ”ھي ٻھ ڏينھن ڪٿي ھئو؟“ ھن ورندي ڏني تھ ”جھنگ ۾ شڪار جي پٺيان پري وڃي نڪتس، ۽ رستو وڃائي ويھي رھيو ھوس.“
+ٻن – ٽن ڏينھن جي اندر ڀاڻس جو سمورو حال کيس معلوم ٿي ويو، تنھنڪري ھن ارادو ڪيو تھ وڃي جھنگن ٻيلن ۾ ھن جي پڇا ڪري. شھزاديءَ توڙي بادشاھھ گھڻو ئي روڪيس، پر ھو نھ رھيو. چوڻ لڳو تھ ”منھنجي دل شڪار کان سواءِ نٿي رھي.“ انھيءَ طرح ھو پنھنجا جانور ساڻ ڪري نڪري ويو. جھنگ گھمندي ھن ڀاءُ وانگي ساڳيو اڇو ھرڻ ڏٺو، ۽ انھيءَ جي پٺيان ڪاھيائين، پر جڏھن رات پيئي. تڏھن وڻ جي ھيٺان باھھ ٻاري ويھي رھيو.
+ھن بھ انھيءَ ڪراڙيءَ زال جي دانھن ٻڌي، تھ ”سيءَ ٿي مران.“ شڪاريءَ چيس تھ ”جي سيءُ ٿي مرين تھ لھي اچي ڪوسي ٿيءُ.“ زال چيس تھ ”جانورن جي ڊپ کان ھيٺ نٿي لھان.“ ھيءَ ٽاري انھن تي گھماءِ.“ شڪاريءَ کي ھن جي ڳالھين تي شڪ پوڻ لڳو. ڪاوڙجي چيائينس تھ ”نھ، آئون ائين ڪين ڪندس. تون ھڪدم لھي اچ، نھ تھ آئون بندو�� ھڻي اِتي ئي ماري ٿو وجھانءِ.“ تنھن تي ڏائڻ ٽھڪ ڏيئي کلڻ لڳي. چيائينس تھ ”جيڪي وڻئي، سو ڪر، تون مون کي ڪو ايذاءُ رسائي نھ سگھندين.“
+ھي ٻڌي شڪاريءَ مٿس بندوق سنئين ڪئي ۽ اھا ڇوڙيائين، پر گوليءَ سان ڏائڻ کي ڪو ايذاءُ نھ رسيو. پاڻ وڏا ٽھڪ ڏيئي شڪاريءَ تي کلڻ لڳي. پر شڪاريءَ کي خبر ھئي تھ جھنگ ۾ ڏائڻيون ملن تھ انھن سان ڪھڙي ھلت ڪجي. تنھن ھيئن ڪيو، جو پنھنجي ڪوٽ مان چانديءَ جا بٽڻ ڇني، اھي گولين جي بدران بندوق ۾ وجھي، بندوق ڀري ڇوڙيائين تھ ھوءَ رڙ ڪري ھيٺ ڪري پيئي.
+شڪاريءَ کڻي ھن جي ڳچيءَ تي لت ڏني، ۽ چوڻ لڳس تھ ”ڪراڙي ڏائڻ، ھاڻ مون کي ھڪدم ٻڌاءِ تھ منھنجو ڀاءُ ڪٿي آھي، نھ تھ توکي باھھ ۾ اڇلائي ٿو وجھان.“ ڏائڻ ڊني ۽ چيائينس تھ ”مون ھن کي سندس جانورن سميت ڦيرائي، پھڻ ڪري ڇڏيو آھي، ۽ ھڪڙيءَ کڏ ۾ پيا آھن.“ تنھن تي ھن چيس تھ ”ڪمبخت رن، انھن سڀني کي وري پنھنجي اصلوڪي صورت ۾ آڻ، نھ تھ اجھا ٿي باھھ ۾ پوين.“
+انھيءَ تي لاچار ڏائڻ ھڪڙي ٽارڙي کڻي ھلي انھن تي گھمائي، تھ نھ فقط ھن جو ڀاءُ شھزادو ۽ سندس جانور اٿي کڙا ٿيا، پر ٻيا بھ پھڻ جيڪي ان کڏ ۾ پيا ھئا، سي ماڻھو ٿي اٿيا. ڪي ڌنار، ڪي شڪاري، ڪي واٽھڙو ۽ واپاري. ٻئي ڀائر ھڪٻئي کي ڏسي، ڏاڍا خوش ٿيا ۽ ھڪٻئي کي پيار مان ڀاڪر پائي گڏيا. پوءِ ھنن ٻنھي گڏجي انھيءَ ڏائڻ کي ٻڌي، کڻي باھھ ۾ وڌو، جتي ھوءَ سڙي مري ويئي.
+ھن جي مرڻ شرط اھو سارو ٻيلو ۽ جھنگ گم ٿي ويو، ۽ چوڌاري يڪو ميدان ٿي پيو. پري کان بادشاھھ جي محلات پئي ڏسڻ ۾ آئي. ھو ٻيئي پنھنجا جانور وٺي انھيءَ پاسي ھليا. رستي ۾ شھزادي پنھنجي ڀاءُ کي چيو، تھ ادا، پاڻ ٻنھي کي چڱا ڪپڙا پيا آھن، ۽ اسان مان ھر ھڪ کي پنج ھڪجھڙا جانور آھن. ھاڻ ھيئن ٿا ڪريون، تھ آئون محلات ۾ ھڪڙي پاسي کان ٿو وڃان، تون ٻئي پاسي کان وڃ. ڏسون تھ شھزادي پنھنجو مڙس سڃاڻي سگھي ٿي يا نھ؟“
+ان موجب ھو ڌار ٿي محلات ۾ ويا. ٻنھي دروازن جي نگھبانن بادشاھھ ۽ شھزاديءَ کي اچي ٻڌايو، تھ شھزادو پنھنجن جانورن سميت ھن پاسي کان شڪار تان موٽيو ٿو اچي. بادشاھھ دربان کي چيو تھ ھيءَ ڪھڙي ڳالھھ آھي؟ اوھان ٻنھي مان ھڪڙو ڀلجي ٿو يا ڪوڙ ٿو ڳالھائي، ڇا لاءِ جو ٻيئي در ھڪٻئي کان پري آھن.“ اڃا دربان اتي ئي بيٺا ھئا، تھ ٻيئي جوان گڏ جاءِ ۾ اندر لنگھي آيا، ۽ اچي بادشاھھ ۽ شھزاديءَ جي اڳيان بيٺا.
+بادشاھھ بلڪل منجھي پيو. شھزاديءَ کي چيائين تھ ”ابا، ھنن ٻنھي مان ڪو سڃاڻي سگھين ٿي تھ تنھنجو مڙس ڪھڙو آھي؟“ ھنن ٻنھي جا مھانڊا تھ ھڪجھڙا آھن، جو آئون تھ سڃاڻي نٿو سگھان!“ تڏھن شھزاديءَ کي اوچتو پنھنجو ھار ياد پيو، ۽ ھڪڙي شينھن جي ڳچيءَ ۾ ھار واري دگدگي ڏسي چوڻ لڳي، تھ ”جنھن سان اھو شينھن آھي، سو منھنجو مڙس آھي“.
+تنھن تي شھزادي کلي ڏنو. چوڻ لڳو تھ ”تون سچي آھين.“ پوءِ سڀئي ويھي رھيا ۽ ٻنھي ڀائرن بادشاھھ کي جيڪي ٿي گذريو، سو سڀ بيان ڪري ٻڌايو. ھو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ اھا رات ھنن نھايت خوشيءَ ۾ گذاري. شھزادو بھ پنھنجي ڀاءُ جي محبت ۽ ھوشياريءَ تي فخر ڪرڻ لڳو، ۽ ھميشه ھن جو احسانمند رھندو آيو. ڳالهه پوري ٿي --------
+ڳالهه پوري ٿي --------
+--------
+
+
+ڀاءُ ۽ ڀيڻ
+باب پھريون
+ٻھ ٻار
+گھڻا ورھيھ ٿيا تھ ڪنھن ھنڌ ننڍڙا ٻھ ڀاءُ – ڀيڻ رھندا ھئا، جن جو ھڪٻئي سان گھڻو پيار ھوندو ھو. ھنن جي ماءُ مري ويئي ھئي، تنھنڪري ھنن کي انھيءَ جو گھڻو ڏک رھندو ھو.
+ھڪڙي ڏينھن ڇوڪر پنھنجي ڀيڻ جو ھٿ وٺي چيو تھ ”ادي، امان جي مرڻ کان پوءِ اسان ھڪڙو ڏينھن بھ سکيو نھ ��ذاريو آھي! سڪل مانيءَ جو ٽڪر کاڌي لاءِ ٿو مليئون. ڪتو بھ اسان کان سکيو پيو گذاري. امان ويچاري اسان جو ھھڙو حال ڏسي تھ جيڪر ڏاڍو ارمان ٿئيس. ھاڻ بھتر آھي تھ ھتان نڪري ڪنھن پاسي ھليا ھلون. ھن کان وڌيڪ اسان جو خراب حال ٻيو ڪين ٿيندو.“
+انھيءَ طرح ھو نڪري پيا ۽ھٿ ھٿ ۾ ڏيو، پنڌ ڪندا ھليا ويا. سج لٿي ڌاري ھو ھڪڙي وڏي ٻيلي ۾ اچي پھتا. پنڌ ڪري ٿڪجي پيا ھئا، تنھنڪري ھڪڙي پوري وڻ ۾ لڪي وڃي سمھي پيا. ٻئي ڏينھن صبح جو اٿي پاڻي ڳولڻ لڳا. ڇوڪر چيو تھ ”مون کي ڏاڍي اڃ لڳي آھي. ڪو چشمو يا نھر ڏسون تھ پاڻي پيون.“
+سگھو ئي ھڪڙي وھندڙ پاڻيءَ جو آواز ھنن جي ڪن تي پيو. ڀيڻ جو ھٿ وٺي انھيءَ پاسي ڊوڙيو. شروع کان وٺي ھڪڙي ڏائڻ ھنن جي پٺيان ھئي. پنھنجي جادوءَ جي زور سان ھن ٻيلا، چشما ۽ نھرون ٺاھي ڇڏيون ھيون، جيئن اڪثر ڏائڻيون ڪنديون آھن.
+ھو ٻيئي ٻار آواز تي ھلي اچي ھڪڙيءَ نھر يا ننڍڙي نديءَ جي ڪناري تي بيٺا. اڃا ڇوڪر نوڙي انھيءَ مان پاڻي پيئڻ تي ھو تھ سندس ڀيڻ ٻڌو تھ انھيءَ نديءَ مان ھي لفظ چٽا نڪتا تھ ”جيڪو مون مان پاڻي پيئندو، سو شينھن ٿي پوندو.“ تنھنڪري ھن رڙ ڪري ڀاءُ کي چيو تھ ”ادا، متان اھو پاڻي پيتو اٿيئي، نھ تھ شينھن ٿي پوندين، ۽ پوءِ مون کي ڦاڙي ماري ڇڏيندين.“ تنھنڪري ڇوڪر پاڻي نھ پيتو اگرچ ڏاڍي اڃ ھيس.
+اڳڀرو ھليا تھ ھڪڙو چشمو ڏٺائون، پر ڇوڪريءَ کي انھيءَ مان وري ھي آواز ٻڌڻ ۾ آيو تھ ”جيڪو مون مان پاڻي پيئندو سو بگھڙ ٿي پوندو.“ تڏھن رڙ ڪري ڀاءُ کي چيائين تھ ادا، متان انھيءَ چشمي مان پاڻي پيتو اٿيئي، نھ تھ تون بگھڙ ٿي پوندين ۽ مون کي کائي ڇڏيندين.“
+تنھنڪري ھن وري بھ پاڻي نھ پيتو، ۽ اڃيو رھجي ويو.
+ٿوري دير کان پوءِ ھو وري ھڪڙي ٻيءَ نديءَ تي آيا، جنھن جو پاڻي بلڪل صاف ھو. ڇوڪر وري انھيءَ تي پاڻي پيئڻ ويٺو. ھن پاڻي پئي پيتو تھ ڇوڪريءَ ٻڌو تھ نديءَ مان آواز آيو تھ جيڪو مون مان پاڻي پيئندو، سو ھرڻ ٿي پوندو.“ ھن ھڪدم دانھن ڪري جھليس، پر ھو اڳيئي پاڻي پِي ويو، ۽ ھڪدم ھرڻ ٿي پيو. ڇوڪري ھن کي ڀاڪر پائي روئڻ لڳي، ۽ ھرڻ جي اکين مان بھ پاڻي ڪرڻ لڳو.
+پوءِ ڇوڪري پنھنجي چوٽيءَ تان ھڪڙي پٽي لاھي ھرڻ جي ڳچيءَ ۾ ٻڌي ڇڏي ۽ ھتان ھتان سائو گاھھ، ڪک ۽ ڪانھن پٽي، انھن مان رسي وٽي انھيءَ پٽيءَ ۾ کڻي ٻڌائين. انھيءَ لاءِ تھ رسيءَ کان وٺي ھن کي پاڻ سان ھلائيندي وتي.
+پوءِ ھو نڪري گھاٽي ٻيلي ۾ پيا. اتي ھڪڙو ڦٽل پٽ ڏسي، ڪک گڏ ڪري، ڇوڪريءَ پنھنجي ۽ ھرڻ لاءِ ھنڌ ٺاھيو. اتي ئي ھنن پنھنجو ٽڪاڻو ڪيو. ڏھاڙي صبح جو ھوءَ وڃي جھنگلي پاڙون، ٻير ۽ ٻيا ميوا چونڊي ايندي ھئي، جي پاڻ کائيندي ھئي، ۽ ھرڻ کي سائو گاھھ آڻي کارائيندي ھئي. انھيءَ طرح پنھنجي ڀيڻ ھي ھٿان کائي خوش پيو گذاريندو ھو.
+رات جو جڏھن اھا ڇوڪري کائي پي سمھڻ جي ڪندي ھئي، تڏھن پھريائين خدا کان دعا گھري، پوءِ ھرڻ جي پٺيءَ تي مٿو رکي سمھي پوندي ھئي. پر ھميشه اھا ڳڻتي ھوندي ھيس تھ جي منھنجو ڀاءُ پنھنجي اصلوڪيءَ شڪل ۾ ھجي ھا تھ اسين ڪھڙو نھ خوش گذاريون ھا!
+انھيءَ طرح ھي ڀاءُ ۽ ڀيڻ ڪيترا ڏينھن انھيءَ ٻيلي ۾ رھندا آيا. ڇوڪري بھ وڌي خوبصورت زال ٿي پيئي، ۽ ھرڻ بھ اڳي فقط ٻٺِڙو ھو، سو ھاڻ وڏو سھڻو ھرڻ ٿي پيو. ھڪڙي ڏينھن انھيءَ ملڪ جو بادشاھھ، وڏي ڊنبلي سان انھيءَ ٻيلي ۾ شڪار ڪرڻ آيو. انھيءَ جو ھل ۽ ڪتن جي ڀونڪ پري کان ٻڌڻ ۾ پئي آئي.
+ھرڻ ڀيڻ کي چيو تھ ”ادي، مون کي ڇوڙي ڇڏ تھ آئون وڃي تماشو ڏسان.“ ھن نٿي ڇڏيس، مگر چيائينس تھ ”جنھن لڪل ڀونگي��َ ۾ پاڻ رھون ٿا، تنھن جو در آئون بند ڪري ٿي ڇڏيان تھ متان ڪي شڪاري گھڙي نھ اچن. شام جو جڏھن تون گھمي ڦري اچين، تڏھن اچي در کڙڪائجائين ۽ چئجئين تھ ”ادي، در پٽ تھ اندر لنگھان.“ تھ پوءِ آئون سمجھنديس تھ تون آيو آھين.“
+پوءِ ھو ٽپا ڏيندو ٻيلي ۾ ويو. نيٺ بادشاھھ ۽ ٻين شڪارين ھن کي ڏسي ورتو ۽ پٺيان پيس، پر ھن کي پڄي نھ سگھيا. ھو سندن نظر کان نڪري گم ٿي ويو. اونداھي ٿيڻ تي ھئي، تنھنڪري ھرڻ اچي گھران نڪتو ۽ در تي اچي چيائين تھ ”ادي، در پٽ تھ اندر لنگھان.“ ڀيڻ ھڪدم در پٽيو ۽ ھو اندر وڃي پنھنجي ڀيڻ سان گڏ، نرم وڇاڻي تي سمھي پيو.
+
+
+باب ٻيون
+بادشاھ جي محلات ۾
+ٻئي ڏينھن صبح جو وري شڪاري ٻيلي ۾ آيا. انھن جون ھڪلون ٻڌي ھرڻ وري بھ پنھنجي ڀيڻ کي چيو تھ ”مون کي ڇوڙي ڇڏ.“ ھن وري بھ ڇوڙي ڇڏيس، ۽ پنھنجي ڀونگيءَ جو در بند ڪري ڇڏيائين، ۽ سمجھائي ڇڏيائينس تھ وري بھ اچي ائين چوي تھ ھوءَ در پٽيندي.
+سگھوئي شڪاري پٽيءَ واري ھرڻ کي ڏٺو ۽ بادشاھھ کي ڏيکاريائون. ھو انھيءَ جي پٺيان پيا، پر سارو ڏينھن ھرڻ ھٿ نھ اچي سگھين. مگر پري کان ڪمان جو تير ھن کي پير ۾ لڳو ۽ اتي ٿورو زخم ٿي پيس. ھو منڊڪائيندو رت وھائيندو، شام جو گھر آيو.
+ھڪڙو شڪاري لڪي ھن جي پٺيان لڳو آيو. ھن لڪي بيھي ڏٺو ۽ ٻڌو تھ ھرڻ در کڙڪائي چيو تھ ”ادي، در پٽ تھ اندر لنگھان.“ ۽ پوءِ در پٽيو ۽ ھو اندر لنگھي ويو. شڪاري موٽي ويو ۽ وڃي بادشاھھ کي اھا ڳالھھ ٻڌايائين، جو عجب ۾ پئجي ويو. چيائين تھ سڀاڻي انھيءَ ھرڻ جي پٺيان لڳي سندن پتو لھنداسين.“
+ويچاري ڀيڻ ھرڻ جو ڦٽيل پير ڏسي ڏاڍو غمگين ٿي. ڦٽ ڌوئي صاف ڪري، ڪر جھنگ جون ٻوٽيون انھيءَ تي رکي پٽي ٻڌي ڇڏيائينس. پوءِ ٻيئي سمھي پيا. صبح جو زخم بھتر ڏسڻ ۾ آيو ۽ ھرڻ چڱيءَ طرح ھلي ڊوڙي سگھيو ٿي، تنھنڪري جڏھن وري بھ شڪارين جو ھل ٻڌائين، وري بھ اوڏي وڃڻ لاءِ رسي تاڻڻ لڳو.
+ڀيڻس گھڻوئي سمجھايس تھ ”تون ڪالھھ زخمي ٿيو آھي، متان اڄ توکي ماري وجھن.“ پر ھن چيو تھ ”ادي، دلجاءِ ڪجئين، شڪاري مون کي پڄي ڪين سگھندا، جو منھنجو پير بلڪل ڇٽي ويو آھي.“ تڏھن ڀيڻس لاچار ٿي ڇوڙي ڇڏيس، ۽ نچندو ٽپندو ڇالون ڏيندو ھو ٻيلي ۾ گھڙي پيو.
+سگھو ئي بادشاھھ ڏسي ورتس ۽ پنھنجن شڪارين کي چيائين تھ ”انھيءَ ھرڻ جي پٺيان پئو، پر ڪو ايذاءُ نھ رسايوس.“ ھو سارو ڏينھن ھن جي پٺيان پئي ڊوڙيا، پر پڪڙي نھ سگھيس. سج لٿي ڌاري بادشاھھ انھيءَ شڪاريءَ کي پاڻ وٽ سڏيو، جنھن اڳئين ڏينھن ھرڻ جي جاءِ ڏٺي ھئي ۽ چيائينس تھ ”اسان کي وٺي انھيءَ ھنڌ ھل.“
+جڏھن سڀئي انھيءَ ڀونگيءَ وٽ آيا، تڏھن بادشاھھ وڃي در کڙڪائي آھستي چيو تھ ”ادي، در پٽ تھ آئون اندر لنگھان.“ ايتري چوڻ تي در پٽجي پيو ۽ بادشاھھ لنگھي اندر ٿيو. ڏسي تھ ھڪڙي نھايت خوبصورت جوان زال ويٺي آھي، جا ھرڻ جي بدران بادشاھھ کي ڏسي ڊڄي ويئي. پر بادشاھھ دلاسو ڏئي چيس تھ ”مون سان گڏجي محلات ۾ ھلندينءَ؟“
+ڇوڪريءَ چيو تھ ”ھائو، آئون خوشيءَ سان ھلنديس، مگر آئون پنھنجي ھرڻ کان سواءِ نھ ھلنديس.“ بادشاھھ چيو تھ ”چڱو ڀلي اھو بھ ھلي. انھيءَ جي بھ اتي چڱي سنڀال ٿيندي.“ اڃا ھنن پئي ڳالھايو تھ ھرڻ بھ آيو، جنھن کي ڀيڻس ٻڌي ڇڏيو. پوءِ بادشاھھ انھيءَ ڇوڪريءَ کي گھوڙي تي چاڙھي، پنھنجي محلات ۾ وٺي آيو، ۽ ھرڻ سندن پاسن کان ڊوڙندو آيو.
+سگھو ئي پوءِ بادشاھھ انھيءَ جوان زال سان شادي ڪئي. ملڪ ۾ چوڌاري خوشيون ٿي ويون. بادشاھھ ۽ راڻي انھيءَ کان پوءِ خوش گذارڻ لڳا، ۽ ھرڻ جي تمام چڱي سنڀال ��ئي ڪيائون، ۽ اھو محلات جي باغن ۽ گاھن وارن پٽن تي پئي گھميو ڦريو.
+ھاڻ جڏھن ڏائڻ انھيءَ جي ڀاءُ کي ڦيرائي ھرڻ ڪيو ھو، تنھن جي سمجھھ ۾ ھو تھ ھن جي ڀيڻ کي جھنگ ۾ مرون ماري وڌو ھوندو، تنھن جو ھاڻ ٻڌو تھ ھو ٻيئي ڀاءُ ڀيڻ پاڻ ۾ خوش پيا گذارين ۽ سکيا ويٺا آھن، سو ڏاڍو ڪاوڙي، ۽ ارادو ڪيائين تھ ڪنھن تجويزسان ھنن کي نقصان رسائي.
+انھيءَ ڏائڻ جي ھڪڙي بدشڪل ڌيءَ ھوندي ھئي. سا ماءُ کي چوڻ لڳي تھ ”ھن ڇوڪريءَ جي بدران جي آئون راڻي ٿيان ھا تھ چڱو ھو!“ ۽ ماءُ کان مدد گھرڻ لڳي. ماڻس چيو تھ ”چڱو، جڏھن پورو وقت ايندو، تڏھن تون راڻي ٿيندينءَ! نيٺ ھڪڙي ڏينھن ھو ٻيئي محلات ۾ آيون. انھيءَ وقت بادشاھھ شڪارتي ويل ھو. راڻيءَ کي ننڍڙو پٽ بھ ڄائو ھو. ڏائڻ پاڻ ڦيرائي دائي ڪري اچي راڻيءَ وٽ نوڪرياڻي ٿي.
+سگھو ئي پوءِ پنھنجي ڌيءَ بھ پاڻ سان اندر آندائين. ھنن تجويز ڪري راڻيءَ کي وھنجڻ جي جاءِ ۾ بند ڪري ٻوساٽي مارڻ جي ڪوشش ڪئي. پوءِ پنھنجي ڌيءَ جي راڻي جي شڪل ڪري، انھيءَ کي راڻيءَ جا ڪي ڪپڙا ڍڪائي، انھيءَ جي جاءِ تي راڻي ڪري ويھاريائين. جڏھن بادشاھھ شڪار ڪري موٽي آيو، تڏھن پھرين تھ ڪو بھ سماءُ ڪونھ پيس.
+ڏائڻ بادشاھھ کي چيوتھ ”راڻي بيمار آھي تنھنڪري گھڻو ڳالھائي ڪين ٿي.“ انھيءَ ڪري بادشاھھ راڻيءَ کي ڳالھائڻ لاءِ ھلاڪ نھ ڪيو. ڏائڻ کي بھ پڪ ھئي تھ سچي راڻي مري ويندي، ۽ سندس ڌيءَ بادشاھھ جي را ڻي ٿيندي. پر سچي راڻي مٿا مونا ھاڻي وھنجڻ جي جاءِ مان نڪري محلات جي ٻئي پاسي واريءَ جاءِ ۾ آئي، جتي سندس ٻار پالبو ھو ۽ ھرڻ بھ رھندو ھو. رات جو جڏھن سڀ سمھي رھيا، تڏھن ٻار جي دائيءَ ڏٺو تھ سچي راڻي جاءِ ۾ اچي ٻار جي پينگھي وٽ بيٺي، ۽ پوءِ ٻار کي کڻي پيار ڏئي کير پياري، وري پنھنجي جاءِ تي سمھاري، مٿانئس ڪپڙو وجھي ويئي. پوءِ ڪنڊ ۾ ھرڻ وٽ وڃي انھيءَ جا پٺا ٺپي ھلي ويئي.
+ٻيءَ رات بھ دائيءَ ساڳيو حال ڏٺو. تڏھن وڃي بادشاھھ کي اھا ڳالھھ ٻڌايائين، جو سمجھي نھ سگھيو تھ انھيءَ جو مطلب ڇا آھي. ڏائڻ تھ ھن کي اڳيئي ٻڌايو ھو تھ راڻي بيمار آھي ۽ ھلڻ تھ خير، پر ڳالھائڻ جھڙي بھ نھ آھي. بادشاھھ دل ۾ ويچار ڪيو تھ ”ٻھ راڻيون تھ ڪين ھونديون، ھڪڙي سمھڻ واريءَ جاءِ ۾، ۽ ٻي ٻار جي پالجڻ واريءَ جاءِ ۾! بھتر آھي تھ رات جو جاڳي اھا جانچ ڪريان.“
+ٻيءَ رات سچي راڻي اڌ رات ڌاري ٻار واريءَ جاءِ ۾ آئي، ۽ ٻار کي کڻي چميون ڏيئي کير پياري، ڪپڙا صفا ڪري وري سمھاري ويس، ۽ پوءِ ھرڻ کي بھ پيار ڪري، ھٿ گھمائي ھلي ويئي. بادشاھھ ھڪدم سھي ڪيو تھ سندس سچي زال اِھا آھي، پر في الحال ڪڇيائين ڪين. آھستي وڃي ڀاڪر وڌائينس ۽ چيائينس تھ ”تون تھ منھنجي پياري زال ۽ راڻي آھين؟“
+تڏھن راڻيءَ ساري ڳالھھ ڪري ٻڌايس تھ انھيءَ ڏائڻ ڪھڙي حرڪت ڪئي ھئي. انھيءَ تي بادشاھھ ڏاڍو ڪاوڙيو. ڏائڻ ۽ سندس ڌيءُ کي گھرائي قتل ڪرائي ڇڏيائين ۽ ڌيڻس کي جھنگ ۾ اڇلائي ڇڏيائين تھ ڀلي مرون کائينس.
+اڃا ڏائڻ جي لاش سڙي رک مس ٿي تھ سندس وڌل جادو بي اثر ٿي پيو، ۽ ڪيل طلسم ڀڄي پيو. ھرڻ ھڪدم ڦري ماڻھو ٿي پيو. پوءِ ھو پنھنجي ڀيڻ سان ۽ بادشاھھ سان ورھين جا ورھيھ خوش پيو گذاريندو ھو.
+پورو ٿيو
+--------