ڪتاب جو نالو:  سنڌ جي درٻار



سنڌ جي درٻار
جيمس برنس/حنيف صديقي
ڇپائيندڙ پاران جيتريقدر تاريخي حقيقتن جو تعلق آهي، ته سنڌ ۾ انگريزن جا آڳاٽا پيرا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي زماني ۾ ڏسجن ٿا، جڏهن ڪمپنيءَ طرفان واپار سانگي انگلينڊ جا واپاري حيدرآباد ۾ اچڻ شروع ٿيا. ٽالپرن جي دؤر ۾، جڏهن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جون پاڙون ڏکڻ ايشيا ۾ ڪنهن قدر پختيون ٿي چڪيون هيون. دراصل تڏهن ئي انگريزن جي سنڌ ۾ اَچ وڃ ۾واڌ آئي ۽ حڪمرانن سان عهدنامن جا سلسلا وجود ۾ آيا. جديد ۽ سائنسي انداز ۾ سنڌ بابت گهڻي کان گهڻو مواد انگريزن يا سندن دور ۾ لکيو ويو آهي. انهيءَ مواد ۾ ڪتابن، سفرنامن، سرڪاري رپورٽن ۽ ٻئي مواد جو تعداد سـَـونِ ۾ آهي. جيتوڻيڪ انگريز دور ۾ لکيل ڪتابن منجهان ٿورو حصو ترجمو ٿي، سنڌيءَ ۾ شايع ٿيو آهي، پر اڃا اٿاهه مواد پنهنجي اصل حيثيت (انگريزي زبان) ۾ ئي موجود آهي، جنهن کي شايع ڪرائڻ لاءِ سنجيدهه اُپائن وٺڻ جي ضرورت آهي. سنه 1843ع ۾ چارلس نيپئر طرفان سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان اڳ، جيڪي به انگريز، تجارت توڙي سفارت، سياحت توڙي پڙتال جي حوالي سان سنڌ ۾ آيا، تن سڀني ۾ ڊاڪٽر جيمس برنس سڀني کان منفرد ۽ اهم آهي. هـُـو صاحب ٻين انگريز جاکوڙين جي ڀيٽ ۾ گهڻو عرصو سنڌ ۾ رهيو ۽ ٽالپري درٻار طرفان سرڪاري طرح سڏايل مهمان جي حيثيت ۾ ميراڻي محلات منجهه بيمار پيل شاهي خاندان جي رُڪن مير مراد عليءَ جو علاج ڪندو رهيو. ان لحاظ کان سهيوڳي انگريز ليکڪن جي ڀيٽ ۾ کيس ئي حيدرآباد جي شاهي درٻار کي جـُـزئيات جي حد تائين ڏسڻ جو موقعو مليو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي اُن وقت هلندڙ ڪار وهنوار جو پيرائتو احوال اچي ٿو وڃي. ڊاڪٽر جيمس برنس، اُن دؤر جي سنڌ جون حالتون ذاتي مشاهدي ۾ قلمبند ڪيون آهن ۽ ظاهر آهي، ته سنه 1828ع جي زماني جو سندس معرفت ملندڙ اکين ڏٺو احوال، ٽالپري دؤر جي اوج ۽ عروج جي حوالي سان تاريخ ۾ هڪ اهم سند جي حيثيت رکي ٿو. ڊاڪٽر برنس هڪ اهڙي قوم جو فرد هو، جيڪا سنڌ مٿان قبضو ڪري، کيس برطانيائي راڄ هيٺ آڻڻ جي رٿا هٿ ۾ کڻي چڪي هئي، تنهنڪري ڏيهي حاڪمن توڙي مختلف قبيلن ۽ مقامي ماڻهن کي نٻل ۽ ڪمتر سمجهڻ ۽ انهن لاءِ ڌڪار فطري طرح سندس دل ۾ موجود هئي. بهرحال ان حقيقت کي تسليم ڪندي به چوڻو پئي ٿو، ته سندس حوالي سان سنڌ بابت مليل اکين ڏٺو احوال، اُن دؤر جي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. اهو مواد اڄ جي پڙهندڙ لاءِ وڏي معلومات جو ذريعو بنيو آهي، جيڪو دلچسپيءَ کان خالي نه آهي. هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
جيتريقدر تاريخي حقيقتن جو تعلق آهي، ته سنڌ ۾ انگريزن جا آڳاٽا پيرا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي زماني ۾ ڏسجن ٿا، جڏهن ڪمپنيءَ طرفان واپار سانگي انگلينڊ جا واپاري حيدرآباد ۾ اچڻ شروع ٿيا. ٽالپرن جي دؤر ۾، جڏهن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جون پاڙون ڏکڻ ايشيا ۾ ڪنهن قدر پختيون ٿي چڪيون هيون. دراصل تڏهن ئي انگريزن جي سنڌ ۾ اَچ وڃ ۾واڌ آئي ۽ حڪمرانن سان عهدنامن جا سلسلا وجود ۾ آيا. جديد ۽ سائنسي انداز ۾ سنڌ بابت گهڻي کان گهڻو مواد انگريزن يا سندن دور ۾ لکيو ويو آهي. انهيءَ مواد ۾ ڪتابن، سفرنامن، سرڪاري رپورٽن ۽ ٻئي مواد جو تعداد سـَـونِ ۾ آهي. جيتوڻيڪ انگريز دور ۾ لکيل ڪتابن منجهان ٿورو حصو ترجمو ٿي، سنڌيءَ ۾ شايع ٿيو آهي، پر اڃا اٿاهه مواد پنهنجي اصل حيثيت (انگريزي زبان) ۾ ئي موجود آهي، جنهن کي شايع ڪرائڻ لاءِ سنجيدهه اُپائن وٺڻ جي ضرورت آهي. سنه 1843ع ۾ چارلس نيپئر طرفان سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان اڳ، جيڪي به انگريز، تجارت توڙي سفارت، سياحت توڙي پڙتال جي حوالي سان سنڌ ۾ آيا، تن سڀني ۾ ڊاڪٽر جيمس برنس سڀني کان منفرد ۽ اهم آهي. هـُـو صاحب ٻين انگريز جاکوڙين جي ڀيٽ ۾ گهڻو عرصو سنڌ ۾ رهيو ۽ ٽالپري درٻار طرفان سرڪاري طرح سڏايل مهمان جي حيثيت ۾ ميراڻي محلات منجهه بيمار پيل شاهي خاندان جي رُڪن مير مراد عليءَ جو علاج ڪندو رهيو. ان لحاظ کان سهيوڳي انگريز ليکڪن جي ڀيٽ ۾ کيس ئي حيدرآباد جي شاهي درٻار کي جـُـزئيات جي حد تائين ڏسڻ جو موقعو مليو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي اُن وقت هلندڙ ڪار وهنوار جو پيرائتو احوال اچي ٿو وڃي. ڊاڪٽر جيمس برنس، اُن دؤر جي سنڌ جون حالتون ذاتي مشاهدي ۾ قلمبند ڪيون آهن ۽ ظاهر آهي، ته سنه 1828ع جي زماني جو سندس معرفت ملندڙ اکين ڏٺو احوال، ٽالپري دؤر جي اوج ۽ عروج جي حوالي سان تاريخ ۾ هڪ اهم سند جي حيثيت رکي ٿو. ڊاڪٽر برنس هڪ اهڙي قوم جو فرد هو، جيڪا سنڌ مٿان قبضو ڪري، کيس برطانيائي راڄ هيٺ آڻڻ جي رٿا هٿ ۾ کڻي چڪي هئي، تنهنڪري ڏيهي حاڪمن توڙي مختلف قبيلن ۽ مقامي ماڻهن کي نٻل ۽ ڪمتر سمجهڻ ۽ انهن لاءِ ڌڪار فطري طرح سندس دل ۾ موجود هئي. بهرحال ان حقيقت کي تسليم ڪندي به چوڻو پئي ٿو، ته سندس حوالي سان سنڌ بابت مليل اکين ڏٺو احوال، اُن دؤر جي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. اهو مواد اڄ جي پڙهندڙ لاءِ وڏي معلومات جو ذريعو بنيو آهي، جيڪو دلچسپيءَ کان خالي نه آهي. هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
جيتريقدر تاريخي حقيقتن جو تعلق آهي، ته سنڌ ۾ انگريزن جا آڳاٽا پيرا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي زماني ۾ ڏسجن ٿا، جڏهن ڪمپنيءَ طرفان واپار سانگي انگلينڊ جا واپاري حيدرآباد ۾ اچڻ شروع ٿيا. ٽالپرن جي دؤر ۾، جڏهن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جون پاڙون ڏکڻ ايشيا ۾ ڪنهن قدر پختيون ٿي چڪيون هيون. دراصل تڏهن ئي انگريزن جي سنڌ ۾ اَچ وڃ ۾واڌ آئي ۽ حڪمرانن سان عهدنامن جا سلسلا وجود ۾ آيا. جديد ۽ سائنسي انداز ۾ سنڌ بابت گهڻي کان گهڻو مواد انگريزن يا سندن دور ۾ لکيو ويو آهي. انهيءَ مواد ۾ ڪتابن، سفرنامن، سرڪاري رپورٽن ۽ ٻئي مواد جو تعداد سـَـونِ ۾ آهي. جيتوڻيڪ انگريز دور ۾ لکيل ڪتابن منجهان ٿورو حصو ترجمو ٿي، سنڌيءَ ۾ شايع ٿيو آهي، پر اڃا اٿاهه مواد پنهنجي اصل حيثيت (انگريزي زبان) ۾ ئي موجود آهي، جنهن کي شايع ڪرائڻ لاءِ سنجيدهه اُپائن وٺڻ جي ضرورت آهي. سنه 1843ع ۾ چارلس نيپئر طرفان سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان اڳ، جيڪي به انگريز، تجارت توڙي سفارت، سياحت توڙي پڙتال جي حوالي سان سنڌ ۾ آيا، تن سڀني ۾ ڊاڪٽر جيمس برنس سڀني کان منفرد ۽ اهم آهي. هـُـو صاحب ٻين انگريز جاکوڙين جي ڀيٽ ۾ گهڻو عرصو سنڌ ۾ رهيو ۽ ٽالپري درٻار طرفان سرڪاري طرح سڏايل مهمان جي حيثيت ۾ ميراڻي محلات منجهه بيمار پيل شاهي خاندان جي رُڪن مير مراد عليءَ جو علاج ڪندو رهيو. ان لحاظ کان سهيوڳي انگريز ليکڪن جي ڀيٽ ۾ کيس ئي حيدرآباد جي شاهي درٻار کي جـُـزئيات جي حد تائين ڏسڻ جو موقعو مليو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي اُن وقت هلندڙ ڪار وهنوار جو پيرائتو احوال اچي ٿو وڃي. ڊاڪٽر جيمس برنس، اُن دؤر جي سنڌ جون حالتون ذاتي مشاهدي ۾ قلمبند ڪيون آهن ۽ ظاهر آهي، ته سنه 1828ع جي زماني جو سندس معرفت ملندڙ اکين ڏٺو احوال، ٽالپري دؤر جي اوج ۽ عروج جي حوالي سان تاريخ ۾ هڪ اهم سند جي حيثيت رکي ٿو. ڊاڪٽر برنس هڪ اهڙي قوم جو فرد هو، جيڪا سنڌ مٿان قبضو ڪري، کيس برطانيائي راڄ هيٺ آڻڻ جي رٿا هٿ ۾ کڻي چڪي هئي، تنهنڪري ڏيهي حاڪمن توڙي مختلف قبيلن ۽ مقامي ماڻهن کي نٻل ۽ ڪمتر سمجهڻ ۽ انهن لاءِ ڌڪار فطري طرح سندس دل ۾ موجود هئي. بهرحال ان حقيقت کي تسليم ڪندي به چوڻو پئي ٿو، ته سندس حوالي سان سنڌ بابت مليل اکين ڏٺو احوال، اُن دؤر جي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. اهو مواد اڄ جي پڙهندڙ لاءِ وڏي معلومات جو ذريعو بنيو آهي، جيڪو دلچسپيءَ کان خالي نه آهي. هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
جديد ۽ سائنسي انداز ۾ سنڌ بابت گهڻي کان گهڻو مواد انگريزن يا سندن دور ۾ لکيو ويو آهي. انهيءَ مواد ۾ ڪتابن، سفرنامن، سرڪاري رپورٽن ۽ ٻئي مواد جو تعداد سـَـونِ ۾ آهي. جيتوڻيڪ انگريز دور ۾ لکيل ڪتابن منجهان ٿورو حصو ترجمو ٿي، سنڌيءَ ۾ شايع ٿيو آهي، پر اڃا اٿاهه مواد پنهنجي اصل حيثيت (انگريزي زبان) ۾ ئي موجود آهي، جنهن کي شايع ڪرائڻ لاءِ سنجيدهه اُپائن وٺڻ جي ضرورت آهي. سنه 1843ع ۾ چارلس نيپئر طرفان سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان اڳ، جيڪي به انگريز، تجارت توڙي سفارت، سياحت توڙي پڙتال جي حوالي سان سنڌ ۾ آيا، تن سڀني ۾ ڊاڪٽر جيمس برنس سڀني کان منفرد ۽ اهم آهي. هـُـو صاحب ٻين انگريز جاکوڙين جي ڀيٽ ۾ گهڻو عرصو سنڌ ۾ رهيو ۽ ٽالپري درٻار طرفان سرڪاري طرح سڏايل مهمان جي حيثيت ۾ ميراڻي محلات منجهه بيمار پيل شاهي خاندان جي رُڪن مير مراد عليءَ جو علاج ڪندو رهيو. ان لحاظ کان سهيوڳي انگريز ليکڪن جي ڀيٽ ۾ کيس ئي حيدرآباد جي شاهي درٻار کي جـُـزئيات جي حد تائين ڏسڻ جو موقعو مليو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي اُن وقت هلندڙ ڪار وهنوار جو پيرائتو احوال اچي ٿو وڃي. ڊاڪٽر جيمس برنس، اُن دؤر جي سنڌ جون حالتون ذاتي مشاهدي ۾ قلمبند ڪيون آهن ۽ ظاهر آهي، ته سنه 1828ع جي زماني جو سندس معرفت ملندڙ اکين ڏٺو احوال، ٽالپري دؤر جي اوج ۽ عروج جي حوالي سان تاريخ ۾ هڪ اهم سند جي حيثيت رکي ٿو. ڊاڪٽر برنس هڪ اهڙي قوم جو فرد هو، جيڪا سنڌ مٿان قبضو ڪري، کيس برطانيائي راڄ هيٺ آڻڻ جي رٿا هٿ ۾ کڻي چڪي هئي، تنهنڪري ڏيهي حاڪمن توڙي مختلف قبيلن ۽ مقامي ماڻهن کي نٻل ۽ ڪمتر سمجهڻ ۽ انهن لاءِ ڌڪار فطري طرح سندس دل ۾ موجود هئي. بهرحال ان حقيقت کي تسليم ڪندي به چوڻو پئي ٿو، ته سندس حوالي سان سنڌ بابت مليل اکين ڏٺو احوال، اُن دؤر جي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. اهو مواد اڄ جي پڙهندڙ لاءِ وڏي معلومات جو ذريعو بنيو آهي، جيڪو دلچسپيءَ کان خالي نه آهي. هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
سنه 1843ع ۾ چارلس نيپئر طرفان سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان اڳ، جيڪي به انگريز، تجارت توڙي سفارت، سياحت توڙي پڙتال جي حوالي سان سنڌ ۾ آيا، تن سڀني ۾ ڊاڪٽر جيمس برنس سڀني کان منفرد ۽ اهم آهي. هـُـو صاحب ٻين انگريز جاکوڙين جي ڀيٽ ۾ گهڻو عرصو سنڌ ۾ رهيو ۽ ٽالپري درٻار طرفان سرڪاري طرح سڏايل مهمان جي حيثيت ۾ ميراڻي محلات منجهه بيمار پيل شاهي خاندان جي رُڪن مير مراد عليءَ جو علاج ڪندو رهيو. ان لحاظ کان سهيوڳي انگريز ليکڪن جي ڀيٽ ۾ کيس ئي حيدرآباد جي شاهي درٻار کي جـُـزئيات جي حد تائين ڏسڻ جو موقعو مليو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي اُن وقت هلندڙ ڪار وهنوار جو پيرائتو احوال اچي ٿو وڃي. ڊاڪٽر جيمس برنس، اُن دؤر جي سنڌ جون حالتون ذاتي مشاهدي ۾ قلمبند ڪيون آهن ۽ ظاهر آهي، ته سنه 1828ع جي زماني جو سندس معرفت ملندڙ اکين ڏٺو احوال، ٽالپري دؤر جي اوج ۽ عروج جي حوالي سان تاريخ ۾ هڪ اهم سند جي حيثيت رکي ٿو. ڊاڪٽر برنس هڪ اهڙي قوم جو فرد هو، جيڪا سنڌ مٿان قبضو ڪري، کيس برطانيائي راڄ هيٺ آڻڻ جي رٿا هٿ ۾ کڻي چڪي هئي، تنهنڪري ڏيهي حاڪمن توڙي مختلف قبيلن ۽ مقامي ماڻهن کي نٻل ۽ ڪمتر سمجهڻ ۽ انهن لاءِ ڌڪار فطري طرح سندس دل ۾ موجود هئي. بهرحال ان حقيقت کي تسليم ڪندي به چوڻو پئي ٿو، ته سندس حوالي سان سنڌ بابت مليل اکين ڏٺو احوال، اُن دؤر جي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. اهو مواد اڄ جي پڙهندڙ لاءِ وڏي معلومات جو ذريعو بنيو آهي، جيڪو دلچسپيءَ کان خالي نه آهي. هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڊاڪٽر جيمس برنس، اُن دؤر جي سنڌ جون حالتون ذاتي مشاهدي ۾ قلمبند ڪيون آهن ۽ ظاهر آهي، ته سنه 1828ع جي زماني جو سندس معرفت ملندڙ اکين ڏٺو احوال، ٽالپري دؤر جي اوج ۽ عروج جي حوالي سان تاريخ ۾ هڪ اهم سند جي حيثيت رکي ٿو. ڊاڪٽر برنس هڪ اهڙي قوم جو فرد هو، جيڪا سنڌ مٿان قبضو ڪري، کيس برطانيائي راڄ هيٺ آڻڻ جي رٿا هٿ ۾ کڻي چڪي هئي، تنهنڪري ڏيهي حاڪمن توڙي مختلف قبيلن ۽ مقامي ماڻهن کي نٻل ۽ ڪمتر سمجهڻ ۽ انهن لاءِ ڌڪار فطري طرح سندس دل ۾ موجود هئي. بهرحال ان حقيقت کي تسليم ڪندي به چوڻو پئي ٿو، ته سندس حوالي سان سنڌ بابت مليل اکين ڏٺو احوال، اُن دؤر جي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. اهو مواد اڄ جي پڙهندڙ لاءِ وڏي معلومات جو ذريعو بنيو آهي، جيڪو دلچسپيءَ کان خالي نه آهي. هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
هيءُ ڪتاب پنج ڀيرا ڇپجڻ کان پوءِ به، پڙهندڙن وٽ وري به مقبول ۽ گهربل آهي. لهـٰـذا، مانوارن پڙهندڙن جي طلب کي مان ڏيندي، هيءُ ڇهون ڇاپو پڌرو ڪجي ٿو. ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڄام شورو، سنڌ اعجاز احمد منگي اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
اربع 17- رمضان المبارڪ 1427هجري سيڪريٽري بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
بمطابق 11- آڪٽوبر 2006ع سنڌي ادبي بورڊ تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
تمهيدي خط ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڀـُـڄ جو سفارتخانو، 10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
10- جون 1828ع ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
ڪڇ جي سفير ڏانهن، جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
جناب اعليٰ مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
مان پنهنجي سنڌ جي تازي سفر جو احوال، ۽ ان سان گڏ ملڪ جي حڪومت متعلق ڪي خيال پيش ڪريان ٿو، جي اميد ته ڪارائتا ثابت ٿيندا. مون کي مير صاحبن سان گهائل مائل ٿيڻ جو اهڙو موقعو مليو هو، جو اهڙو ڪنهن به يورپي عملدار کي هن وقت تائين ڪونه حاصل ٿيو آهي. ازانسواءِ، مون انهن جي تختگاهه ۾ قيام جي دوران، خاص توجهه ڏيئي، سندن عادتن ۽ اخلاق جو مطالعو ڪيو آهي. تنهنڪري مون کي اميد آهي، ته مان سرڪار جي ڌيان تي، حيدرآباد جي حڪومت جي عجيب نظام متعلق، نئين ۽ دلچسپ معلومات آڻي سگهندس. سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
سنڌ ۾ مون کي لکڻ لاءِ فرصت گهٽ هئي، جڏهن مون سنڌ ڇڏي، تڏهن مون کي اميد هئي، ته مان اوڏانهن وري جلد موٽي ويندس، تنهنڪري مون اهڙي باريڪ پڇا ڳاڇا ڪانه ڪئي، جهڙي ڪرڻ کپندي هئي، تنهن هوندي به، مون معلومات جو ڪجهه ذخيرو گڏ ڪيو آهي، جو مون کي وڏي اميد آهي، ته سرڪار لاءِ ڪارآمد ٿيندو. ڪڇ ۾ موٽڻ کان پوءِ، مون کي توهان جي عنايت سان سنڌ متعلق ڪيترن ئي ڪاغذن ڏسڻ جو وجهه مليو آهي. مون کي تعجب آهي، ته ڪڇ جي تاريخ ۽ مالي حالت بنسبت ڪيترو مواد، جو مون نئون سمجهيو هو، سو اڳيئي مسٽر ”ڪرو“، ”سيٽن“ ۽ ”ايلسن“ جي روبڪارين، ۽ ”پاٽنجر“ جي ڪتاب ”سيرِ بلوچستان“ (Travels in Balochistan) ۾ اهڙي سهڻي نموني ۾ ڏنل آهي، جو منهنجي لاءِ ان سان مقابلو ڪرڻ محال آهي. انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
انهن حالتن هيٺ، منهنجي لاءِ ان کان سواءِ ٻيو ڪو چارو نه آهي، ته مان پنهنجين ذاتي ڪارواين ۽ تاثرات جو تذڪرو ڏيان. اها ڳالهه ڏسڻ ۾ آسان آهي، پر ان ۾ ٻه مشڪلاتون آهن. سنڌ جي مشاهدي، منهنجي دل ۾ جي جذبا پيدا ڪيا آهن، تن جي بيان ڪرڻ لاءِ سرڪاري روبڪارين جي طرز موزون نه آهي، ۽ نه مان اهو مناسب ٿو سمجهان، ته ڪو اُهي هنن ورقن جو موضوع ٿيڻ کپن. پر سرڪار پنهنجي 23- اپريل واري خط ۾ اها ڳالهه مون تي ڇڏي آهي، ته منهنجي روبڪاري جو مضمون ڪهڙو هجي؟ اميد آهي، ته گورنر صاحب پنهنجي عنايت ڪري، مون کي اهڙي مواد پيش ڪرڻ لاءِ معافي ڏيندو. عوام ۾ نقطهء نگاهه کان ضروري نه آهي، پر اهو صاحب بهادر ۽ سندس رفيقن لاءِ اميد ته دلچسپيءَ کان خالي نه هوندو. بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
بنده جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
جيمس برنس (هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)
(هيءُ خط اصل ڪتاب جو ڀاڱو هو، پر ان مان هن ڪري ڪڍيو ويو آهي، ته جيئن ڪتاب هڪ سرڪاري روبڪاري نظر نه اچي. ساڳي مراد سان فقرن کي عدد پڻ ڪونه ڏنا ويا آهن- مصنف)


مير صوبدار خان ٽالپر مير فتح علي خان ٽالپر
مير نصيرخان ٽالپر جعفري پٽ مير مراد علي خان ٽالپر سنڌ جي درٻار جو احوال انگريزن جي فوج، سنه 1819ع ۾، ڪڇ کي آخري طرح والاريو، تنهن وقت کان وٺي، اسان جي حڪومت جو سنڌ سان واسطو رهيو آهي ۽ اسان جي طرفان ميرن سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. پر هنن سرڪش ۽ شڪي سردارن، اسان جي سلطنت جي انهيءَ قدم کي هميشه شڪي نظرن ۽ انديشي سان پئي ڏٺو آهي. تنهنڪري هنن جو ورتاءُ اسان سان هميشه غير دوستاڻو ۽ ناموافق پئي رهيو آهي. ائين آهي، ته هنن اسان سان جيڪي عهد و پيمان ڪيا هئا، مگر انهن ۾ صداقت ڪانه هئي. ڪنهن به يورپي عملدار کي ڪڇ مان سرحد ٽپي اچڻ جي اجازت ڪانه هوندي هئي. اسان جو هڪڙو وڪيل، جو سنه 1820ع ۾، هنن جي وزير جي دعوت تي ممبئيءَ کان سنڌ ڏانهن ويو هو، ان جو سندن درٻار ۾ ڪو پرجوش خير مقدم ڪونه ڪيو ويو هو، بلڪ هن کي پرپٺ گهٽ وڌ ڳالهايو ويو هو. اسان کي ميرن سان لڙائي ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهن هوندي به اسان کي هيسائڻ لاءِ ٻن موقعن تي- هڪڙو ته تازو سنه 1825ع ۾، ڪڇ ۾ ٻه فوجون تيار ڪري رکيون هيون- انهي مراد سان، ته اُهي عهدشڪني ڪري، ڀرتپور ۽ برما جي لڙاين جو فائدو وٺن. اسان جي ۽ اسان جي دوستن جي علائقن ۾ڪاهي پون. ان ۾ ذري جو به شڪ نه آهي، ته سنه 1825ع ۾، مياڻن (Meeanan) ڌاڙيلن، جو ڪڇ کي لـُـٽي سـُـڃو ڪيو هو، تن کي حيدرآباد جي درٻار جي ٽيڪ ۽ هـُـشي هئي. ان وقت، اهو صاف ظاهر هو، ته اِها اسان جي طاقت ئي هئي، جنهن ميرن کي اسان جي خلاف کليو کلايو جنگ جي اعلان ڪرڻ کان روڪيو هو، ۽ انهن کي اسان سان دوستاڻا تعلقات رکڻ جو ڪنهن به صورت ۾ ارادو ڪونه هو. هو اسان جي حڪومت ۽ ان جي يورپي عملدارن کان بيزار ۽ متنفر هئا. ان وقت اها ڳالهه ممڪن ئي نظر نه پئي آئي، ته ڪنهن انگريز عملدار کي، ڪنهن به بهاني تي، سنڌ ۾ دعوت ڏيئي گهرايو ويندو، تنهنڪري اسان کي نهايت تعجب ٿيو، جڏهن گذريل 23 - آڪٽوبر تي، ڪڇ جي سفير کي ميرن وٽان هڪ تمام دوستاڻي طرز ۾ لکيل خط پهتو، جنهن ۾ اها استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مير مراد علي، جو گاديءَ وارن ميرن مان هڪ هو، بيمار هو، ۽ مون کي هڪدم هن جي علاج لاءِ حيدرآباد روانو ڪيو وڃي. اسان کي جي مخفي اطلاع مليا هئا، تن موجب مير صاحب جي حالت اهڙي خطري جهڙي ڪانه هئي، تنهنڪري اسين بدگمان ٿيڻ لڳاسين، ۽ اسان کي انهن جي اصلي مقصد متعلق قسمين قسمين شڪ پوڻ لڳا. ڪن جو خيال هو، ته ڀرتپور جي قلعي جي ڪـِـرڻ، ۽ برما جي لڙائيءَ پوري ٿيڻ ڪري، هندستان ۾ صلح ۽ سانت ٿي ويئي آهي ۽ روسي، ايران ۾ داخل ٿي چڪا آهن. تنهنڪري ميرن اسان جي حڪومت سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ لاءِ، هيءُ طريقو مصلحتاً اختيار ڪيو آهي. هنن، جو مون کي گهرائڻ لاءِ سبب ڏنو هو، تنهن جي صداقت ۾ڪن ٿورن جو ايمان هو. منهنجن ڪيترن دوستن جي صلاح هئي، ته مون کي سنڌ ۾ جان جي حفاظت جي خاطريءَ کان سواءِ وڃڻ نه کپي. هوڏانهن مون کي انتظار هو، ته ڪيئن به ڪري سرحد ٽپي، وڃي سنڌ جي تاريخي درياءَ جو معائنو ڪريان. تنهنڪري اها دعوت منهنجي لاءِ نهايت عزيز ۽ خوشگوار هئي، سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڏسڻ ۽ سوچڻ جي. مون هڪدم خوشيءَ سان تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي تياريءَ ۾ گهڻو وقت ڪونه لڳو. مان 25- تاريخ شام جو، ڀـُـڄ جي ان سنڌي وڪيل سان گڏ روانو ٿي ويس، جنهن کي ميرن منهنجي حاضريءَ ۾رهڻ جو حڪم ڏنو هو. پاڻ سان حفاظت لاءِ 21- نمبر ديسي پيادل فوج جو هڪ ننڍڙو دستو، پوني جي سوار فوج جا ڪجهه سپاهي، ۽ ڪڇ جي راجا جا ڏهه- ٻارنهن گهوڙيسوار به ساڻ کنيم. ڀـُـڄ جي فوج جا سپاهي چونڊ جوڌا هئا. کين خاص سندن قد قامت ۽ شڪل شبيهه جي ڪري، مقرر ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ هنن پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو هو. ماڻهو کين ڏاڍو ڀائيندا ۽ ساراهيندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
سنڌ جي درٻار جو احوال انگريزن جي فوج، سنه 1819ع ۾، ڪڇ کي آخري طرح والاريو، تنهن وقت کان وٺي، اسان جي حڪومت جو سنڌ سان واسطو رهيو آهي ۽ اسان جي طرفان ميرن سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. پر هنن سرڪش ۽ شڪي سردارن، اسان جي سلطنت جي انهيءَ قدم کي هميشه شڪي نظرن ۽ انديشي سان پئي ڏٺو آهي. تنهنڪري هنن جو ورتاءُ اسان سان هميشه غير دوستاڻو ۽ ناموافق پئي رهيو آهي. ائين آهي، ته هنن اسان سان جيڪي عهد و پيمان ڪيا هئا، مگر انهن ۾ صداقت ڪانه هئي. ڪنهن به يورپي عملدار کي ڪڇ مان سرحد ٽپي اچڻ جي اجازت ڪانه هوندي هئي. اسان جو هڪڙو وڪيل، جو سنه 1820ع ۾، هنن جي وزير جي دعوت تي ممبئيءَ کان سنڌ ڏانهن ويو هو، ان جو سندن درٻار ۾ ڪو پرجوش خير مقدم ڪونه ڪيو ويو هو، بلڪ هن کي پرپٺ گهٽ وڌ ڳالهايو ويو هو. اسان کي ميرن سان لڙائي ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهن هوندي به اسان کي هيسائڻ لاءِ ٻن موقعن تي- هڪڙو ته تازو سنه 1825ع ۾، ڪڇ ۾ ٻه فوجون تيار ڪري رکيون هيون- انهي مراد سان، ته اُهي عهدشڪني ڪري، ڀرتپور ۽ برما جي لڙاين جو فائدو وٺن. اسان جي ۽ اسان جي دوستن جي علائقن ۾ڪاهي پون. ان ۾ ذري جو به شڪ نه آهي، ته سنه 1825ع ۾، مياڻن (Meeanan) ڌاڙيلن، جو ڪڇ کي لـُـٽي سـُـڃو ڪيو هو، تن کي حيدرآباد جي درٻار جي ٽيڪ ۽ هـُـشي هئي. ان وقت، اهو صاف ظاهر هو، ته اِها اسان جي طاقت ئي هئي، جنهن ميرن کي اسان جي خلاف کليو کلايو جنگ جي اعلان ڪرڻ کان روڪيو هو، ۽ انهن کي اسان سان دوستاڻا تعلقات رکڻ جو ڪنهن به صورت ۾ ارادو ڪونه هو. هو اسان جي حڪومت ۽ ان جي يورپي عملدارن کان بيزار ۽ متنفر هئا. ان وقت اها ڳالهه ممڪن ئي نظر نه پئي آئي، ته ڪنهن انگريز عملدار کي، ڪنهن به بهاني تي، سنڌ ۾ دعوت ڏيئي گهرايو ويندو، تنهنڪري اسان کي نهايت تعجب ٿيو، جڏهن گذريل 23 - آڪٽوبر تي، ڪڇ جي سفير کي ميرن وٽان هڪ تمام دوستاڻي طرز ۾ لکيل خط پهتو، جنهن ۾ اها استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مير مراد علي، جو گاديءَ وارن ميرن مان هڪ هو، بيمار هو، ۽ مون کي هڪدم هن جي علاج لاءِ حيدرآباد روانو ڪيو وڃي. اسان کي جي مخفي اطلاع مليا هئا، تن موجب مير صاحب جي حالت اهڙي خطري جهڙي ڪانه هئي، تنهنڪري اسين بدگمان ٿيڻ لڳاسين، ۽ اسان کي انهن جي اصلي مقصد متعلق قسمين قسمين شڪ پوڻ لڳا. ڪن جو خيال هو، ته ڀرتپور جي قلعي جي ڪـِـرڻ، ۽ برما جي لڙائيءَ پوري ٿيڻ ڪري، هندستان ۾ صلح ۽ سانت ٿي ويئي آهي ۽ روسي، ايران ۾ داخل ٿي چڪا آهن. تنهنڪري ميرن اسان جي حڪومت سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ لاءِ، هيءُ طريقو مصلحتاً اختيار ڪيو آهي. هنن، جو مون کي گهرائڻ لاءِ سبب ڏنو هو، تنهن جي صداقت ۾ڪن ٿورن جو ايمان هو. منهنجن ڪيترن دوستن جي صلاح هئي، ته مون کي سنڌ ۾ جان جي حفاظت جي خاطريءَ کان سواءِ وڃڻ نه کپي. هوڏانهن مون کي انتظار هو، ته ڪيئن به ڪري سرحد ٽپي، وڃي سنڌ جي تاريخي درياءَ جو معائنو ڪريان. تنهنڪري اها دعوت منهنجي لاءِ نهايت عزيز ۽ خوشگوار هئي، سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڏسڻ ۽ سوچڻ جي. مون هڪدم خوشيءَ سان تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي تياريءَ ۾ گهڻو وقت ڪونه لڳو. مان 25- تاريخ شام جو، ڀـُـڄ جي ان سنڌي وڪيل سان گڏ روانو ٿي ويس، جنهن کي ميرن منهنجي حاضريءَ ۾رهڻ جو حڪم ڏنو هو. پاڻ سان حفاظت لاءِ 21- نمبر ديسي پيادل فوج جو هڪ ننڍڙو دستو، پوني جي سوار فوج جا ڪجهه سپاهي، ۽ ڪڇ جي راجا جا ڏهه- ٻارنهن گهوڙيسوار به ساڻ کنيم. ڀـُـڄ جي فوج جا سپاهي چونڊ جوڌا هئا. کين خاص سندن قد قامت ۽ شڪل شبيهه جي ڪري، مقرر ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ هنن پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو هو. ماڻهو کين ڏاڍو ڀائيندا ۽ ساراهيندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
انگريزن جي فوج، سنه 1819ع ۾، ڪڇ کي آخري طرح والاريو، تنهن وقت کان وٺي، اسان جي حڪومت جو سنڌ سان واسطو رهيو آهي ۽ اسان جي طرفان ميرن سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. پر هنن سرڪش ۽ شڪي سردارن، اسان جي سلطنت جي انهيءَ قدم کي هميشه شڪي نظرن ۽ انديشي سان پئي ڏٺو آهي. تنهنڪري هنن جو ورتاءُ اسان سان هميشه غير دوستاڻو ۽ ناموافق پئي رهيو آهي. ائين آهي، ته هنن اسان سان جيڪي عهد و پيمان ڪيا هئا، مگر انهن ۾ صداقت ڪانه هئي. ڪنهن به يورپي عملدار کي ڪڇ مان سرحد ٽپي اچڻ جي اجازت ڪانه هوندي هئي. اسان جو هڪڙو وڪيل، جو سنه 1820ع ۾، هنن جي وزير جي دعوت تي ممبئيءَ کان سنڌ ڏانهن ويو هو، ان جو سندن درٻار ۾ ڪو پرجوش خير مقدم ڪونه ڪيو ويو هو، بلڪ هن کي پرپٺ گهٽ وڌ ڳالهايو ويو هو. اسان کي ميرن سان لڙائي ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهن هوندي به اسان کي هيسائڻ لاءِ ٻن موقعن تي- هڪڙو ته تازو سنه 1825ع ۾، ڪڇ ۾ ٻه فوجون تيار ڪري رکيون هيون- انهي مراد سان، ته اُهي عهدشڪني ڪري، ڀرتپور ۽ برما جي لڙاين جو فائدو وٺن. اسان جي ۽ اسان جي دوستن جي علائقن ۾ڪاهي پون. ان ۾ ذري جو به شڪ نه آهي، ته سنه 1825ع ۾، مياڻن (Meeanan) ڌاڙيلن، جو ڪڇ کي لـُـٽي سـُـڃو ڪيو هو، تن کي حيدرآباد جي درٻار جي ٽيڪ ۽ هـُـشي هئي. ان وقت، اهو صاف ظاهر هو، ته اِها اسان جي طاقت ئي هئي، جنهن ميرن کي اسان جي خلاف کليو کلايو جنگ جي اعلان ڪرڻ کان روڪيو هو، ۽ انهن کي اسان سان دوستاڻا تعلقات رکڻ جو ڪنهن به صورت ۾ ارادو ڪونه هو. هو اسان جي حڪومت ۽ ان جي يورپي عملدارن کان بيزار ۽ متنفر هئا. ان وقت اها ڳالهه ممڪن ئي نظر نه پئي آئي، ته ڪنهن انگريز عملدار کي، ڪنهن به بهاني تي، سنڌ ۾ دعوت ڏيئي گهرايو ويندو، تنهنڪري اسان کي نهايت تعجب ٿيو، جڏهن گذريل 23 - آڪٽوبر تي، ڪڇ جي سفير کي ميرن وٽان هڪ تمام دوستاڻي طرز ۾ لکيل خط پهتو، جنهن ۾ اها استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مير مراد علي، جو گاديءَ وارن ميرن مان هڪ هو، بيمار هو، ۽ مون کي هڪدم هن جي علاج لاءِ حيدرآباد روانو ڪيو وڃي. اسان کي جي مخفي اطلاع مليا هئا، تن موجب مير صاحب جي حالت اهڙي خطري جهڙي ڪانه هئي، تنهنڪري اسين بدگمان ٿيڻ لڳاسين، ۽ اسان کي انهن جي اصلي مقصد متعلق قسمين قسمين شڪ پوڻ لڳا. ڪن جو خيال هو، ته ڀرتپور جي قلعي جي ڪـِـرڻ، ۽ برما جي لڙائيءَ پوري ٿيڻ ڪري، هندستان ۾ صلح ۽ سانت ٿي ويئي آهي ۽ روسي، ايران ۾ داخل ٿي چڪا آهن. تنهنڪري ميرن اسان جي حڪومت سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ لاءِ، هيءُ طريقو مصلحتاً اختيار ڪيو آهي. هنن، جو مون کي گهرائڻ لاءِ سبب ڏنو هو، تنهن جي صداقت ۾ڪن ٿورن جو ايمان هو. منهنجن ڪيترن دوستن جي صلاح هئي، ته مون کي سنڌ ۾ جان جي حفاظت جي خاطريءَ کان سواءِ وڃڻ نه کپي. هوڏانهن مون کي انتظار هو، ته ڪيئن به ڪري سرحد ٽپي، وڃي سنڌ جي تاريخي درياءَ جو معائنو ڪريان. تنهنڪري اها دعوت منهنجي لاءِ نهايت عزيز ۽ خوشگوار هئي، سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڏسڻ ۽ سوچڻ جي. مون هڪدم خوشيءَ سان تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي تياريءَ ۾ گهڻو وقت ڪونه لڳو. مان 25- تاريخ شام جو، ڀـُـڄ جي ان سنڌي وڪيل سان گڏ روانو ٿي ويس، جنهن کي ميرن منهنجي حاضريءَ ۾رهڻ جو حڪم ڏنو هو. پاڻ سان حفاظت لاءِ 21- نمبر ديسي پيادل فوج جو هڪ ننڍڙو دستو، پوني جي سوار فوج جا ڪجهه سپاهي، ۽ ڪڇ جي راجا جا ڏهه- ٻارنهن گهوڙيسوار به ساڻ کنيم. ڀـُـڄ جي فوج جا سپاهي چونڊ جوڌا هئا. کين خاص سندن قد قامت ۽ شڪل شبيهه جي ڪري، مقرر ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ هنن پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو هو. ماڻهو کين ڏاڍو ڀائيندا ۽ ساراهيندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
انگريزن جي فوج، سنه 1819ع ۾، ڪڇ کي آخري طرح والاريو، تنهن وقت کان وٺي، اسان جي حڪومت جو سنڌ سان واسطو رهيو آهي ۽ اسان جي طرفان ميرن سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. پر هنن سرڪش ۽ شڪي سردارن، اسان جي سلطنت جي انهيءَ قدم کي هميشه شڪي نظرن ۽ انديشي سان پئي ڏٺو آهي. تنهنڪري هنن جو ورتاءُ اسان سان هميشه غير دوستاڻو ۽ ناموافق پئي رهيو آهي. ائين آهي، ته هنن اسان سان جيڪي عهد و پيمان ڪيا هئا، مگر انهن ۾ صداقت ڪانه هئي. ڪنهن به يورپي عملدار کي ڪڇ مان سرحد ٽپي اچڻ جي اجازت ڪانه هوندي هئي. اسان جو هڪڙو وڪيل، جو سنه 1820ع ۾، هنن جي وزير جي دعوت تي ممبئيءَ کان سنڌ ڏانهن ويو هو، ان جو سندن درٻار ۾ ڪو پرجوش خير مقدم ڪونه ڪيو ويو هو، بلڪ هن کي پرپٺ گهٽ وڌ ڳالهايو ويو هو. اسان کي ميرن سان لڙائي ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهن هوندي به اسان کي هيسائڻ لاءِ ٻن موقعن تي- هڪڙو ته تازو سنه 1825ع ۾، ڪڇ ۾ ٻه فوجون تيار ڪري رکيون هيون- انهي مراد سان، ته اُهي عهدشڪني ڪري، ڀرتپور ۽ برما جي لڙاين جو فائدو وٺن. اسان جي ۽ اسان جي دوستن جي علائقن ۾ڪاهي پون. ان ۾ ذري جو به شڪ نه آهي، ته سنه 1825ع ۾، مياڻن (Meeanan) ڌاڙيلن، جو ڪڇ کي لـُـٽي سـُـڃو ڪيو هو، تن کي حيدرآباد جي درٻار جي ٽيڪ ۽ هـُـشي هئي. ان وقت، اهو صاف ظاهر هو، ته اِها اسان جي طاقت ئي هئي، جنهن ميرن کي اسان جي خلاف کليو کلايو جنگ جي اعلان ڪرڻ کان روڪيو هو، ۽ انهن کي اسان سان دوستاڻا تعلقات رکڻ جو ڪنهن به صورت ۾ ارادو ڪونه هو. هو اسان جي حڪومت ۽ ان جي يورپي عملدارن کان بيزار ۽ متنفر هئا. ان وقت اها ڳالهه ممڪن ئي نظر نه پئي آئي، ته ڪنهن انگريز عملدار کي، ڪنهن به بهاني تي، سنڌ ۾ دعوت ڏيئي گهرايو ويندو، تنهنڪري اسان کي نهايت تعجب ٿيو، جڏهن گذريل 23 - آڪٽوبر تي، ڪڇ جي سفير کي ميرن وٽان هڪ تمام دوستاڻي طرز ۾ لکيل خط پهتو، جنهن ۾ اها استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مير مراد علي، جو گاديءَ وارن ميرن مان هڪ هو، بيمار هو، ۽ مون کي هڪدم هن جي علاج لاءِ حيدرآباد روانو ڪيو وڃي. اسان کي جي مخفي اطلاع مليا هئا، تن موجب مير صاحب جي حالت اهڙي خطري جهڙي ڪانه هئي، تنهنڪري اسين بدگمان ٿيڻ لڳاسين، ۽ اسان کي انهن جي اصلي مقصد متعلق قسمين قسمين شڪ پوڻ لڳا. ڪن جو خيال هو، ته ڀرتپور جي قلعي جي ڪـِـرڻ، ۽ برما جي لڙائيءَ پوري ٿيڻ ڪري، هندستان ۾ صلح ۽ سانت ٿي ويئي آهي ۽ روسي، ايران ۾ داخل ٿي چڪا آهن. تنهنڪري ميرن اسان جي حڪومت سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ لاءِ، هيءُ طريقو مصلحتاً اختيار ڪيو آهي. هنن، جو مون کي گهرائڻ لاءِ سبب ڏنو هو، تنهن جي صداقت ۾ڪن ٿورن جو ايمان هو. منهنجن ڪيترن دوستن جي صلاح هئي، ته مون کي سنڌ ۾ جان جي حفاظت جي خاطريءَ کان سواءِ وڃڻ نه کپي. هوڏانهن مون کي انتظار هو، ته ڪيئن به ڪري سرحد ٽپي، وڃي سنڌ جي تاريخي درياءَ جو معائنو ڪريان. تنهنڪري اها دعوت منهنجي لاءِ نهايت عزيز ۽ خوشگوار هئي، سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڏسڻ ۽ سوچڻ جي. مون هڪدم خوشيءَ سان تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي تياريءَ ۾ گهڻو وقت ڪونه لڳو. مان 25- تاريخ شام جو، ڀـُـڄ جي ان سنڌي وڪيل سان گڏ روانو ٿي ويس، جنهن کي ميرن منهنجي حاضريءَ ۾رهڻ جو حڪم ڏنو هو. پاڻ سان حفاظت لاءِ 21- نمبر ديسي پيادل فوج جو هڪ ننڍڙو دستو، پوني جي سوار فوج جا ڪجهه سپاهي، ۽ ڪڇ جي راجا جا ڏهه- ٻارنهن گهوڙيسوار به ساڻ کنيم. ڀـُـڄ جي فوج جا سپاهي چونڊ جوڌا هئا. کين خاص سندن قد قامت ۽ شڪل شبيهه جي ڪري، مقرر ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ هنن پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو هو. ماڻهو کين ڏاڍو ڀائيندا ۽ ساراهيندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
اسان کي ميرن سان لڙائي ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهن هوندي به اسان کي هيسائڻ لاءِ ٻن موقعن تي- هڪڙو ته تازو سنه 1825ع ۾، ڪڇ ۾ ٻه فوجون تيار ڪري رکيون هيون- انهي مراد سان، ته اُهي عهدشڪني ڪري، ڀرتپور ۽ برما جي لڙاين جو فائدو وٺن. اسان جي ۽ اسان جي دوستن جي علائقن ۾ڪاهي پون. ان ۾ ذري جو به شڪ نه آهي، ته سنه 1825ع ۾، مياڻن (Meeanan) ڌاڙيلن، جو ڪڇ کي لـُـٽي سـُـڃو ڪيو هو، تن کي حيدرآباد جي درٻار جي ٽيڪ ۽ هـُـشي هئي. ان وقت، اهو صاف ظاهر هو، ته اِها اسان جي طاقت ئي هئي، جنهن ميرن کي اسان جي خلاف کليو کلايو جنگ جي اعلان ڪرڻ کان روڪيو هو، ۽ انهن کي اسان سان دوستاڻا تعلقات رکڻ جو ڪنهن به صورت ۾ ارادو ڪونه هو. هو اسان جي حڪومت ۽ ان جي يورپي عملدارن کان بيزار ۽ متنفر هئا. ان وقت اها ڳالهه ممڪن ئي نظر نه پئي آئي، ته ڪنهن انگريز عملدار کي، ڪنهن به بهاني تي، سنڌ ۾ دعوت ڏيئي گهرايو ويندو، تنهنڪري اسان کي نهايت تعجب ٿيو، جڏهن گذريل 23 - آڪٽوبر تي، ڪڇ جي سفير کي ميرن وٽان هڪ تمام دوستاڻي طرز ۾ لکيل خط پهتو، جنهن ۾ اها استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مير مراد علي، جو گاديءَ وارن ميرن مان هڪ هو، بيمار هو، ۽ مون کي هڪدم هن جي علاج لاءِ حيدرآباد روانو ڪيو وڃي. اسان کي جي مخفي اطلاع مليا هئا، تن موجب مير صاحب جي حالت اهڙي خطري جهڙي ڪانه هئي، تنهنڪري اسين بدگمان ٿيڻ لڳاسين، ۽ اسان کي انهن جي اصلي مقصد متعلق قسمين قسمين شڪ پوڻ لڳا. ڪن جو خيال هو، ته ڀرتپور جي قلعي جي ڪـِـرڻ، ۽ برما جي لڙائيءَ پوري ٿيڻ ڪري، هندستان ۾ صلح ۽ سانت ٿي ويئي آهي ۽ روسي، ايران ۾ داخل ٿي چڪا آهن. تنهنڪري ميرن اسان جي حڪومت سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ لاءِ، هيءُ طريقو مصلحتاً اختيار ڪيو آهي. هنن، جو مون کي گهرائڻ لاءِ سبب ڏنو هو، تنهن جي صداقت ۾ڪن ٿورن جو ايمان هو. منهنجن ڪيترن دوستن جي صلاح هئي، ته مون کي سنڌ ۾ جان جي حفاظت جي خاطريءَ کان سواءِ وڃڻ نه کپي. هوڏانهن مون کي انتظار هو، ته ڪيئن به ڪري سرحد ٽپي، وڃي سنڌ جي تاريخي درياءَ جو معائنو ڪريان. تنهنڪري اها دعوت منهنجي لاءِ نهايت عزيز ۽ خوشگوار هئي، سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڏسڻ ۽ سوچڻ جي. مون هڪدم خوشيءَ سان تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي تياريءَ ۾ گهڻو وقت ڪونه لڳو. مان 25- تاريخ شام جو، ڀـُـڄ جي ان سنڌي وڪيل سان گڏ روانو ٿي ويس، جنهن کي ميرن منهنجي حاضريءَ ۾رهڻ جو حڪم ڏنو هو. پاڻ سان حفاظت لاءِ 21- نمبر ديسي پيادل فوج جو هڪ ننڍڙو دستو، پوني جي سوار فوج جا ڪجهه سپاهي، ۽ ڪڇ جي راجا جا ڏهه- ٻارنهن گهوڙيسوار به ساڻ کنيم. ڀـُـڄ جي فوج جا سپاهي چونڊ جوڌا هئا. کين خاص سندن قد قامت ۽ شڪل شبيهه جي ڪري، مقرر ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ هنن پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو هو. ماڻهو کين ڏاڍو ڀائيندا ۽ ساراهيندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
هوڏانهن مون کي انتظار هو، ته ڪيئن به ڪري سرحد ٽپي، وڃي سنڌ جي تاريخي درياءَ جو معائنو ڪريان. تنهنڪري اها دعوت منهنجي لاءِ نهايت عزيز ۽ خوشگوار هئي، سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڏسڻ ۽ سوچڻ جي. مون هڪدم خوشيءَ سان تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي تياريءَ ۾ گهڻو وقت ڪونه لڳو. مان 25- تاريخ شام جو، ڀـُـڄ جي ان سنڌي وڪيل سان گڏ روانو ٿي ويس، جنهن کي ميرن منهنجي حاضريءَ ۾رهڻ جو حڪم ڏنو هو. پاڻ سان حفاظت لاءِ 21- نمبر ديسي پيادل فوج جو هڪ ننڍڙو دستو، پوني جي سوار فوج جا ڪجهه سپاهي، ۽ ڪڇ جي راجا جا ڏهه- ٻارنهن گهوڙيسوار به ساڻ کنيم. ڀـُـڄ جي فوج جا سپاهي چونڊ جوڌا هئا. کين خاص سندن قد قامت ۽ شڪل شبيهه جي ڪري، مقرر ڪيو ويو هو. سنڌ ۾ هنن پنهنجو چڱو نالو ڪڍيو هو. ماڻهو کين ڏاڍو ڀائيندا ۽ ساراهيندا هئا. ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
ٿوري وقت کان پوءِ، مون جلد ئي محسوس ڪيو، ته منهنجي ساٿي وڪيل کي، سندس شڪي مالڪن، منهنجي مزاج ۽ ڪارواين جاچڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، ’پر چڪر کي پڄي لتر‘- تنهنڪري مون به هن سان ساڳئي نموني جي روش اختيار ڪئي. مسافريءَ دوران، هن هر ممڪن ڪوشش ڪئي، ته جيئن مون کي صحيح خبرون نه ملن. بلڪ مون ائين به ڏٺو، ته هن مون سان هڪ دفعو ٺڳي به ڪئي. هو هڪ چالباز ۽ مڪار هندو هو- نالو هوس گوپالداس. هن وقت ڪي ٿورا هندو وڃي بچيا آهن، جن کي اڃا سنڌ جي تعصبي درٻار ۾، مسلمانن کان وڌيڪ تجمل، ۽ سياسي چالبازين جي علم هئڻ سبب، زياده اثر آهي. گوپالداس ۾، ميرن کي ايترو ته اعتبار هوندو هو، جو هنن کيس ڪابل جي وزير جي چالبازين معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. هـُـن مشرقي سياستبازيءَ جي ميدان ۾، ٺڳيءَ ۽ ڪوڙ جي پوري پوري مهارت حاصل ڪئي هئي. حيدرآباد ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون هن جو پاڻ وٽ اچڻ بند ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته مون ڏٺو، ته هو جيڪي ٻڌندو هو، سو وڌاءُ ڪري، ميرن ۽ سندن وزيرن، مير اسماعيل شاهه کي وڃي ٻڌائيندو هو. مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
مون 28- تاريخ لکپت ۾ پهچي، حڪم ڏنو ته منهنجو سامان هڪدم موڪليو وڃي، پر منهنجي حيرت جي حد ئي نه رهي، جڏهن وڪيل چيو ته: ”جيستائين حيدرآباد مان حڪم نه ايندو، تيستائين مون کي توهان سان، سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جي مجال نه آهي“. دڙڪو ڏنومانس ته: ”مان هڪدم ڀـُـڄ ٿو موٽي وڃان“، ۽ چتايومانس ته: ”ميرن جي مهربانيءَ واري دعوت کان پوءِ، مون کي ترسائڻ ۾، انگريز سرڪار جي توهـِـين آهي، جنهن لاءِ تون جوابدار ٿيندين“. مگر انهن ڳالهين جو مٿس ڪوبه اثر ڪونه پيو. جواب ڏنائين ته: ”جيڪڏهن مان ٻيو ڪو قدم کڻندس ته منهنجو سر ويندو“. پر آخر هن قبول ڪيو ته: ”مون تنهنجي اچڻ جو اطلاع درٻار کي اڳواٽ ڪونه ڏنو هو، ته متان تون پنهنجو ارادو بدلائي، مون کي بيعزتو نه ڪرائين، ۽ منهنجي ٻيڙي نه ٻوڙائين“. انهيءَ ڳالهه تي مون کي ڏاڍي مٺيان آئي، پر جيئن ته ان ۾ ميرن جو ڪو قصور ڪونه هو، تنهنڪري مون کي صبر سان ترسڻو پيو، جيستائين هن جو قاصد موٽي اچي. لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
لکپت جي شهر ۾ هڪڙو شاهي ڏنگو ڦڏو ۽ گهڻن پاسن سان قلعو آهي. ان جو گهيرو اڍائي ميل ٿيندو، ۽ اهو ڪڇ جي اولهائين ڇيڙي ۾ هڪءَي ٽڪريءَ تي سنڌونديءَ جي ”ڪوري ندي“ نالي، هڪڙيءَ شاخ جي ڀرسان آهي. انهيءَ نديءَ ۾، سمنڊ جي وِير چڙهندي آهي، جنهنڪري وڏيون ٻيڙيون شهر تائين اچي وڃي سگهنديون آهن. هيءُ شهر اٽڪل ستر سال اڳي، راءِ گوري (Rao gore) اَڏايو هو، ۽ ڪڇ جي هاڻوڪي راجا جي تڙ ڏاڏي جونالو مٿس پيو. اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
اهو هن صديءَ جي شروعات تائين هڪ کليل معمولي ڳوٺ هو، پوءِ ان کي ڪڇ جو مشهور وزير يا ”جميدار“ (Jemidar) فتح محمد، ڪوٽ ٻڌارايو هو. وزير شناخت وارو هو ۽ سمجهيائين، ته ملڪ جي واپار کي ترقي ڏيڻ ۽ سنڌ جي وڌندڙ طاقت کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ، اها هڪ نهايت موزون جڳهه آهي. هـُـن شهر کي وڌائڻ ۽ آباد ڪرڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي، مگر هن وقت ان جي آبادي ڇهه هزار ماڻهن کان وڌيڪ نه آهي. اهي سڀ ڌارين ملڪن جا باشندا آهن، ۽ سٽي جو واپار ڪندا آهن. انهن ۾ ڪي هندن جا به گهر آهن، جن سنڌ مان، مسلمانن جي تعصب ڪري، لڏي اچي پناهه ورتي آهي. ٻين شهرن جي مقابلي ۾،هن قلعي جي ديوارين کي سنه 1819ع واري زلزلي ۾ گهٽ نقصان ٿيو هو- ۽ اهي هن وقت چڱيءَ حالت ۾ آهن. مگر ماڻهن جون جايون، جي قلعي جو اٽڪل ٽيون حصو والارين ٿيون، سي زبون ۽ شڪسته حالت ۾ ٿي ويون آهن، ۽ ٺهيل به سٺيون نه آهن. فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
فتح محمد، جنهن جو مٿي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو هڪ وڏي هستي هو. هو اصل سنڌي نسل جو هڪ مسلمان هو، جنهن سنه 1788ع ۾، پاڻ کي هڪ ريڍار جي ٻار مان چاڙهي ملڪ جي وڏي ۾ وڏي عهدي تي پهچايو. هـُـن مقامي طور خواهه ٻاهر ڪڇ جي سڀني فرمانروائن کان وڌيڪ شهرت ۽ عزت حاصل ڪئي. انهيءَ پريشانيءَ جي وقت ۾، جڏهن هيءُ ڪڇ جو ”ڪرامويل“(1) ظاهر ٿيو، تڏهن مـُـلڪ، راءَ راهه دين (Rao Rahudin) نالي هڪ راڪاس جي ظلم هيٺ پائمال ٿي رهيو هو. راءَ راهه دين، مسلمانن جو دين اختيار ڪيو هو، ۽ مسلمان ٿيڻ کان پوءِ، هن به تلوار جي زور سان ساري ملڪ ۾ اسلام پکيڙڻ جو فيصلو ڪيو- ڀـُـڄ ۾ رت ريلا ڪري وهڻ لڳو. هن جو دستور هوندو هو، ته هو حبشين جو هڪ ٽولو پاڻ سان کڻـِـي، گهٽيون گهمندو هو. جيڪو ماڻهو پنهنجي ايمان يا ڊپ وچان اللهَ اڪبر نه چوندو هو، تنهن کي ماريو ويندو هو. راءَ کي، فتح محمد آخر حرفت ۽ بهادريءَ سان چريو ٺهرائي، قيد ڪيو. فتح محمد کي هڪ نجات ڏيندڙ سمجهي سندس آجيان ڪئي. هـُـن پنهنجي اختياري، استقلال ۽ دانائيءَ سان هلائي، ۽ ملڪ ۾ امن امان قائم ڪيو. اهڙيءَ طرح هو ڪيترا ورهيه حڪومت ڪندو رهيو. انهيءَ وقت ۾ هن اهڙي مدبريءَ، سخاوت ۽ بهادريءَ جو انگ ڏيکاريو، جو يورپ جا بادشاهه به جيڪر هن تي ريسون ڪن. سنه 1801ع ۾، بغاوت ٿيڻ ڪري هن کي سندس اعليٰ عهدي تان ڪيرايو ويو، مگر ٿوري ئي وقت ۾ هن همت ڪري، پنهنجي وڃايل طاقت وري هٿ ڪئي. مگر وري اختيار هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هن جي سرشت ۾ ڦيرو اچڻ لڳو، هن ۾ بڇڙا ارادا نمودار ٿيڻ لڳا. هن جيڪي مصيبتون سـَـٺيون هيون، ۽ جا احسان فراموشي ڏٺي هئي، تنهن کان هن جو مزاج تلخ ٿي پيو، ۽ هو پنهنجن خانگي مـخالفن کي بيرحميءَ سان آزارڻ لڳو، ۽ بدنصيب رعايا، جنهن جي هو اڳي حمايت ڪندو هو، تنهن جي لاءِ هو هاڻي وڏي شامت ثابت ٿي پيو. ان هوندي به ڪڇ جي تاريخ ۾ فتح محمد ئي هڪ اهڙو شخص آهي، جو عزت ۽ نيڪناميءَ جي لائق آهي. هو بدامنيءَ جي اهڙي دؤر ۾ پيدا ٿيو، جڏهن هر بهادر جانباز لاءِ هڪ جولان گاهه هو. هن پنهنجي روشن دماغ جي زور تي حڪومت هٿ ڪئي، ۽ هن ۾، ملڪ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جو سليقو هو، هن جا اعمال ان ڳالهه جا شاهد آهن. آسودگيءَ ۾ حڪومت جا پهريان ڏهه سال هـُـو دانشمند ۽ انصاف پسند هو- ۽ ماڻهو سندس ساراهه مان ڍاپندا ئي ڪونه هئا. پر مصيبتن هن جو مزاج بلڪل ڦيرائي ڇڏيو. سندس دوست چون ٿا، ته هن پنهنجي روش مصلحتاً ڦيرائي هئي، مگر هن جا عمل ڏيکارين ٿا، ته هن سنجيدگيءَ جا سڀ اصول وساري ڇڏيا هئا ۽ پنهنجي موچاري نالي جو خيال نه رهيو هوس. پر جي اِهو تصور ٿو ڪجي، ته هن جي اوائلي حياتي ڪهڙي ماحول ۾ گذري هئي، ۽ هو ڪهڙا ڪهڙا خونخوار واقعا هر روز اکين سان ڏسندو هو، ته توهان کي هن جي بيرحميءَ تي تعجب ڪونه ٿيندو، بلڪ عجب لڳندو، ته هن ڪيئن هيترين لالچن هوندي به پاڻ ۾ نيڪ خصلتون ۽ خودضابطگيءَ جو انگ پيدا ڪيو هو! هيءُ اُهو حاڪم آهي، جنهن جي اڳيان ڪرنل واڪر (Colonel Walker) ”ٻالڪ هتيا“ جي رواج کي بند ڪرڻ جي ناڪام، پر اعليٰ تجويز پيش ڪئي هئي. هن، انهيءَ صاحب جي دليل جي جواب ۾، هڪ ڊگهي تشريح ڪري، دعويٰ ڪئي هئي، ته اهو شيطاني رواج الاهي حڪمن مطابق هو! پر هن جي ٻين مسئلن تي روشن خيال ڏيکارين ٿا، ته اهو انهيءَ رواج جو دراصل حامي ڪونه هو. هن اهو رواج زور سان بند نه ڪيو، تنهن لاءِ به ساڳيو اهو ئي سبب آهي جنهن جي بناء تي اسان ”سـَـتي لڪڙيءَ“ جي هيلتائين اجازت پئي ڏني آهي. هو سنه 1813ع ۾، پنهنجي حڪومت ٻن وڏن پٽن جي حوالي ڪري، گذاري ويو، پر هن جا پٽ حڪومت سنڀالي نه سگهيا. لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
لکپت جي آسپاس وارو علائقو، هڪ بـُـٺ، ويران، غيرآباد ۽ ناموافق ملڪ آهي. ڀڳل ڀـُـريل سپون ۽ سمنڊ جون ٻيون پيدائشون، جي ان ۾ ڪثرت سان لڀنديون آهن، سي ڏيکارين ٿيون، ته اهو ملڪ ڪنهن زماني ۾ پاڻيءَ هيٺان هوندو هو. قلعي جي ديوارين هيٺان ڪو هڪ - ٻه ننڍو باغيچو آهي، انهيءَ کان سواءِ شهر جي پنجن - ڇهن ميلن اندر ٻي ڪابه آبادي ڪانه آهي. ٿورا ميل پري، ڏکڻ - اوڀر طرف، ٽڪرين جي تري ۾، ”واگم چاؤڙن جو دڙو“ نالي (Wagum Chaora ka ghud) هڪ ڦٽل شهر جا نشان آهن، جن جو مان ڀانئيان ٿو، ته اڳي ڪنهن به مصنف ذڪر ڪونه ڪيو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو شهر نـَـوَ صديون اڳ آباد هوندو هو، ۽ چاؤڙا راجپوتن ٻڌايو هو، جي ان وقت ملڪ جي هن حـصي تي حڪومت ڪندا هئا. لکپت جو قلعو انهيءَ شهر جي پٿرن مان ٺهيل آهي. سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ مناسب آهي، ته ان جي تاريخ ۽ انقلابن جو ڪجهه احوال ڏجي، جن جي وسيلي حڪومت جون واڳون ميرن جي هٿ ۾ آيون. سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
سڪندر اعظم جي زماني کان وٺي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ولادت تائين، جو نون سـَـون ورهين جو عرصو گذريو آهي، تنهن عرصي جي سنڌ جي تاريخ تي گهڻي روشني ميسر ڪانه ٿي آهي، پر اها خبر آهي، ته انهن ٻنهي واقعن وقت، بختر جي يوناني بادشاهن جي ڏينهن ۾، سنڌ ۾ هندو راجا حڪومت ڪندا هئا. اسلام جي تيز ترقيءَ ۽ عربن جي حڪومت جي اوچتي عروج، هن ملڪ خواهه ٻين قومن جي تاريخ ۾ هڪ نئون ورق ورايو. هجري سن جو اڃا ويهون سال ئي نه گذريو هو، ته خليفي حضرت عمر رضه الله تعاليٰ عنه، سنڌونديءَ جي واديءَ جي سرسبز علائقن تي قبضي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن فرات جي ڪناري تي بصري جو شهر آباد ڪري، هڪدم ايراني نار جي بندر ”بحرين“ کان انهن علائقن کي قبضي ۾ آڻڻ لاءِ جانبازن جو هڪ دستو موڪليو، مگر سندس اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي. ساڳيءَ صديءَ جي آخر ڌاري، جڏهن اسلام جي جانباز سپاهين، هڪ طرف هسپانيا، ته ٻئي طرف سمرقند پئي فتح ڪيا، تنهن وقت عرب مسلمانن جي دلين ۾ ڪافر هندن ۾ ’خدا ۽ ان جي رسول جي دين پکيڙڻ‘ لاءِ هڪ عجيب جنون پيدا ٿيو هو. ان سان گڏ کين پنهنجي نالي ڪڍڻ، ۽ ملڪ گيريءَ جو به سوداءُ هو. پر سنڌ جي حالت ۾ کين هڪ ٻيو اڻ شانائتو مطلب هو، .... ...(1) انهن سببن ڪري اميه گهراڻي جي خليفي وليد جي سجستان ۽ قنڌار واري نائب، حجاج بن يوسف، پنهنجي سالار، محمد بن قاسم کي موڪليو، ته وڃي سندس پاران سنڌ ۽ هندستان تي قبضو ڪري. ان کان پوءِ، سنڌ سنه 391 هه تائين شام ۽ بغداد جي خليفن جي هٿ هيٺ ”سرسبز ۽ شاداب“ رهي، تان جو ان سال عزنيءَ جي سلطان ان کي فتح ڪيو(1) . پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
پوءِ هلندي هلندي، ملڪ ۾ انقلاب آيو، ۽ حڪومت جون واڳون فاتح ۽ ڪمزور اولاد جي هٿن مان کسجي ويون. ڪجهه وقت لاءِ ملڪ کي ڌارئي راڄ کان نجات ملي، ۽ سومرن جي مشهور سنڌي قوم، جنهن جي هٿ ۾ مڪاني حڪومت جون واڳون هونديون هيون، خودمختياريءَ لاءِ ڪوشش ڪرڻ جو موقعو مليو. پر هنن کي جلد ئي محمد کي غوريءَ جي فاتح لشڪر هٿان شڪست نصيب ٿي، ۽ هن جي بهادر جاءِ نشين، التمش سنه 612 هه ۾، پاڻ کي سنڌ جو والي پڌرو ڪيو. سنڌ دهليءَ سان ملائي ويئي ۽ سڄيون ساريون ٻه صديون دهليءَ جي تخت جي خراج گذار رهي. انهيءَ وچ ۾، سومرا ختم ٿي ويا، ۽ انهن جي حڪومت سما گهراڻي جي هٿ آئي، جي ان وقت مڪران جي سرحد تي رهندا هئا. روايت موجب، سما پنهنجو نسل بابل جي زوال کان ڇڪين ٿا: حالانڪ ڪي هندو ذاتيون جي شايد ساڳئي خاندان جي نسل مان آهن، جن مان ڪي شايد هندستان جي پهرين مسلمان فاتحن جي اچڻ تي لوڌجي ڀڳيون هيون، اڃا ڪڇ جو راءُ، ۽ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جي راجپوت جاڙيجن ۾ موجود آهن. تيمورلنگ جي خوفناڪ حملي، جو ملڪ ۾ وڳوڙ پيدا ڪيو، تنهن ۾ سمن آزادي حاصل ڪئي، ۽ هو ڄامن جي لقب سان ڪيترين پيڙهين تائين، بعضي دهليءَ جي سايي هيٺ ۽ بعضي خودمختيار حيثيت سان، سنڌ ۾ حڪومت ڪندا رهيا، تان جو مشهور بادشاهه بابر جي طاقت ۾ اچڻ سان، هنن جي طاقت به بنهه ختم ٿي ويئي. اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
اڪبر جي وقت ۾، جڏهن مغلن جي حڪومت کي صوبن ۾ ورهايو ويو، تڏهن سنڌ ملتان سان لاڳو ڪئي ويئي هئي. بعضي بعضي سنڌ جي درٻار مان مقرر ڪيل جدا نائب به حڪومت ڪندا هئا. اهو دستور نادرشاهه جي ڪاهه تائين هلندو آيو. پوءِ نادرشاهه ۽ محمد ٻئي (محمد شاهه)جي وچ ۾ جو عهدنامو ٿيو، تنهن جي شرطن موجب سنڌ، ايران سان ڳنڍي ويئي. عهدنامي جي مهذب لفظن موجب، محمد شاهه ”پنهنجي پدري محبت ۾ برادرانه شفقت“ جي ڪري، سنڌونديءَ جي ڪناري وارا سڀ ملڪ، جي فاتح جي قبوليت لائق هئا، سي صلح جي ڏن عيوض سندس حوالي ڪيا ويا. هن معاملي طيء ٿيڻ کان پوءِ، نادر شاهه پاڻ خود ٺٽي ۾ منزل انداز ٿيو، پر تنهن کان پوءِ جلد ئي نادرشاهه خراسان جي مشهور شهر، مشهد ۾ قتل ٿي ويو، ۽ ميدان سندس سالار، احمد خان سڌوزئيءَ جي ڪارستانين لاءِ خالي ٿيو. احمد خان پاڻ کي ڪابل جو حاڪم پڌرو ڪري، دراني حڪومت جو پايو وڌو. ٿوري عرصي کان پوءِ، سنڌ هن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ان وقت کان وٺي، سندس تابعداري سمجهي وڃي ٿي. ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
ڪلهوڙن جو خاندان پنهنجو نسل، محمد رسول صلي الله عليه وسلم جن جي چاچي حضرت عباس رضي الله تعاليٰ عنه جي اعليٰ حسب مان ڇڪي ٿو. پر سنڌ ۾ انهن جي اقتدار جو باني، ميان آدم شاهه ڪلهوڙو هو. جو اصل بلوچستان جو رهاڪو هو. هو هڪ عابد پرهيزگار شخص هو، ۽ هڪ مشهور مبلغِ سيد ميران محمد جونپوري مهدي اسلام جو خاص مريد ۽ خليفو هو، جنهنڪري هـُـن پندرهين صدي عيسويءَ (1) جي وچ ڌاري چڱو اثر رسوخ حاصل ڪيو. هن جا پويان سندس نقش قدم تي قائم رهيا، ۽ کين سندن روحاني طاقت جو حصو ورثي ۾ مليو، ۽ وڏا درويش ڪري سمجهيا ويندا هئا، تان جو سنه 1705ع ڌاري اورنگزيب کيس پروانو ۽ جاگير عطا ڪئي. مذهبي تعظيم سان گڏ هنن کي جو دنيوي مرتبو مليو، تنهن هنن جو شان آقي باقي وڌائي ڇڏيو. آخر ٿورن ئي سالن جي اندر هو وڃي اوج کي رسيا، ۽ هنن کي شهنشاهه جي مـُـهر سان هڪ فرمان مليو ۽ هنن جي عيوضيءَ کي ٺٽي جي نائبي ڏني ويئي. انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
انهيءَ عهدي جو پروانو اٽڪل سنه 1725ع ۾، ميان نورمحمد ڪلهوڙي(1) کي مليو هو، جو هن خاندان جو چشم و چراغ هو. دهليءَ جي عهدنامي کان پوءِ، نور محمد ايران جو مطيع ٿيو. هن عرض و معروض ۽ خوشامد ڪري، پنهنجو عهدو نادرشاهه کان پڪو ڪرايو: جيستائين هو جيئرو هو، تيستائين هن اهو منصب ماڻيو. سندس وفات کان پوءِ، اهو هن جي وارثن کي نصيب ٿيو. جڏهن هن وفات ڪئي، تنهن وقت احمد شاهه افغانستان جي تخت تي اڏول ٿي ويٺو هو. سنڌ کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ، سيوستان جي طرف وڌي رهيو هو. پهريون- پهريون شخص، جنهن هن جي بيعت ڪئي، سو هو ميان نورمحمد ڪلهوڙي جو وڏو پٽ، محمد مرادياب خان، جو اميرن جي مدد سان مسند تي ويٺو هو، ۽ بادشاهه هن جي منصب جي تصديق ڪئي، پر هو انهيءَ عزت جي لائق ثابت نه ٿيو، ۽ کيس معزول ڪيو ويو، ۽ اهو مرتبو سندس ننڍي ڀاءُ، ميان غلام شاهه کي ڏنو ويو، جنهن پنهنجي مڙسيءَ ۽ بهادريءَ سان اڳيئي حڪومت جون واڳون هٿ ڪيون هيون. هن پنهنجي پندرنهن ورهيه حڪومت جو ڪاروبار هلايو، جيتوڻيڪ انهيءَ دوران هن ڪي شڪستون به کاڌيون. خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
خانه جنگيءَ جي بند ٿيڻ کان پوءِ، هن پاڻ پنهنجي سر ”ڪڇ جي ڪافرن“ تي به حملا ڪيا، ۽ راءَ جي لشڪر کي جهاره (Jarrah) جي لڙائيءَ ۾ خوفناڪ شڪست ڏنائين. اها لڙائي راجپوتن جي وحشت کان مشهور آهي. جڏهن هنن ڏٺو، ته فتح جي اميد خير ڪا آهي، تڏهن هنن پنهنجين ئي زالن ۽ ٻارن کي، دشمن جي ور چڙهڻ کان بچائڻ لاءِ، پنهنجن تلوارن جو بک بڻايو. اتهاس نويس لکن ٿا ته، لک لاشا ميدان تي پيا هئا! ڪنهن ڪٺور کان ڪٺور دل ماڻهوءَ جي طبع ۽ بدلي جي باهه به اهڙيءَ خونريزيءَ کان پوءِ ٿڌي ٿي وڃي ها، پر غلام شاهه جو پيٽ اڃا نه ڀريو. جڏهن هن کي پنهنجي حڪومت ۾ هڪ نئين صوبي ملائڻ جي تسلي بخش اميد نه رهي، ۽ آزاديءَ لاءِ هڪ لڙندڙ قوم جي اهڙي بيباڪي ۽ بهادري ڏٺائين، تڏهن هن کي سخت مٺيان لڳي، ۽ ان کان وير وٺڻ لاءِ هڪ اهڙي عجيب سٽ سٽيائين، جا فقط مشرقي ماڻهن جي ئي خيال ۾ اچي سگهي ٿي جا هميشه لاءِ هن جي غصي ۽ ڪيني جو يادگار رهندي. حڪم ڏنائين، ته سنڌونديءَ جي اڀرندي واريءَ شاخ ۾، سندس حڪومت جي حد اندر، هڪ بند ٻڌايو وڃي. ساڳئي وقت ان مان ٻيا واهه به کوٽارايائين ته جيئن پاڻيءَ جو هڪ ڦڙو به ڪڇ ڏي نه وڃي. هن اهڙي حڪمت عملي سان، آخر پنهنجي دشمن جي اڌ آمدني وڃائي، هزارن خاندانن جون اميدون ۽ آسرا برباد ڪري، هڪڙي سرسبز ساريالي علائقي کي ويران ۽ غيرآباد ڪري، پنهنجو ڪينو پاڙي، دل کي ٿڌو ڪيائين. اهو نقصان ايترو پائيدار ثابت ٿي چڪو آهي، جو سمنڊ جي چڙهندڙ لهندڙ ويرن، ساري علائقي کي هڪ ويران ۽ ڪلراٺي ڌُٻڻ بنائي ڇڏيو آهي، ۽ ان کان پوءِ ڪڇ جو صوبو اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
سنڌ جي تختگاهه (حيدرآباد) جي ڀرسان هڪ عظيم الشان مقبرو آهي، جو هن ظالم جي ڪارنامن جي يادگيري تازي ڪري ٿو. مقبري ۾ هڪ سنگمرمر جي قبر آهي، جنهن تي دعائون، ۽ رحم و ڪرم جي عادتن کي ساراهيندڙ عربي آيتون اُڪريل آهن. سنڌ جا ماڻهو هن کي هڪ بهادر ۽ ڪامياب حاڪم ڪري سمجهندا آهن. سنه 1771ع ۾، هو اوچتو بيمار ٿي پيو ۽ ٻن- ٽن ڪلاڪن اندر ساهه ڏنائين. ديندار مسلمانن جو چوڻ آهي، ته هو هڪ فقير جي بد دعا ڪري مري ويو هو، جنهن جي جهوپڙي هن حيدرآباد جي قلعي جي تعمير وقت ڊهرائي هئي. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، هن جو وڏو پٽ ميان محمد سرفراز خان سندس مسند تي ويٺو. هو قابليت ۾ پيءُ کان گهڻو گهٽ هو، پر بداعمالين ۾ هن ئي جهڙو هو، ۽ عام خيال آهي، ته ڪلهوڙن جي خاندان جو خاتمو هن جي ئي انڌ ڌنڌ ۽ ظلمن جي ڪري ٿيو. هن جي درٻار ۾، سڀ کان مشهور شخص، بلوچ قوم جي ”ٽالپر“ گهراڻي جو سردار، مير بهرام خان هو. سنڌ ۾ ٽالپر ڪيترن پيڙهين کان وڏن عهدن تي رهندا آيا هئا. ميان محمد سرفراز حسد ۽ شڪ وچان، جنهن لاءِ تاريخ ۾ ڪو مناسب سبب ۽ جواز ڪونه ٿو ملي، مير بهرام ۽ سندس پٽ صوبدار خان کي مارائي ڇڏيو. انهيءَ ناحق ۽ ظالماڻي ڪاروائيءَ ڪري ئي پنجن ورهين جي حڪومت کان پوءِ، هن کي معزول ڪيو ويو. ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
ميان محمد سرفراز کان پوءِ، هن جو ڀاءُ ميان محمد خان ۽ سؤٽ ميان صادق علي خان گاديءَ تي ويٺا. انهن ٻنهي مان ڪنهن به ٻارهن مهينن کان وڌيڪ گادي ڪانه ماڻي. کين ميان محمد سرفراز سان گڏ سندن ڏوهه يا بيعقليءَ جي سزا ڏني ويئي، ۽ هو عمر ڀر لاءِ قيد ڪيا ويا. مشرق جي محلن ۾، بدبخت شهزادن کي اندرئي اندر پورو ڪيو ويندو آهي! انهيءَ رواج مطابق آخر هنن جي حياتي به اوچتو ختم ڪئي ويئي. ان کان پوءِ، ميان غلام شاهه جو ڀاءُ ميان غلام نبي، ملڪ جو علم بردار ٿيو. هن سواءِ ڪنهن اڳ پوءِ ڳڻڻ جي، پنهنجي ٽن ڀائٽن جو جيڪو انجام ٿيو هو، سو وساري، ٽالپرن جي باقي بچيل سردار، بهرام خان جي پٽ، بجر خان جي قتل ڪرڻ جي سازش شروع ڪئي، جو پيءُ جي خون وقت مڪي شريف حج لاءِ ويل هو. پر هن جون خفيه ڪوششون بلڪل ناڪام رهيون، ۽ نتيجو اهو نڪتو، جو خود پنهنجو تخت وڃائڻو پيس. هو لڙائيءَ ۾ دشمن جي ماڻهن هٿان مارجي ويو، ۽ سنڌ جي حڪومت جون واڳون مير بجر خان جي هٿ ۾ آيون، جنهن غيرمعمولي فياض دليءَ کان ڪم وٺي، مغلوب دشمن جي ڀاءُ ميان عبدالنبيءَ جي بيعت ڪئي. (1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي. (1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم) (1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس. (1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي. (1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)
(1) ”ڪرامويل“ انگلينڊ جو مصلح حاڪم ٿي گذريو آهي، جنهن جمهوري طاقت سان وقت جي ظالم حاڪم جيمس ٻئي کي تخت تان لاهي قيد ڪيو ۽ پاڻ حڪومت جون واڳون سنڀاليائين، جيمس ٻئي کي پوءِ ڪيس هلائي ڦاسي ڏني ويئي.
(1) خال واريءَ جاءِ تي، مصنف خبر نه آهي، ته ڪهڙين حقيقتن جي بناءَ تي اڻ - سهائيندڙ لفظ استعمال ڪيا آهن. هن ترجمي ۾ انهن کي غير ضروري ۽ نامناسب سمجهي خارج ڪيو ويو آهي. (مترجم)
(1) سنڌ جي تاريخ انهيءَ دؤر کان به وڌيڪ قديم زماني ۾ سونجهي سگهجي ٿي. چون ٿا، ته سڪندر کان به ٻه سؤ ورهيه اڳ، ايرانين، دارا هسٽئسپس جي دؤر حڪومت ۾، سنڌ تي قبضو ڪيو هو. انهيءَ دارا هسٽئسپس جو هڪ يوناني اميرالبحر، اسڪائلاڪس، سنڌو درياءَ مان لنگهي، سمنڊ تائين پهتو هو، ۽ سنڌونديءَ جي ڪنارن تي رهندڙ قومن کان خراج ورتو هئائين. ڪن جو چوڻ آهي، ته مقدونيه وارن (سڪندر) سنڌ تي ڪاهه ئي انهيءَ خراج وصول جي ارادي سبب ڪئي هئي. محمد بن قاسم جي چڙهائيءَ وقت جو هندو راجا سنڌ ۾ حڪومت ڪندو هو، سو ”ڏاهر پٽ چچ“ نالي هو، چچ هڪ برهمڻ هو، جنهن پوئين راجپوت راجا جي وڌوا سان شادي ڪري، تخت حاصل ڪيو هو. هنن جي تفصيلوار تاريخ ”چچنامي“ فارسي ڪتاب ۾ ڏنل آهي، جنهن جو خلاصو آءٌ حيدرآباد مان پاڻ سان کڻي آيو هوس.
(1) اهو هڪ عجيب اتفاق آهي، ته هن ساڳئي وقت يعني پندرهين صديءَ جي وچ ڌاري، ٻه مذهبي پيشوا ظاهر ٿيا هئا، جن جو سنڌونديءَ جي ڀر وارن ملڪن تي نهايت گهرو سياسي اثر پيو هو. انهن مان هڪڙو هو ميان آدم شاهه. ڪلهوڙا دؤر جو باني، ۽ ٻيو نانا (گرونانڪ) سـِـکن جو پايو وجهندڙ، جن هاڻي ايترو زور ورتو آهي.
(1) ”ميان نورمحمد جي زماني ۾، حڪومت جو اعليٰ اختيار، جيڪو ابتدا ۾ هنن سيلاني فقيرن زوريءَ حاصل ڪيو هو، تنهن هڪ جائز ۽ قانوني صورت ورتي. گويا هڪ گداگر جي اولاد کي سنڌ جي حڪمرانيءَ جو اوج نصيب ٿيو. هن خاندان کي بهرحال، عوام جو عقيدتمندانه احترام حاصل هو. مذهبي خوش فهمي ۽ دنيوي اقتدار جو عروج ٻنهي گڏجي، ماڻهن جي دلين کي انتهائي طور مرعوب ڪري ورتو. جنهن ٻـِـٽي، دنيوي اثر جا نشان اڃا تائين هن ملڪ جي هر معاملي ۾ نمايان نظر اچن ٿا“. -- ڪرو (Crow)


پر ڪلهوڙن جي بدبخت خاندان تي نه انهيءَ فياض دليءَ ۽ نه سندن اڳوڻي آزمودي جو ڪو اثر پيو. ميان عبدالنبيءَ انهيءَ ماڻهو جي ڪرم سان مسند تي ويٺو هو، جنهن کي سندس خاندان سخت آزاريو هو. پر گاديءَ تي ويهڻ سان ئي هن مير بجر خان کي مارائڻ جي ڪوشش شروع ڪري ڏني، جنهن ۾ هو آخر هڪ هندو ساٿيءَ جي مدد سان ڪامياب ٿيو. (1) هن واقعي کان پوءِ، ٽالپرن جي غصي جي حد نه رهي: هو سڀ هٿيار کڻي، اٿي کڙا ٿيا. ڪيتريون ئي خونخوار لڙايون ٿيون، جن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي حڪومت جو نقشو ئي بدلجي ويو. ميان عبدالنبي بلوچستان جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويو، جتان هن پنهنجي حڪومت وري هٿ ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون. هڪڙيءَ ڪوشش ۾ هو ڪابل جي بادشاهه جي مدد سان ڪجهه قدر ڪامياب ٿيو، ۽ مير بجر جي پٽ عبدالله خان کي مارائي، پنهنجي ڏوهن جي فهرست ۾ اضافو ڪيائين. هن پنهنجي زندگيءَ جا باقي ڏينهن جلاوطنيءَ، غربت ۽ ذلالت ۾ گذاريا. (1) ملڪ جي ڪاروبار جو انتظام اتفاق راءِ سان مير صوبدار جي پٽ ۽ مير بهرام جي پوٽي، مير فتح علي خان جي حوالي ڪيو ويو، جنهن جي بهادريءَ استقلال ۽ جوش جي ڪري، ملڪ جي حالتن ۾ ڦيرو آيو هو. تنهن کان پوءِ جلد ئي تيمور شاهه کيس سنڌ ڏيئي، ملڪ جو حاڪم تسليم ڪيو. انهيءَ اعليٰ مرتبي کي رسڻ کان پوءِ، هن نهايت فياض دليءَ کان ڪم وٺي، پنهنجن ٽن ڀائرن: غلام علي، ڪرم علي ۽ مراد عليءَ کي حڪومت جي ڪاروبار ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ چئني سنڌ جي اميرن جي نالي سان گڏجي حڪومت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. جيستائين هو چارئي جيئرا هئا، تيستائين کين هڪٻئي لاءِ نهايت محبت ۽ شفقت هوندي هئي، جنهن ڪري هو ”چار يار“ جي شريف خطاب سان سڏبا هئا. جيتوڻيڪ مير فتح علي سنه 1801ع ۾، ۽ غلام علي سنه 1811ع ۾ وفات ڪري ويا، تنهن هوندي به هيءَ حڪومت، جا هڪ ڪرشمو آهي، منڍ کان وٺي اڄ تائين سواءِ ڪنهن ڦيرڦار جي ساڳئي نموني ۾ هلندي اچي ٿي! ڪلهوڙن جي جلاوطن گهراڻي جا ڪي پويان، اڃا سکن جي مشهور حاڪم رنجيت سنگهه، ۽ جوڌپور جي راجا جي پناهه هيٺ رهن ٿا.
انگريزن جو سنڌ سان ٿورو واسطو رهيو آهي، ۽ سو به خاطريءَ جهڙو نه- ٺٽو وچ ايشيا جي واپار جو مرڪز هو. ان مان فائدو وٺڻ لاءِ، ڪي انگريز سوداگر، اوائل ۾ سنڌونديءَ تي اچي پهتا هئا، پر پرتگالين جي مخالفت ڪري، هو پڪي بيٺڪ قائم ڪري نه سگهيا. جيمس پهرئين، ايران جي بادشاهه ڏانهن جيڪي ايلچي موڪليا هئا، تن جون سنه 1614ع ۾، سنڌ مان لنگهڻ وقت جيڪي بيعزتيون ڪيون ويون، ان مان ڏسجي ٿو، ته اسان جي هم وطنين جي ان وقت نيڪنامي ڪانه هئي. اٽڪل سنه 1758ع ۾، ميان غلام شاهه ممبئيءَ جي سرڪار کي ٺٽي ۾ ڪوٺي کولڻ جي صلاح ڏني، مگر اها ٿورن ئي سالن کان پوءِ بند ڪئي ويئي. هن صديءَ جي شروع تائين مسٽر ڪرو (Crow) ٺٽي ۾، اسان جو تجارتي وڪيل هو. فرانسيسي لوڪن جي سرگرمين ۽ منصوبن کي منهن ڏيڻ لاءِ اسان کي اتر هندستان جي مکيه حڪومت ڏانهن سفارشون موڪلڻيون پيون. مسٽر ايلفنسٽن (Elphinstone) ۽ سر جان مالڪوم (Sir John Malcolm) ڪابل ۽ ايران اماڻيا ويا. هڪڙو وڪيل حيدرآباد به روانو ڪيو ويو. جيتوڻيڪ هن جي پوري آجيان نه ڪئي ويئي، تنهن هوندي به هو گورنر جنرل جي مقصد ۾ ڪجهه قدر ڪامياب ٿيو. انهيءَ سفارت کان اڳ ميرن، سواءِ ڪن واپاري عرضدارن جي انگريز سرڪار جي رعيت جا ٻيا ماڻهو ڪونه ڏٺا هئا. ان ڪري هو اسان کي گهڻي وقت کان وٺي، محض ”هٽ واڻيا“ ڪري سمجهندا ۽ سڏيندا هئا. البت کين اها خبر ڪانه هئي، ته کانئن هڪ وڏي هستيءَ (يعني نيپولين بوناپارٽ) به اسان تي اهو ساڳيو نالو رکيو هو. مان سمجهان ٿو، ته اهو غلط خيال هاڻي هنن جي دلين مان ذري گهٽ مٽجي ويو آهي. مير صاحبن سان، جي اسان جا تعلقات سنه 1816ع ۾ ڪڇ جي فتح کان پوءِ رهيا آهن، تن جو بيان ڪڇ جي تاريخ ۾ ڪيل آهي، جا هن تذڪري جي پٺيان ڏني ويئي آهي. مان 3- نومبر تائين انتظار ۾ رهيس، جڏهن ميرن جو متوقع خط به اچي پهتو. خط نهايت دوستانه لفظن ۾ لکيو ويو هو. ان ۾ مون کي استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مان هڪدم حيدرآباد پهچي وڃان. مون کي اهو به ٻڌايو ويو هو، ته مون کي سندن درٻار ۾ وٺي اچڻ لاءِ، سندن ٻه عزيز درٻاري امير موڪليا ويا هئا. مان هڪدم انهيءَ خوشگوار حڪم جي پيروي ڪرڻ لاءِ تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ پاليا (Pallia) ۽ گهاريءَ (Gharee) واري سڌي رستي کان وڃڻ جو بندوبست ڪيم. اتي وڪيل وري شرارت شروع ڪئي، ۽ چيائين ته: ”مون کي حڪم مليو آهي، ته اوهان کي ڀين (Bheen) يا مغلڀين (Muglebhen) واري رستي کان وٺي اچان، جو الهندي طرف جاتيءَ جي علائقي ۾ هڪ شهر آهي“. مون کي تعجب لڳو، ته جڏهن ميرن مون کي هڪ مهلڪ مرض جي علاج لاءِ گهرايو هو، تڏهن ڇو مون کي هڪ ڊگهي رستي کان وٺي ٿي ويا، جنهن ۾ ڪيترا ڏينهن وڌيڪ لڳي ويندا. پر وڪيل ڪو خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه ڏيئي سگهيو، ۽ لکپت جي قلعدار به مون کي پرزور لفظن ۾ صلاح ڏني، ته اهڙو جوکي جو ڪم نه ڪرڻ گهرجي. مون پوءِ محسوس ڪيو، ته منهنجا شڪ شبهه واجبي نه هئا. مون کي هتي، ۽ رستي ۾ فقط انهيءَ ڪري ترسايو ويو هو، ته جيئن سنڌ جا عملدار ۽ مختيار منهنجي چڱيءَ طرح خاطرداري ۽ تواضع ڪري سگهن. سڀني تيارين مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، آءٌ ٻنپهرن جو روانو ٿيس. ان وقت واءُ سڻائو هو، آءٌ پنجين بجي ٻيءَ ڀر ڪوٽڙيءَ (Kotree) جي پتڻ تي پهتس. سڌو رستو چئن ميلن کان وڌيڪ ڪونه ٿيندو، پر وهڪري جي ور وڪڙن جي ڪري اسان اٺن ميلن کان وڌيڪ مسافري ڪئي هوندي. سنه 1819ع واري مشهور زلزلي جو هن شاخ (1) تي عجيب اثر پيو هو. انهيءَ خوفناڪ حادثي کان اڳ، جڏهن وِير لٿل هوندي هئي، تڏهن هن نهر مان پار وڃي سگهبو هو، پر هاڻي ان مان ڪنهن به وقت پيادل لنگهي سگهڻ محال آهي. سنڌ جو ڪنارو هيٺانهون ۽ سنئون آهي، جنهنڪري اهو لکپت مان نظر ڪونه ايندو آهي، پر ڪڇ جو ڪنارو ٻئي طرف کان صاف ۽ چٽو نظر ايندو آهي. ڪوٽڙي فقط سنڌ جي طرف جي پتڻ جو نالو آهي. اتي نڪو گهر آهي، نه بندر نه ماڻهو نه ڇيڻو. ڍل وصول ڪرڻ لاءِ رواجي سپاهين جي چونڪي به ڪانه آهي. ڪڇ خواهه سنڌ ۾ ورلي ڍل وصول ڪرڻ وارا ڪٿي نه هوندا- هتي ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته سپاهي ان ڪري ڪونه رکيا ويا هئا، جو ڪناري جي ويجهڙائيءَ ۾ ڪيترن ميلن تائين ماڻهن لاءِ مٺو پاڻي ڪونه آهي. ڪناري تي اسان اٽڪل سؤ گيهه جا ڀريل اُٺ، جي سنڌ مان آيا هئا ۽ ڪيترا واپاري، جي ڪڇ ڏانهن وڃي رهيا هئا، ڏٺا. اسان کي سامان لاهڻ ۾ ڪجهه دير ٿي، پر ستين بجي ڌاري، اسان چانڊوڪيءَ ۾، اتر - اولهه طرف ڏيئي، ”لاهه“ (Lah) لاءِ روانا ٿياسون. اسان يارهين بجي تائين هلندا هلندا، نيٺ وڃي منزل کي پهتاسين. رستي تي نه وڻ، نه گهر ۽ نه اسان جي ماڻهن کان سواءِ ڪو ٻيو بني بشر ڏسڻ ۾ ٿي آيو. رستو اٽڪل ارڙنهن ميل هڪ سڌي سنئين پٽ تي مشتمل هو، جو مشهور اترئين رڻ سان لاڳو آهي. ٻين لفظن ۾ اهو هڪ پورو پورو بيابان آهي. مون ڏٺو ته، رستو مضبوط ۽ سخت هو. چيائون پئي، ته برسات جي موسم ۾ رستو مسافريءَ جهڙو نه هوندو آهي. ”لاهه“ جي بلڪل ويجهو ڪجهه وڻ آهن، نه ته چوڌاري ملڪ رڻ وانگر آهي، فقط ڪٿي ڪٿي ڪي ننڍا ٻوڙا آهن. جيستائين نظر پوي ٿي، تيستائين ملڪ هڪ بـُـٺ ۽ غيرآباد پٽ نظر اچي ٿو. ڪنهن به طرف ڪا ٽڪري يا ڳوٺ ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. لاهه ۾ اٺ - ڏهه سنڌي سپاهي رهن ٿا، جي اتان لنگهندڙ مال تي محصول اڳاڙيندا آهن. انهن جي رهڻ لاءِ هڪ کليل ڪاٺين جي لانڍي ٺهيل آهي ۽ هنن جو گذران گهڻو ڪري ڏاچيءَ جي کير تي آهي. انهن ٿورن ماڻهن ڏسڻ مان ئي معلوم ٿئي ٿو، ته هي ماڻهو ڪڇ جي ماڻهن کان نرالا آهن، ۽ انهن جي رهڻي ۽ زبان به نرالي آهي. هو قداور مڙس هئا، ۽ انگريزي مزورن جهڙيون ٿلهي سوٽي نيري رنگ جي ڪپڙي جون صدريون، ساڳئي ڪپڙي جون ڪانچون، ۽ رنگين ڪپڙي جون گول اَٺ انچ ڊگهيون ديسي ٽوپيون پيل هـُـينِ. ملڪ جي ٻين ماڻهن وانگر هنن کي به ڊگهيون ڏاڙهيون ۽ مڇون هيون، ۽ هٿن ۾ تلوارون، خنجر، جامڪيدار بندوقون ۽ ڍالون هين. سفيرن جي فوجي خدمتگارن جو ذڪر مان پوءِ ڪندس- پاٽنجر جي ڪتاب: ”سير بلوچستان“ جي منڍ ۾، جا تصوير ڏنل آهي، سا هڪ سنڌي سپاهيءَ جي شڪل، پوشاڪ ۽ هٿيار جو صحيح نقشو پيش ڪري ٿي. مان سمجهان ٿو، ته لاهه ۾ ان ڪري چونڪي رکي ويئي آهي، جو ڪڇ کان ايندي، رستي تي پهرين اها ئي جاءِ آهي، جتي پاڻي پيئڻ جهڙو آهي- جيتوڻيڪ اسان کي جيڪو ميرو ۽ کارو پاڻي ڏنو ويو هو، ان کي پيئڻ جهڙو پاڻي چوڻ هڪ مبالغو آهي. مون سان، جي سپاهي ساڻ هئا، انهن مان ڪوبه اهو پاڻي پـِـي ڪين سگهيو، تنهڪري انهن ۽ اسان لکپت کان جو ٿورو پاڻي پاڻ سان آندو هو، تنهن تي گذارو ٿي ڪيو. مون کي جاءِ تمام ناموافق لڳي- هڪ ته اتي پيئڻ جو پاڻي ڪونه هو، ٻيو اتان جي هوا کاري پاڻيءَ جي اُٻ ۽ اُٺ جي ليڏوڻن جي بدبوءِ هئي. ٻيا ٻه ڏينهن، جا مون هڪ غيرآباد ۽ اوسـَـر علائقي ۾ مسافري ڪئي، سا اهڙي دلچسپ نه آهي، جو ان جو هت احوال ڏجي. چوٿين تاريخ ويئر (Vare) ۾ پهتس، جو لاهه کان ٻارنهن ميل پري هو. تنهن کان پوءِ تيرنهن ميل پنڌ ڪري، پنجين تاريخ شام جو هميوٽ(Hemuit) ۾ آيس. انهن ٻنهي جاين جي تفصيلوار بيان ڏيڻ جي ضرورت نه آهي. اهي فقط ريگستان ۾ چونڪين جا نالا آهن، جن جي ڀرسان ڌُٻڻ مان پاڻي ملي سگهي ٿو. هميوٽ ۾ مون کي خبر پئي، ته جي عملدار درٻار مان منهنجي استقبال لاءِ موڪليا ويا هئا، سي رڙيءَ (Ruree) وارو رستو وٺي ويا هئا. تنهنڪري مون مغلڀين وڃڻ بدران، رڙيءَ جو رخ ڪيو، جتي مان پنجين تاريخ رات جو پهتس. رڙي، پوئينءَ منزل کان ويهن ميلن جي مفاصلي تي هئي. لاهه کان رڙيءَ وارو رستو غالباً اتر طرف ٿو وڃي، ۽ ملڪ اهڙو ئي سنئون سڌو وارياسو رڻ پٽ آهي، جنهن جو اڳي مون ذڪر ڪيو آهي- هڪڙي ڊِٻ به نه آهي، جا اکين کي آرام ڏئي. رڙيءَ جي ويجهو مون ڪيترائي مٺي پاڻيءَ جا دُٻا ڏٺا. مان سمجهان ٿو، ته انهن کي پاڻي سنڌونديءَ جي ساڱري (Sunkrai) (1) ۽ مٺو ميرو (Meeta Meera) شاخن مان ملي ٿو، جيئن اسان جي نقشن ۾ ڏيکاريل آهي، جيتوڻيڪ مڪاني ماڻهو کين انهن نالن سان ڪونه سڏيندا آهن. اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
مان 3- نومبر تائين انتظار ۾ رهيس، جڏهن ميرن جو متوقع خط به اچي پهتو. خط نهايت دوستانه لفظن ۾ لکيو ويو هو. ان ۾ مون کي استدعا ڪئي ويئي هئي، ته مان هڪدم حيدرآباد پهچي وڃان. مون کي اهو به ٻڌايو ويو هو، ته مون کي سندن درٻار ۾ وٺي اچڻ لاءِ، سندن ٻه عزيز درٻاري امير موڪليا ويا هئا. مان هڪدم انهيءَ خوشگوار حڪم جي پيروي ڪرڻ لاءِ تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ پاليا (Pallia) ۽ گهاريءَ (Gharee) واري سڌي رستي کان وڃڻ جو بندوبست ڪيم. اتي وڪيل وري شرارت شروع ڪئي، ۽ چيائين ته: ”مون کي حڪم مليو آهي، ته اوهان کي ڀين (Bheen) يا مغلڀين (Muglebhen) واري رستي کان وٺي اچان، جو الهندي طرف جاتيءَ جي علائقي ۾ هڪ شهر آهي“. مون کي تعجب لڳو، ته جڏهن ميرن مون کي هڪ مهلڪ مرض جي علاج لاءِ گهرايو هو، تڏهن ڇو مون کي هڪ ڊگهي رستي کان وٺي ٿي ويا، جنهن ۾ ڪيترا ڏينهن وڌيڪ لڳي ويندا. پر وڪيل ڪو خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه ڏيئي سگهيو، ۽ لکپت جي قلعدار به مون کي پرزور لفظن ۾ صلاح ڏني، ته اهڙو جوکي جو ڪم نه ڪرڻ گهرجي. مون پوءِ محسوس ڪيو، ته منهنجا شڪ شبهه واجبي نه هئا. مون کي هتي، ۽ رستي ۾ فقط انهيءَ ڪري ترسايو ويو هو، ته جيئن سنڌ جا عملدار ۽ مختيار منهنجي چڱيءَ طرح خاطرداري ۽ تواضع ڪري سگهن. سڀني تيارين مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، آءٌ ٻنپهرن جو روانو ٿيس. ان وقت واءُ سڻائو هو، آءٌ پنجين بجي ٻيءَ ڀر ڪوٽڙيءَ (Kotree) جي پتڻ تي پهتس. سڌو رستو چئن ميلن کان وڌيڪ ڪونه ٿيندو، پر وهڪري جي ور وڪڙن جي ڪري اسان اٺن ميلن کان وڌيڪ مسافري ڪئي هوندي. سنه 1819ع واري مشهور زلزلي جو هن شاخ (1) تي عجيب اثر پيو هو. انهيءَ خوفناڪ حادثي کان اڳ، جڏهن وِير لٿل هوندي هئي، تڏهن هن نهر مان پار وڃي سگهبو هو، پر هاڻي ان مان ڪنهن به وقت پيادل لنگهي سگهڻ محال آهي. سنڌ جو ڪنارو هيٺانهون ۽ سنئون آهي، جنهنڪري اهو لکپت مان نظر ڪونه ايندو آهي، پر ڪڇ جو ڪنارو ٻئي طرف کان صاف ۽ چٽو نظر ايندو آهي. ڪوٽڙي فقط سنڌ جي طرف جي پتڻ جو نالو آهي. اتي نڪو گهر آهي، نه بندر نه ماڻهو نه ڇيڻو. ڍل وصول ڪرڻ لاءِ رواجي سپاهين جي چونڪي به ڪانه آهي. ڪڇ خواهه سنڌ ۾ ورلي ڍل وصول ڪرڻ وارا ڪٿي نه هوندا- هتي ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته سپاهي ان ڪري ڪونه رکيا ويا هئا، جو ڪناري جي ويجهڙائيءَ ۾ ڪيترن ميلن تائين ماڻهن لاءِ مٺو پاڻي ڪونه آهي. ڪناري تي اسان اٽڪل سؤ گيهه جا ڀريل اُٺ، جي سنڌ مان آيا هئا ۽ ڪيترا واپاري، جي ڪڇ ڏانهن وڃي رهيا هئا، ڏٺا. اسان کي سامان لاهڻ ۾ ڪجهه دير ٿي، پر ستين بجي ڌاري، اسان چانڊوڪيءَ ۾، اتر - اولهه طرف ڏيئي، ”لاهه“ (Lah) لاءِ روانا ٿياسون. اسان يارهين بجي تائين هلندا هلندا، نيٺ وڃي منزل کي پهتاسين. رستي تي نه وڻ، نه گهر ۽ نه اسان جي ماڻهن کان سواءِ ڪو ٻيو بني بشر ڏسڻ ۾ ٿي آيو. رستو اٽڪل ارڙنهن ميل هڪ سڌي سنئين پٽ تي مشتمل هو، جو مشهور اترئين رڻ سان لاڳو آهي. ٻين لفظن ۾ اهو هڪ پورو پورو بيابان آهي. مون ڏٺو ته، رستو مضبوط ۽ سخت هو. چيائون پئي، ته برسات جي موسم ۾ رستو مسافريءَ جهڙو نه هوندو آهي. ”لاهه“ جي بلڪل ويجهو ڪجهه وڻ آهن، نه ته چوڌاري ملڪ رڻ وانگر آهي، فقط ڪٿي ڪٿي ڪي ننڍا ٻوڙا آهن. جيستائين نظر پوي ٿي، تيستائين ملڪ هڪ بـُـٺ ۽ غيرآباد پٽ نظر اچي ٿو. ڪنهن به طرف ڪا ٽڪري يا ڳوٺ ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. لاهه ۾ اٺ - ڏهه سنڌي سپاهي رهن ٿا، جي اتان لنگهندڙ مال تي محصول اڳاڙيندا آهن. انهن جي رهڻ لاءِ هڪ کليل ڪاٺين جي لانڍي ٺهيل آهي ۽ هنن جو گذران گهڻو ڪري ڏاچيءَ جي کير تي آهي. انهن ٿورن ماڻهن ڏسڻ مان ئي معلوم ٿئي ٿو، ته هي ماڻهو ڪڇ جي ماڻهن کان نرالا آهن، ۽ انهن جي رهڻي ۽ زبان به نرالي آهي. هو قداور مڙس هئا، ۽ انگريزي مزورن جهڙيون ٿلهي سوٽي نيري رنگ جي ڪپڙي جون صدريون، ساڳئي ڪپڙي جون ڪانچون، ۽ رنگين ڪپڙي جون گول اَٺ انچ ڊگهيون ديسي ٽوپيون پيل هـُـينِ. ملڪ جي ٻين ماڻهن وانگر هنن کي به ڊگهيون ڏاڙهيون ۽ مڇون هيون، ۽ هٿن ۾ تلوارون، خنجر، جامڪيدار بندوقون ۽ ڍالون هين. سفيرن جي فوجي خدمتگارن جو ذڪر مان پوءِ ڪندس- پاٽنجر جي ڪتاب: ”سير بلوچستان“ جي منڍ ۾، جا تصوير ڏنل آهي، سا هڪ سنڌي سپاهيءَ جي شڪل، پوشاڪ ۽ هٿيار جو صحيح نقشو پيش ڪري ٿي. مان سمجهان ٿو، ته لاهه ۾ ان ڪري چونڪي رکي ويئي آهي، جو ڪڇ کان ايندي، رستي تي پهرين اها ئي جاءِ آهي، جتي پاڻي پيئڻ جهڙو آهي- جيتوڻيڪ اسان کي جيڪو ميرو ۽ کارو پاڻي ڏنو ويو هو، ان کي پيئڻ جهڙو پاڻي چوڻ هڪ مبالغو آهي. مون سان، جي سپاهي ساڻ هئا، انهن مان ڪوبه اهو پاڻي پـِـي ڪين سگهيو، تنهڪري انهن ۽ اسان لکپت کان جو ٿورو پاڻي پاڻ سان آندو هو، تنهن تي گذارو ٿي ڪيو. مون کي جاءِ تمام ناموافق لڳي- هڪ ته اتي پيئڻ جو پاڻي ڪونه هو، ٻيو اتان جي هوا کاري پاڻيءَ جي اُٻ ۽ اُٺ جي ليڏوڻن جي بدبوءِ هئي. ٻيا ٻه ڏينهن، جا مون هڪ غيرآباد ۽ اوسـَـر علائقي ۾ مسافري ڪئي، سا اهڙي دلچسپ نه آهي، جو ان جو هت احوال ڏجي. چوٿين تاريخ ويئر (Vare) ۾ پهتس، جو لاهه کان ٻارنهن ميل پري هو. تنهن کان پوءِ تيرنهن ميل پنڌ ڪري، پنجين تاريخ شام جو هميوٽ(Hemuit) ۾ آيس. انهن ٻنهي جاين جي تفصيلوار بيان ڏيڻ جي ضرورت نه آهي. اهي فقط ريگستان ۾ چونڪين جا نالا آهن، جن جي ڀرسان ڌُٻڻ مان پاڻي ملي سگهي ٿو. هميوٽ ۾ مون کي خبر پئي، ته جي عملدار درٻار مان منهنجي استقبال لاءِ موڪليا ويا هئا، سي رڙيءَ (Ruree) وارو رستو وٺي ويا هئا. تنهنڪري مون مغلڀين وڃڻ بدران، رڙيءَ جو رخ ڪيو، جتي مان پنجين تاريخ رات جو پهتس. رڙي، پوئينءَ منزل کان ويهن ميلن جي مفاصلي تي هئي. لاهه کان رڙيءَ وارو رستو غالباً اتر طرف ٿو وڃي، ۽ ملڪ اهڙو ئي سنئون سڌو وارياسو رڻ پٽ آهي، جنهن جو اڳي مون ذڪر ڪيو آهي- هڪڙي ڊِٻ به نه آهي، جا اکين کي آرام ڏئي. رڙيءَ جي ويجهو مون ڪيترائي مٺي پاڻيءَ جا دُٻا ڏٺا. مان سمجهان ٿو، ته انهن کي پاڻي سنڌونديءَ جي ساڱري (Sunkrai) (1) ۽ مٺو ميرو (Meeta Meera) شاخن مان ملي ٿو، جيئن اسان جي نقشن ۾ ڏيکاريل آهي، جيتوڻيڪ مڪاني ماڻهو کين انهن نالن سان ڪونه سڏيندا آهن. اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
سڀني تيارين مڪمل ٿيڻ کان پوءِ، آءٌ ٻنپهرن جو روانو ٿيس. ان وقت واءُ سڻائو هو، آءٌ پنجين بجي ٻيءَ ڀر ڪوٽڙيءَ (Kotree) جي پتڻ تي پهتس. سڌو رستو چئن ميلن کان وڌيڪ ڪونه ٿيندو، پر وهڪري جي ور وڪڙن جي ڪري اسان اٺن ميلن کان وڌيڪ مسافري ڪئي هوندي. سنه 1819ع واري مشهور زلزلي جو هن شاخ (1) تي عجيب اثر پيو هو. انهيءَ خوفناڪ حادثي کان اڳ، جڏهن وِير لٿل هوندي هئي، تڏهن هن نهر مان پار وڃي سگهبو هو، پر هاڻي ان مان ڪنهن به وقت پيادل لنگهي سگهڻ محال آهي. سنڌ جو ڪنارو هيٺانهون ۽ سنئون آهي، جنهنڪري اهو لکپت مان نظر ڪونه ايندو آهي، پر ڪڇ جو ڪنارو ٻئي طرف کان صاف ۽ چٽو نظر ايندو آهي. ڪوٽڙي فقط سنڌ جي طرف جي پتڻ جو نالو آهي. اتي نڪو گهر آهي، نه بندر نه ماڻهو نه ڇيڻو. ڍل وصول ڪرڻ لاءِ رواجي سپاهين جي چونڪي به ڪانه آهي. ڪڇ خواهه سنڌ ۾ ورلي ڍل وصول ڪرڻ وارا ڪٿي نه هوندا- هتي ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته سپاهي ان ڪري ڪونه رکيا ويا هئا، جو ڪناري جي ويجهڙائيءَ ۾ ڪيترن ميلن تائين ماڻهن لاءِ مٺو پاڻي ڪونه آهي. ڪناري تي اسان اٽڪل سؤ گيهه جا ڀريل اُٺ، جي سنڌ مان آيا هئا ۽ ڪيترا واپاري، جي ڪڇ ڏانهن وڃي رهيا هئا، ڏٺا. اسان کي سامان لاهڻ ۾ ڪجهه دير ٿي، پر ستين بجي ڌاري، اسان چانڊوڪيءَ ۾، اتر - اولهه طرف ڏيئي، ”لاهه“ (Lah) لاءِ روانا ٿياسون. اسان يارهين بجي تائين هلندا هلندا، نيٺ وڃي منزل کي پهتاسين. رستي تي نه وڻ، نه گهر ۽ نه اسان جي ماڻهن کان سواءِ ڪو ٻيو بني بشر ڏسڻ ۾ ٿي آيو. رستو اٽڪل ارڙنهن ميل هڪ سڌي سنئين پٽ تي مشتمل هو، جو مشهور اترئين رڻ سان لاڳو آهي. ٻين لفظن ۾ اهو هڪ پورو پورو بيابان آهي. مون ڏٺو ته، رستو مضبوط ۽ سخت هو. چيائون پئي، ته برسات جي موسم ۾ رستو مسافريءَ جهڙو نه هوندو آهي. ”لاهه“ جي بلڪل ويجهو ڪجهه وڻ آهن، نه ته چوڌاري ملڪ رڻ وانگر آهي، فقط ڪٿي ڪٿي ڪي ننڍا ٻوڙا آهن. جيستائين نظر پوي ٿي، تيستائين ملڪ هڪ بـُـٺ ۽ غيرآباد پٽ نظر اچي ٿو. ڪنهن به طرف ڪا ٽڪري يا ڳوٺ ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. لاهه ۾ اٺ - ڏهه سنڌي سپاهي رهن ٿا، جي اتان لنگهندڙ مال تي محصول اڳاڙيندا آهن. انهن جي رهڻ لاءِ هڪ کليل ڪاٺين جي لانڍي ٺهيل آهي ۽ هنن جو گذران گهڻو ڪري ڏاچيءَ جي کير تي آهي. انهن ٿورن ماڻهن ڏسڻ مان ئي معلوم ٿئي ٿو، ته هي ماڻهو ڪڇ جي ماڻهن کان نرالا آهن، ۽ انهن جي رهڻي ۽ زبان به نرالي آهي. هو قداور مڙس هئا، ۽ انگريزي مزورن جهڙيون ٿلهي سوٽي نيري رنگ جي ڪپڙي جون صدريون، ساڳئي ڪپڙي جون ڪانچون، ۽ رنگين ڪپڙي جون گول اَٺ انچ ڊگهيون ديسي ٽوپيون پيل هـُـينِ. ملڪ جي ٻين ماڻهن وانگر هنن کي به ڊگهيون ڏاڙهيون ۽ مڇون هيون، ۽ هٿن ۾ تلوارون، خنجر، جامڪيدار بندوقون ۽ ڍالون هين. سفيرن جي فوجي خدمتگارن جو ذڪر مان پوءِ ڪندس- پاٽنجر جي ڪتاب: ”سير بلوچستان“ جي منڍ ۾، جا تصوير ڏنل آهي، سا هڪ سنڌي سپاهيءَ جي شڪل، پوشاڪ ۽ هٿيار جو صحيح نقشو پيش ڪري ٿي. مان سمجهان ٿو، ته لاهه ۾ ان ڪري چونڪي رکي ويئي آهي، جو ڪڇ کان ايندي، رستي تي پهرين اها ئي جاءِ آهي، جتي پاڻي پيئڻ جهڙو آهي- جيتوڻيڪ اسان کي جيڪو ميرو ۽ کارو پاڻي ڏنو ويو هو، ان کي پيئڻ جهڙو پاڻي چوڻ هڪ مبالغو آهي. مون سان، جي سپاهي ساڻ هئا، انهن مان ڪوبه اهو پاڻي پـِـي ڪين سگهيو، تنهڪري انهن ۽ اسان لکپت کان جو ٿورو پاڻي پاڻ سان آندو هو، تنهن تي گذارو ٿي ڪيو. مون کي جاءِ تمام ناموافق لڳي- هڪ ته اتي پيئڻ جو پاڻي ڪونه هو، ٻيو اتان جي هوا کاري پاڻيءَ جي اُٻ ۽ اُٺ جي ليڏوڻن جي بدبوءِ هئي. ٻيا ٻه ڏينهن، جا مون هڪ غيرآباد ۽ اوسـَـر علائقي ۾ مسافري ڪئي، سا اهڙي دلچسپ نه آهي، جو ان جو هت احوال ڏجي. چوٿين تاريخ ويئر (Vare) ۾ پهتس، جو لاهه کان ٻارنهن ميل پري هو. تنهن کان پوءِ تيرنهن ميل پنڌ ڪري، پنجين تاريخ شام جو هميوٽ(Hemuit) ۾ آيس. انهن ٻنهي جاين جي تفصيلوار بيان ڏيڻ جي ضرورت نه آهي. اهي فقط ريگستان ۾ چونڪين جا نالا آهن، جن جي ڀرسان ڌُٻڻ مان پاڻي ملي سگهي ٿو. هميوٽ ۾ مون کي خبر پئي، ته جي عملدار درٻار مان منهنجي استقبال لاءِ موڪليا ويا هئا، سي رڙيءَ (Ruree) وارو رستو وٺي ويا هئا. تنهنڪري مون مغلڀين وڃڻ بدران، رڙيءَ جو رخ ڪيو، جتي مان پنجين تاريخ رات جو پهتس. رڙي، پوئينءَ منزل کان ويهن ميلن جي مفاصلي تي هئي. لاهه کان رڙيءَ وارو رستو غالباً اتر طرف ٿو وڃي، ۽ ملڪ اهڙو ئي سنئون سڌو وارياسو رڻ پٽ آهي، جنهن جو اڳي مون ذڪر ڪيو آهي- هڪڙي ڊِٻ به نه آهي، جا اکين کي آرام ڏئي. رڙيءَ جي ويجهو مون ڪيترائي مٺي پاڻيءَ جا دُٻا ڏٺا. مان سمجهان ٿو، ته انهن کي پاڻي سنڌونديءَ جي ساڱري (Sunkrai) (1) ۽ مٺو ميرو (Meeta Meera) شاخن مان ملي ٿو، جيئن اسان جي نقشن ۾ ڏيکاريل آهي، جيتوڻيڪ مڪاني ماڻهو کين انهن نالن سان ڪونه سڏيندا آهن. اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
ڪوٽڙي فقط سنڌ جي طرف جي پتڻ جو نالو آهي. اتي نڪو گهر آهي، نه بندر نه ماڻهو نه ڇيڻو. ڍل وصول ڪرڻ لاءِ رواجي سپاهين جي چونڪي به ڪانه آهي. ڪڇ خواهه سنڌ ۾ ورلي ڍل وصول ڪرڻ وارا ڪٿي نه هوندا- هتي ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته سپاهي ان ڪري ڪونه رکيا ويا هئا، جو ڪناري جي ويجهڙائيءَ ۾ ڪيترن ميلن تائين ماڻهن لاءِ مٺو پاڻي ڪونه آهي. ڪناري تي اسان اٽڪل سؤ گيهه جا ڀريل اُٺ، جي سنڌ مان آيا هئا ۽ ڪيترا واپاري، جي ڪڇ ڏانهن وڃي رهيا هئا، ڏٺا. اسان کي سامان لاهڻ ۾ ڪجهه دير ٿي، پر ستين بجي ڌاري، اسان چانڊوڪيءَ ۾، اتر - اولهه طرف ڏيئي، ”لاهه“ (Lah) لاءِ روانا ٿياسون. اسان يارهين بجي تائين هلندا هلندا، نيٺ وڃي منزل کي پهتاسين. رستي تي نه وڻ، نه گهر ۽ نه اسان جي ماڻهن کان سواءِ ڪو ٻيو بني بشر ڏسڻ ۾ ٿي آيو. رستو اٽڪل ارڙنهن ميل هڪ سڌي سنئين پٽ تي مشتمل هو، جو مشهور اترئين رڻ سان لاڳو آهي. ٻين لفظن ۾ اهو هڪ پورو پورو بيابان آهي. مون ڏٺو ته، رستو مضبوط ۽ سخت هو. چيائون پئي، ته برسات جي موسم ۾ رستو مسافريءَ جهڙو نه هوندو آهي. ”لاهه“ جي بلڪل ويجهو ڪجهه وڻ آهن، نه ته چوڌاري ملڪ رڻ وانگر آهي، فقط ڪٿي ڪٿي ڪي ننڍا ٻوڙا آهن. جيستائين نظر پوي ٿي، تيستائين ملڪ هڪ بـُـٺ ۽ غيرآباد پٽ نظر اچي ٿو. ڪنهن به طرف ڪا ٽڪري يا ڳوٺ ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. لاهه ۾ اٺ - ڏهه سنڌي سپاهي رهن ٿا، جي اتان لنگهندڙ مال تي محصول اڳاڙيندا آهن. انهن جي رهڻ لاءِ هڪ کليل ڪاٺين جي لانڍي ٺهيل آهي ۽ هنن جو گذران گهڻو ڪري ڏاچيءَ جي کير تي آهي. انهن ٿورن ماڻهن ڏسڻ مان ئي معلوم ٿئي ٿو، ته هي ماڻهو ڪڇ جي ماڻهن کان نرالا آهن، ۽ انهن جي رهڻي ۽ زبان به نرالي آهي. هو قداور مڙس هئا، ۽ انگريزي مزورن جهڙيون ٿلهي سوٽي نيري رنگ جي ڪپڙي جون صدريون، ساڳئي ڪپڙي جون ڪانچون، ۽ رنگين ڪپڙي جون گول اَٺ انچ ڊگهيون ديسي ٽوپيون پيل هـُـينِ. ملڪ جي ٻين ماڻهن وانگر هنن کي به ڊگهيون ڏاڙهيون ۽ مڇون هيون، ۽ هٿن ۾ تلوارون، خنجر، جامڪيدار بندوقون ۽ ڍالون هين. سفيرن جي فوجي خدمتگارن جو ذڪر مان پوءِ ڪندس- پاٽنجر جي ڪتاب: ”سير بلوچستان“ جي منڍ ۾، جا تصوير ڏنل آهي، سا هڪ سنڌي سپاهيءَ جي شڪل، پوشاڪ ۽ هٿيار جو صحيح نقشو پيش ڪري ٿي. مان سمجهان ٿو، ته لاهه ۾ ان ڪري چونڪي رکي ويئي آهي، جو ڪڇ کان ايندي، رستي تي پهرين اها ئي جاءِ آهي، جتي پاڻي پيئڻ جهڙو آهي- جيتوڻيڪ اسان کي جيڪو ميرو ۽ کارو پاڻي ڏنو ويو هو، ان کي پيئڻ جهڙو پاڻي چوڻ هڪ مبالغو آهي. مون سان، جي سپاهي ساڻ هئا، انهن مان ڪوبه اهو پاڻي پـِـي ڪين سگهيو، تنهڪري انهن ۽ اسان لکپت کان جو ٿورو پاڻي پاڻ سان آندو هو، تنهن تي گذارو ٿي ڪيو. مون کي جاءِ تمام ناموافق لڳي- هڪ ته اتي پيئڻ جو پاڻي ڪونه هو، ٻيو اتان جي هوا کاري پاڻيءَ جي اُٻ ۽ اُٺ جي ليڏوڻن جي بدبوءِ هئي. ٻيا ٻه ڏينهن، جا مون هڪ غيرآباد ۽ اوسـَـر علائقي ۾ مسافري ڪئي، سا اهڙي دلچسپ نه آهي، جو ان جو هت احوال ڏجي. چوٿين تاريخ ويئر (Vare) ۾ پهتس، جو لاهه کان ٻارنهن ميل پري هو. تنهن کان پوءِ تيرنهن ميل پنڌ ڪري، پنجين تاريخ شام جو هميوٽ(Hemuit) ۾ آيس. انهن ٻنهي جاين جي تفصيلوار بيان ڏيڻ جي ضرورت نه آهي. اهي فقط ريگستان ۾ چونڪين جا نالا آهن، جن جي ڀرسان ڌُٻڻ مان پاڻي ملي سگهي ٿو. هميوٽ ۾ مون کي خبر پئي، ته جي عملدار درٻار مان منهنجي استقبال لاءِ موڪليا ويا هئا، سي رڙيءَ (Ruree) وارو رستو وٺي ويا هئا. تنهنڪري مون مغلڀين وڃڻ بدران، رڙيءَ جو رخ ڪيو، جتي مان پنجين تاريخ رات جو پهتس. رڙي، پوئينءَ منزل کان ويهن ميلن جي مفاصلي تي هئي. لاهه کان رڙيءَ وارو رستو غالباً اتر طرف ٿو وڃي، ۽ ملڪ اهڙو ئي سنئون سڌو وارياسو رڻ پٽ آهي، جنهن جو اڳي مون ذڪر ڪيو آهي- هڪڙي ڊِٻ به نه آهي، جا اکين کي آرام ڏئي. رڙيءَ جي ويجهو مون ڪيترائي مٺي پاڻيءَ جا دُٻا ڏٺا. مان سمجهان ٿو، ته انهن کي پاڻي سنڌونديءَ جي ساڱري (Sunkrai) (1) ۽ مٺو ميرو (Meeta Meera) شاخن مان ملي ٿو، جيئن اسان جي نقشن ۾ ڏيکاريل آهي، جيتوڻيڪ مڪاني ماڻهو کين انهن نالن سان ڪونه سڏيندا آهن. اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
”لاهه“ جي بلڪل ويجهو ڪجهه وڻ آهن، نه ته چوڌاري ملڪ رڻ وانگر آهي، فقط ڪٿي ڪٿي ڪي ننڍا ٻوڙا آهن. جيستائين نظر پوي ٿي، تيستائين ملڪ هڪ بـُـٺ ۽ غيرآباد پٽ نظر اچي ٿو. ڪنهن به طرف ڪا ٽڪري يا ڳوٺ ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. لاهه ۾ اٺ - ڏهه سنڌي سپاهي رهن ٿا، جي اتان لنگهندڙ مال تي محصول اڳاڙيندا آهن. انهن جي رهڻ لاءِ هڪ کليل ڪاٺين جي لانڍي ٺهيل آهي ۽ هنن جو گذران گهڻو ڪري ڏاچيءَ جي کير تي آهي. انهن ٿورن ماڻهن ڏسڻ مان ئي معلوم ٿئي ٿو، ته هي ماڻهو ڪڇ جي ماڻهن کان نرالا آهن، ۽ انهن جي رهڻي ۽ زبان به نرالي آهي. هو قداور مڙس هئا، ۽ انگريزي مزورن جهڙيون ٿلهي سوٽي نيري رنگ جي ڪپڙي جون صدريون، ساڳئي ڪپڙي جون ڪانچون، ۽ رنگين ڪپڙي جون گول اَٺ انچ ڊگهيون ديسي ٽوپيون پيل هـُـينِ. ملڪ جي ٻين ماڻهن وانگر هنن کي به ڊگهيون ڏاڙهيون ۽ مڇون هيون، ۽ هٿن ۾ تلوارون، خنجر، جامڪيدار بندوقون ۽ ڍالون هين. سفيرن جي فوجي خدمتگارن جو ذڪر مان پوءِ ڪندس- پاٽنجر جي ڪتاب: ”سير بلوچستان“ جي منڍ ۾، جا تصوير ڏنل آهي، سا هڪ سنڌي سپاهيءَ جي شڪل، پوشاڪ ۽ هٿيار جو صحيح نقشو پيش ڪري ٿي. مان سمجهان ٿو، ته لاهه ۾ ان ڪري چونڪي رکي ويئي آهي، جو ڪڇ کان ايندي، رستي تي پهرين اها ئي جاءِ آهي، جتي پاڻي پيئڻ جهڙو آهي- جيتوڻيڪ اسان کي جيڪو ميرو ۽ کارو پاڻي ڏنو ويو هو، ان کي پيئڻ جهڙو پاڻي چوڻ هڪ مبالغو آهي. مون سان، جي سپاهي ساڻ هئا، انهن مان ڪوبه اهو پاڻي پـِـي ڪين سگهيو، تنهڪري انهن ۽ اسان لکپت کان جو ٿورو پاڻي پاڻ سان آندو هو، تنهن تي گذارو ٿي ڪيو. مون کي جاءِ تمام ناموافق لڳي- هڪ ته اتي پيئڻ جو پاڻي ڪونه هو، ٻيو اتان جي هوا کاري پاڻيءَ جي اُٻ ۽ اُٺ جي ليڏوڻن جي بدبوءِ هئي. ٻيا ٻه ڏينهن، جا مون هڪ غيرآباد ۽ اوسـَـر علائقي ۾ مسافري ڪئي، سا اهڙي دلچسپ نه آهي، جو ان جو هت احوال ڏجي. چوٿين تاريخ ويئر (Vare) ۾ پهتس، جو لاهه کان ٻارنهن ميل پري هو. تنهن کان پوءِ تيرنهن ميل پنڌ ڪري، پنجين تاريخ شام جو هميوٽ(Hemuit) ۾ آيس. انهن ٻنهي جاين جي تفصيلوار بيان ڏيڻ جي ضرورت نه آهي. اهي فقط ريگستان ۾ چونڪين جا نالا آهن، جن جي ڀرسان ڌُٻڻ مان پاڻي ملي سگهي ٿو. هميوٽ ۾ مون کي خبر پئي، ته جي عملدار درٻار مان منهنجي استقبال لاءِ موڪليا ويا هئا، سي رڙيءَ (Ruree) وارو رستو وٺي ويا هئا. تنهنڪري مون مغلڀين وڃڻ بدران، رڙيءَ جو رخ ڪيو، جتي مان پنجين تاريخ رات جو پهتس. رڙي، پوئينءَ منزل کان ويهن ميلن جي مفاصلي تي هئي. لاهه کان رڙيءَ وارو رستو غالباً اتر طرف ٿو وڃي، ۽ ملڪ اهڙو ئي سنئون سڌو وارياسو رڻ پٽ آهي، جنهن جو اڳي مون ذڪر ڪيو آهي- هڪڙي ڊِٻ به نه آهي، جا اکين کي آرام ڏئي. رڙيءَ جي ويجهو مون ڪيترائي مٺي پاڻيءَ جا دُٻا ڏٺا. مان سمجهان ٿو، ته انهن کي پاڻي سنڌونديءَ جي ساڱري (Sunkrai) (1) ۽ مٺو ميرو (Meeta Meera) شاخن مان ملي ٿو، جيئن اسان جي نقشن ۾ ڏيکاريل آهي، جيتوڻيڪ مڪاني ماڻهو کين انهن نالن سان ڪونه سڏيندا آهن. اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
ٻيا ٻه ڏينهن، جا مون هڪ غيرآباد ۽ اوسـَـر علائقي ۾ مسافري ڪئي، سا اهڙي دلچسپ نه آهي، جو ان جو هت احوال ڏجي. چوٿين تاريخ ويئر (Vare) ۾ پهتس، جو لاهه کان ٻارنهن ميل پري هو. تنهن کان پوءِ تيرنهن ميل پنڌ ڪري، پنجين تاريخ شام جو هميوٽ(Hemuit) ۾ آيس. انهن ٻنهي جاين جي تفصيلوار بيان ڏيڻ جي ضرورت نه آهي. اهي فقط ريگستان ۾ چونڪين جا نالا آهن، جن جي ڀرسان ڌُٻڻ مان پاڻي ملي سگهي ٿو. هميوٽ ۾ مون کي خبر پئي، ته جي عملدار درٻار مان منهنجي استقبال لاءِ موڪليا ويا هئا، سي رڙيءَ (Ruree) وارو رستو وٺي ويا هئا. تنهنڪري مون مغلڀين وڃڻ بدران، رڙيءَ جو رخ ڪيو، جتي مان پنجين تاريخ رات جو پهتس. رڙي، پوئينءَ منزل کان ويهن ميلن جي مفاصلي تي هئي. لاهه کان رڙيءَ وارو رستو غالباً اتر طرف ٿو وڃي، ۽ ملڪ اهڙو ئي سنئون سڌو وارياسو رڻ پٽ آهي، جنهن جو اڳي مون ذڪر ڪيو آهي- هڪڙي ڊِٻ به نه آهي، جا اکين کي آرام ڏئي. رڙيءَ جي ويجهو مون ڪيترائي مٺي پاڻيءَ جا دُٻا ڏٺا. مان سمجهان ٿو، ته انهن کي پاڻي سنڌونديءَ جي ساڱري (Sunkrai) (1) ۽ مٺو ميرو (Meeta Meera) شاخن مان ملي ٿو، جيئن اسان جي نقشن ۾ ڏيکاريل آهي، جيتوڻيڪ مڪاني ماڻهو کين انهن نالن سان ڪونه سڏيندا آهن. اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
اهو ظاهر آهي، ته ڪوٽڙيءَ کان رڙيءَ تائين- وارو رستو فوجي ڪارگذاريءَ لاءِ ڪارگر نه هو. مون کي شڪ آهي، ته برسات جي موسم ۾ ڪو اهو رستو ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر خشڪ موسم ۾ هن رستي کان توبخانو سنڌ ۾ آڻي سگهجي ٿو. پر سڄن سارن اڻونجاهه ميلن ۾ نه کاڌي وغيره جو اسباب ۽ نه مٺو پاڻي ملي سگهي ٿو، جنهنڪري ڪنهن به ڌارئي لشڪر لاءِ ان رستي کان اوچتو حملو ڪرڻ محال آهي. انهيءَ خشڪ ايراضيءَ ۽ سنڌونديءَ جي ساري دوآبي ۾ اُٺ پاليا ويندا آهن، جي سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن. هن ملڪ ۾ فقط اُٺ ئي سواريءَ جو ذريعو آهن. گاڏيون ته ماڻهن ڏٺيون به نه آهن. لاڙ ۽ قنڌار جي وچ ۾ جا آمدورفت ٿيندي آهي، سا اُٺن جي رستي ڪئي ويندي آهي. چون ٿا ته اُٺ، جي ڪلراٺن پوٺن ۾ پلبا آهن، سي وڌيڪ مضبوط ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن کي منڍ کان وٺي ٿوري پاڻيءَ پيئڻ تي هيرايو ويندو آهي. سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
سنڌونديءَ جي هن ڀر وارا سنڌ جا ڳوٺ ڪڇ جي ڳوٺن کان سادا ٺهيل آهن. انهن ۾ ڪڇ جهڙا پڪا پٿر جا سهڻا ۽ آسائشي گهر ڪونه آهن. ڳوٺن ۾ گهڻو ڪر مٽيءَ ۽ ڪکن جون جهوپڙيون آهن. مسجدون گهڻيون ئي آهن، پر اهي ساڳئي نموني جون ڪچيون فقط ٿوريون مٿي هونديون آهن، ۽ ڪجهه گلڪاري به ٿيل هوندي اٿن، جنهن مان سڃاڻي سگهبيون آهن. صوبي جا گهڻا ماڻهو پنهنجين ٻنين تي ڪکائن پکن ۾ رهندا آهن، جتي هو پوکي راهڪي ڪندا آهن. (1) اڪثر ڳوٺن کي نالو ڪونه ٿئي. اهي پنهنجي مالڪن جي نالن پٺيان سڏبا آهن. بعضي بعضي ته ضرورت جي وقت جڏهن اَن يا چاري جي تنگي هوندي آهي، ته سڄن ڳوٺن جا ماڻهو گهر پـَـٽي وڃي ٻئي هنڌ لڏي ويهندا آهن. رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
رڙيءَ جو شهر ٻين شهرن کان چڱو ٺهيل آهي. ڪجهه وقت اڳ اهو وسندڙ شهر هو. سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان گهڻو دور آهي ۽ پاڻيءَ ملڻ جو سارو دارومدار موسمي برسات تي اٿس. ڪڇ وانگر هن شهر کي به گذريل چئن - پنجن سالن ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ڪري گهڻي شڪست پهتي آهي. شهر جي آبادي پنجن سـَـون کان به گهٽ ٿي ويئي آهي. جڏهن مان اتي ويو هوس، تڏهن اتي اَن ايترو هو جو اسان جي گهوڙن کي گاهه بدران ڪچيون ساريون ڏيندا هئا. چون پيا، ته الهندي طرف گهڻي آبادي آهي، پر ٻيو طرف غيرآباد ۽ ويران هو. شهر ۾ فقط هڪڙي جاءِ ڏسڻ وٽان آهي. سا آهي ”پير نورشاهه جي مسجد“ جا پري کان نظر ايندي آهي. اها ڏيڍ سؤ ورهين جي آهي ۽ ٺٽي جي پٿر جي ٺهيل آهي. شهر جي ڀرسان هڪڙو مٺي پاڻيءَ جو تلاءُ آهي. رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
رڙيءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ، جلد ئي مون سا اهي ماڻهو جن کي ميرن منهنجي استقبال لاءِ موڪليو هو، ملڻ آيا. هنن جو مون سان تعارف ڪرايو ويو. هڪڙي جو نالو هو حيدر خان لغاري. هو جاتيءَ جي پرڳڻي جو ناظم ۽ وڏي وزير جو ڀائٽيو هو. ٻئي جو نالو هو بهادر خان. هو ٻئي سنڌ سرڪار جا مکيه عملدار هئا. هنن منهنجي نهايت تعظيم سان آجيان ڪئي، ۽ مون سان ڀاڪر پائي گڏيا. گهڻي خوش خيرعافيت کان پوءِ هنن مون کي ميرن جو ڊگهو ۽ مخلصاڻو پيغام ڏنو، جنهن ۾ مون کي خاطري ڏني ويئي هئي ۽ مير صاحب مون کي ڏسي نهايت خوش ٿيندا. انهن کي حيدرآباد کان حڪم مليل هو، ته رستي ۾ جيڪڏهن مون کي يا منهنجي عملي کي ڪنهن به شيءِ جي ضرورت پوي، ته ان لاءِ اسان کي خرچ ڪرڻ جي اجازت ڪانه آهي. مون سان سؤ کان وڌيڪ ماڻهو ساڻ هئا، تنهنڪري مان ايڏو احسان قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هوس، ۽ گهڻوئي نٽايم، پر لاچار خاموش رهڻو پيم، ته مبادا= ناراض نه ٿين. ميرن منهنجي لاءِ پنجاهه اُٺ موڪليا هئا، ۽ اهڙيون هدايتون پڻ ڏنيون هئائون، ته منهنجي ڪنهن به ماڻهوءَ کي پنڌ ڪرڻ نه ڏنو وڃي. خانن کي ته اها به ڳڻتي هئي، ته منهنجن پالڪين کڻندڙن کي ڪنهن قسم جي سواري ڏني وڃي. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، پر مون کي قبول ڪرڻو پيو، ته پهريوارا سپاهي ۽ ٻيا سڀ ماڻهو اُٺن تي سواري ڪن. اسان کي جو سيڌو سامان ڏنو ويندو هو، سو نهايت اعليٰ درجي جو هوندو هو. مون کي منهنجن ساٿين کي سکي رکڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي ويئي. هر روز اڻ مئي کنڊ، مٺايون ۽ آفيم ڏنا ويندا هئا. رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
رڙيءَ تائين مسافريءَ جي احوال ڏيڻ کان پوءِ، اهو ضروري نه آهي، ته ڪي ٻيون اجايو سجايون حقيقتون ڏجن. رڙيءَ کان مان شاهه ڪپور ويس، جو اتان ڏهه ميل پري هو. اتان وري ٽي ميل پري بٺوري ٻيڙيءَ تي، هڪڙي اونهيءَ ۽ سوڙهيءَ نديءَ رستي ويس، جنهن جو پاڻي بيٺل ٿي نظر آيو. پوءِ آمرا، جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. ٽي ميل پري، ۽ ميرپور جو چار ميل پري هڪ چڱو خاصو شهر آهي. ان کان پوءِ، ٺوڙا، چار ميل- لائقپور، ڇهه ميل- ڍماڪا، پنج ميل- ٻنو، پنج ميل- قبول پور، اٺ ميل- مياڻي، چار ميل، ٽرڪل، پنج ميل- سومر جي وسي، اٺ ميل- جمڙي جي وسي، چار ميل- حيدرآباد، چار ميل. اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
اهي سڀ ڳوٺ ساڳئي نموني جا آهن، جنهن جو بيان اڳي ڏنو ويو آهي. انهن کان سواءِ ٻين ڪيترين عارضي بستين مان لنگهيس، جن تي ڪنهن به ٽيڪا ٽپڻي ڪرڻ جي ضرورت نه آهي، سواءِ ان جي، ته انهن آبادين جي ڪري، ملڪ تمام وسندڙ ٿي نظر آيو. لائقپور ۽ ٽرڪل ۾ مون کي ٽارن جي بنگلن ۾ رهايو ويو هو، جي باغيچن ۾ هئا. انهن ۾ ڏاڍي ڇانوَ ۽ گلڪاري هئي. انهن ۾ ميرن جي شڪار جا کـُـڏڻا هئا. حيدرآباد تائين ملڪ سنئون پٽ آهي. حيدرآباد کان ٻه- چار ميل اورتي ٽڪريون شروع ٿين ٿيون. رڙيءَ کان ٺوڙن تائين ڏاڍيون آباديون هيون، ۽ زمين نهايت زرخير هئي. مون کي ڪيترا واهه ٽپڻا پيا، جي آباديءَ لاءِ سنڌونديءَ (1) جي شاخن مان کوٽايا ويا هئا. انهن مان ڪيترن جي مٿان ننڍيون سرن جون پليون ٺهيل هيون. پلين جي مٿان، زمينن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ ”مويا“ يعني ڇڪ جا کوهه هئا، جي سمورو وقت پئي هليا. ڪڇ جي خشڪ ريگستان کان هڪڙي سرسبز ۽ آباديءَ واري ملڪ ۾ اچڻ تي منهنجي دل ۾ نهايت خوشي ۽ سنڌ لاءِ عزت پيدا ٿي. مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
مان اٺين تاريخ شام جو ٻني ۾ پهتس، ۽ پهريون دفعو سنڌونديءَ جو معائنو ڪيم. مون کي هن مشهور ۽ تاريخي نديءَ ڏسڻ جو ايترو ته شوق هو، جو مان سڀ پنهنجو سامان پٺيان ڇڏي ۽ چاليهه ميل ڏينهن جو سواري ڪري، ٿڪجي ٽٽجي اچي شام جو ان جي ڪناري تي پهتس. منهنجي شوق پوري ٿيڻ ڪري، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، تن جي بيان ڪرڻ جو هتي ضرور نه آهي. منهنجن هندو ساٿين، ته ڏسڻ سان درياء جي پوڄا ۽ بندگي ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هنن جي نگاهه ۾ ان پوتر پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ ڪري، ابدي آنند حاصل ٿئي ٿو. پر سڪندر جي ڪارگذارين جو جولانگاهه ڏسي، جي منهنجي دل ۾ جذبا پيدا ٿيا، سي هندن جي دل ۾ ڪونه ٿيا هوندا. هن عظيم ۽ فيض رسان نديءَ جو ڪرم ڏسي، چئجي ٿو، ته پاڻيءَ ۽ پاڻيءَ جي ديوتائن جي پوڄا تي ڪنهن به قسم جو اعتراض ٿيڻ نه کپي. پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
پڃاري شاخ، ٻني وٽ درياء مان نڪري ٿي. هن هنڌ درياء جو پيٽ هڪ ميل کان به وڌيڪ ويڪرو آهي. وچ ۾ هڪ سڪل واريءَ جي ٻيٽاري اٿس. لائقپور کان ٻني ۽ ٻني کان حيدرآباد جي ويجهڙائيءَ تائين رستو ميرن جي هڪ گهاٽي شڪار جي ٻيلي مان لنگهي ٿو، تنهنڪري آسپاس وارو ملڪ ڏسڻ ۾ نٿو اچي. اسان جو رستو ڪيترائي ميل سنڌونديءَ جي ڪناري سان پئي هليو. ٻني کان ٿورو مٿي سنڌونديءَ مان هڪ عاليشان نهر نڪتل آهي. جا نهايت تجمل سان، ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان تيز وهي ٿي. ان جو سڄو پيٽ هر وقت ٻيڙين سان ڀريل رهي ٿو. رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
رستي ۾ منهنجن ميزبانن، منهنجي نهايت تعظيم ۽ خاطرداري ڪئي. بعضي بعضي هو پاڻ منهنجي حفاظت لاءِ رات جو پهري تي ويهندا هئا. منهنجي پاسي ۾ هڪڙو ڪرمچي رنگ جي ريشمي ڇـَـوَ سان وڏو ڪپهه جو گاديلو هميشه تيار رکيو هوندو هو، ته متان مون کي هيٺ لهڻ جو خيال ٿئي. اسان کي ٿڌي شربت جون گهگهيون ۽ ٻيو عيش عشرت جو سامان نهايت فراخدليءَ سان ڏنو ويندو هو. مون کي وندرائڻ لاءِ اميرن ڪيترا باز موڪليا هئا. ان ڪري منهنجي دسترخوان تي هر قسم جا پکي موجود هوندا هئا. پکين جو شڪار جيترو سنڌ ۾ آهي، اوترو ٻئي ڪنهن به ملڪ ۾ مون ڪونه ڏٺو آهي. مون کي جلدي حيدرآباد پهچڻ جو ارادو هو. تنهنڪري اسان تيز رفتاريءَ سان سفر ٿي ڪيو. اسان جي عملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هزار کن ماڻهو هئا. انهن مان ڪيترا اُٺن تي سوار هئا. خانن، خود اُٺن جي سواري ٿي ڪئي. سنڌ ۾ اُٺن جي سواريءَ جو رواج آهي ۽ اها سهنجي به هوندي آهي. خان اٺن تي اهڙا تڪڙا ٿي هليا، جو منهنجي گهوڙي سان برابر ٿي آيا. اٺن جي پاکڙن تي ريشمي گاديلا هئا، جنهنڪري سوارن کي اُٺ جي ڏکئي پنڌ کان تڪليف ڪانه ٿـَـي پهـِـتي. مان ڀانئيان ٿو، ته جنهن رستي کان اسان پئي آياسين، تنهن رستي کان اڳي ڪوبه يورپي آدمي ڪونه لنگهيو هو. ماڻهو، اسان کي ڏسڻ لاءِ نهايت منتظر ۽ بيتاب هئا. منهنجي تنبوءَ جي چوڌاري حشام ماڻهن جا هئا. فرنگين کي ڏسڻ لاءِ ملڪ جي هر حـصي مان ماڻهو آيا هئا. ڪن مون تائين پهچڻ لاءِ بيماريءَ جو بهانو ڪيو. جڏهن انهن جي ٺڳي ظاهر ٿي، تڏهن هنن هڪدم قبوليو، ته اسان کي تنهنجي ملاقات جو شوق هو ۽ سمجهيوسين ٿي، ته ان ۾ اسان جي ڀلائي آهي. حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
حيدرآباد کان ٽيهن ميلن جي مفاصلي تي مون سان محمد خان ٺوڙهو اچي گڏيو، هو هڪ سردار آهي ۽ ميرن جي خاندان سان رشتيداري اٿس. هو موسيٰ ڪاهتان نالي هڪ ٻي وڏي عملدار سان گڏ منهنجي استقبال لاءِ موڪليو ويو هو. هنن سان ڪيترا خدمتگار ساڻ هئا. مون کي هنن مان خبر پئي، ته درٻار ۾ منهنجي خيرمقدم لاءِ وڏيون تياريون ٿي رهيون هيون. چيائون، ته ٻيا يورپي اڳي سنڌ ۾ پنهنجن ڪمن سان ايندا هئا، پر تون ميرن جي دعوت تي آيو آهين، تنهنڪري تنهنجي ٻئي نموني ۾ آجيان ڪئي ويندي. تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
تختگاهه (حيدرآباد) جي ويجهو پوئينءَ منزل تي سنڌ جو وزيراعظم نواب ولي محمد خان لغاري مون سان گڏيو. هن کي ميرن مون کي شرف ڏيڻ لاءِ اڳواٽ موڪليو هو. هن جي سواري نهايت شاندار هئي. ان ۾درٻار جا تقريباً سڀ مکيه ماڻهو شامل هئا. هو هڪ پالڪيءَ ۾ سوار هو، جنهن کي اُٺ کنيو ٿي آيا. پالڪي ڪرمچي رنگ جي بخمل جي ٺهيل هئي، ۽ ٻاهران نهايت قيمتي جهالر ۽ سونا جهاٻا لڳل هئس. مون کي ڏسڻ سان، هو پالڪيءَ مان لهي اچي مون سان ڀاڪر پائي محبت سان گڏيو. هو هڪ نهايت بزرگ، عمر رسيده ۽ معزز شخص آهي. هن جي نشست و برخواست جو نمونو شاهي درٻارين جهڙو آهي. هو جهڙو لائق آهي، تهڙو مشفق به آهي، مون کي هن پالڪيءَ ۾ پنهنجي سامهون ويهاريو. اسان ڪيترو پنڌ اهڙيءَ طرح سواري ڪندا رهياسين. نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
نومبر مهيني جي ڏهين تاريخ تي صبح جو مان حيدرآباد ۾ داخل ٿيس، منهنجي اڳيان جي گوناگون منظر هئا، تن جو لفظن ۾ بيان ڪرڻ دشوار آهي. هرڪو پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو، اتي اٺن- ڏهن هزارن کان به وڌيڪ ماڻهن جو ميڙ هو، سڀ مون کي ڏسڻ لاءِ آيا هئا، هندستان جي سکر زالن جي رواج جي خلاف، زالون به پالڪيءَ جي ويجهو ڌوڪي آيون، ايتري ته گپاگيهه هئي، جو اڳتي وڌڻ به مشڪل ٿي پيو، ۽ سنڌي سپاهين کي ترارين ۽ بندوقن سان رستو صاف ڪرڻو پيو، شهر کان هڪ ميل ٻاهر مون کي هڪ شاندار ڪاري گهوڙي تي چاڙهيو ويو، جنهن تي نهايت سهڻا سنج پيل هئا. اهو ولي محمد خان پاڻ سان وٺي آيو هو، ۽ اسان جي سواريءَ سان آهستي آهستي گڏ آندو ويو هو. پر ماڻهو مـُـڙڻ جا نه هئا، تنهنڪري مون کي وري، پالڪيءَ تي ويهاريو ويو، ته جيئن ماڻهو مون کي ڏسي نه سگهن، ۽ مان گپاگيهه کان بچي وڃان. اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
اهڙيءَ طرح گهڻيءَ تڪليف کان پوءِ، شديد گرميءَ ۾، مان آخر حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس. قلعو ميرن ۽ سندن عيال جي رهڻ لاءِ مخصوص ٿيل آهي. اتي مون کي پهريون دفعو آگاهه ڪيو ويو، ته منهنجي هڪدم سنڌ جي والين سان ملاقات ڪرائي ويندي. ٻاهر جهڙو شور ۽ هنگامو هو، اهڙي ئي اندر قلعي ۾ خاموشي هئي. مان ڪيترين سوڙهين گلين مان، جن ۾ فقط درٻار جا خاص خدمتگار هئا، لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ ۾ پهتس، جتي ڪيترا خوش پوشاڪ وارا سنڌي بيٺا هئا. اڱڻ جي ٻنهي پاسن کان ڀتين تي نقاشي ٿيل هئي ۽ پٽ تي گوناگون غاليچا وڇايل هئا. هڪ ڇيڙي تي، ٽن محرابن سان در هئا، جن کي سائي ڪپڙي جا پردا ڏنا ويا هئا. مون کي انهن مان هڪڙي در ڏانهن وزير ۽ عملدار وٺي هليا. مان جيستائين پاڻ سنڀاليان، تنهن کان اڳ منهنجي جـُـتي لاٿي ويئي، ۽ مان ميرن جي حضور ۾ بيٺو هوس. مون کي هڪ ئي وقت ۾ ساري شاهي خاندان ڏسڻ جو موقعو مليو. مون اهڙو شاندار منظر اڳي ڪڏهن ڪونه ڏٺو هو. اهو منظر ننڍي هوندي جيڪي اسان مشرقي تجمل جا خيالي پلاءَ پچائيندا هئاسين، انهن سان هوبهو ٺهڪي ٿي آيو. ميرن کي خوشنما پوشاڪون پهريل هيون ۽ هو هڪ اوچي ڪمري جي ڇيڙي ۾ اڌ گول جي شڪل ۾ ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو. ٻه وڏا مير وچ ۾ مسند تي ويٺل هئا. مسند، اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿلهي گدي هئي، جنهن تي پـَـٽ ۽ زريءَ جو سهڻو ڀرت ڀريل هو. ان جون ڪنڊون، چئن ٿـُـلهن گولن سونن جهاٻن سان ٻڌل هيون. ان جي پٺيان هڪ ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيو هو. مطلب، ته مسند نهايت شاندار پئي لڳي. مير صاحب، جن جي ٻنهي پاسن کان سندن خاندان جا ڀاتي يعني ڀائٽيا: مير صوبدار خان، مير محمد خان ۽ مير مراد عليءَ خان جا پٽ، مير نورمحمد ۽ نصير خان ويٺا هئا. انهن کان پرڀرو سندن چاچو مير محمود خان ۽ هن جا پٽ احمد خان ۽ جهان خان هئا. سفيد پوش خدمتگار، شهزادن جي پٺيان تلوارن ۽ ڍالن سان بيٺا هئا. هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
هڪڙو يورپي آدمي، جنهن اڳي اهڙي اعليٰ ڏيهي تهذيب جو مظاهرو ڪونه ڏٺو هو، تنهن لاءِ هنن ماڻهن جي پوشاڪ جي نفاست ۽ صفائي نهايت دلڪش هئي. هتي رنگين پـَـنيـُـن ۽ ڪرمچي رنگ جي نمائش ڪانه هئي: ۽ نه وري تجمل ۽ غلاظت جي آميزش هئي، جا اڪثر هندو راجائن جي درٻارين ۾ نظر ايندين آهي: مگر هتي اهڙي سادگي ۽ لطافت هئي، جو اهڙي مون ڪٿي ڪانه ڏٺي هئي. ميرن ۽ سندن خدمتگارن کي تقريباً هڪجهڙا ڪپڙا پيل هئا، يعني اڇي رنگ جي سنهي ململ جا صفائيءَ سان ٺهيل ۽ چڻيل انگرکا، ريشم ۽ زريءَ جا ڪمربند، سوڙهن پانئچن سان ريشمي ترڪي سلوارون، ۽ ڪيمخاب يا ڀرت ڀريل بخمل جون سنڌي ٽوپيون، جن جو بيان مون اڳيئي ڏنو آهي. انهن کان سواءِ هرهڪ شهزادي جي ٻانهن تي اڪثر سفيد رنگ جي نهايت خوبصورت ڪشميري شالن جو جوڙو ۽ ڪمربند ۾ هيرن ۽ جواهرن سان جڙيل ايراني خنجر هئا، جن سندن پوشاڪ ۽ آرائش مڪمل ٿي ڪئي. ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
ساري خاندان کي جيڪڏهن هڪ نظر سان ڏسبو، ته انهن جي اخلاق ۽ تهذيب جي تعريف ڪرڻي پوندي ۽ اهو قبول ڪرڻو پوندو، ته گهٽ ۾ گهٽ ظاهري طرح هو جنهن ترقيءَ ۽ اوج کي رسيا آهن، تنهن جي لائق آهن، ننڍن شهزادن کي ته اهڙي لياقت ۽ فضيلت هئي، جا ورلي يورپي يا ڏيهي ماڻهن ۾ نظر ايندي. وڏا مير شڪل ۾ گهٽ شاندار هئا، شايد ان ڪري جو هنن ننڍي هوندي سک ڪونه ڏٺو هو، ۽ گهڻيون تڪليفون سـَـٺيون هئائون. (1) هو سچ پچ وڏيءَ عمر جا آهن، پر اهڙيءَ طرح ڏاڙهيءَ ۽ وارن کي خضاب ڪن ٿا، جو پنجاهه ورهين کان وڌيڪ عمر جا نٿا لڳن. انهن جا مهانڊا ننڍن شهزادن جي مهانڊن سان نٿا لڳي اچن، سواءِ هڪڙي شهزادي جي. ننڍا شهزادا مائن تي ويل آهن. انهن جو رنگ گورو، وار بنهه ڪارا ۽ پنبڙيون ۽ ڀرون ڊگهيون اٿن. ميرنصير خان خاص ڪري هڪ نهايت حسين جوان آهي. سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
سنڌ جي درٻار جي نشست ۽ برخاست جو طريقو به اهڙوئي تحسين جوڳو هو، جهڙي ميرن جي شڪل شباهت. جيڪي عملدار حاضر هئا، سي پوشاڪ ۽ اٿ - ويهه مان اعليٰ مرتبي جا نظر پئي آيا. ڪنهن به آڏو اچڻ جي ڪوشش ڪانه پئي ڪئي. ڪـُـت خلق کي درن کان ٻاهر ڪڍيو ويو هو. ڪمري ۾ هڪ قسم جي سڪونت ۽ ڳنڀيرتا هئي. هرڪو ماڻهو انتظام سان شانائتي نموني ۾ بيٺو هو. انهن سڀني ڳالهين منهنجي دل ۾ هڪ قسم جي عزت ۽ رعب پيدا ڪيو، جنهن جي مون کي اُميد ڪانه هئي. مطلب، ته مون کي کليل درٻار ۾ ملاقات جو شرف ڏنو ويو. اسان جي سرڪار جي اڳين ٻن سفارتن سان جو ڏيهي وڪيل گڏجي آيو هو، سو هن موقعي تي به حاضر هو. مون کي خاطري ڏني، ته منهنجي لاءِ جو انتظام ڪيو ويو هو، ۽ مون کي جا آجيان ڏني ويئي هئي، تنهن جهڙي هن پنهنجي سنڌ ۾ ويهن ورهين جي قيام ۾ ڪانه ڏٺي هئي. منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
منهنجي جـُـتي در تي لهرائي ويئي هئي، پر مان فيصلو ڪيو، ته ٽوپي نه لاهيندس. تنهنڪري مان ٽوپيءَ سان ڪمري جي وچ ۾ هليو آيس. ساري خاندان منهنجو سلام ڪيو ۽ مون کي گاديءَ وارن ميرن جي آمهون سامهون هڪ مسند تي ويهاريو ويو. گفتگو هڪدم فارسيءَ ۾ شروع ڪئي ويئي. مون کان ساڳئي وقت پنجاهه سوال پڇيا ويا: خوش آهين، چڱو ڀلو، راضي، طبعيت ٺيڪ اٿئي، وغيره وغيره- مان انهيءَ خوش خيرعافيت جو جواب چڱيءَ طرح ڏنو، ۽ چيومانِ ته: ”مان جنهن وقت سنڌ ۾ پير پاتو آهي، ان کان وٺي مون سان هر قسم جي مهربانيءَ ۽ عزت جو برتاءُ ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ نهايت شڪر گذار آهيانءِ. مير ڪرم عليءَ چيو، ته تون مهمان آهين، ۽ اسان جي دعوت تي آيو آهين. اسان جو سڀڪجهه تنهنجي مـِـلڪ آهي. اسان پنهنجي وزيراعظم کي تنهنجو ميزبان مقرر ڪيو آهي: هن کي هدايت مليل آهي، ته هو تنهنجي هر نموني جي خاطر تواضع ڪري. تنهنجي رهائش لاءِ شهر کان ٻاهران هڪ باغيچو تيار ڪيو ويو آهي. تون اُتي رهه ۽ جي تنهنجي مرضي هجي، ته تون اسان سان حيدرآباد جي قلعي ۾ به رهي سگهين ٿو. ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
ان کان سواءِ مسٽر ايلفنسٽن، سرجان مالڪوم، سرايون نيشن، گورنر جنرل ۽ قبلا عالم بادشاهه جارج چوٿين بنسبت پڇا ڳاڇا ڪيائون. انهن سڀني لاءِ ميرن کي نهايت عزت ۽ تعظيم هئي. چيائون، ته ڪڇ جي سفير توکي اسان ڏانهن اچڻ جي اجازت ڏيئي، اسان سان وڏا ڀال ڀلايا آهن. انشاء الله، اسان جي انگريز سرڪار سان دوستي اڳي کان وڌيڪ مضبوط ۽ گهاٽي ٿيندي. ان کان پوءِ مير صاحب جن طب جي علم تي بحث ڇيڙيو. پهريائين مون کان تفصيلوار پڇا ڪيائون، ته تنهنجي عمر ڪيتري آهي، ۽ پنهنجو پيشو ڪيئن ۽ ڪٿي سکيو آهين؟ يورپ جي ماڻهن وانگر هنن کي به خيال ويٺل هو، ته شباب ۽ علم جي دوستي ڪانه ٿيندي آهي. هو البت انهيءَ ڳالهه تي نااميد ٿيا، جڏهن ڏٺائون ته منهنجي دعوا جي تائيد ۾، نه آهن، سفيد وار ۽ نه ڳنڀيرتا. پاڻ ۾ سس پس پئي ڪيائون، ته هيءُ وات - ڳاڙهو ڇوڪر علاج ڇا ڪندو؟ ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
ڪلاڪ کن کان پوءِ سڀني ڌارين ماڻهن کي رخصت ڏني ويئي، ۽ مراد عليءَ جي بيماريءَ جو ذڪر چوريو ويو. مير جي شڪل شبيهه مان ائين ڪونه ٿي ڏسڻ ۾ آيو، ته هن کي ڪنهن به قسم جو ڪو مرض آهي. تشخيص بعد مون ڏٺو، ته کيس ڪوبه مهلڪ مرض ڪونه هو، جيئن مان پهرين سمجهيو هو. سندس بيماري، خدمت ۽ تيمارداريءَ سان جيڪڏهن صفا ڇٽائي نه، ته به گهٽ ڪري سگهجي ٿي. جڏهن مون کين اها ڳالهه ٻڌائي ۽ چيومان، ته اوهين جراحيءَ کان تندرست ٿي ويندا، تڏهن هنن جو انديشو دور ٿيو، ۽ هو سڀ ڏاڍا راضي ٿيا، پڇاڙيءَ جو جڏهن اسان هڪٻئي سان ڪجهه گهرا ٿياسين، ۽ مون ڏٺو، ته هنن کي مون ۾ ويساهه ۽ منهنجي لاءِ عزت آهي، تڏهن مون هنن کان هر شايان نموني ۾ پنهنجي اٿ - ويهه ۽ گفتگو سان موهڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي ائين وسهڻ لاءِ ڪافي سبب آهن، ته مان ان ڳالهه ۾ ڪامياب ٿيس، اٿڻ وقت ٻنهي گاديءَ وارن ميرن مون کي خاطري ڏني ته: ”اسان اڳي ڪنهن به يورپي ماڻهو کان ايترو خوش نه ٿيا آهيون، جيترو توکان ٿيا آهيون“. درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
درٻار مان، مون کي نواب ولي محمد خان ماڻهن جي ساڳئي بيتاب انبوهه مان اتي وٺي هليو، جتي منهنجي رهائش جو انتظام ڪيو ويو هو. اها جاءِ شهر کان سڏ پنڌ پري هڪ باغيچي ۾ هئي، جنهن کي چوڌاري پناهه لاءِ ديوار ڏنل هئي. باغيچي ۾ وڻ ڪپي ۽ آبادي ڪڍي، اسان لاءِ جاءِ ڪئي ويئي هئي، ۽ ڪيترا تنبو ۽ شاميانا کڙا ڪيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو شاميانو چاليهه فوٽ ڊگهو هو ۽ ٻارنهن فوٽ اوچيون قناتون هئس. اهو شاميانو سائي ڪپڙي جو ٺهيل هو، ۽ ڳاڙها گل لڳل هئس، ۽ سڄو گلمن، غاليچن ۽ پلنگن سان سينگاريل هو. اهو شاندار شاميانو منهنجي ملاقات جو ڪمرو هو. اهي تنبو، ۽ جنهن نموني ۾ صبح جو منهنجو استقبال ڪيو ويو هو، تنهن مون کي الف ليليٰ جي منظرن جي يادگيري ٿي ڏياري. اڃا ساهه ئي نه پٽيو هوم، ته ڏٺم ڪيترا خدمتگار کاڌي جا خونچا کنيو ٿي آيا. انهن مان هڪڙو طشت منهنجي اڳيان رکيو ويو. ان ۾ ڏهه - ٻارنهن چانديءَ جون رڪابيون هيون، جن ۾ منهنجي ناشتي لاءِ قسمين قسمين طعام هئا، جن سڀني جي مٿان سونا ورق لڳل هئا. ٻين ۾ منهنجن مسلمان ملازمن لاءِ پڪل گوشت ۽ ان سان گڏ هندن لاءِ ميوا، مٺايون ۽ ٻيا طعام هئا. شام جو به ساڳئي ڪار ٿي. آخر جڏهن چيومانِ، ته مان انهيءَ فراخدليءَ جو وڌيڪ فائدو وٺڻ لاءِ تيار نه آهيان، تڏهن ڪجهه دستور ۾ ڪمي ڪئي وئي. ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
ساڳئي ڏينهن شام جو مون کي وري ميرن ملاقات لاءِ گهرايو. هن دفعي اسان جي ملاقات خانگي هئي، سواءِ نمائش يا جلوس جي. ميرن کي پوشاڪ ساڳي صبح واري پيل هئي، مگر ڪمربند ۽ هٿيار ڪونه هئن. ٻيا نوڪر چاڪر به ايترا ڪونه هئا. سندن گفتگو تمام دوستانا طريقي جي هئي. ڳالهيون گهڻو ڪري مراد عليءَ جي بيماريءَ متعلق هيون، جنهن جو هنن کي گهڻو انتظار هو. مير صاحب جن پنجن مهينن کان عليل هئا. مون کي تڏهن گهرايو هئائون، جڏهن مڪاني حڪيمن جواب ڏنو هونِ ۽ پاڻ اميد لاهي ويٺا هئا. مير صاحب جا ڀائر فتح علي ۽ غلام علي به شايد ساڳئي قسم جي شڪايت کان گذاري ويا هئا، جا سندن خاندان ۾ موروثي هئي. مير صاحب ته خود پنهنجي وصيت ڪري، ۽ ملڪيت ورهائي ڇڏي هئي، ۽ پنهنجي اولاد لاءِ لکيل نصيحتون تيار ڪيون هيون. اهڙين حالتن هيٺ مراد عليءَ ۽ سندس عزيزن کي جا سندس صحت بنسبت ڳڻتي هئي، ۽ ڇٽڻ تي جا کين خوشي ٿي، سا سمجهي سگهڻ ڏکي نه آهي. علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
علاج هڪدم شروع ڪرڻ ۾ دير ڪانه ڪئي ويئي، پر مون کي علاج ۾ ڪي مشڪلاتون پيش آيون: پهريون ته ميرن کي هڪ اجنبيءَ ماڻهوءَ جي هٿان دوا جو وزن وٺڻ هميشه ڏکيو لڳندو هو. تنهن کان سواءِ مون کي ان ڪري به ڪجهه ذاتي دقت ٿي، جو بلوچن جي رواج مطابق مريض کي گولي کارائڻ کان اڳ حڪيم کي به گولي کائڻي پوندي هئي. مير مراد علي دوا کي هٿ ڇو لائي، جيستائين اها پهريائين مان نه کاوان. مان به انهيءَ اگريءَ دوا جا ٻه - ٽي وزن وٺي ٿڪجي پيس. آخر شامت وڃي هڪڙي بدبخت نوڪر تي پئي. هن ويچاري کي ناحق بيفائدو ڪيترو وقت ساندهه پگهرجڻ جون پڙيون ۽ جلاب وٺڻا پيا، جن سندس دل ۽ دماغ کي يورپي حڪمت جي علم جو تمام برو اثر ويهاريو هوندو. اها رسم گهڻي وقت کان پوءِ، جڏهن مان ميرن سان وڌيڪ گهـَـرو ٿيس، تڏهن بند ڪئي ويئي. پر مون کي خاص طرح چيو ويو، ته منهنجي لاءِ هيءَ وڏي ۾ وڏيءَ رعايت هئي. اها ڳالهه سندن خيال ۾ اهڙي ته اهم هئي، جو پنهنجي وڪيل کي هدايت ڏنائون، ته اها ممبئيءَ جي گورنر جي ڌيان تي آڻي، ته هو سمجهي ته کين اسان لاءِ ڪيتري نه محبت ۽ عزت هئي. سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
سخت پرهيز، باترتيب علاج ۽ معمولي ملم پٽي ڪرڻ سان مرض جون خوفناڪ علامتون 20- نومبر ڌاري يعني منهنجي اچڻ کان پوءِ ڏهن ڏينهن جي اندر گهٽ ٿيون، مون کي خود ايتري فائدي تي تعجب ٿيو. سڀ مير ڏاڍا راضي ٿيا، جڏهن مان مراد عليءَ کي اعتدال سان پنهنجي رواجي ڪمن ڪارين ڪرڻ جي اجازت ڏني. ڪنهن به ماڻهوءَ تي بيماري سندس ساري خاندان لاءِ مصيبت جو باعث ٿئي ٿي. هنن ويچارن ڪيترا مهينا قلعي کان ٻاهر جي هوا ڪانه کاڌي هئي. هاڻي شڪار لاءِ هڪدم سڀني تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ مون کي شڪار ۾ شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني ويئي. مير کي ڪيترا هفتا تڪليف ڪانه ٿي. مرض اٿلي پوڻ جي ڊپ کان هو باقاعدي هدايتن تي عمل ڪندو رهيو. پر علاج بند ٿيڻ کان پوءِ، هن کان وري ڪي غلطيون ۽ بي اعتداليون ٿيون، جنهنڪري مرض ٿورو اٿلي پيو، پر هن کي صحت ۾ باقاعدي فائدو ٿيندو رهيو. (1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو. (1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.) (1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.) (1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“. (1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا. (1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي. (1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
(1) ميان عبدالنبيءَ گهڻيون ئي ناڪام ڪوششون ڪيون، ۽ آخر پنهنجو مطلب پنهنجي دوست، جوڌپور جي راجا مهاراج بائسنگهه جي مدد سان حاصل ڪيائين. مهاراج وٽان ٻه خوني هڪ سنيهو کڻي، ڪنهن ڪم جي بهاني، مير بجر خان وٽ آيا. مير کي چيائون ته: ”اسان کي توسان ڪا ڳجهي ڳالهه ڪرڻي آهي“، ۽ انهيءَ بهاني سان هن جي قربت حاصل ڪري، پنهنجا خنجر هن جي سيني ۾ هنيائون، ۽ هو اتي جو اتي مري ويو“. (ڪرو Crow) انهيءَ واقعي جي بناء تي، ميرن، سنه 1809ع ۾، سمٿ جي سفارت جي ماڻهن کان گهر ڪئي، ته هو سندن درٻار ۾ بنا هٿيار جي اچن. هن چوڻ جي ضرورت ڪانهي، ته هيءُ هڪ هتڪ آميز مطالبو هو، جو قبول نه ڪيو ويو هو.
(1) جڏهن تيمور شاهه، ميان عبدالنبيءَ کي گادي وٺي ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تڏهن هن کيس سنڌ جي عيوض ليئا جي حڪومت ڏني ۽ ٽالپرن جي رئيسن کي سنڌ جو حاڪم ڪري قبول ڪيو. ميان عبدالنبي پنهنجي نئين صوبي ۾ بغاوت ڪري، شاهه کي سندس مهربانيءَ جو بدلو ڏنو، پر هن شاهي لشڪر جي هٿان شڪست کاڌي. هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن سري ۾، ديري حاجي خان جي ڳوٺ ۾، غربت ۾ گذاريا. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ (Cabul) تان ورتل.)
(1) سنڌونديءَ متعلق هيٺ ڏنل حقيقتون منهنجي ڀاءُ جي ”درياء جي اڀرندي واري ڇوڙ“ جي عنوان سان لکيل مضمون تان ورتل آهن. هي ڏيکارين ٿيون، ته ڪلهوڙن پنهنجي دشمن ڪڇ جي راءَ کي فنا ڪرڻ لاءِ ڪهڙي وحشيانه تدبير اختيار ڪئي هئي، جو اُن جو ملڪ ان جي ڪيني جي اثر کان اڃا سنئينءَ ڪونه ٿيو آهي. ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.)
ڪڇ جون مشڪلاتون محض طبعي، قدرتي نه آهن، پر ان جي پاڙي واري حڪومت جي حسد جو نتيجو به آهن. ان حسد جو نهايت ظالمانه نموني اظهار ڪيو ويو آهي. ڪڇ ملڪ کي سنڌونديءَ جي مٺي پاڻيءَ کان محروم ڪري هڪ وڏو علائقو ناس ڪيو ويو آهي، ۽ اهڙيءَ طرح هڪ زرخيز ۽ شاهوڪار ملڪ کي هڪ ريگستان بنايو ويو آهي. ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.)
ڪجهه وقت اڳي ڪڇ جي رائن کي سنڌ جي حڪومت جي حد اندر ٽي ٿاڻا هوندا هئا: هڪڙو بلياري (Ballyaree) ۾، ٻيو رحمڪي بازار ۽ ٽيون بديڻا (Budeena) ۾. رائن جي انهيءَ حق تي ڪنهن به قسم جي حجت تڪرار ڪونه هوندو هو، پر سنه 1762ع سال ٻنهي قومن جي قسمت ۾ انقلاب آندو، ۽ ڪڇ لاءِ مصيبتن جو دؤر شروع ٿيو. غلام شاهه ڪلهوڙو، اَسي هزار ماڻهن جو لشڪر وٺي ڪڇ تي ڪاهي آيو. جهاري (Jharrha) جي ننڍڙي ڳوٺ ڀرسان هڪڙيءَ ٽڪريءَ وٽ، هن جو سرجوشيءَ ۽ بامردي سان مقابلو ڪيو ويو، ۽ هو انتقام وٺڻ جو وعدو ڪري، سنڌ ڏي موٽي ويو ۽ وڃڻ سان موري (Mora) وٽ پراڻ نديءَ تي بند ٻڌرايائين. ان ڪري سنڌونديءَ جو پاڻي لکپت وٽان وهڻ صفا بند ته ڪونه ٿي ويو، پر پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽ ٿي ويو، ۽ آبادي جنهن جو مدار انهيءَ تي هوندو هو، سا بنهه بيهي ويئي. ”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.)
”سنه 1762ع واريءَ جهاري لڙائي کان اڳ سنڌونديءَ جي اڀرندي واري شاخ، پراڻ، لکپت، ۽ ڪوٽ سير (Cotasir) وٽان لنگهي، وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي، ۽ ان جي ڪپرن سان جو ملڪ آهي، سو ٻين ملڪن وانگر، جي سنڌونديءَ جي ڪنارن تي آهن، درياء جو فيض وٺندو هو. آبڪلانيءَ ۾ زمينن کي پاڻي ملندو هو. ڪڇ جي رهاڪن لاءِ جام چانور پيدا ٿيندا هئا. سنڌ ۽ لکپت جي وچ ۾ جو علائقو آهي، ”سير“ يعني ”آباد“ سڏبو هو. اهو علائقو اهڙو ته زرخيز هوندو هو، جو سرڪار کي ان مان اٺ لک ”ڪوڙين“ (Corries) ٻن لک رپين کان مٿي سالياني آمدني ملندي هئي. بند ٻڌجڻ ڪري، حڪومت انهيءَ فائدي کان محروم ٿي ويئي، ۽ نهر، جا اڳي اونهي هوندي هئي ۽ منجهس ٻيڙيون هلي سگهنديون هيون، سا هاڻي پاڻيءَ جي وهڪري بند ٿيڻ ڪري تانگهي ٿي پئي ۽ لـَـٽجي ويئي آهي“. (- ممبئي فوج جي اسسٽنٽ ڪوارٽر ماسٽر جنرل، ليفٽيننٽ اي برنس، جي ”سنڌونديءَ جي اوڀر واريءَ شاخ تي مضمون“ تان ورتل.)
(1) سنڪرو يا ساڱرو ندي، نادر شاهه ۽ شهنشاهه محمد جي وچ ۾ جو ورهاست جو عهدنامو ٿيو هو، تنهن ۾ هندستان ۽ ايران جي صوبن جي حد ڪري ڏيکاريل آهي. ان مان ميجر رينيل (Major Rennell) سمجهي ٿو، ته سنڌونديءَ جي اوڀر واري ڦاٽ جو نالو سنڪرو آهي. پر اها حقيقت نه آهي. ڦاٽ کي سندن منهن کان وٺي ڪيترن ميلن تائين ڪٿي به سنڪرو ڪونه سڏيندا آهن. ان کي لکپت وٽ ڪوري، ۽ ان کان مٿي پراڻ سڏيندا آهن. ”سنڪري“ جي معنيٰ آهي ”سوڙهو“، جيتوڻيڪ اهو ڏسڻ ۾ ناممڪن پيو اچي، پر شايد ائين هجي، ته ڌرين کي ان وقت دل ۾ ”سنڪري“ جو نالو هو، جا هڪ سوڙهي ندي آهي، ۽ جنهن جي ٻنهي ڌرين کي خبر هئي. اها هڪ قابلِ ذڪر ڳالهه آهي، ته حيدرآباد ۾ سنڌ جي رهاڪن کي سنڌونديءَ لاءِ ”درياء“ يعني ”سمنڊ“ کان سواءِ ٻيو نالو ڪونه آهي. سمنڊ کان جدا ڪرڻ لاءِ هو ان کي ”درياء شيرين“ يا ”مٺو درياء“ چوندا آهن، ۽ سمنڊ کي ”درياء شور“ يا ”کارو درياء“.
(1) ائرِين ان ڳالهه ڏانهن خاص اشارو ڪيو آهي، ته سنڌ جا ماڻهو ڪـَـچن پکن ۾ رهندا هئا، جي هڪ هنڌان پـَـٽي ٻئي هنڌ کڻي وڃي سگهبا هئا.
(1) سڪندر کي پنهنجي مسافريءَ جي دوران ڪيتريون نادر ۽ عجيب شيون نظر آيون هيون- فرات ۽ دجله نديون ڏسڻ کان پوءِ به هو سنڌونديءَ جو نظارو ڏسي، حيران ٿيو هوندو- هندستان جي جنهن ڀاڱي مان هو پنهنجو لشڪر وٺي لنگهيو هو، تنهن جهڙو سرسبز آباد ۽ آبادين سان ڀرپور ملڪ ڪٿي ڪونه ڏٺو هوندائين.(رابرٽسن جي ڪتاب ”هندستان“ تان ورتل-) ”سنڌ جو صوبو زمين، آبهوا، شڪل ۽ روپ ۾ مصر سان مشابهت رکي ٿو. ملڪ جي هيٺئين حـصي جي زمين جي بناوت نباتات جو ميلاپ آهي، ۽ ان جي صورت هڪ ويڪري دوآبي جهڙي آهي. سنڌوندي، جا نيل درياء جيڏي آهي، هڪ سنئين پٽ مان وروڪڙ ڪري لنگهي ٿي ۽ هر سال اٿل ڪندي آهي.
(1) مسٽر ڪـِـرو جو لکيل چئن ڀائرن جو احوال ڏجي ٿو- پر هن اهو احوال گذريل صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لکيو، تنهنڪري اهو فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ سان خاص ڪري لاڳو ڪري سگهجي ٿو. هاڻوڪا وڏا مير ان وقت تمام ننڍيءَ عمر جا هئا. ”چئن ميرن جو ٻالڪپڻو ڪلهوڙن جي حڪومت جي پوئين عرصي ۾ گمنامي ۽ غربت ۾ گذريو هو. ڪلهوڙن کي ٽالپرن جي قوم لاءِ محبت ڪانه هئي، جيئن هنن جي جهڳڙن مان ظاهر آهي. چون ٿا ته سنڌ جا هاڻوڪا حاڪم جهنگلن ۾ مال چاريندا ۽ پنهنجن هٿن سان ماني پچائيندا هئا. خاطريءَ سان چئي سگهجي ٿو ۽ هنن جي سمجهه، روش ۽ عادتون ڏيکارين ٿيون، ته هنن ۾ تربيت ڪانه آهي ۽ اعليٰ منصب کي رسڻ کان پوءِ به، هنن تعليم يا صحبت مان فائدو ڪونه پرايو آهي. هنن جي خيالن جو دائرو سندن ملڪ جي جبلن ۽ ڀٽن، ۽ نهايت قنڌار تائين محدود آهي. هنن جي دانائيءَ ۽ سياست جي حد آهي: بادشاهه جون حرڪتون معلوم ڪرڻ، ۽ سندس عملدارن کي خراج جي وصوليءَ ۾ دير وجهڻ يا تخفيف ڪرائڻ. گهر ۾ هنن کي فقط ٻن ڳالهين جو انتظار هوندو آهي: هڪڙو پنهنجي ذاتي حفاظت، ٻيو دولت گڏ ڪرڻ. هو رات ڏينهن نفس پرستيءَ ۾ مشغول هوندا آهن. هو ان ڳالهه تي غور ڪونه ڪندا آهن، ته ماڻهن جو ڪهڙو حال آهي ۽ ملڪ کي ڇا جي ضرورت آهي. ”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-
”فارسي زبان درٻار ۾ ڪم آندي ۽ اسڪولن ۾ سيکاري ويندي آهي. مير فتح علي، جو پاڻ کي هٺ ۽ جهالت وچان رستمِ زمان ۽ ٽالپرن جي ڪارنامن کي پوين جي عبرت لائق سمجهندو هو، تنهن هڪڙي شاعر کان، جو عالم نه، پر احمق ضرور هو، فردوسيءَ جي طرز تي هڪ ڪتاب لکرايو هو، جنهن جونالو شهره آفاق ڪتاب شاهنامي جي مقابلي ۾ ’فتحنامو‘ رکيو هئائين. هن هاڻي تازو ساڳيءَ طرح پنهنجي برتري ڏيکارڻ لاءِ بلوچ عاشقن جو مشهور دهقاني قصو، جاميءَ جي يوسف ۽ زليخان جي طرز تي فارسي شعر ۾ نقل ڪرايو آهي، ته جيئن انهن بيتن جو ڦهلاءُ سنڌ کي ادب ۽ علم ۾ اهڙيءَ طرح مشهور ڪري، جهڙيءَ طرح هو جنگ جي فن ۾ مشهور آهي. فتحنامو درٻار ۾ پڙهيو ويندو آهي. ڪيترا درٻاري چاپلوسي ڪرڻ لاءِ ان مان اهڙا ٽڪر ياد ڪندا آهن، جن مان حاڪمن جي اجائي ۽ واهيات ساراهه ڪيل هوندي آهي. جڏهن شهزادو ٻاهر نڪرندو آهي، تڏهن هڪڙو شاعر سندس اڳيان وڏي آواز سان مبالغي جي لفظن ۾ سندس ثنا ڪندو هلندو آهي. شهزادو به بنا ڪنهن شڪ ۽ شرم جي هن جي همت افزائي ڪندو آهي ۽ چوندو اٿس، ته تعريف ڏاڍيان پڙهي-


اميدن جي خلاف اوچتيءَ شفا جو مکيه سبب هيءُ هو، ته مون اچڻ سان گرم دوائن جو استعمال بند ڪيو هو، پر ميرن سمجهيو، ته مان ڪو نهايت حاذق حڪيم آهيان. وري خوش قسمتيءَ سان ڪي اهڙا اتفاق ٿيا، جو ميرن جو آقي باقي وڌيڪ ويساهه پڪو ٿيو. ڪنهن وقت مراد عليءَ کي هڪ طاقت جي دوا کارائڻي هئي. ڪمبخت نوڪر تي دوا آزمائڻ کان پوءِ، به مير کائي ڇو ٿو؟ چوي، ته جيستائين اهو نه ٻڌائيندين ته ان جو مون تي ڪهڙو اثر ٿيندو، تيستائين مان دوا کي هٿ به نه لاهيندس، مان سمجهي ويس، ته هيءَ هنن جي خيال ۾ منهنجي علم جي هڪ وڏي آزمائش آهي. مان منجهي پيس، ته هاڻي ڇا ڪجي؟ آخر هڪڙو ڌڪو هنيم، ۽ خوش قسمتيءَ سان اهو صحيح نڪتو. هن خسيس ڳالهه جو ميرن تي ايترو اثر پيو جو هو هميشه ياد ڪندا هئا. پر هن معاملي ۾ سڀ کان وڌيڪ مشڪور ”ڪوئنين“ جو هوس. ڪوئنين هڪ اها شيءِ (دوا) آهي، جنهن جي سنڌ جي ماڻهن کي اڃا خبر ڪانه آهي. اها مڪاني ماڻهن جي ”واري جي بخارن“ لاءِ هڪ ٽڪ علاج آهي. تنهنڪري مان اڳواٽ ٻڌائي سگهندو هوس، ته ان جو ڪهڙو اثر ٿيندو، ۽ ماڻهو تي اُٰن حيران ٿيندا هئا. سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ ٿورن ڏينهن اندر مان انهيءَ ڪارائتي دوا جي وسيلي وزيراعظم جي هڪ خاص پياري ٻار کي، جنهن کي ڪيترن مهينن کان بخار ايندو هو، ۽ ميرن جي ٻين ڪيترن خاص ماڻهن کي ڇٽايو. مان اهڙيءَ طرح ٻين ماڻهن جو علاج ڪري، پنهنجو نالو ڪڍان ها، پر مير صاحبن کي جڏهن ڪوئنين جي اثر جي خبر پئي، تڏهن ڇا ڪيائون، جو ڪوئنين جو شيشو ئي مون کان بنا اجازت جي کسي پنهنجي استعمال لاءِ قفل ڪنجيءَ ۾ بند ڪري رکائي ڇڏيائون. ان کان پوءِ، جڏهن مان خود سخت بيمار ٿي پيس، تڏهن به ان مان رتي به ڪڍي ڪونه ڏنائون. موڪلائڻ وقت خالي بوتل واپس گهري مانِ، جو اها هڪ قيمتي دوائن جي پيٽيءَ مان نڪتل هئي، پر صفا نابري واريائون. ان جي عيوض ٻي هڪ شيشي آڇيمانِ پر اها قبول نه ڪيائون. شايد سمجهيائون، ته دوا سان گڏ شيشيءَ جو به جادوءَ جو اثر آهي. سنڌ ۾ انگريزي نيم - حڪمت لاءِ چڱو ميدان آهي. ميرن کي خاطري هئي، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته جوانيءَ جي وڃايل طاقت واپس وٺي ڏئي سگهان ٿو، مير سهراب مون کي چوائي موڪليو، ته سندس هڪ ٻار جو علاج ڪريان، جنهن جو ٻارهن سالن کان مغز خراب هو، مير نورمحمد بدشڪل ۽ بيڊولو هوندو هو، هنن جي مرضي هئي، ته مان کيس بدلائي سندس ڀاءُ نصير خان جهڙي شاندار شڪل ڪريانس، پر مان جڏهن چيومانس، ته مون وٽ الادين جو ڏِيو يا جادوءَ جي لڪڙي ڪانه آهي، تڏهن هو ڏاڍو نا اميد ٿيو. مير محمد خان مون کي درخواست ڪئي، ته سندس حرم جي هڪ البيليءَ جي ڳچيءَ تي هڪ اڇو داغ ڄائي ڄم جو هو، سو لاهيان. مير صاحب وڏي جن البت ناراض ٿيا، جڏهن منهنجون ڪوششون ناڪام ٿيون. مائيءَ سان منهنجي ملاقات هڪ عجيب نموني ۾ ڪرائي وئي- پهرين صلاح ڪئي وئي، ته مان کيس هڪ باغ ۾ ڪلهي جيڏي اُوچيءَ ڀت جي ٻيءَ ڀر کان بيهي ڏسان. مان اعتراض واريو، ته هڪ مريض کي ڏسڻ جو هيءُ صحيح طريقو نه آهي. نيٺ هن کي ويڙهي سيڙهي، سندس ٻڍين ۽ بدصورت ٻانهين سان گڏ مون وٽ وٺي آيا. مائي نهايت حسين هئي ۽ يورپي زالن جهڙو گورو رنگ هوس. ائين چئجي، ته هوءَ سنڌي زالن جو نڪ هئي. سنڌ جون زالون هندستان جي زالن کان وڌيڪ حسين آهن. مون ڪيتريون ناچ واريون ڏٺيون، جي سچ پچ خليفي وليد جي حرم جي لائق هيون. جيئن مراد عليءَ جي صحت سڌري وئي، تيئن ميرن جي مون ڏانهن مهرباني ۽ شفقت به وڌندي وئي. مان جيڪي اڍائي مهينا ٻيا حيدرآباد ۾ رهيس، انهن ۾ هنن مون کي هر نموني ۾ راضي ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي سندس وزير پاڻ صبح سانجهيءَ درٻار ۾ وٺي ويندو هو، جتي مان روز ڇهن ڪلاڪن کان وڌيڪ هنن جي صحبت ۾ گذاريندو هوس. پڇاڙيءَ جو هو مون کي پنهنجن شهزادن مان ليکيندا هئا. هڪ - ٻن ملاقاتن کان پوءِ، در تي جـُـتي لاهرائڻ جو رواج بند ڪيو ويو. مون ٻڌو آهي، ته اڳي جڏهن اسان جا وڪيل هڪ - ٻه دفعو ساڻن ملاقات ڪرڻ لاءِ آيا هئا، تڏهن انهيءَ ڳالهه تي ميرن ڏاڍي شدت سان زور ڏنو هو. منهنجي لاءِ هنن هڪ ڪرسي رکي، پنهنجي درٻار جو سمورو انتظام ڦيرايو. مون ڪيترو چيومانِ، ته به هنن پڇاڙيءَ تائين پنهنجي مهمان نوازيءَ ۾ ڪمي ڪانه ڪئي. ”جهڙا لاٽون تهڙا چـُـگهه!“ جهڙي خودمختيار حاڪمن جي هلت هوندي آهي، سندن پوئلڳن جي هلت به اهڙي ئي هوندي آهي. جڏهن سنڌي درٻارين، ميرن جو رخ ڏٺو، تڏهن هو به منهنجي خوشامد ڪرڻ لڳا. جڏهن مان حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن مان ڀانئيان ٿو ته سڀني قومن جا سردار، جي درٻار ۾ رهيل هئا، سي مون سان گڏجڻ آيا. سکن ۽ ٻين دوستن ڏانهن مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي اطلاع جا، جي خط تيار ڪيا ويا هئا، سي منهنجي روبرو درٻار ۾ پڙهيا ويا. انهن ۾ منهنجي ڍَوَ تي ساراهه ڪيل هئي. ٻين کان سواءِ مير سهراب ۽ مير ٺاري وٽان به مبارڪ باديءَ جا خط آيل هئا، جن ۾ سفارش ڪئي وئي هئي، ته منهنجي هر نموني خاطرداري ڪئي وڃي. وٽن هر روز فارسي قصيدا پڙهيا ويندا هئا، جن ۾ نهايت ذليل قسم جي خوشامد ۽ چاپلوسي ڪيل هوندي هئي. مير اها ٻڌي خوشيءَ ۾ نه ماپندا هئا. هو پاڻ تڪليف وٺي، ڏکين شعرن جي مون کي شرح ڪري ٻڌائيندا هئا. حاڪمن جي روش جو اثر رعيت تي به اندازاً پيو. مراد عليءَ جي شفايابيءَ جي خبر ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ باهه وانگي پکڙجي وئي. ماڻهن جا انبوهه لاعلاج بيمارين جي علاج لاءِ هر طرف کان اچي ڪٺا ٿيا. منهنجي باغ جي چوڌاري ڏورانهن ديسن جي ماڻهن جون ڇانوڻيون لڳي ويون. منهنجي در تي صبح کان سانجهيءَ تائين عرضدار بيٺا هوندا هئا. مان جنهن وقت ٻاهر نڪرندو هوس، تنهن وقت دوا ۽ سهائتا لاءِ دکدائڪ پڪارون ٻڌندو هوس، مون کي لاچار سڀني لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو هو. مون سنڌ ۾ جيترو پورهيو ڪيو هو، ايترو مون اڳي ڪڏهن ڪونه ڪيو هو. اميرن مون کي منهنجي محنت جو چڱو داد ڏنو. هنن کي ڪنهن ٻڌايو هو، ته مون سندن ماڻهن تي چئن هزار رپين جون دوائون خرچ ڪيون آهن. مون کين خاطري ڏني، ته مان سندن لاءِ هر قرباني ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مگر اهو کين ٻڌائڻ مون ضروري نه سمجهيو، ته ڪمپني بهادر کي چئن هزارن جو ته نه، پر چاليهن رپين جو به نقصان ڪونه پيو هو. منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
پر هن معاملي ۾ سڀ کان وڌيڪ مشڪور ”ڪوئنين“ جو هوس. ڪوئنين هڪ اها شيءِ (دوا) آهي، جنهن جي سنڌ جي ماڻهن کي اڃا خبر ڪانه آهي. اها مڪاني ماڻهن جي ”واري جي بخارن“ لاءِ هڪ ٽڪ علاج آهي. تنهنڪري مان اڳواٽ ٻڌائي سگهندو هوس، ته ان جو ڪهڙو اثر ٿيندو، ۽ ماڻهو تي اُٰن حيران ٿيندا هئا. سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ ٿورن ڏينهن اندر مان انهيءَ ڪارائتي دوا جي وسيلي وزيراعظم جي هڪ خاص پياري ٻار کي، جنهن کي ڪيترن مهينن کان بخار ايندو هو، ۽ ميرن جي ٻين ڪيترن خاص ماڻهن کي ڇٽايو. مان اهڙيءَ طرح ٻين ماڻهن جو علاج ڪري، پنهنجو نالو ڪڍان ها، پر مير صاحبن کي جڏهن ڪوئنين جي اثر جي خبر پئي، تڏهن ڇا ڪيائون، جو ڪوئنين جو شيشو ئي مون کان بنا اجازت جي کسي پنهنجي استعمال لاءِ قفل ڪنجيءَ ۾ بند ڪري رکائي ڇڏيائون. ان کان پوءِ، جڏهن مان خود سخت بيمار ٿي پيس، تڏهن به ان مان رتي به ڪڍي ڪونه ڏنائون. موڪلائڻ وقت خالي بوتل واپس گهري مانِ، جو اها هڪ قيمتي دوائن جي پيٽيءَ مان نڪتل هئي، پر صفا نابري واريائون. ان جي عيوض ٻي هڪ شيشي آڇيمانِ پر اها قبول نه ڪيائون. شايد سمجهيائون، ته دوا سان گڏ شيشيءَ جو به جادوءَ جو اثر آهي. سنڌ ۾ انگريزي نيم - حڪمت لاءِ چڱو ميدان آهي. ميرن کي خاطري هئي، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته جوانيءَ جي وڃايل طاقت واپس وٺي ڏئي سگهان ٿو، مير سهراب مون کي چوائي موڪليو، ته سندس هڪ ٻار جو علاج ڪريان، جنهن جو ٻارهن سالن کان مغز خراب هو، مير نورمحمد بدشڪل ۽ بيڊولو هوندو هو، هنن جي مرضي هئي، ته مان کيس بدلائي سندس ڀاءُ نصير خان جهڙي شاندار شڪل ڪريانس، پر مان جڏهن چيومانس، ته مون وٽ الادين جو ڏِيو يا جادوءَ جي لڪڙي ڪانه آهي، تڏهن هو ڏاڍو نا اميد ٿيو. مير محمد خان مون کي درخواست ڪئي، ته سندس حرم جي هڪ البيليءَ جي ڳچيءَ تي هڪ اڇو داغ ڄائي ڄم جو هو، سو لاهيان. مير صاحب وڏي جن البت ناراض ٿيا، جڏهن منهنجون ڪوششون ناڪام ٿيون. مائيءَ سان منهنجي ملاقات هڪ عجيب نموني ۾ ڪرائي وئي- پهرين صلاح ڪئي وئي، ته مان کيس هڪ باغ ۾ ڪلهي جيڏي اُوچيءَ ڀت جي ٻيءَ ڀر کان بيهي ڏسان. مان اعتراض واريو، ته هڪ مريض کي ڏسڻ جو هيءُ صحيح طريقو نه آهي. نيٺ هن کي ويڙهي سيڙهي، سندس ٻڍين ۽ بدصورت ٻانهين سان گڏ مون وٽ وٺي آيا. مائي نهايت حسين هئي ۽ يورپي زالن جهڙو گورو رنگ هوس. ائين چئجي، ته هوءَ سنڌي زالن جو نڪ هئي. سنڌ جون زالون هندستان جي زالن کان وڌيڪ حسين آهن. مون ڪيتريون ناچ واريون ڏٺيون، جي سچ پچ خليفي وليد جي حرم جي لائق هيون. جيئن مراد عليءَ جي صحت سڌري وئي، تيئن ميرن جي مون ڏانهن مهرباني ۽ شفقت به وڌندي وئي. مان جيڪي اڍائي مهينا ٻيا حيدرآباد ۾ رهيس، انهن ۾ هنن مون کي هر نموني ۾ راضي ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي سندس وزير پاڻ صبح سانجهيءَ درٻار ۾ وٺي ويندو هو، جتي مان روز ڇهن ڪلاڪن کان وڌيڪ هنن جي صحبت ۾ گذاريندو هوس. پڇاڙيءَ جو هو مون کي پنهنجن شهزادن مان ليکيندا هئا. هڪ - ٻن ملاقاتن کان پوءِ، در تي جـُـتي لاهرائڻ جو رواج بند ڪيو ويو. مون ٻڌو آهي، ته اڳي جڏهن اسان جا وڪيل هڪ - ٻه دفعو ساڻن ملاقات ڪرڻ لاءِ آيا هئا، تڏهن انهيءَ ڳالهه تي ميرن ڏاڍي شدت سان زور ڏنو هو. منهنجي لاءِ هنن هڪ ڪرسي رکي، پنهنجي درٻار جو سمورو انتظام ڦيرايو. مون ڪيترو چيومانِ، ته به هنن پڇاڙيءَ تائين پنهنجي مهمان نوازيءَ ۾ ڪمي ڪانه ڪئي. ”جهڙا لاٽون تهڙا چـُـگهه!“ جهڙي خودمختيار حاڪمن جي هلت هوندي آهي، سندن پوئلڳن جي هلت به اهڙي ئي هوندي آهي. جڏهن سنڌي درٻارين، ميرن جو رخ ڏٺو، تڏهن هو به منهنجي خوشامد ڪرڻ لڳا. جڏهن مان حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن مان ڀانئيان ٿو ته سڀني قومن جا سردار، جي درٻار ۾ رهيل هئا، سي مون سان گڏجڻ آيا. سکن ۽ ٻين دوستن ڏانهن مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي اطلاع جا، جي خط تيار ڪيا ويا هئا، سي منهنجي روبرو درٻار ۾ پڙهيا ويا. انهن ۾ منهنجي ڍَوَ تي ساراهه ڪيل هئي. ٻين کان سواءِ مير سهراب ۽ مير ٺاري وٽان به مبارڪ باديءَ جا خط آيل هئا، جن ۾ سفارش ڪئي وئي هئي، ته منهنجي هر نموني خاطرداري ڪئي وڃي. وٽن هر روز فارسي قصيدا پڙهيا ويندا هئا، جن ۾ نهايت ذليل قسم جي خوشامد ۽ چاپلوسي ڪيل هوندي هئي. مير اها ٻڌي خوشيءَ ۾ نه ماپندا هئا. هو پاڻ تڪليف وٺي، ڏکين شعرن جي مون کي شرح ڪري ٻڌائيندا هئا. حاڪمن جي روش جو اثر رعيت تي به اندازاً پيو. مراد عليءَ جي شفايابيءَ جي خبر ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ باهه وانگي پکڙجي وئي. ماڻهن جا انبوهه لاعلاج بيمارين جي علاج لاءِ هر طرف کان اچي ڪٺا ٿيا. منهنجي باغ جي چوڌاري ڏورانهن ديسن جي ماڻهن جون ڇانوڻيون لڳي ويون. منهنجي در تي صبح کان سانجهيءَ تائين عرضدار بيٺا هوندا هئا. مان جنهن وقت ٻاهر نڪرندو هوس، تنهن وقت دوا ۽ سهائتا لاءِ دکدائڪ پڪارون ٻڌندو هوس، مون کي لاچار سڀني لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو هو. مون سنڌ ۾ جيترو پورهيو ڪيو هو، ايترو مون اڳي ڪڏهن ڪونه ڪيو هو. اميرن مون کي منهنجي محنت جو چڱو داد ڏنو. هنن کي ڪنهن ٻڌايو هو، ته مون سندن ماڻهن تي چئن هزار رپين جون دوائون خرچ ڪيون آهن. مون کين خاطري ڏني، ته مان سندن لاءِ هر قرباني ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مگر اهو کين ٻڌائڻ مون ضروري نه سمجهيو، ته ڪمپني بهادر کي چئن هزارن جو ته نه، پر چاليهن رپين جو به نقصان ڪونه پيو هو. منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
سنڌ ۾ انگريزي نيم - حڪمت لاءِ چڱو ميدان آهي. ميرن کي خاطري هئي، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته جوانيءَ جي وڃايل طاقت واپس وٺي ڏئي سگهان ٿو، مير سهراب مون کي چوائي موڪليو، ته سندس هڪ ٻار جو علاج ڪريان، جنهن جو ٻارهن سالن کان مغز خراب هو، مير نورمحمد بدشڪل ۽ بيڊولو هوندو هو، هنن جي مرضي هئي، ته مان کيس بدلائي سندس ڀاءُ نصير خان جهڙي شاندار شڪل ڪريانس، پر مان جڏهن چيومانس، ته مون وٽ الادين جو ڏِيو يا جادوءَ جي لڪڙي ڪانه آهي، تڏهن هو ڏاڍو نا اميد ٿيو. مير محمد خان مون کي درخواست ڪئي، ته سندس حرم جي هڪ البيليءَ جي ڳچيءَ تي هڪ اڇو داغ ڄائي ڄم جو هو، سو لاهيان. مير صاحب وڏي جن البت ناراض ٿيا، جڏهن منهنجون ڪوششون ناڪام ٿيون. مائيءَ سان منهنجي ملاقات هڪ عجيب نموني ۾ ڪرائي وئي- پهرين صلاح ڪئي وئي، ته مان کيس هڪ باغ ۾ ڪلهي جيڏي اُوچيءَ ڀت جي ٻيءَ ڀر کان بيهي ڏسان. مان اعتراض واريو، ته هڪ مريض کي ڏسڻ جو هيءُ صحيح طريقو نه آهي. نيٺ هن کي ويڙهي سيڙهي، سندس ٻڍين ۽ بدصورت ٻانهين سان گڏ مون وٽ وٺي آيا. مائي نهايت حسين هئي ۽ يورپي زالن جهڙو گورو رنگ هوس. ائين چئجي، ته هوءَ سنڌي زالن جو نڪ هئي. سنڌ جون زالون هندستان جي زالن کان وڌيڪ حسين آهن. مون ڪيتريون ناچ واريون ڏٺيون، جي سچ پچ خليفي وليد جي حرم جي لائق هيون. جيئن مراد عليءَ جي صحت سڌري وئي، تيئن ميرن جي مون ڏانهن مهرباني ۽ شفقت به وڌندي وئي. مان جيڪي اڍائي مهينا ٻيا حيدرآباد ۾ رهيس، انهن ۾ هنن مون کي هر نموني ۾ راضي ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي سندس وزير پاڻ صبح سانجهيءَ درٻار ۾ وٺي ويندو هو، جتي مان روز ڇهن ڪلاڪن کان وڌيڪ هنن جي صحبت ۾ گذاريندو هوس. پڇاڙيءَ جو هو مون کي پنهنجن شهزادن مان ليکيندا هئا. هڪ - ٻن ملاقاتن کان پوءِ، در تي جـُـتي لاهرائڻ جو رواج بند ڪيو ويو. مون ٻڌو آهي، ته اڳي جڏهن اسان جا وڪيل هڪ - ٻه دفعو ساڻن ملاقات ڪرڻ لاءِ آيا هئا، تڏهن انهيءَ ڳالهه تي ميرن ڏاڍي شدت سان زور ڏنو هو. منهنجي لاءِ هنن هڪ ڪرسي رکي، پنهنجي درٻار جو سمورو انتظام ڦيرايو. مون ڪيترو چيومانِ، ته به هنن پڇاڙيءَ تائين پنهنجي مهمان نوازيءَ ۾ ڪمي ڪانه ڪئي. ”جهڙا لاٽون تهڙا چـُـگهه!“ جهڙي خودمختيار حاڪمن جي هلت هوندي آهي، سندن پوئلڳن جي هلت به اهڙي ئي هوندي آهي. جڏهن سنڌي درٻارين، ميرن جو رخ ڏٺو، تڏهن هو به منهنجي خوشامد ڪرڻ لڳا. جڏهن مان حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن مان ڀانئيان ٿو ته سڀني قومن جا سردار، جي درٻار ۾ رهيل هئا، سي مون سان گڏجڻ آيا. سکن ۽ ٻين دوستن ڏانهن مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي اطلاع جا، جي خط تيار ڪيا ويا هئا، سي منهنجي روبرو درٻار ۾ پڙهيا ويا. انهن ۾ منهنجي ڍَوَ تي ساراهه ڪيل هئي. ٻين کان سواءِ مير سهراب ۽ مير ٺاري وٽان به مبارڪ باديءَ جا خط آيل هئا، جن ۾ سفارش ڪئي وئي هئي، ته منهنجي هر نموني خاطرداري ڪئي وڃي. وٽن هر روز فارسي قصيدا پڙهيا ويندا هئا، جن ۾ نهايت ذليل قسم جي خوشامد ۽ چاپلوسي ڪيل هوندي هئي. مير اها ٻڌي خوشيءَ ۾ نه ماپندا هئا. هو پاڻ تڪليف وٺي، ڏکين شعرن جي مون کي شرح ڪري ٻڌائيندا هئا. حاڪمن جي روش جو اثر رعيت تي به اندازاً پيو. مراد عليءَ جي شفايابيءَ جي خبر ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ باهه وانگي پکڙجي وئي. ماڻهن جا انبوهه لاعلاج بيمارين جي علاج لاءِ هر طرف کان اچي ڪٺا ٿيا. منهنجي باغ جي چوڌاري ڏورانهن ديسن جي ماڻهن جون ڇانوڻيون لڳي ويون. منهنجي در تي صبح کان سانجهيءَ تائين عرضدار بيٺا هوندا هئا. مان جنهن وقت ٻاهر نڪرندو هوس، تنهن وقت دوا ۽ سهائتا لاءِ دکدائڪ پڪارون ٻڌندو هوس، مون کي لاچار سڀني لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو هو. مون سنڌ ۾ جيترو پورهيو ڪيو هو، ايترو مون اڳي ڪڏهن ڪونه ڪيو هو. اميرن مون کي منهنجي محنت جو چڱو داد ڏنو. هنن کي ڪنهن ٻڌايو هو، ته مون سندن ماڻهن تي چئن هزار رپين جون دوائون خرچ ڪيون آهن. مون کين خاطري ڏني، ته مان سندن لاءِ هر قرباني ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مگر اهو کين ٻڌائڻ مون ضروري نه سمجهيو، ته ڪمپني بهادر کي چئن هزارن جو ته نه، پر چاليهن رپين جو به نقصان ڪونه پيو هو. منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
جيئن مراد عليءَ جي صحت سڌري وئي، تيئن ميرن جي مون ڏانهن مهرباني ۽ شفقت به وڌندي وئي. مان جيڪي اڍائي مهينا ٻيا حيدرآباد ۾ رهيس، انهن ۾ هنن مون کي هر نموني ۾ راضي ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مون کي سندس وزير پاڻ صبح سانجهيءَ درٻار ۾ وٺي ويندو هو، جتي مان روز ڇهن ڪلاڪن کان وڌيڪ هنن جي صحبت ۾ گذاريندو هوس. پڇاڙيءَ جو هو مون کي پنهنجن شهزادن مان ليکيندا هئا. هڪ - ٻن ملاقاتن کان پوءِ، در تي جـُـتي لاهرائڻ جو رواج بند ڪيو ويو. مون ٻڌو آهي، ته اڳي جڏهن اسان جا وڪيل هڪ - ٻه دفعو ساڻن ملاقات ڪرڻ لاءِ آيا هئا، تڏهن انهيءَ ڳالهه تي ميرن ڏاڍي شدت سان زور ڏنو هو. منهنجي لاءِ هنن هڪ ڪرسي رکي، پنهنجي درٻار جو سمورو انتظام ڦيرايو. مون ڪيترو چيومانِ، ته به هنن پڇاڙيءَ تائين پنهنجي مهمان نوازيءَ ۾ ڪمي ڪانه ڪئي. ”جهڙا لاٽون تهڙا چـُـگهه!“ جهڙي خودمختيار حاڪمن جي هلت هوندي آهي، سندن پوئلڳن جي هلت به اهڙي ئي هوندي آهي. جڏهن سنڌي درٻارين، ميرن جو رخ ڏٺو، تڏهن هو به منهنجي خوشامد ڪرڻ لڳا. جڏهن مان حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن مان ڀانئيان ٿو ته سڀني قومن جا سردار، جي درٻار ۾ رهيل هئا، سي مون سان گڏجڻ آيا. سکن ۽ ٻين دوستن ڏانهن مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي اطلاع جا، جي خط تيار ڪيا ويا هئا، سي منهنجي روبرو درٻار ۾ پڙهيا ويا. انهن ۾ منهنجي ڍَوَ تي ساراهه ڪيل هئي. ٻين کان سواءِ مير سهراب ۽ مير ٺاري وٽان به مبارڪ باديءَ جا خط آيل هئا، جن ۾ سفارش ڪئي وئي هئي، ته منهنجي هر نموني خاطرداري ڪئي وڃي. وٽن هر روز فارسي قصيدا پڙهيا ويندا هئا، جن ۾ نهايت ذليل قسم جي خوشامد ۽ چاپلوسي ڪيل هوندي هئي. مير اها ٻڌي خوشيءَ ۾ نه ماپندا هئا. هو پاڻ تڪليف وٺي، ڏکين شعرن جي مون کي شرح ڪري ٻڌائيندا هئا. حاڪمن جي روش جو اثر رعيت تي به اندازاً پيو. مراد عليءَ جي شفايابيءَ جي خبر ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ باهه وانگي پکڙجي وئي. ماڻهن جا انبوهه لاعلاج بيمارين جي علاج لاءِ هر طرف کان اچي ڪٺا ٿيا. منهنجي باغ جي چوڌاري ڏورانهن ديسن جي ماڻهن جون ڇانوڻيون لڳي ويون. منهنجي در تي صبح کان سانجهيءَ تائين عرضدار بيٺا هوندا هئا. مان جنهن وقت ٻاهر نڪرندو هوس، تنهن وقت دوا ۽ سهائتا لاءِ دکدائڪ پڪارون ٻڌندو هوس، مون کي لاچار سڀني لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو هو. مون سنڌ ۾ جيترو پورهيو ڪيو هو، ايترو مون اڳي ڪڏهن ڪونه ڪيو هو. اميرن مون کي منهنجي محنت جو چڱو داد ڏنو. هنن کي ڪنهن ٻڌايو هو، ته مون سندن ماڻهن تي چئن هزار رپين جون دوائون خرچ ڪيون آهن. مون کين خاطري ڏني، ته مان سندن لاءِ هر قرباني ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مگر اهو کين ٻڌائڻ مون ضروري نه سمجهيو، ته ڪمپني بهادر کي چئن هزارن جو ته نه، پر چاليهن رپين جو به نقصان ڪونه پيو هو. منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
”جهڙا لاٽون تهڙا چـُـگهه!“ جهڙي خودمختيار حاڪمن جي هلت هوندي آهي، سندن پوئلڳن جي هلت به اهڙي ئي هوندي آهي. جڏهن سنڌي درٻارين، ميرن جو رخ ڏٺو، تڏهن هو به منهنجي خوشامد ڪرڻ لڳا. جڏهن مان حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن مان ڀانئيان ٿو ته سڀني قومن جا سردار، جي درٻار ۾ رهيل هئا، سي مون سان گڏجڻ آيا. سکن ۽ ٻين دوستن ڏانهن مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي اطلاع جا، جي خط تيار ڪيا ويا هئا، سي منهنجي روبرو درٻار ۾ پڙهيا ويا. انهن ۾ منهنجي ڍَوَ تي ساراهه ڪيل هئي. ٻين کان سواءِ مير سهراب ۽ مير ٺاري وٽان به مبارڪ باديءَ جا خط آيل هئا، جن ۾ سفارش ڪئي وئي هئي، ته منهنجي هر نموني خاطرداري ڪئي وڃي. وٽن هر روز فارسي قصيدا پڙهيا ويندا هئا، جن ۾ نهايت ذليل قسم جي خوشامد ۽ چاپلوسي ڪيل هوندي هئي. مير اها ٻڌي خوشيءَ ۾ نه ماپندا هئا. هو پاڻ تڪليف وٺي، ڏکين شعرن جي مون کي شرح ڪري ٻڌائيندا هئا. حاڪمن جي روش جو اثر رعيت تي به اندازاً پيو. مراد عليءَ جي شفايابيءَ جي خبر ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ باهه وانگي پکڙجي وئي. ماڻهن جا انبوهه لاعلاج بيمارين جي علاج لاءِ هر طرف کان اچي ڪٺا ٿيا. منهنجي باغ جي چوڌاري ڏورانهن ديسن جي ماڻهن جون ڇانوڻيون لڳي ويون. منهنجي در تي صبح کان سانجهيءَ تائين عرضدار بيٺا هوندا هئا. مان جنهن وقت ٻاهر نڪرندو هوس، تنهن وقت دوا ۽ سهائتا لاءِ دکدائڪ پڪارون ٻڌندو هوس، مون کي لاچار سڀني لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو هو. مون سنڌ ۾ جيترو پورهيو ڪيو هو، ايترو مون اڳي ڪڏهن ڪونه ڪيو هو. اميرن مون کي منهنجي محنت جو چڱو داد ڏنو. هنن کي ڪنهن ٻڌايو هو، ته مون سندن ماڻهن تي چئن هزار رپين جون دوائون خرچ ڪيون آهن. مون کين خاطري ڏني، ته مان سندن لاءِ هر قرباني ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مگر اهو کين ٻڌائڻ مون ضروري نه سمجهيو، ته ڪمپني بهادر کي چئن هزارن جو ته نه، پر چاليهن رپين جو به نقصان ڪونه پيو هو. منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
وٽن هر روز فارسي قصيدا پڙهيا ويندا هئا، جن ۾ نهايت ذليل قسم جي خوشامد ۽ چاپلوسي ڪيل هوندي هئي. مير اها ٻڌي خوشيءَ ۾ نه ماپندا هئا. هو پاڻ تڪليف وٺي، ڏکين شعرن جي مون کي شرح ڪري ٻڌائيندا هئا. حاڪمن جي روش جو اثر رعيت تي به اندازاً پيو. مراد عليءَ جي شفايابيءَ جي خبر ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ باهه وانگي پکڙجي وئي. ماڻهن جا انبوهه لاعلاج بيمارين جي علاج لاءِ هر طرف کان اچي ڪٺا ٿيا. منهنجي باغ جي چوڌاري ڏورانهن ديسن جي ماڻهن جون ڇانوڻيون لڳي ويون. منهنجي در تي صبح کان سانجهيءَ تائين عرضدار بيٺا هوندا هئا. مان جنهن وقت ٻاهر نڪرندو هوس، تنهن وقت دوا ۽ سهائتا لاءِ دکدائڪ پڪارون ٻڌندو هوس، مون کي لاچار سڀني لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو هو. مون سنڌ ۾ جيترو پورهيو ڪيو هو، ايترو مون اڳي ڪڏهن ڪونه ڪيو هو. اميرن مون کي منهنجي محنت جو چڱو داد ڏنو. هنن کي ڪنهن ٻڌايو هو، ته مون سندن ماڻهن تي چئن هزار رپين جون دوائون خرچ ڪيون آهن. مون کين خاطري ڏني، ته مان سندن لاءِ هر قرباني ڪرڻ لاءِ تيار آهيان، مگر اهو کين ٻڌائڻ مون ضروري نه سمجهيو، ته ڪمپني بهادر کي چئن هزارن جو ته نه، پر چاليهن رپين جو به نقصان ڪونه پيو هو. منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
منهنجي محنت ۽ ڪشالي جو نتيجو اهو نڪتو، جو مون کي سخت بخار ٿي پيو، جنهنڪري مان ڪيترا ڏينهن بستري داخل هوس. ان وقت جا منهنجي تيمارداري ڪئي وئي، سا ته وسارڻ جهڙي نه آهي. اها حقيقت آهي ته ميرن مون کي ڪوئنين کان جواب ڏنو، پر هو هر وقت منهنجي پڇا ۽ فڪر ڪندا هئا. ولي محمد خان جنهن جي ٻارن جي مون ڪجهه خدمت ڪئي هئي، ۽ جنهن سان مان روز تبادله خيالات ڪندو هوس، سو منهنجو دوست ٿي ويو هو. هڪڙي ڏينهن جڏهن مان بيهوش هوس، هو سمورو وقت منهنجي پاسي ۾ ويٺو رهيو. جڏهن مان هوش ۾ آيس، تڏهن منهنجي پهرين نظر انهيءَ بزرگ تي پيئي، ۽ ڏٺم، ته منهنجي شفا لاءِ دعا ويٺي گهريائين. اهڙي جانثاري هن کان وڌيڪ متقي ۽ تعليم يافته ماڻهن لاءِ فخر جو باعث ۽ مثال ٿي سگهي ٿي. ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
ڌارين حڪومتن کي خيال ويٺل آهي، ته سنڌ جي قسمت جون واڳون ٻن زنده ننڍن ڀائرن: مير ڪرم علي ۽ مير مراد عليءَ جي هٿن ۾ آهن، جي سنڌ ۾ خواهه ٻاهر مکيه اميرن جي نالي سان سڏبا آهن، ۽ جن جون مهرون سڀني سرڪاري دستاويزن تي لڳنديون آهن. ائين آهي، ته انهن ٻن جو سياسي اقتدار ۾ ڪو ثاني ڪونه آهي، پر خاندان جا ٻيا به ڪيترا ڀاتي آهن، جن جو حيدرآباد جي درٻار ۾ انهن کان گهٽ مرتبو نه آهي. فتح عليءَ ۽ غلام عليءَ ٻنهي، پٽ ڇڏيا هئا، جن کي حڪومت ۾ حصو هو. هنن جي ڪمسنيءَ ۽ سندن چاچن جي دٻاءَ جي ڪري، هنن جو نالو ڪونه ٻڌبو هو، پر هنن هاڻي زور ورتو آهي. منهنجي وڃڻ کان پو”، فتح عليءَ جو پٽ مير صوبدار، جنهن جو نالو نشان به ڪونه هوندو هو، ۽ جو مکيه اميرن جي ڄڻ چاڪريءَ ۾ گذاريندو هو، تنهن بغاوت ڪري پاڻ کي هنن جو ثاني ڪيو آهي. غلام عليءَ جي پٽ مير محمد کي به، جيڪڏهن همت ۽ مرضي هجي، ته هو به اهڙو ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿو. مراد عليءَ جا ٻه پٽ: مير نورمحمد ۽ مير نصير خان به ملڪ جي والين ۾ شمار ٿي سگهن ٿا. انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
انهن سڀني حاڪمن جي قبضي ۾ سنڌ جا حصا آهن، جن تي هنن جو ضابطو آهي ۽ جن جي آمدني کين ملندي آهي. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾ ورهاست ڪانه ڪئي وئي هئي، ۽ سندن ننڍن ڀائرن جي گذران جو دارومدار سندس رحم ڪرم تي هوندو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سنڌ جو صوبو چئن هڪجيترن ڀاڱن ۾ تقسيم ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻه حصا مير غلام عليءَ کي ڏنا ويا هئا، جنهن حڪومت جي خرچ جو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ۽ ٻه حصا ڪرم عليءَ ۽ مراد عليءَ کي ڏنا ويا هئا. غلام عليءَ 1811ع ۾ وفات ڪئي. ان کان پوءِ، ملڪيت ڪيترا دفعا تقسيم ڪئي وئي آهي. مراد عليءَ پنهنجي ڀاءُ مير محمد جي ڪيتري ملڪيت ڦٻائي آهي، انهيءَ بهاني تي، ته کيس اولاد آهي، پرهن وقت (1) مير سهراب ۽ مير ٺاري جي قبضي ۾ جيڪي ضلعا آهن، ۽ جن جو ذڪر پڇاڙيءَ ۾ ڪيو ويندو. انهن کان سواءِ، ملڪ، جي چئن اڻپورن حصن ۾ ورهايل آهي، انهن مان وڏي ۾ وڏو حصو مراد عليءَ جو آهي، ۽ باقي حصا ڪرم عليءَ، مير محمد خان ۽ صوبدار خان جا آهن، مراد عليءَ جي حـصي ۾ هو پاڻ ۽ سندس پٽ ڀاڱي ڀائيوار آهن. سنڌ جي آمدنيءَ متعلق مون کي ڪجهه وڌيڪ لکڻ جو ارادو ڪونه آهي، سواءِ ان جي، ته اها سال ۾ چاليهه لک رپين کان وڌيڪ نٿي شمار ڪئي وڃي. مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
مٿي ڏيکاريل شهزادن کان سواءِ، ٽالپر قوم جا ٻيا به ڪيترا سردار، ميرن جي درٻار ۾ دائمي رهندا آهن: جيتوڻيڪ هو ”مير“ يعني واليءَ جي لقب سان سڏبا آهن. پر کين حڪومت جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ جي اختياري ڪانه هوندي آهي. هنن جو رعب تاب ان ڪري هوندو آهي، جو شاهي خاندان سان عزازت اٿن. مير سهراب ۽ مير ٺارو انهيءَ طبقي مان آهن. کين جدا جدا ضلعا مليل آهن، جن ۾ سندن حڪومت هلي ٿي. هو مکيه ميرن جا خراج ڀريندڙ آهن. ڪلهوڙن جي هار وقت هنن پنهنجي بهادريءَ سان ملڪ جون وڏيون ايراضيون هٿ ڪيون هيون، جي ان وقت کان سندن قبضي ۾ رهيون آهن. مير سهراب، پنجاب جي سرحد تي شڪارپور ۾، ۽ مير ٺارو ٿر ميرپور ۾ رهندا آهن، جتي هنن جي پنهنجي پنهنجي درٻار ٿيندي آهي. مير ٺارو پهريائين فتح عليءَ (1) جي خلاف هو، پر هو گهڻو ڪري ميرن جي مدد ڪندو هو، پر مير ٺاري ڪيترا دفعا هنن سان لڙايون ڪيون آهن، ۽ انهن ۾ پنهنجي ارهه زورائيءَ لاءِ سـَـٺو اٿس. هو ٻيئي وڏي عمر جا آهن. مير ٺارو ته ايڏو پيرسن آهي جو انڌو ٿي پيو آهي.(1) هن جو پٽ علي مراد، سنڌ درٻار جو سڀ کان وڌيڪ سرڪش تابعدار آهي. هن هاڻي تازو مياڻن قوم جي ڌاڙيلن کي پناهه ڏئي پاڻ ڏانهن انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جو ڌيان ڇڪايو آهي. انهن سردارن جي، ميرن سان جا عزازت آهي، سا ٽالپرن جي شجري ۾ ڏيکاريل آهي. ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
ظاهراً ائين ٿو نظر اچي ته، ڄڻ سنڌ جو اختيار حڪومت جي وڏن ماڻهن يا سردارن ۾ يڪسان ورهايل آهي. پر جاچي ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته جيتوڻيڪ انتظام جو بار گهڻن ماڻهن جي ڪلهي تي آهي، پر اهو هڪ خود مختيار ماڻهوءَ جي سرفرازيءَ لاءِ آهي. پر اهو ماڻهو مير مراد علي آهي، جنهن پنهنجي فضيلت ۽ لياقت سان خاندان جي ٻين شاخن جي همدردي ۽ مدد حاصل ڪئي آهي. هو پنهنجي ڀاءُ کان ننڍو آهي، پر ڀاڻس هن جي اثر هيٺ آهي ۽ هو کيس ٻين سان گڏ ڪارائتو سرڪردو ۽ عيوضي ڪري تسليم ڪندو آهي. هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
هاڻي مان انهيءَ حقيقت جي سببن ڏيڻ جي ڪوشش ڪندس. ايشيا جي ظالم حاڪمن جي سلسلي ۾ دلي محبت جو ذڪر شايد ڪن ماڻهن کي ڏکيو لڳي، پر اها حقيقت آهي، ته هن خاندان ۾ هڪ اهڙو گڻ آهي، جو پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جنهن جي ڪري هو اوج کي پهتا آهن، ۽ گذريل ٽيهه ورهيه سنڌ امن امان ۾ رهي آهي. منهنجو اشارو فتح عليءَ ڏانهن آهي، جنهن حڪومت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، برادرانه محبت ۽ شايد مصلحت وچان پنهنجن ڀائرن جون مسندون پنهنجي مسند سان گڏ رکايون هيون، ۽ اهڙيءَ طرح کين انفرادي طرح بغاوت ڪري، حڪومت هٿ ڪرڻ کان روڪيو هو. عموماً مخالف اغراض ۽ مقصد برادرانه محبت جهڙي نازڪ جذبي لاءِ قاتل هوندا آهن، پر ان هوندي به اها حقيقت آهي، ته ٽالپر خاندان جي سڀني شاخن ۾ انهيءَ جذبي جا اهڃاڻ آهن، جنهنڪري ننڍا هميشه وڏن جي چئي ۾ هوندا آهن ۽ سندن حياتيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنهنجا جذبات قبضي ۾ رکندا آهن. هيءُ رايو شايد ڪن کي خيالي نظر اچي، پر مراد عليءَ جي عزيزن کي سندس بيماريءَ لاءِ جو انتظار ۽ انديشو هو، سو جنهن ڏٺو هوندو، سو ضرور انهيءَ رايي جو ٿيندو. جي ميرن جو هڪٻئي سان سٺو سلوڪ نه هجي ها، ته جيڪر سنڌ جي حڪومت جو ناموافق انتظام ايترو وقت هلي نه سگهي ها. مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
مراد علي اٽڪل پنجونجاهه ورهين جي ڄمار جو آهي. هن جو رنگ گورو آهي، ۽ هن جي شڪل سندس ملول ۽ اداس دل جو آئينو آهي. هو خشڪ ۽ شوم طبعيت جو آهي، ۽ سندس منهن تي ورلي مشڪ نظر ايندي آهي. هو ڪڏهن به دل کولي ڪونه ڳالهائيندو آهي. هن جا محب، فقط سندس گهر جا ڀاتي آهن. اها خبر نٿي پوي، ته هو محبت جي ڪري سندس سڄڻ آهن يا کانئس ڊڄن ٿا. بهرحال، هو پنهنجي زور ۽ زبردستيءَ ۽ رعيت جي خوف ۽ هراس سان سنڌ جي قسمت تي قبضو ڪيو ويٺو آهي. اها ڳالهه تعجب جهڙي آهي، ته هيءُ ظالم سچ پچ گيدي ۽ ڪانئر آهي. هن کي هر وقت موت جو خوف رهندو آهي، ۽ وهمي ڀوت اڳيان ڦرندا اٿس. سندس رعيت جا ڪي ماڻهو، ته چوندا آهن ته هو بهادر به آهي، پر اها ڳالهه ناقابلِ اعتبار آهي. مگر مون خود ڏٺو آهي، ته هن کي ڪا معمولي بيماري ٿيندي آهي، ته ڳڻتيءَ ۾ ڪيتريون راتيون ننڊ نه ايندي اٿس. مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
مراد عليءَ کي حرص جو مرض آهي. هو پنهنجي طمع جي پوري ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عزت ۽ رعيت جي فائدي جو به خيال ڪونه ڪندو آهي. هو ورلو ڪو وعدو ڪندو آهي ۽ جي ڪندو آهي، ته پاڙيندو نه آهي. مطلب ته هو هڪ خودغرض ۽ ملول ظالم آهي، هو ٻيو ايشيا جو ٽبيريس (روم جو شهنشاهه) يا فلپ ٻيو آهي. هو پنهنجي طاقت جي زور تي حڪومت ڪري ٿو، ۽ سندس دل ۾ ڪي به نازڪ انساني جذبا ڪونه آهن، هو روم جي شهنشاهه ٽبيريس سان ايتري ته مشابهت رکي ٿو، جو رومي تاريخ نويس جيڪو شهنشاهه جو بيان ڏنو آهي، سو هن سان هوبهو لڳي اچي ٿو. مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
مير ڪرم علي، ڀاءُ جي بلڪل برعڪس آهي، هن جي بهادري تسليم شده آهي، هو درٻار جي آداب ۽ رسوم مطابق کلمک، مهربان ۽ شفيق آهي، هو چڱي پوشاڪ ۽ ڏيک ويک جو شوقين آهي، ۽ عام ماڻهن جي خوشامد کي پسند ڪندو آهي. هوڏانهن مراد علي ڏيکاريندو آهي، ته کيس چاپلوسي پسند نه آهي. ٿورو وقت اڳ مير ڪرم علي تمام هٿ - ڦاڙ هوندو هو، هاڻي به هو سخي آهي، جيتوڻيڪ سنڌ جي حاڪمن جي روايتن مطابق پئسو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو اٿس. مون ڏٺو، ته حيدرآباد ۾ خلق جو آواز هن جي فائدي ۾ هو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي رعيت ۽ زيردستن تي مهربان، ۽ وعدي جو پڪو آهي. هو قد جو لاٺيرو آهي، شڪل موچاري ۽ عادتون وڻندڙ اٿس. هو مراد عليءَ کان فقط پنج ورهيه وڏو آهي، پر هن جي منهن ۾ گهنج ۽ جوانيءَ جي غلطين جا نشان آهن. ڏسڻ ۾ ٿو اچي، ته هو جلدئي ميدان پنهنجي جانٺي ۽ چالاڪ ڀاءُ لاءِ خالي ڪري ويندو. ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
ڪرم عليءَ ۾ گهڻو حوصلو ڪونه آهي، جيتوڻيڪ هن کي چڱي تعليم مليل آهي. هو اهڙو ته ضعيف طبع ۽ آسائش پسند ماڻهو آهي. جو هن حياتيءَ ۾ هميشه ٻين جي صلاح ۾ مرضيءَ تي هلڻ جو پاڻ کي عادي ڪري ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هن جو ڀاءُ کانئس اڳ گذاري ويو، ته ممڪن آهي، ته هو ان کان پوءِ گوشه نشينيءَ ۾ رهڻ پسند ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس اولاد ڪونه آهي، ۽ وري کيس پنهنجن ڀائٽن کي قبضي ۾ رکڻ جي طاقت ۽ همت نه آهي، پر جيڪڏهن هو اول فوت ٿي ويو، ته ڀائن ۾ ايتري ٻڌي ۽ محبت آهي، جو هن جي خزاني ۽ ملڪيت جو وارث مراد علي ٿيندو ۽ حڪومت جون واڳون اڪيلي سر سنڀاليندو. مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
مکيه ميرن کان پوءِ، ٻيو نمبر درجو آهي، مير غلام عليءَ جي پٽ، مير محمد خان جو. هن جي اٽڪل ٽيهه ورهيه ڄمار ٿيندي. هو هڪ ٺاهوڪو جوان آهي، جيتوڻيڪ چپ لڙڪيل اٿس، جنهن کيس ڪجهه بدزيبو ڪيو آهي. هن کي پنهنجي پيءُ کان گهڻي دولت ۽ اثر ورثي ۾ مليو هو. ڪجهه وقت، ته هو پنهنجن چاچن سان گڏ مسند تي ويهندو هو، ۽ جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، تڏهن کيس سندس چاچن وانگر حيدرآباد جي قلعي جي ديوارين تان سلامي ملندي هئي: پر هو هڪ نرم دل ۽ گهٽ حوصلي وارو ماڻهو آهي، ۽ کيس عزت يا مرتبي جو ڪو خيال ڪونه آهي. هن جي ملڪيت جي وڏي حـصي تي مراد عليءَ ۽ هن جي خاص نوڪرن قبضو ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جو مٿن رعب ڪونه آهي ۽ هن ۾ پنهنجي ڪاروبار سنڀالڻ جي لياقت ڪانه آهي. هو نهايت حليم طبع جو آهي، ۽ حڪومت ۽ اڊمبر جي پرواهه ڪانه رکندو آهي. هن جا، جي خاص خدمتگار آهن، تن جي ساڻس ڏاڍي محبت آهي. هنن مان ڪيترن سندس نوڪريءَ مان وڏيون ملڪتيون ٺاهيون آهن. مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
مير محمد خان کي ٻار ٻچو ڪونه آهي. ياد رکڻ کپي، ته سنڌ جي درٻار جو رواج آهي، ته حاڪمن کي جي ٻانـِـهين مان ٻار ٿيندا آهن، تن کي ماريو ويندو آهي. هن خوفناڪ رواج ڪري نهايت بي قياسيءَ سان ظلم ٿيندا هوندا. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن خاندان جي فقط هڪ ڄڻي، گهٽ ۾ گهٽ ستاويهه ري نڪاح ٻار قبر داخل ڪيا هئا. هندن ۾ صدين کان وٺي ستيءَ ۽ ٻارن جي مارڻ جي هولناڪ رواجن جي اجازت ڏنل آهي، ۽ انهن کي ڌرمي متن جي پڻ ٽيڪ آهي. هڪڙو مغرور راجپوت، جيڪڏهن پنهنجي ڌيءُ کي ڄمندي ئي نڙيءَ تي ننهن ڏئي ته هن کي، جيڪڏهن معافي نٿي ڏئي سگهجي، ته به مٿس رحم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هنن کان وڏي هوندي ڪڇ جي ملڪ وانگر بدپيشو ڪرايو ويندو آهي. پر سنڌ ۾ جو وحشياڻو رواج آهي، ان جي بيرحميءَ کان انسانيت جي لونءَ لونءَ ڪانڊارجيو وڃي ٿي. اهو جهڙو قرآن شريف جي احڪامن جي خلاف آهي، تهڙو انساني فطرت جي فرمان جي- مطلب ته ان لاءِ اهو معقول عذر نه آهي. حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن فرمائين ٿا ته: ”جيڪي پنهنجي جهالت ۽ بيعلميءَ کان پنهنجا ٻار مارين ٿا ۽ جيڪي خدا جي ڏنل رزق کي حرام ٺهرائين ٿا، انهن جي لاءِ ڪو ڇوٽڪارو ڪونه آهي- هو خدا تي ڪوڙ مڙهين ٿا“. (1) جون 1828ع. (1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو. (1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.
(1) جون 1828ع.
(1) جڏهن بيروني حملي جو خطرو دور ٿي ويو، تڏهن مير سهراب خان گهڻن ٽالپرن ۽ ٻين سردارن جي صلاح سان رٿ ڏني، ته مير عبدالله خان جي پٽ مير غلام حسين خان، جو هاڻي بلوغت کي رسيو هو، تنهن کي سنڌ جي حڪومت جون واڳون سونپجن، جنهن جو هو وارث ۽ حقدار هو. هنن جو چوڻ هو، ته مير فتح عليءَ کي گادي عارضي طور ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت غلام حسين صغير هو. انهيءَ حجت جو جواب مير فتح عليءَ اهو ڏنو، جو هو رڪاب ۾ پير وجهي ميدان تي نڪتو. ٻنهي ڌرين پنهنجون فوجون ڪٺيون ڪيون. سڄا ٽي ڏينهن فوجون صفون ٻڌيو، هڪٻئي جي سامهون بيٺيون هيون. ٽالپر قوم جي هن خانه جنگيءَ ۾ عزيز، عزيز جي خلاف هو. پٽ، پيءُ جي گلي ڪپڻ لاءِ تيار هو، ۽ ڀائرن پنهنجو رت وساري ڇڏيو هو. پر قوم جي بزرگن کين سمجهايو، ته انهيءَ وحشت ۽ خونريزيءَ جا خراب نتيجا نڪرندا. زالون ٽپ ڏيئي، جهيڙي ٽارڻ لاءِ اچي ترارين جي وچ ۾ پيون. آخر ٻنهي ڌرين کي عقل آيو. مير غلام حسين، مير فتح عليءَ جي حڪومت تسليم ڪئي، ۽ سندس سنڀال هيٺ رهڻ جو وعدو ڪيو. هو اڃا هن جي سنڀال هيٺ رهي ٿو. مير فتح علي خان اها ڳالهه قبول ڪئي، ته مير سهراب خان ۽ مير ٺارو خان هميشه پنهنجي پنهنجي حدن اندر آزاد ۽ خودمختيار رهندا. انهيءَ نظام کان پوءِ، مير فتح علي خان نهايت فراخدليءَ سان پنهنجن ٽن ڀائرن: مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان کي سندن رتبي مطابق جاگيرون مقرر ڪري ڏنيون، ان لاءِ هو گڏجي خاندان ۾ مفاد لاءِ ڪم ڪندا رهندا. خاندان جي عزت لاءِ هو اڳي به جنگ جي ميدان ۾ لڙيا هئا، خاص ڪري مير غلام علي خان، جنهن نهايت سرجوشيءَ کان ڪم ورتو هو. ساڳيءَ طرح هن کين حڪومت ۾ پاڻ سان شريڪ ڪيو، ۽ سندن مسندون پنهنجي مسند جي پاسن کان رکيائين ۽ اهو رواج اڃا تائين هلندو اچي ٿو. - ڪرو.
(1) مير ٺارو آگسٽ 1829ع ۾ گذاري ويو، ۽ هن جي ملڪيت جو وارث سندس پٽ علي مراد ٿيو.


مير مراد عليءَ جو وڏو پٽ نورمحمد اٽڪل ٽيهن ورهين جي عمر جو آهي- هو، هوبهو پيءُ جو نقل آهي- هن ۾ پيءُ جون سڀ خراب خصلتون ۽ هن جا ٿورا چڱا لڇڻ آهن. هن کي ماڻهو ڌڪاريندا هئا. مون ڪونه ٻڌو آهي، ته هن ۾ ڪو چڱو گڻ آهي، سواءِ ان جي، ته پيءُ لاءِ مطلبي محبت اٿس. هن جي حياتيءَ جو ظاهري مقصد آهي دنيا گڏ ڪرڻ. سڄي خاندان ۾ هيءُ هڪڙو سردار آهي، جو اڻ پڙهيل آهي. هن کي هڪ رواجي خط فارسيءَ ۾ لکي پيءُ ڏي موڪلڻو هو. مون ڏٺو، ته هن اهو به هڪ منشي کان لکارايو. هن مير شهداد نالي هڪ ڳٽڪو پٽ آهي، جنهن جي عمر ٻارنهن ورهيه ٿيندي. مير محمد نصير خان، مراد عليءَ جو ٻيو پٽ آهي. سنڌ جي شاهي خاندان ۾ هو سڀني کان وڌيڪ رلڻو ملڻو ۽ خوش خلق آهي. هو پنجويهن ورهين جي عمر جو آهي. شڪل جو سهڻو پر ڪجهه ٿلهو ۽ نهايت فضيلت وارو آهي. هن جي تمام شاندار صورت آهي ۽ پيءُ ۽ ڀاءُ سان ڪابه مشابهت ڪانه اٿس. خوش قسمتيءَ سان هو وصفن ۾ به اهڙو ئي هنن جي برعڪس آهي. نصير خان اهڙو ئي سخي آهي، جهڙا هو ڪنجوس آهن. هن پنهنجي دولت نهايت فراخدليءَ سان اُڏائي آهي. فراخدلي، گڻ هجي يا اوگڻ، پر سخيءَ جي هميشه خاص ڪري مشرقي ملڪن جي تعريف ۽ واکاڻ ڪئي ويندي آهي. حيدرآباد ايندي، مان رستي ۾ مير صاحبن جي خصلتن ۽ شاعراڻي شعور جي گهڻي تعريف ٻڌي هئي. مون سجهيو، ته دنيا جي هر ملڪ ۾ مصنفن کي ساڳيون ڪمزوريون هونديون آهن، تنهنڪري مان پهرينءَ ئي ملاقات جي وقت وجهه وٺي، مير صاحب جن کان ”ديوان جعفري“ نالي سندن تصنيف جي گهر ڪئي، جنهن جي شهرت لاءِ مون کين چيو، ته سڄي هندستان ۾ پکڙجي وئي آهي. اها ڳالهه کين نهايت پسند آئي. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، مون کي انهيءَ تصنيف جو هڪ نهايت سهڻو ۽ باتصوير نسخو ڏنو ويو، جنهن جي پهرين صفحي تي سندن هٿ اکر هئا. جيڪڏهن تصنيف سچ پچ سندن آهي، ته پوءِ هنن بيشڪ کيرون لهڻيون، پر مون کي هنن جي گفتگوءَ ۾ اهڙي بلند خياليءَ جي ثابتي ڪڏهن ڪانه ملي هئي. ديوان جعفريءَ کان پوءِ، مون کي ٻين ميرن کان وڌيڪ قيمتي سوغاتون مليون. هنن وٽ پنهنجون تصنيفون ته ڪونه هيون، پر هنن مون کي حافظ ۽ سعديءَ جي ديوانن جا نهايت خوبصورت نسخا ڏنا، جن مان ڪي، ڪيتريون پيڙهيون ڪلهوڙن جي ڪتبخاني ۾ رهيا هئا، ۽ نه فقط قيمتي هئا، پر ايراني خط جا بهترين مثال پڻ هئا، ۽ مون کي ٻيون به ڪيتريون نادر سوغاتون مليون. ولي محمد خان مون کي ڪابل جي بادشاهه شاهه شجاع الملڪ جي پيرن جي هڪ سهڻي سائي رنگ جي جـُـتي ڏني، جنهن لاءِ هن کي اهڙي عزت هئي، جا هڪ وزير کي بادشاهه لاءِ هئڻ کپي. مير نصير خان کي انگريز سرڪار لاءِ هميشه عزت پئي رهي آهي. حيدرآباد ۾ جو اسان جو ڏيهي وڪيل رهندو آهي، انهيءَ جي هن هميشه عزت پئي ڪئي آهي. منهنجي ته هو خاص طرح تعظيم ڪندو هو. هو مردانگيءَ ۾ ٻين سڀني کان سرس آهي، جنهنڪري سپاهه ۾ ڏاڍي عزت اٿس. ٽالپر خاندان جي ننڍين شاخن مان هيءُ ئي هڪ شهزادو آهي، جنهن جي ترقيءَ ۽ اوج جو امڪان آهي. ائين آهي، ته هو پختي ارادي جو ماڻهو نه آهي ۽ نه هن وقت ترقيءَ جو خيال اٿس. پر چئي نٿو سگهجي، ته جيڪڏهن کيس ميدان صفا ٿي مليو، ته ان جو سندس طبعيت تي ڪهڙو اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن عوام جو رايو سندس فائدي ۾ آهي. مون کي مير صوبدار خان سان ملاقات ڪرڻ جو موقعو ڪونه مليو هو. مان جڏهن سنڌ ۾ هوس، تڏهن مٿس مير صاحب وڏي جو ناراضپو هو. هن مون ڏي نياپا موڪليا، پر مير ان ڳالهه تي اعتراض ورتو هو. هو فتح عليءَ جو پٽ آهي، جو ٽالپر خاندان جي عظمت جو باني هو. هو سنه 1801ع ۾، پيءُ جي وفات کان ٻه - چار ڪلاڪ اڳ ڄائو هو. فتح علي، ڀائرن کي معصوم ٻار جي پارت ڪري گذاري ويو. صوبدار ڪيترا سال ڪرم عليءَ جي گود جو پٽ هو، پر هن کي مرگهيءَ جو مرض هوندو هو. هڪڙي ڏينهن کيس انهيءَ بري مرض جي دؤري ۾ ڌڪ لڳو، ۽ هو بيهوش ٿي درٻار ۾ ڪـِـري پيو. مراد عليءَ ڀاءُ کي چيو، ته انهيءَ بدبخت مان ڪي ڪين ورندو. انهيءَ وقت کان وٺي، هو غربت ۽ گمناميءَ ۾ گذاريندو آهي، ۽ کيس پنجويهه هزار رپين جو حقير ساليانو وظيفو ملندو آهي. مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مير محمد نصير خان، مراد عليءَ جو ٻيو پٽ آهي. سنڌ جي شاهي خاندان ۾ هو سڀني کان وڌيڪ رلڻو ملڻو ۽ خوش خلق آهي. هو پنجويهن ورهين جي عمر جو آهي. شڪل جو سهڻو پر ڪجهه ٿلهو ۽ نهايت فضيلت وارو آهي. هن جي تمام شاندار صورت آهي ۽ پيءُ ۽ ڀاءُ سان ڪابه مشابهت ڪانه اٿس. خوش قسمتيءَ سان هو وصفن ۾ به اهڙو ئي هنن جي برعڪس آهي. نصير خان اهڙو ئي سخي آهي، جهڙا هو ڪنجوس آهن. هن پنهنجي دولت نهايت فراخدليءَ سان اُڏائي آهي. فراخدلي، گڻ هجي يا اوگڻ، پر سخيءَ جي هميشه خاص ڪري مشرقي ملڪن جي تعريف ۽ واکاڻ ڪئي ويندي آهي. حيدرآباد ايندي، مان رستي ۾ مير صاحبن جي خصلتن ۽ شاعراڻي شعور جي گهڻي تعريف ٻڌي هئي. مون سجهيو، ته دنيا جي هر ملڪ ۾ مصنفن کي ساڳيون ڪمزوريون هونديون آهن، تنهنڪري مان پهرينءَ ئي ملاقات جي وقت وجهه وٺي، مير صاحب جن کان ”ديوان جعفري“ نالي سندن تصنيف جي گهر ڪئي، جنهن جي شهرت لاءِ مون کين چيو، ته سڄي هندستان ۾ پکڙجي وئي آهي. اها ڳالهه کين نهايت پسند آئي. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، مون کي انهيءَ تصنيف جو هڪ نهايت سهڻو ۽ باتصوير نسخو ڏنو ويو، جنهن جي پهرين صفحي تي سندن هٿ اکر هئا. جيڪڏهن تصنيف سچ پچ سندن آهي، ته پوءِ هنن بيشڪ کيرون لهڻيون، پر مون کي هنن جي گفتگوءَ ۾ اهڙي بلند خياليءَ جي ثابتي ڪڏهن ڪانه ملي هئي. ديوان جعفريءَ کان پوءِ، مون کي ٻين ميرن کان وڌيڪ قيمتي سوغاتون مليون. هنن وٽ پنهنجون تصنيفون ته ڪونه هيون، پر هنن مون کي حافظ ۽ سعديءَ جي ديوانن جا نهايت خوبصورت نسخا ڏنا، جن مان ڪي، ڪيتريون پيڙهيون ڪلهوڙن جي ڪتبخاني ۾ رهيا هئا، ۽ نه فقط قيمتي هئا، پر ايراني خط جا بهترين مثال پڻ هئا، ۽ مون کي ٻيون به ڪيتريون نادر سوغاتون مليون. ولي محمد خان مون کي ڪابل جي بادشاهه شاهه شجاع الملڪ جي پيرن جي هڪ سهڻي سائي رنگ جي جـُـتي ڏني، جنهن لاءِ هن کي اهڙي عزت هئي، جا هڪ وزير کي بادشاهه لاءِ هئڻ کپي. مير نصير خان کي انگريز سرڪار لاءِ هميشه عزت پئي رهي آهي. حيدرآباد ۾ جو اسان جو ڏيهي وڪيل رهندو آهي، انهيءَ جي هن هميشه عزت پئي ڪئي آهي. منهنجي ته هو خاص طرح تعظيم ڪندو هو. هو مردانگيءَ ۾ ٻين سڀني کان سرس آهي، جنهنڪري سپاهه ۾ ڏاڍي عزت اٿس. ٽالپر خاندان جي ننڍين شاخن مان هيءُ ئي هڪ شهزادو آهي، جنهن جي ترقيءَ ۽ اوج جو امڪان آهي. ائين آهي، ته هو پختي ارادي جو ماڻهو نه آهي ۽ نه هن وقت ترقيءَ جو خيال اٿس. پر چئي نٿو سگهجي، ته جيڪڏهن کيس ميدان صفا ٿي مليو، ته ان جو سندس طبعيت تي ڪهڙو اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن عوام جو رايو سندس فائدي ۾ آهي. مون کي مير صوبدار خان سان ملاقات ڪرڻ جو موقعو ڪونه مليو هو. مان جڏهن سنڌ ۾ هوس، تڏهن مٿس مير صاحب وڏي جو ناراضپو هو. هن مون ڏي نياپا موڪليا، پر مير ان ڳالهه تي اعتراض ورتو هو. هو فتح عليءَ جو پٽ آهي، جو ٽالپر خاندان جي عظمت جو باني هو. هو سنه 1801ع ۾، پيءُ جي وفات کان ٻه - چار ڪلاڪ اڳ ڄائو هو. فتح علي، ڀائرن کي معصوم ٻار جي پارت ڪري گذاري ويو. صوبدار ڪيترا سال ڪرم عليءَ جي گود جو پٽ هو، پر هن کي مرگهيءَ جو مرض هوندو هو. هڪڙي ڏينهن کيس انهيءَ بري مرض جي دؤري ۾ ڌڪ لڳو، ۽ هو بيهوش ٿي درٻار ۾ ڪـِـري پيو. مراد عليءَ ڀاءُ کي چيو، ته انهيءَ بدبخت مان ڪي ڪين ورندو. انهيءَ وقت کان وٺي، هو غربت ۽ گمناميءَ ۾ گذاريندو آهي، ۽ کيس پنجويهه هزار رپين جو حقير ساليانو وظيفو ملندو آهي. مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
حيدرآباد ايندي، مان رستي ۾ مير صاحبن جي خصلتن ۽ شاعراڻي شعور جي گهڻي تعريف ٻڌي هئي. مون سجهيو، ته دنيا جي هر ملڪ ۾ مصنفن کي ساڳيون ڪمزوريون هونديون آهن، تنهنڪري مان پهرينءَ ئي ملاقات جي وقت وجهه وٺي، مير صاحب جن کان ”ديوان جعفري“ نالي سندن تصنيف جي گهر ڪئي، جنهن جي شهرت لاءِ مون کين چيو، ته سڄي هندستان ۾ پکڙجي وئي آهي. اها ڳالهه کين نهايت پسند آئي. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، مون کي انهيءَ تصنيف جو هڪ نهايت سهڻو ۽ باتصوير نسخو ڏنو ويو، جنهن جي پهرين صفحي تي سندن هٿ اکر هئا. جيڪڏهن تصنيف سچ پچ سندن آهي، ته پوءِ هنن بيشڪ کيرون لهڻيون، پر مون کي هنن جي گفتگوءَ ۾ اهڙي بلند خياليءَ جي ثابتي ڪڏهن ڪانه ملي هئي. ديوان جعفريءَ کان پوءِ، مون کي ٻين ميرن کان وڌيڪ قيمتي سوغاتون مليون. هنن وٽ پنهنجون تصنيفون ته ڪونه هيون، پر هنن مون کي حافظ ۽ سعديءَ جي ديوانن جا نهايت خوبصورت نسخا ڏنا، جن مان ڪي، ڪيتريون پيڙهيون ڪلهوڙن جي ڪتبخاني ۾ رهيا هئا، ۽ نه فقط قيمتي هئا، پر ايراني خط جا بهترين مثال پڻ هئا، ۽ مون کي ٻيون به ڪيتريون نادر سوغاتون مليون. ولي محمد خان مون کي ڪابل جي بادشاهه شاهه شجاع الملڪ جي پيرن جي هڪ سهڻي سائي رنگ جي جـُـتي ڏني، جنهن لاءِ هن کي اهڙي عزت هئي، جا هڪ وزير کي بادشاهه لاءِ هئڻ کپي. مير نصير خان کي انگريز سرڪار لاءِ هميشه عزت پئي رهي آهي. حيدرآباد ۾ جو اسان جو ڏيهي وڪيل رهندو آهي، انهيءَ جي هن هميشه عزت پئي ڪئي آهي. منهنجي ته هو خاص طرح تعظيم ڪندو هو. هو مردانگيءَ ۾ ٻين سڀني کان سرس آهي، جنهنڪري سپاهه ۾ ڏاڍي عزت اٿس. ٽالپر خاندان جي ننڍين شاخن مان هيءُ ئي هڪ شهزادو آهي، جنهن جي ترقيءَ ۽ اوج جو امڪان آهي. ائين آهي، ته هو پختي ارادي جو ماڻهو نه آهي ۽ نه هن وقت ترقيءَ جو خيال اٿس. پر چئي نٿو سگهجي، ته جيڪڏهن کيس ميدان صفا ٿي مليو، ته ان جو سندس طبعيت تي ڪهڙو اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن عوام جو رايو سندس فائدي ۾ آهي. مون کي مير صوبدار خان سان ملاقات ڪرڻ جو موقعو ڪونه مليو هو. مان جڏهن سنڌ ۾ هوس، تڏهن مٿس مير صاحب وڏي جو ناراضپو هو. هن مون ڏي نياپا موڪليا، پر مير ان ڳالهه تي اعتراض ورتو هو. هو فتح عليءَ جو پٽ آهي، جو ٽالپر خاندان جي عظمت جو باني هو. هو سنه 1801ع ۾، پيءُ جي وفات کان ٻه - چار ڪلاڪ اڳ ڄائو هو. فتح علي، ڀائرن کي معصوم ٻار جي پارت ڪري گذاري ويو. صوبدار ڪيترا سال ڪرم عليءَ جي گود جو پٽ هو، پر هن کي مرگهيءَ جو مرض هوندو هو. هڪڙي ڏينهن کيس انهيءَ بري مرض جي دؤري ۾ ڌڪ لڳو، ۽ هو بيهوش ٿي درٻار ۾ ڪـِـري پيو. مراد عليءَ ڀاءُ کي چيو، ته انهيءَ بدبخت مان ڪي ڪين ورندو. انهيءَ وقت کان وٺي، هو غربت ۽ گمناميءَ ۾ گذاريندو آهي، ۽ کيس پنجويهه هزار رپين جو حقير ساليانو وظيفو ملندو آهي. مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
ديوان جعفريءَ کان پوءِ، مون کي ٻين ميرن کان وڌيڪ قيمتي سوغاتون مليون. هنن وٽ پنهنجون تصنيفون ته ڪونه هيون، پر هنن مون کي حافظ ۽ سعديءَ جي ديوانن جا نهايت خوبصورت نسخا ڏنا، جن مان ڪي، ڪيتريون پيڙهيون ڪلهوڙن جي ڪتبخاني ۾ رهيا هئا، ۽ نه فقط قيمتي هئا، پر ايراني خط جا بهترين مثال پڻ هئا، ۽ مون کي ٻيون به ڪيتريون نادر سوغاتون مليون. ولي محمد خان مون کي ڪابل جي بادشاهه شاهه شجاع الملڪ جي پيرن جي هڪ سهڻي سائي رنگ جي جـُـتي ڏني، جنهن لاءِ هن کي اهڙي عزت هئي، جا هڪ وزير کي بادشاهه لاءِ هئڻ کپي. مير نصير خان کي انگريز سرڪار لاءِ هميشه عزت پئي رهي آهي. حيدرآباد ۾ جو اسان جو ڏيهي وڪيل رهندو آهي، انهيءَ جي هن هميشه عزت پئي ڪئي آهي. منهنجي ته هو خاص طرح تعظيم ڪندو هو. هو مردانگيءَ ۾ ٻين سڀني کان سرس آهي، جنهنڪري سپاهه ۾ ڏاڍي عزت اٿس. ٽالپر خاندان جي ننڍين شاخن مان هيءُ ئي هڪ شهزادو آهي، جنهن جي ترقيءَ ۽ اوج جو امڪان آهي. ائين آهي، ته هو پختي ارادي جو ماڻهو نه آهي ۽ نه هن وقت ترقيءَ جو خيال اٿس. پر چئي نٿو سگهجي، ته جيڪڏهن کيس ميدان صفا ٿي مليو، ته ان جو سندس طبعيت تي ڪهڙو اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن عوام جو رايو سندس فائدي ۾ آهي. مون کي مير صوبدار خان سان ملاقات ڪرڻ جو موقعو ڪونه مليو هو. مان جڏهن سنڌ ۾ هوس، تڏهن مٿس مير صاحب وڏي جو ناراضپو هو. هن مون ڏي نياپا موڪليا، پر مير ان ڳالهه تي اعتراض ورتو هو. هو فتح عليءَ جو پٽ آهي، جو ٽالپر خاندان جي عظمت جو باني هو. هو سنه 1801ع ۾، پيءُ جي وفات کان ٻه - چار ڪلاڪ اڳ ڄائو هو. فتح علي، ڀائرن کي معصوم ٻار جي پارت ڪري گذاري ويو. صوبدار ڪيترا سال ڪرم عليءَ جي گود جو پٽ هو، پر هن کي مرگهيءَ جو مرض هوندو هو. هڪڙي ڏينهن کيس انهيءَ بري مرض جي دؤري ۾ ڌڪ لڳو، ۽ هو بيهوش ٿي درٻار ۾ ڪـِـري پيو. مراد عليءَ ڀاءُ کي چيو، ته انهيءَ بدبخت مان ڪي ڪين ورندو. انهيءَ وقت کان وٺي، هو غربت ۽ گمناميءَ ۾ گذاريندو آهي، ۽ کيس پنجويهه هزار رپين جو حقير ساليانو وظيفو ملندو آهي. مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مير نصير خان کي انگريز سرڪار لاءِ هميشه عزت پئي رهي آهي. حيدرآباد ۾ جو اسان جو ڏيهي وڪيل رهندو آهي، انهيءَ جي هن هميشه عزت پئي ڪئي آهي. منهنجي ته هو خاص طرح تعظيم ڪندو هو. هو مردانگيءَ ۾ ٻين سڀني کان سرس آهي، جنهنڪري سپاهه ۾ ڏاڍي عزت اٿس. ٽالپر خاندان جي ننڍين شاخن مان هيءُ ئي هڪ شهزادو آهي، جنهن جي ترقيءَ ۽ اوج جو امڪان آهي. ائين آهي، ته هو پختي ارادي جو ماڻهو نه آهي ۽ نه هن وقت ترقيءَ جو خيال اٿس. پر چئي نٿو سگهجي، ته جيڪڏهن کيس ميدان صفا ٿي مليو، ته ان جو سندس طبعيت تي ڪهڙو اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن عوام جو رايو سندس فائدي ۾ آهي. مون کي مير صوبدار خان سان ملاقات ڪرڻ جو موقعو ڪونه مليو هو. مان جڏهن سنڌ ۾ هوس، تڏهن مٿس مير صاحب وڏي جو ناراضپو هو. هن مون ڏي نياپا موڪليا، پر مير ان ڳالهه تي اعتراض ورتو هو. هو فتح عليءَ جو پٽ آهي، جو ٽالپر خاندان جي عظمت جو باني هو. هو سنه 1801ع ۾، پيءُ جي وفات کان ٻه - چار ڪلاڪ اڳ ڄائو هو. فتح علي، ڀائرن کي معصوم ٻار جي پارت ڪري گذاري ويو. صوبدار ڪيترا سال ڪرم عليءَ جي گود جو پٽ هو، پر هن کي مرگهيءَ جو مرض هوندو هو. هڪڙي ڏينهن کيس انهيءَ بري مرض جي دؤري ۾ ڌڪ لڳو، ۽ هو بيهوش ٿي درٻار ۾ ڪـِـري پيو. مراد عليءَ ڀاءُ کي چيو، ته انهيءَ بدبخت مان ڪي ڪين ورندو. انهيءَ وقت کان وٺي، هو غربت ۽ گمناميءَ ۾ گذاريندو آهي، ۽ کيس پنجويهه هزار رپين جو حقير ساليانو وظيفو ملندو آهي. مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مون کي مير صوبدار خان سان ملاقات ڪرڻ جو موقعو ڪونه مليو هو. مان جڏهن سنڌ ۾ هوس، تڏهن مٿس مير صاحب وڏي جو ناراضپو هو. هن مون ڏي نياپا موڪليا، پر مير ان ڳالهه تي اعتراض ورتو هو. هو فتح عليءَ جو پٽ آهي، جو ٽالپر خاندان جي عظمت جو باني هو. هو سنه 1801ع ۾، پيءُ جي وفات کان ٻه - چار ڪلاڪ اڳ ڄائو هو. فتح علي، ڀائرن کي معصوم ٻار جي پارت ڪري گذاري ويو. صوبدار ڪيترا سال ڪرم عليءَ جي گود جو پٽ هو، پر هن کي مرگهيءَ جو مرض هوندو هو. هڪڙي ڏينهن کيس انهيءَ بري مرض جي دؤري ۾ ڌڪ لڳو، ۽ هو بيهوش ٿي درٻار ۾ ڪـِـري پيو. مراد عليءَ ڀاءُ کي چيو، ته انهيءَ بدبخت مان ڪي ڪين ورندو. انهيءَ وقت کان وٺي، هو غربت ۽ گمناميءَ ۾ گذاريندو آهي، ۽ کيس پنجويهه هزار رپين جو حقير ساليانو وظيفو ملندو آهي. مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مير صوبدار سمجهي ٿو، ته سندس مصيبتن لاءِ مراد علي جوابدار آهي. جڏهن مراد علي بيمار ٿيو، تڏهن صوبدار ۽ هن جا دوست خوش ٿيا، ته اجهو ٿو مري. تنهن کان سواءِ هن پنهنجي حق لاءِ کليو کلايو گهر هئي، ان تي مراد عليءَ کي مٺيان لڳي. صوبدار لاچار ميرن جي دٻاءَ ڪري، درٻار ۾ حاضر رهندو هو. پر مون ڏٺو، ته هن سان ڪوبه ڪونه ڳالهائيندو هو، ۽ نه ئي هن کي ڪنهن به قسم جي عزت ڏني ويندي هئي. پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
پر مراد عليءَ، صوبدار کي چڱيءَ طرح ڪونه سڃاتو هو. هن پنهنجي مورثي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي باقي بچيل دوستن ۾ مير ٺاري جي سرڪش پٽ، مير علي مراد سان سازش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. منهنجي هئڻ ڪري هو پنهنجون رٿون عمل ۾ آڻي نه سگهيو، پر مان حيدرآباد مان نڪتس، تنهن کان پوءِ، هو جلدئي ريگستان ۾ اسلام ڪوٽ جي قلعي ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پنجن ڇهن ڏينهن اندر سندس ساٿي ۽ پوئلڳ، جي ڪل اٽڪل پندرنهن سؤ ماڻهو هئا، وڃي شامل ٿيا، ۽ سڌو حيدرآباد تي چڙهائي ڪيائون. هن جي انهيءَ بهادراڻي چال گاديءَ وارن ميرن کي ککو وکو ڪري ڇڏيو. پر هنن مصلحت کان ڪم وٺي صلح ڪيو. صوبدار خان کي ملڪ جو حصو ڏنائون، ۽ کيس حڪومت ۾ شريڪ ڪيائون. جوان شهزادي جي سرفرازي خاندان جي ٻين فردن کي ڪين آئڙي. امڪان آهي، ته جيڪڏهن ڪو موقعو ملي وين، ته هو کيس ڪڍڻ جي هرممڪن ڪوشش ڪندا، جو هو سندن رستي ۾ هڪ ڪنڊو آهي. مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مير صوبدار شڪل جو موچارو آهي. هن جو قد وچولو آهي ۽ هو البت فربهيءَ ڏانهن مائل آهي. هن جو اٿڻ - ويهڻ پـُـر تڪلف آهي. پر هن تي گهڻو وقت چوڪسي رهي آهي، جنهنڪري هن معاملي ۾ صحيح اندازو نٿو ڪري سگهجي. مون ٻڌو آهي، ته هن جي تعليم تي گهڻو ڌيان ڏنو ويو هو. هو لاشڪ ضعيف طبع ماڻهو آهي، ۽ ڪنهن نه ڪنهن فرقي جي اثر ۾ اچي ويندو. پر جي فارسي ڪتابن ۾ شعر جي ڄاڻ کي علم ڪوٺي سگهجي ٿو، ته هن ۾ ادبي شعور آهي ۽ هو صاحبِ علم آهي. سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
سنڌ ۾ خالص فوجي حڪومت آهي. ماڻهو، حاڪمن جي رحم و ڪرم تي آهن. انهن جي ڪمبختي اها آهي، ته سندن حاڪم انهيءَ اهم حقيقت کان غير واقف آهن، ته ڪنهن به منتظم حڪومت ۾، حاڪم جو فائدو رعيت جي بهبوديءَ ۾ هوندو آهي. ايشيا جي ٻين ناظمن وانگر مير به پنهنجو ترت فائدو. پوءِ اهو ڪهڙو به خسيس هجي- آئيندي جي فائدي لاءِ قربان نه ڪري سگهندا آهن. بدقسمتيءَ سان هو سمجهن ٿا، ته سندن گهراڻي جي استقلال ۽ شان جو دارومدار خزاني جي جمع ڪرڻ تي آهي، تنهنڪري هنن جي حڪومت جو سمورو نظام انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو. انهيءَ مان کين هڙ حاصل به گهڻو ڪجهه ڪونه ٿو ٿئي ۽ ماڻهن کي گهڻو نقصان رهي ٿو. انهيءَ ڪوتاهه نگاهه نظام ڪري سنڌ ۾ محصول ۽ ڍلون اهڙيون موتمار آهن، جو واپار کي سخت نقصان رسائين ٿيون، ۽ نتيجو اهو ٿو نڪري، جو ملڪ جي صنعت تي ان جو برو اثر پوي ٿو. ڍلون، جيڪو وڏو واڪ ڏيندو آهي، ان کي ٺيڪي تي ملنديون آهن. ٺيڪيدارن کي ٺيڪا حاڪمن جي مهربانيءَ سان ملندا آهن، ۽ کين ڪنهن به صورت ۾ معافي ڪانه ملندي آهي، تنهنڪري هو پنهنجي مختصر ايامڪاريءَ ۾ هر نموني جو ظلم ۽ زبردستي ڪندا آهن. هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
هر يورپي آدمي، جنهن هن معاملي تي غور ڪيو آهي، تنهن کي تعجب لڳندو آهي، ته اهڙي نموني جو انتظام ڪيئن ايترو وقت هلندو آيو آهي! ميرن جي ٻڌي ۽ اتفاق جو ذڪر مان اڳيئي ڪيو آهي. ايشيا جي حڪومت جي تاريخ ڏيکاري ٿي، ته انسان کي ڪيتري سهڻ جي شڪتي آهي ۽ حاڪم جزا لوڙڻ کان سواءِ، ڪيترو جور و جفا ڪري سگهن ٿا. تنهن کان سواءِ، سنڌ کي ٻين هڪجهڙن ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ سهوليتون آهن. انهن سهوليتن جي ڪري سنڌ، ڪجهه قدر بدانتظامي ۽ جهالت جو مقابلو ڪري سگهي ٿي. سنڌ، موسمي برسات ۽ ان جي نه پوڻ ڪري، جي ڀر وارن ملڪن ۾ ڏڪر ۽ آفتون ٿينديون آهن، تن کان آجي آهي. قدرت ان کي سنڌونديءَ جهڙي پائيدار ۽ مستقل نعمت عطا ڪئي آهي، جا واپار ۽ زراعت جو هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن کي ظلم به بند نٿو ڪري سگهي. ان ڪري ڪڙمي، نه فقط پنهنجون ٻنيون ٿوري خرچ ۽ تڪليف سان آباد ڪري سگهن ٿا، پر پوري وقت تي چڱي فصل جي اميد به رکي سگهن ٿا، ۽ جيڪڏهن سندن خواهش هجي، ته پنهنجي محنت جو مٺو سڦلو ڦل آسانيءَ سان نفعي تي ٻين ملڪن ۾ موڪلي سگهن ٿا. حاڪمن جي مخالفت هوندي به زمين جي زرخيزيءَ ڪري سنڌ ۾ مزدوري ۽ کاڌي پيتي جون شيون، ڪڇ ملڪ کان سستيون آهن. ڪڇ جا ماڻهو هميشه تنگيءَ جي وقت ۾ قوت گذران لاءِ، اسان جي علائقن جي بدران سنڌ ڏانهن ويندا آهن. تنهنڪري هن بدنظام ملڪ ۾ ماڻهو ساوا ۽ آسودا نظر ايندا آهن، جا ڳالهه ڏسي انهن ماڻهن کي تعجب لڳندو آهي، جي سمورين حقيقتن تي ويچار نه ڪندا آهن. اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
اهو چوڻ ضروري آهي، ته هر انسان شرارت وانگر ظالم جي ظلم جي به حد ٿيندي آهي. البت ايترو قبول ڪبو، ته مير حڪومت جي اصولن کان غير واقف آهن ۽ تعصب جي ڪري سندن ذهنيت خراب ٿيل آهي، نه ته هو پنهنجن ڪارواين ۾ هروڀرو ظالم ۽ بيرحم نه آهن. تنهن کان سواءِ هو اهڙا انڌا به نه آهن، جو کين اها خبر نه پوي، ته رعيت کي حد کان وڌيڪ آزارڻ ۾ ڪهڙا خطرا ۽ خوف آهن. خوش قسمتيءَ سان مالي انتظام ۾ اهڙيون پابنديون آهن. جي ڪجهه قدر رعيت کي فائدو رسائين ٿيون. حڪومت کي رعيت کان وڌيڪ ٺيڪيدار سان همدردي ڪانه هوندي آهي. تنهنڪري ٺيڪيدار جي برخلاف، جي پڪارون ٿينديون آهن، سي حڪومت خوشيءَ سان ٻڌندي آهي، ۽ اڪثر ڌرين جا تڪرار مفتيءَ ڏانهن شرعي فيصلي لاءِ موڪليندي آهي. ٻي ڳالهه آهي مسلمان سڀ سپاهي آهن. هنن وٽ نه ايترو پئسو آهي نه صبر ۽ استقلال، جو هو ٺيڪيدار ٿي سگهن. تنهنڪري ڍلون گهڻو ڪري هندن جي هٿ ۾ هونديون آهن. هندن جي طبقي کي درٻار ۾ ٿورو رسوخ هوندو آهي. کين ملڪ ۾ سواءِ دولت جي ٻيو ڪو اثر يا آبرو ڪونه آهي. ٺيڪيدارن کي ڪڇ ملڪ وانگر ديواني عدالت جون سهوليتون ميسر ڪونه آهن. ضلعن جا مسلمان ۽ فوجي ناظم، کين حسد جي نگاهن سان ڏسندا ۽ ڌڪاريندا آهن. هو هنن جي دولت تي رشڪ کائيندا آهن. کين ۽ سندن مذهب کي نفرت سان ڏسندا آهن. انهيءَ ”ويڙهائي راڄ ڪرڻ“ جي اصول مان ماڻهن کي فائدو رسندو آهي. اها هڪ ڏک جهڙي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ ملڪيت جي حفاظت جو سارو دارومدار حاڪمن جي بـُـرن جذبن جي ميزان تي آهي. حاڪمن جو فائدو اڪثر ان ۾ هوندو آهي، ته هو گڏجي يڪمشت ٿي غريب ڳوٺاڻن کان سندن محنت جو ڦل ڦرين. انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
انهن مشڪلاتن هوندي به مون کي شڪ آهي، ته سنڌ اڳي ڪڏهين ايتريون نعمتون ڏٺيون نه آهن، يا کين ايترو سياسي اقتدار مليو آهي، جو هن وقت کيس حاصل آهي. سنڌ جا حاڪم جاهل ۽ جابر آهن، پر سنڌ جي تاريخ ڪانه ٿي ڏيکاري، ته ڪو کيس هن کان بهتر حڪومت ڪڏهن ملي آهي، جا کيس هن وقت آهي. سنڌ جي حاڪمن لاءِ اها فخر جي ڳالهه آهي، ته هنن سنڌ کي گذريل ٽيهه ورهيه ساندهه امن امان ۽ صلح سانت ۾ رکيو آهي. تنهن کان سواءِ اهي سرفروش جوڌا جن انقلاب آڻي ڪلهوڙن کي ڪيرايو هو، سي گذريل اَڌ صديءَ ۾ ميدان مان غائب ٿي ويا آهن يا عمر رسيده ۽ ڪمزور ٿي ويا آهن. هاڻوڪي نسل کي پنهنجن وڏن جي خونريزيءَ ۽ غارتگريءَ جون فقط ٻڌل خبرون آهن. انهيءَ طوفان کان پوءِ سنڌ ۾ سڪون ٿي ويو آهي. ٻين ملڪن وانگر سنڌ ۾ گوڙ فساد ۽ وڳوڙ کان پوءِ آهستي آهستي حڪومت اندر اهڙو انتظام ۽ استقلال پيدا ٿيو آهي، جو سنڌ اڳي ڪڏهين ڪونه ڏٺو هو. اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
اها حقيقت آهي، ته سنڌ ۾ تنزل ۽ برباديءَ جون گهڻيون نشانيون آهن. ماڻهن جو خيال آهي ته اهي خانه جنگيءَ واري عرصي جو نتيجو آهن. اهڙي ثابتي ڪانه آهي، ته ڪو اهي علامتون ميرن جي صاحبيءَ ۾ خاص طرح وڌيون هيون يا مير، پوين ڪلهوڙن کان وڌيڪ رعيت جي بهبوديءَ ۽ واپار جا بدخواهه آهن. ميان محمد سرفراز خان ڪلهوڙو، نه فقط هڪ خونخوار ظالم هو، پر هو هر طريقي سان واپار ۽ صنعت جي ترقيءَ جي آڏو رڪاوٽ ٿي ايندو هو. هن ڪيترا ظلم ڪيا ۽ انهن مان هڪ اهو به هو، ته ٺٽي (1) مان انگريزن جي ڪوٺي کڻائي ڇڏي هئائين. ان ۾ شڪ ڪونهي، ته آمدني گهٽ ٿي آهي. پر هن قصور لاءِ مير جوابدار آهن، جن اجايون قربانيون ڪيون آهن. مثلاً: هنن آباديءَ (2) لاءِ زمينون ٺيڪي تي ڏيڻ بدران سڀ کان وڌيڪ زرخيز ضلعن جون وڏيون ايراضيون پنهنجي شڪار لاءِ جهنگ ڪري ڇڏيون آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري ميرن جي جند هڪ بالادست اختياريءَ جي اطاعت کان ڇٽي آهي. هو هاڻي تقريباً خودمختيار حاڪم آهن. ان ڪري هو شڪارپور جو زرخيز ضلعو هضم ڪري سگهيا آهن، جو هنن پنج ورهيه اڳ زوريءَ ورتو هو. شڪارپور تي مير سهراب حڪومت ڪندو آهي، پر ان جي آمدنيءَ مان ٻين ميرن کي به حصو ملندو آهي. ساڳئي وقت هو پندرنهن لکن رپين جي سالياني خراج جي ٻوجهه کان به آزاد ٿيا آهن، جي کين افغان درٻار کي ڏيڻا پوندا هئا. رنجيت سنگهه، ڪابل جي رياستن جي واليءَ جي حيثيت ۾ ڪيترا دفعا کانئن اصلوڪي خراج گهرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو آهي، پر هنن هميشه انڪار پئي ڪيو آهي. رنجيت سنگهه مڪاني مشغولين يا سياسي معاهدن جي بار ڪري، پنهنجي مطالبي حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ تي ڪاهي نه سگهيو آهي. ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
ميرن جو سمورو خاندان مذهبي احڪامن جو پابند آهي. مون خود ڏٺو آهي، ته هو عام درٻار ۾ گوڏا کوڙي نماز تي بيهي ويندا آهن. پر هن اهم معاملي ۾ منجهن عجيب اختلاف آهي. وري تعجب جي ڳالهه هيءَ آهي، ته اختلاف (1) انهن ٻن ڀائرن جي وچ ۾ پاڻ وڌيڪ آهن، جن جو پاڻ ۾ اتفاق ۽ ٻڌي آهي! ٽالپر بلوچ عام سنڌين وانگر اصل سني هئا. پر هنن جو ايران سان لاڳاپو رهيو آهي، جنهنڪري ايران جي بدعتن کي سندن درٻار ۾ دخل مليو آهي. مراد عليءَ ۽ صوبدار کان سواءِ، جي اڃا شرعي اصولن تي قائم آهن، ٻيا سڀ شيعا يعني حضرت عليءَ رضي الله تعاليٰ عنه جا معتقد آهن. مير مراد عليءَ جي اوگڻن ۾ هڪ اهو به آهي، ته هو هڪ تعصبي مجذوب آهي. ٻيا به ڪي هن کان وڌيڪ ڪشاده دل نه آهن. جڏهن مان علالت سبب بستري ۾ داخل هوس، تڏهن مان پنهنجي مريض جي خبرچار لهڻ لاءِ هڪڙو هندو نائب حڪيم موڪليو هو، جڏهن هو درٻار ۾ ويو، تڏهن يڪراءِ فيصلو ڪيو ويو، ته هن جو هٿ مريض لاءِ مضر ثابت ٿيندو، تنهنڪري هن کي رخصت ڏني وئي. ان لاءِ پوءِ مون کان معافي ورتي وئي. جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
جڏهن مان سنڌ ڇڏي، تڏهن ميرن مون کي ٻه واچون مرمت لاءِ ڏنيون. منهنجو هڪڙو نوڪر اتفاق سان چئي ويٺو، ته ڀـُـڄ ۾ هڪڙو هندو آهي، جو واچن جي مرمت جو ماهر آهي. اهو ٻڌي هنن واچون منهنجي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جيستائين مان وعدو ڪيو، ته اهي هڪ بت پرست جي هٿن ۾ نه ڏنيون وينديون. هڪڙي نهايت قيمتي تلوار جا مير صاحب جن مون کي سوغات طور ڏني هئي، تنهن تي سندن وزير جوهڪ ڪتبو لکيل آهي، جنهن تي هو فخر ڪندا آهن. ان جو مطلب آهي، ته شل لک هندو ان ترار جي ڌار (1) سان مرن! مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مان ميرن سان مذهبي مسئلن تي ڪيترا دفعا بحث مباحثو ڪيو. کين عيسائي مذهب لاءِ عزت هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي بانيءَ کي حضرت محمد (صلي الله عليه وسلم) جن وڏو پيغمبر ڪري قبوليو هو. هنن جا سوال ۽ دليل عجيب هئا. هڪڙي دفعي مون کان پڇيائون، ته ڇا تون انهن ڪرستانن مان آهين؟ جي ان گڏهه جي پيرن جي پوڄا ڪندا آهن، جنهن تي مسيح بيت المقدس ۾ چڙهي آيو هو؟ ۽ جنهن جا پير اڃا يورپ جي ڪنهن ڪليسا ۾ يادگار طور محفوظ آهن. انهيءَ ڳالهه دهرائڻ جي ضرورت نه آهي، ته هنن کي عيسائي فرقن جهڙوڪ: ڪئٿولڪ، گريڪ (يوناني) ۽ پراٽيسٽنٽ ۾ ڪهڙو فرق آهي، تنهنجي خبر کين ڪانه آهي. سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
سنڌ جي حڪومت ۽ رعيت ۾ مذهبي فراخدليءَ جي بوءِ به ڪانه آهي. مير، سڀ کان وڌيڪ پنهنجي زبردستي، محمدي مذهب جي پکيڙڻ ۾ ڪندا آهن. تعجب آهي، ته هندو ڪيئن هن ملڪ ۾ رهيا پيا آهن؟ انهيءَ جو فقط هڪڙو ئي سبب ٿي سگهي ٿو، سو هيءُ آهي، ته اسان کي به نباتات وانگر پنهنجي جنم ڀوميءَ لاءِ محبت ٿئي ٿي. هندن سان نهايت دشوار عقوبتون ڪيون وينديون آهن. هنن کي مسلمانڪي پوشاڪ پائڻي ۽ ڏاڙهي رکائڻي پوندي آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هنن جي طبقي کي گهوڙي تي سواري ڪرڻ جي منع هوندي هئي. هاڻي به ٿورا ڪي سرڪاري ڪامورا آهن، جن کي زين تي سواري ڪرڻ جي رعايت ۽ فخر حاصل آهي. شاهوڪار ۽ معزز واپاري به گڏهن يا خچرن تي سواري ڪندا آهن. اهي جانور اهڙا، ته پليت سمجهيا ويندا آهن، جو ٻين ملڪن ۾ به ذليل اڇوت سمجهي، انهن کي هٿ نه لائيندا آهن. جڏهن ڪو متڪبر مسلمان لنگهندو آهي، ته هو (هندو) انهيءَ حقير سواريءَ تان به لهي پاسو وٺي بيهندا آهن. مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
مسلمانن کي سنڌ ۾ اها ترغيب ڏني ويندي آهي، ته هو بت پرستيءَ جون سڀ نشانيون ڊاهي ڇڏين. برهما جي حقير ۽ ڪمبخت پوڄارين کي مذهبي آزادي ڪانه آهي. دهل دف ڪو ورلي ٻڌبو آهي. جي دهل وڄائڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي، ته اهو هٿ سان، ۽ نه ڏونڪي سان وڄايو ويندو آهي. حيدرآباد ۾ بتن کان سواءِ ڪي مندر آهن، پر انهن جي اندران سرود جو آواز ڪڏهن نه ٻڌڻ ۾ به ايندو آهي. جيڪڏهن ڪي به مومن شاهدي ڏين، ته ڪنهن هندوءَ قرآن مجيد جي آيت يا محمد رسول الله (صلي الله عليه وسلم) جو ڪلمو پڙهيو آهي، ته هن جو هڪدم طهر ڪيو ويندو آهي. هيءَ هڪ تمام رواجي ڳالهه آهي، پر ان کي مظلوم طبقي جا هندو ماڻهو سڀ کان وڌيڪ جبر ۽ مصيبت ڪري سمجهندا آهن. ڪهڙو به خسيس بهانو مليو، ته ٺهه پهه طهر ٿي ويندو. وڏي ڳالهه ته هميشه عذر اهو ڏنو ويندو آهي، ته طهر، مظلوم کي آخرت ۾ شفاعت پهچائڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح مظلوم کي جسماني درد سان گڏ، روحاني عذاب به ڏنو ويندو آهي........(1) هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
هندن سان جنهن نموني جو انصاف ڪيو ويندو هو، تنهن جي ڏسڻ جو مون کي موقعو مليو هو: هڪڙي ڏينهن هڪڙو واڻيو مون وٽ ڪيترائي ڪپڙا وڪڻڻ لاءِ کڻي آيو. باغ مان نڪرڻ کان پوءِ، هن هڪ ڪلاڪ اندر موٽي اچي دانهن ڏني ته: ”تنهنجي هڪڙي سنتريءَ مون کان هڪڙي قيمتي ريشمي ڪپڙي جو ٽڪر ڦريو آهي“. فطرتن مون کي سپاهيءَ جي روش تي غصو آيو، ڇاڪاڻ ته هن ڌارين ماڻهن جي نظر ۾، منهنجي ۽ ڏيهي فوج جي گهٽتائي ڪئي هئي. تنهنڪري مون هڪدم ڏوهه جي باريڪ جاچ ڪرڻ شروع ڪري ڏني. هندو ڪابه ثابتي پيش ڪري نه سگهيو. ڪيترن شاهدن شاهدي ڏني، ته جوابدار بي قصور هو. مون کي خاطري ٿي، ته تهمت ڪوڙي هئي. مون کي خانگي طرح معلوم ٿيو، ته واڻيي کي منهنجي دوست، گوپالداس وڪيل، فرياد ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي. هن جو خيال هو، ته سپاهيءَ کي بچائڻ لاءِ، آءٌ هڪدم قيمت هڙان ڀري ڏيندس. تنهنڪري مون اهو معاملو ختم ڪري ڇڏيو ۽ ٻنهي ڌرين کي چيم، ته جي اها ڳالهه مون وري ٻڌي، ته ميرن جي ڌيان تي آڻيندس. هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
هندوءَ ٻئي ڏينهن وري اچي ساڳيو راڳ آلاپيو. تنهنڪري مون شام جو مير صاحبن کي انهيءَ تڪرار کان واقف ڪيو. مون کين وڌيڪ چيو، ته تهمت انهيءَ جماعت جي هڪڙي فرد تي آهي، جنهن هڪ ادنيٰ ۾ ادنيٰ سپاهيءَ کي به هڪ ڪلاڪ نوڪري ۾ رهڻ لاءِ، پنهنجي چڱيءَ چال جي ثابتي ڏيڻي آهي. اهي ئي ماڻهو آهن، جي حڪومت جي پاران وڙهن ٿا. تنهنڪري هنن جي نيڪناميءَ جي حفاظت ڪرڻ منهنجو فرض آهي. مون کين عرض ڪيو، ته جاچ ڪرائي وڃي، ۽ وعدو ڏنومانِ ته جيڪڏهن سپاهيءَ تي ڪابه ثابتي هوندي، ته کيس ڀـُـڄ واپس موڪليو ويندو، جتي هن کي سخت سزا ڏني ويندي. ميرن مون کي نهايت تحمل سان ٻڌو، ۽ انهيءَ واقعي لاءِ افسوس ظاهر ڪيائون، ۽ انهيءَ ماڻهوءَ جو نالو پڇيائون، جنهن مون کي هيتري دقت پهچائي هئي. مون جواب ڏنو، ته هڪ هندو آهي. هندوءَ جي نالي ٻڌڻ سان، مٿن جادوءَ جو اثر ٿيو. مراد عليءَ هڪدم چيو ته: ”بس، جاچ جي ضرورت نه آهي“، حڪم ڏنائين ته: ”مجرم کي زوريءَ مسلمان ڪيو وڃي“. مون ڏٺو، ته انهيءَ حڪم جي پيرويءَ ڪرڻ لاءِ ڪيترا ماڻهو هڪدم تيار ٿيا. مون انهيءَ سختيءَ تي اعتراض ورتو. مير صاحب کلي جواب ڏنو ته: ”تون سنڌ جي هندن کي نٿو سڃاڻين، هو سڀ لچ ۽ بدمعاش آهن“. پر مون هن غريب تان شامت ٽاري ڇڏي. مون کي ان ڳالهه تي فخر آهي، ته منهنجو ولي محمد تي ايترو اثر هو، جو مون ڏوهيءَ کي ميرن جي ڄاڻ کان سواءِ ڇڏرائي ڇڏيو. اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
اهو تعصب جنهنڪري ايتريون ظالمانه ڪاروايون ٿين ٿيون، سو هڪ ٻيءَ ڳالهه ۾ به ظاهر ٿئي ٿي. سيدن يعني آل رسول کي بيحد عزت ڏني وڃي ٿي. هندن کي برهمڻ ۽ پروهتن جو ايترو خوف ۽ هراس نه هوندو، جيترو مسلمانن کي سيدن جي قوم کان ٿيندو آهي. هڪڙو ذليل ادنيٰ ماڻهو، جو انهيءَ عالي نسل جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو، تنهن کي به مجلس ۾ وڏي ۾ وڏي دنيوي مرتبي جي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر جاءِ ملندي آهي. مون وٽ جي علاج لاءِ حشام ماڻهن جا ايندا هئا، سي سڀ خوشيءَ سان سيدن کي پهرين وارو ڏيندا هئا. مون ڏٺو، ته مير به انهيءَ طبقي جي ماڻهن سان ٿورو گهڻو گهائل مائل ٿيندا هئا. ماڻهوءَ کي ڪيترو به جوش ۽ غصو هوندو، ته به هن کي همت نه ٿيندي، جو ڪنهن سيد کي گهٽ وڌ ڳالهائي يا ڌڪ هڻي. ٻيا ماڻهو اتي جو اتي ساهه ڪڍي ڇڏيندس. انهن رعايتن ۽ سهوليتن ڪري سيدن جون بهيرون ڀر وارن ملڪن مان سنڌ ۾ اينديون آهن. هو نه فقط سماج جا نڪما ۽ سست رڪن آهن، پر هنن جو عوام جي دلين تي تمام برو اثر پوي ٿو، ۽ هو خلق تي ڳرو ٻوجهه آهن. حيدرآباد جا رستا فقيرن سان ڀريا پيا آهن. هو نهايت بيحيائيءَ ۽ آڪڙ سان خيرات گهرندا آهن، جنهن مان سندن اثر ۽ طاقت جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. تحقيق هي فقير ماڻهن جي اخلاقي پستيءَ جي هڪ دکدائڪ ثابتي آهن. انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
انهيءَ تعصب جا اثر، جن جو مون ذڪر ڪيو آهي، اهڙا ته نمايان آهن، جو ڪوبه ماڻهو هڪ هفتو به ملڪ ۾ رهندو، ته اهي سندس ڌيان تي ايندا. مون سان جيڪو هندو وڪيل ساڻ هو، تنهن سان منهنجا ساٿي ۽ سندن پوئلڳ هر نموني جون مسخريون ۽ ٺٺوليون ڪندا هئا. حيدرآباد جي قلعي جي ڪنگرن مٿان انگريزن جو جهنڊو لهرائيندو ڏسڻ جو جيترو انتظار معزز هندن کي هو، ايترو ٻئي ڪنهن کي ڪونه هو. هو بنا پڇڻ جي پنهنجون شڪايتون ٻڌائيندا هئا، ۽ اڪثر پنهنجن ظلمن جا داستان بيان ڪندا هئا. سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
سنڌ جا مير، عام مسلمان حاڪمن کان عياشي ۽ نفس پرستيءَ ۾ گهٽ مدهوش آهن. هو ايترا حوصلي وارا ماڻهو آهن، جو کين عيش پرستيءَ جو خيال به ڪونه رهندو آهي. ممڪن آهي، ته هو دنيا جا سڀ مزا اڳيئي وٺي چڪا هجن. مراد علي هڪڙي دفعي مون کان پڇيو ته: ”’دارو‘ واپرائڻ ۾ اعتراض ته ڪونه آهي؟“ مون سمجهيو، ته هن جو مطلب آهي نشيدار شراب. آءٌ کيس چوڻ وارو هئس، ته بهتر ٿيندو، ته هن وقت سڀني گرم شين ۽ خاص ڪري شراب کان پاسو ڪجي، ته مون کي هڪدم چيائين ته: ”انگور جو رس حرام آهي، ۽ ان جو نالو هڪ مومن جي اڳيان وٺڻ نه کپي“. مون کي پوءِ خبر پئي، ته مير صاحب جن جو مطلب ”ڏاڙهون“ هو. هن نقل مان شايد ائين نظر اچي، ته مير کي مجلس اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻ جو ارادو هو. پر مون کي اها خاطري آهي، ته مير نشيدار شيون ۽ شراب ڪونه واپرائيندا آهن. مون ٻڌو آهي، ته جيڪي ماڻهو سندن روبرو نشي جي حالت ۾ ايندا آهن، تن کي هو بي آبرو ڪري ڪڍندا آهن. بهادر خان کوکر، هڪ وڏي گهراڻي جو بلوچ سردار آهي، ۽ مراد عليءَ جي ملازمت ڪندو آهي. هو هڪ دفعي نشي جي حالت ۾ ڏٺو ويو هو، تنهنڪري کيس ڪيترو وقت نوڪريءَ مان برطرف ڪيو ويو هو. هميشه انهن دوائن وٺڻ کان انڪار ڪندا هئا، جن ۾ نشيدار عرق مليل هوندا هئا. درٻار ۾ حقو نظر ڪونه ايندو آهي. ساري خاندان ۾ ڪوبه آفيم ڪونه کائيندو آهي. اميد اها هئي، ته حاڪمن جي پرهيزگاريءَ جو اثر رعيت تي پڻ پوندو، پر منهنجو آزمودو آهي، ته اڪثر سپاهي ۽ گهڻا درٻاري اهڙيون شيون واپرائيندا آهن، جي دل کي ڪمزور ۽ جسم کي ضعيف ڪن ٿيون. سنڌ ۾ آفيم جو ايترو ئي واهپو آهي، جيترو ڪڇ ۾ برانڊيءَ جي هڪ - ٻن بوتلن کان وڌيڪ ڪو تحفو وڌيڪ مقبول ڪونه سمجهيو ويندو آهي. مون کي ماڻهو هر وقت علاج لاءِ تنگ ڪندا هئا. ڪو اڻسڌيءَ طرح چوي، ته مون کي ڳجهي مرض جي ايذاءَ کان ڇڏاءِ، ۽ ڪو چوي، ته عيش ۽ نفس پرستيءَ ۾ وڃايل طاقت واپس آڻي ڏي. (1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.) (2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو. (1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“. (1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“ (1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)
(1) انهيءَ ڳالهه جي ثابتيءَ لاءِ، ته سنڌ ۾ هن وقت حالتون ڪلهوڙن جي زماني کان وڌيڪ خراب نه آهن، مان هيٺيون حوالو ميجر رينيل جي ڪتاب مان ڏيان ٿو، جو ٽالپرن جي زماني کان اڳ جو لکيل آهي.”تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هندو جي ملڪ جا اصل رهاڪو هوندا هئا، ۽ ڪئپٽن هئملٽن جي وقت ۾ مسلمانن کان ڏهوڻا هئا، تن تي مسلمان ناظم سختيون ڪندا آهن. هنن کي مندر يا عبادتخانا ڪونه ٺاهڻ ڏنا ويندا آهن. انهيءَ سختيءَ جي ڪري انهن مان ڪيترا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويندا آهن“. (رينيل جي تذڪري تان ورتل.) مسٽر ايلفنسٽن به ثابت ڪري ٿو، ته سنڌ جون گهڻيون هاڻوڪيون مصيبتون ميرن جي اعمالن جو نتيجو نه آهن. مان اها ڳالهه اڳيئي لکي آيو آهيان، ته عبدالنبيءَ هڪ لڱا ڪابل جي بادشاهه کان مدد ورتي هئي. ڪهڙي نموني جي مدد هئي، سا مسٽر ايلفنسٽن جي لفظن ۾ ڏجي ٿي: ”هن وقت (1781ع ۾) ٽالپرن جي بغاوت شروع ٿي، جنهن جو نتيجو اهو نڪتو، جو سنڌ جي ناظم کي هڪالي ڪڍيو ويو. ٻي سال بادشاهه (تيمور شاهه) باغين کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلي، جنهن ٿورڙي ئي وقت ۾ سڄي صوبي تي قبضو ڪيو. ٽالپر، پنهنجي اصلوڪي ريگستان ڏانهن موٽي ويا ۽ ٻيا ماڻهو دراني لشڪر کان پاسو ڪري، ٽڪرين ۽ جهنگلن ڏانهن ڀڄي ويا. مدد خان ملڪ کي باهين ۽ خونريزيءَ سان تلف تاراج ڪري ڇڏيو. هن اهڙا ته ملڪ ۾ راڱا ڪيا، جو انهيءَ حملي کان پوءِ، اچي ڏڪر پيو. چون ٿا، ته سنڌ ان وقت جيڪي سـَـٺو هو، تنهن جي اثر کان اڃا سنئين نه ٿي آهي“. (ايلفنسٽن جي ڪتاب ”ڪابل“ تان ورتل.)
(2) ميرن کي شڪار جو ڪيترو شوق آهي، سو هن نقل مان ظاهر ٿيندو: مير فتح عليءَ پاڻ کي ساليانا ٻن - ٽن لکن رپين جي ڍل جو نقصان پهچائي، حيدرآباد جي ڀرسان هڪڙو تمام زرخيز علائقو ويران ڪري ڇڏيو آهي. ڇاڪاڻ ته ان ۾ ’ڪوٽا پچا‘ نالي هڪ قسم جو هرڻ رهي ٿو، جنهن جي شڪار جو کيس شوق آهي. ٿورو وقت ٿيو، ته هن جي ڀاءُ مراد عليءَ هڪڙي قديم ڳوٺ جي ماڻهن کي ڪڍي ڳوٺ ڊهرائي ميدان ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ڪڪڙن جي ٻانگن ۽ مال جي چرائيءَ ڪري، سندس ڀاءُ جي جاگير ۾، جا ان ڳوٺ جي لڳ هئي، شڪار لهي ويندو هو.
(1) ميرن جي خاندان ۾ جو مذهبي خيالن تي اختلاف آهي، سو سر جان مالڪوم جي سني ۽ شيعي فرقن تي لکيل تبصري ۽ ميجر پاٽنجر جي هيٺ ڏنل حوالي پڙهڻ کان پوءِ، اڃا به وڌيڪ تعجب خيز معلوم ٿيندو. ياد رکڻ کپي، ته مير خود بلوچ آهن ۽ پنهنجي حسب نسب تي فخر اٿن. ”ظاهر آهي، ته سني شيعي مذهب وارا هڪٻئي سان گڏ صلح سانت ۾ رهي نٿا سگهن. ٻنهي ڌرين جي تعصبي ماڻهن کي مخالف طريقي جي معتقدن کان ڌاريي مذهب جا ماڻهو وڌيڪ مٺا لڳندا آهن: ڇاڪاڻ ته مخالف طريقي وارا هر وقت سندن اصولن تي حملا ڪندا رهندا آهن. اها ڳالهه اڳيئي ظاهر ڪئي وئي آهي، ته سندن اختلاف مذهبي ۽ اصولي ڳالهين متعلق آهن، ۽ نه عملي ڳالهين متعلق“. (مالڪوم جي ڪتاب ”ايران“، جلد - 2 تان ورتل.) ”هنن جي مذهب متعلق هي عرض ڪرڻو آهي، ته اولهه طرف وارا سڀ بلوچ، سواءِ ڪنهن ايڪڙ - ٻيڪڙ جي، سني مسلمان آهن ۽ کين شيعن لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار آهي. بلوچستان ۾ شيعو سڏائڻ ڪرستان سڏائڻ، کان به وڌيڪ خطرناڪ آهي“. (پاٽنجر جي ڪتاب ”بلوچستان“ تان ورتل.) انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“.
انيسٽيسيبس ڪتاب جو مصنف انهن فرقن بنسبت لکي ٿو ته: ”هنن فرقن ۾ جيترو اختلاف گهٽ آهي، اوتري ئي منجهن هڪٻئي لاءِ نفرت آهي. ترڪ سڀ سني آهن، ۽ ايراني سڀ شيعا. ترڪ وڌيڪ تعصبي آهن ۽ ايراني وڌيڪ ڀرمي“.
(1) ”مان ڪهنه رڪ، ۽ جوهر جي ۽ ايران جي پيدائش آهيان. مان ڏسڻ ۾ هلڪي، پر دشمن لاءِ گران آهيان. جو ڪو بهادر ماڻهو پوريءَ طاقت سان مون کي ڪم آڻيندو، ته منهنجي ڌار سان سوَ هزار هندو مرندا“
(1) خال واري جاءِ تي، مصنف طرفان ڪي اهڙا لفظ استعمال ڪيل آهن، جي حقائق کان پري ۽ نهايت ئي دل آزاريندڙ آهن، پر ساڳئي وقت انهن لفظن جي ذريعي، ڪنهن به قسم جي ڪا معلومات ڏنل ڪانه آهي. انهيءَ سبب ڪري مترجم انهن کي خارج ڪري ڇڏيو آهي. (مترجم)


امير پنهنجو ڪاروبار، پرڀات کان ٻه ڪلاڪ اڳ شروع ڪندا آهن. ان وقت هو خانگي درٻار ڪندا آهن، جنهن ۾ پڪارون ٻڌندا ۽ پنهنجن علائقن جو انتظام ڪندا آهن. اهو ئي هڪ وقت هوندو آهي، جڏهن هو پڳ پائيندا آهن. سج اُڀرئي مهل هو ڪپڙن بدلائڻ لاءِ، پنهنجن ڪمرن ۾ ويندا آهن، ۽ ٿوري وقت کان پوءِ، هو درٻار ۾ ايندا آهن، جتي سمورو خاندان باقاعدي موجود هوندو آهي، ۽ جتي حڪومت جو سمورو ڪاروبار هلايو ويندو آهي. جيڪي خط رات اڳئين ڏينهن تي آيل هوندا آهن، سي هنن اڳيان ڍڳ ڪري رکيا ويندا آهن. يارهين بجي تائين خطن پڙهڻ، انهن تي حڪم ڪرڻ ۽ ڳالهائڻ ٻولهائڻ ۾ وقت صرف ڪيو ويندو آهي، ۽ پوءِ هو ناشتي لاءِ اٿندا آهن. ٻـِـي بجي، هو وري ٻاهر نڪرندا آهن، ۽ سج لٿي تائين گڏ هوندا آهن. جنهن کان پوءِ هرڪو پنهنجي گهر وڃي رات لاءِ آرامي ٿيندو آهي. آءٌ هميشه عام درٻار ۾ ملاقات ڪندو هوس. مکيه اميرن سان خانگي طرح گفتگو ڪرڻ جو مون کي ڪڏهن موقعو ڪونه مليو هو. ننڍا شهزادا گهر وڃڻ کان پوءِ، پنهنجي جدا ڪچهري ڪندا هئا، جتي سڀڪجهه وڏن ميرن جي شاهاڻي دستور جي خلاف هوندو هو. اتي ڪابه پابندي ڪانه هوندي هئي. اسان اصطبل ۾ سوئرن جي ويڙهه، ملهون، کينهـونءَ راند، ڪشتي ۽ ٻيون ڪيتريون رانديون رونديون وڃي ڏسندا هئـاسين. مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾، جڏهن اڃا انهيءَ انقلاب جي يادگيري تازي هئي، جنهن جي وسيلي سان ميرن جي خاندان حڪومت هٿ ڪئي هئي، تڏهن غير معمولي احتياط ڪيو ويندو هو، ته جيئن ساڻن ڪو ڌوڪو يا سازش نه ٿئي. چارئي ڀائر گڏ کائيندا ۽ هڪ ڪمري ۾ سمهندا هئا. ڪمري جي رڳو دروازي تي روشني هوندي هئي، ۽ سنجيل گهوڙا ۽ غلام تيار هوندا هئا. سنڌ ۾ گذريل ٽيهه ورهيه لڳاتار امن امان رهيو آهي، جنهنڪري حاڪمن کي اطمينان آهي. پر هو هميشه بيدار هوندا آهن، جنهنڪري هنن جي برخلاف ڪابه سازش ڪرڻ مشڪل آهي. هاڻي هو اڳئين وانگر ساڳئي ڪمري ۾ کائيندا ۽ سمهندا نه آهن. پر هو ساري رات پنهنجن ڪمرن جي ٻاهران صفن ۾ گذاريندا آهن. سندن هٿيار پاسن کان رکيل هوندا آهن، ۽ مٿان ايماندار خدمتگارن جو پهرو هوندو اٿن. ميرن جي هڪ عجيب خصوصيت هيءَ آهي، ته هنن کي هڪٻئي ۾ اعتماد ڪونه آهي. مون انهيءَ ڳالهه جو اڳيئي ذڪر ڪيو آهي، ته مراد عليءَ جي علالت وقت، هو سڀ ڪيترا مهينا حيدرآباد جي قلعي کان ٻاهر نڪرندا ئي ڪونه هئا. جڏهن هو شڪار تي نڪرندا هئا. تڏهن احتياطاً پٺيان ڪنهن کي ڪونه ڇڏيندا هئا. مير صوبدار خان جڏهن اسلام ڪوٽ ڏانهن ڀڄي وڃي بغاوت ڪئي هئي، تڏهن هو ٻين جي پٺيان پٺيان پئي آيو. اهڙي بدگمان ۽ خطرناڪ آئين ۾ حڪومت ڪرڻ هڪ اهڙي ڳالهه نه آهي، جنهن تي رشڪ ڪجي. مراد عليءَ هڪڙي ڏينهن مون کي دل کولي چيو ته: ”حاڪمن جي سر تي شيهي جهڙو ڳرو ٻوجهه آهي، ان جي بار جو اندازو فقط حاڪم ئي ڪري سگهن ٿا“. انهيءَ راءِ لاءِ، هن جس لهڻي! جيتوڻيڪ ان ۾ شڪ نه آهي، ته اهو خيال ڪنهن فارسي ڪتاب تان ورتل آهي. بهرحال، ظاهر آهي، ته مير تخت کي گلن جي سيج ڪري نٿا سمجهن. مير درٻار ۾ خوش اطوار، پر ساڳئي وقت متڪبر ۽ ڳنڀير هوندا هئا. هو پنهنجن سڀ کان وڌيڪ پيارن نوڪرن سان به گستاخ ڪونه ٿيندا هئا. منهنجي لاءِ جا ڪرسي ايندي هئي، ته ساڳئي وقت ٻه صندل، هڪ گاديءَ وارن حاڪمن ۽ ٻيو ننڍن شهزادن لاءِ رکيا ويندا هئا. سڀ درٻاري ۽ خدمتگار، پري زمين تي يا ٻاهر ويهندا هئا. هو وڏي ۾ وڏي عملدار کي به پاڻ سان گڏ ويهڻ ڪونه ڏيندا هئا. البت هڪ يا ٻه دفعو اسماعيل شاهه ۽ سندن ڪن پيارن پيرزادن کي اهو شرف بخشيو هئائون. مير، گهڻو ڪري درٻار ۾ گڏجي ايندا هئا، ۽ ويندا به گڏجي هئا. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ رهيل هوس، تڏهن مراد عليءَ جي علالت ڪري، سندس ڪمري ۾ درٻار ٿيندي هئي. هونئن سندن رواج آهي، ته هو واري واري تي هڪٻئي جي جاين تي گڏبا آهن. پهرين ملاقات جو ذڪر ڪندي، مان هنن جي پوشاڪ ۽ نشست - برخاست جو احوال ڏنو آهي. ڪشمير جي شالن، ۽ ٺٽي جي ريشمي ۽ زريءَ جي لونگين يا بوڇڻن کان سواءِ، هو گهڻو ڪري، ولائتي ٺهيل ڪپڙو به ڪم آڻيندا هئا. سرديءَ جي موسم ۾ هو ململ ۽ انگرکن بدران تمام قيمتي ڪشميري شالن جا پهراڻ پائيندا هئا، جن تي زريءَ جا ڳانا ۽ قنڌار جي ڪاري پشم لڳل هوندي هئي. ٻين موقعن تي هو ولائتي ڦولدار ريشم يا پـَـٽ جا گرم آسترن سان ۽ ڪپهه سان ڀريل ڪپڙا پائيندا هئا، جن تي تلوار يا خنجر جو ڌڪ اثر نه ڪري سگهندو هو. درٻار ۾ سندس چاچو، مير محمود، جو هڪ شاندار شڪل جو بزرگ هو، سو سڀ کان وڌيڪ زيبدار ڪپڙا پائيندو هو. هو اڪثر ڪري گلابي ريشم جو ڦولدار چوغو پائيندو هو. مير ڪرم علي ۽ نصير خان روز صبح جو ٻئي - ٻئي نموني جي پوشاڪ پهريندا هئا. اهي ڪپڙا ٿورن ڏينهن کان پوءِ، آءٌ سندن خاص نوڪر کي پائيندي ڏسندو هوس. ميرن جي درٻار ۾ جا ڳالهه سڀ کان وڌيڪ ڌارين ماڻهن جو ڌيان ڇڪائي ٿي، ۽ سچ پچ قابل توجهه آهي، سا آهي سندن جواهرات ۽ هٿيارن جو نادر ذخيرو. هنن جي عظيم الشان خزاني ۾ گهڻو ڪري ياقوت، هيرا، موتي ۽ زمرد آهن، جي سندن خنجرن، تلوارين، ۽ بندوقن ۾ جڙا ِّ ٿيل آهن، جن مان گهڻا هو منڊين ۽ بازوبندن وغيره ۾ (1) ڪپڙن مٿان پائيندا آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مير فتح عليءَ جي حياتيءَ ۾، جڏهن اڃا انهيءَ انقلاب جي يادگيري تازي هئي، جنهن جي وسيلي سان ميرن جي خاندان حڪومت هٿ ڪئي هئي، تڏهن غير معمولي احتياط ڪيو ويندو هو، ته جيئن ساڻن ڪو ڌوڪو يا سازش نه ٿئي. چارئي ڀائر گڏ کائيندا ۽ هڪ ڪمري ۾ سمهندا هئا. ڪمري جي رڳو دروازي تي روشني هوندي هئي، ۽ سنجيل گهوڙا ۽ غلام تيار هوندا هئا. سنڌ ۾ گذريل ٽيهه ورهيه لڳاتار امن امان رهيو آهي، جنهنڪري حاڪمن کي اطمينان آهي. پر هو هميشه بيدار هوندا آهن، جنهنڪري هنن جي برخلاف ڪابه سازش ڪرڻ مشڪل آهي. هاڻي هو اڳئين وانگر ساڳئي ڪمري ۾ کائيندا ۽ سمهندا نه آهن. پر هو ساري رات پنهنجن ڪمرن جي ٻاهران صفن ۾ گذاريندا آهن. سندن هٿيار پاسن کان رکيل هوندا آهن، ۽ مٿان ايماندار خدمتگارن جو پهرو هوندو اٿن. ميرن جي هڪ عجيب خصوصيت هيءَ آهي، ته هنن کي هڪٻئي ۾ اعتماد ڪونه آهي. مون انهيءَ ڳالهه جو اڳيئي ذڪر ڪيو آهي، ته مراد عليءَ جي علالت وقت، هو سڀ ڪيترا مهينا حيدرآباد جي قلعي کان ٻاهر نڪرندا ئي ڪونه هئا. جڏهن هو شڪار تي نڪرندا هئا. تڏهن احتياطاً پٺيان ڪنهن کي ڪونه ڇڏيندا هئا. مير صوبدار خان جڏهن اسلام ڪوٽ ڏانهن ڀڄي وڃي بغاوت ڪئي هئي، تڏهن هو ٻين جي پٺيان پٺيان پئي آيو. اهڙي بدگمان ۽ خطرناڪ آئين ۾ حڪومت ڪرڻ هڪ اهڙي ڳالهه نه آهي، جنهن تي رشڪ ڪجي. مراد عليءَ هڪڙي ڏينهن مون کي دل کولي چيو ته: ”حاڪمن جي سر تي شيهي جهڙو ڳرو ٻوجهه آهي، ان جي بار جو اندازو فقط حاڪم ئي ڪري سگهن ٿا“. انهيءَ راءِ لاءِ، هن جس لهڻي! جيتوڻيڪ ان ۾ شڪ نه آهي، ته اهو خيال ڪنهن فارسي ڪتاب تان ورتل آهي. بهرحال، ظاهر آهي، ته مير تخت کي گلن جي سيج ڪري نٿا سمجهن. مير درٻار ۾ خوش اطوار، پر ساڳئي وقت متڪبر ۽ ڳنڀير هوندا هئا. هو پنهنجن سڀ کان وڌيڪ پيارن نوڪرن سان به گستاخ ڪونه ٿيندا هئا. منهنجي لاءِ جا ڪرسي ايندي هئي، ته ساڳئي وقت ٻه صندل، هڪ گاديءَ وارن حاڪمن ۽ ٻيو ننڍن شهزادن لاءِ رکيا ويندا هئا. سڀ درٻاري ۽ خدمتگار، پري زمين تي يا ٻاهر ويهندا هئا. هو وڏي ۾ وڏي عملدار کي به پاڻ سان گڏ ويهڻ ڪونه ڏيندا هئا. البت هڪ يا ٻه دفعو اسماعيل شاهه ۽ سندن ڪن پيارن پيرزادن کي اهو شرف بخشيو هئائون. مير، گهڻو ڪري درٻار ۾ گڏجي ايندا هئا، ۽ ويندا به گڏجي هئا. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ رهيل هوس، تڏهن مراد عليءَ جي علالت ڪري، سندس ڪمري ۾ درٻار ٿيندي هئي. هونئن سندن رواج آهي، ته هو واري واري تي هڪٻئي جي جاين تي گڏبا آهن. پهرين ملاقات جو ذڪر ڪندي، مان هنن جي پوشاڪ ۽ نشست - برخاست جو احوال ڏنو آهي. ڪشمير جي شالن، ۽ ٺٽي جي ريشمي ۽ زريءَ جي لونگين يا بوڇڻن کان سواءِ، هو گهڻو ڪري، ولائتي ٺهيل ڪپڙو به ڪم آڻيندا هئا. سرديءَ جي موسم ۾ هو ململ ۽ انگرکن بدران تمام قيمتي ڪشميري شالن جا پهراڻ پائيندا هئا، جن تي زريءَ جا ڳانا ۽ قنڌار جي ڪاري پشم لڳل هوندي هئي. ٻين موقعن تي هو ولائتي ڦولدار ريشم يا پـَـٽ جا گرم آسترن سان ۽ ڪپهه سان ڀريل ڪپڙا پائيندا هئا، جن تي تلوار يا خنجر جو ڌڪ اثر نه ڪري سگهندو هو. درٻار ۾ سندس چاچو، مير محمود، جو هڪ شاندار شڪل جو بزرگ هو، سو سڀ کان وڌيڪ زيبدار ڪپڙا پائيندو هو. هو اڪثر ڪري گلابي ريشم جو ڦولدار چوغو پائيندو هو. مير ڪرم علي ۽ نصير خان روز صبح جو ٻئي - ٻئي نموني جي پوشاڪ پهريندا هئا. اهي ڪپڙا ٿورن ڏينهن کان پوءِ، آءٌ سندن خاص نوڪر کي پائيندي ڏسندو هوس. ميرن جي درٻار ۾ جا ڳالهه سڀ کان وڌيڪ ڌارين ماڻهن جو ڌيان ڇڪائي ٿي، ۽ سچ پچ قابل توجهه آهي، سا آهي سندن جواهرات ۽ هٿيارن جو نادر ذخيرو. هنن جي عظيم الشان خزاني ۾ گهڻو ڪري ياقوت، هيرا، موتي ۽ زمرد آهن، جي سندن خنجرن، تلوارين، ۽ بندوقن ۾ جڙا ِّ ٿيل آهن، جن مان گهڻا هو منڊين ۽ بازوبندن وغيره ۾ (1) ڪپڙن مٿان پائيندا آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
ميرن جي هڪ عجيب خصوصيت هيءَ آهي، ته هنن کي هڪٻئي ۾ اعتماد ڪونه آهي. مون انهيءَ ڳالهه جو اڳيئي ذڪر ڪيو آهي، ته مراد عليءَ جي علالت وقت، هو سڀ ڪيترا مهينا حيدرآباد جي قلعي کان ٻاهر نڪرندا ئي ڪونه هئا. جڏهن هو شڪار تي نڪرندا هئا. تڏهن احتياطاً پٺيان ڪنهن کي ڪونه ڇڏيندا هئا. مير صوبدار خان جڏهن اسلام ڪوٽ ڏانهن ڀڄي وڃي بغاوت ڪئي هئي، تڏهن هو ٻين جي پٺيان پٺيان پئي آيو. اهڙي بدگمان ۽ خطرناڪ آئين ۾ حڪومت ڪرڻ هڪ اهڙي ڳالهه نه آهي، جنهن تي رشڪ ڪجي. مراد عليءَ هڪڙي ڏينهن مون کي دل کولي چيو ته: ”حاڪمن جي سر تي شيهي جهڙو ڳرو ٻوجهه آهي، ان جي بار جو اندازو فقط حاڪم ئي ڪري سگهن ٿا“. انهيءَ راءِ لاءِ، هن جس لهڻي! جيتوڻيڪ ان ۾ شڪ نه آهي، ته اهو خيال ڪنهن فارسي ڪتاب تان ورتل آهي. بهرحال، ظاهر آهي، ته مير تخت کي گلن جي سيج ڪري نٿا سمجهن. مير درٻار ۾ خوش اطوار، پر ساڳئي وقت متڪبر ۽ ڳنڀير هوندا هئا. هو پنهنجن سڀ کان وڌيڪ پيارن نوڪرن سان به گستاخ ڪونه ٿيندا هئا. منهنجي لاءِ جا ڪرسي ايندي هئي، ته ساڳئي وقت ٻه صندل، هڪ گاديءَ وارن حاڪمن ۽ ٻيو ننڍن شهزادن لاءِ رکيا ويندا هئا. سڀ درٻاري ۽ خدمتگار، پري زمين تي يا ٻاهر ويهندا هئا. هو وڏي ۾ وڏي عملدار کي به پاڻ سان گڏ ويهڻ ڪونه ڏيندا هئا. البت هڪ يا ٻه دفعو اسماعيل شاهه ۽ سندن ڪن پيارن پيرزادن کي اهو شرف بخشيو هئائون. مير، گهڻو ڪري درٻار ۾ گڏجي ايندا هئا، ۽ ويندا به گڏجي هئا. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ رهيل هوس، تڏهن مراد عليءَ جي علالت ڪري، سندس ڪمري ۾ درٻار ٿيندي هئي. هونئن سندن رواج آهي، ته هو واري واري تي هڪٻئي جي جاين تي گڏبا آهن. پهرين ملاقات جو ذڪر ڪندي، مان هنن جي پوشاڪ ۽ نشست - برخاست جو احوال ڏنو آهي. ڪشمير جي شالن، ۽ ٺٽي جي ريشمي ۽ زريءَ جي لونگين يا بوڇڻن کان سواءِ، هو گهڻو ڪري، ولائتي ٺهيل ڪپڙو به ڪم آڻيندا هئا. سرديءَ جي موسم ۾ هو ململ ۽ انگرکن بدران تمام قيمتي ڪشميري شالن جا پهراڻ پائيندا هئا، جن تي زريءَ جا ڳانا ۽ قنڌار جي ڪاري پشم لڳل هوندي هئي. ٻين موقعن تي هو ولائتي ڦولدار ريشم يا پـَـٽ جا گرم آسترن سان ۽ ڪپهه سان ڀريل ڪپڙا پائيندا هئا، جن تي تلوار يا خنجر جو ڌڪ اثر نه ڪري سگهندو هو. درٻار ۾ سندس چاچو، مير محمود، جو هڪ شاندار شڪل جو بزرگ هو، سو سڀ کان وڌيڪ زيبدار ڪپڙا پائيندو هو. هو اڪثر ڪري گلابي ريشم جو ڦولدار چوغو پائيندو هو. مير ڪرم علي ۽ نصير خان روز صبح جو ٻئي - ٻئي نموني جي پوشاڪ پهريندا هئا. اهي ڪپڙا ٿورن ڏينهن کان پوءِ، آءٌ سندن خاص نوڪر کي پائيندي ڏسندو هوس. ميرن جي درٻار ۾ جا ڳالهه سڀ کان وڌيڪ ڌارين ماڻهن جو ڌيان ڇڪائي ٿي، ۽ سچ پچ قابل توجهه آهي، سا آهي سندن جواهرات ۽ هٿيارن جو نادر ذخيرو. هنن جي عظيم الشان خزاني ۾ گهڻو ڪري ياقوت، هيرا، موتي ۽ زمرد آهن، جي سندن خنجرن، تلوارين، ۽ بندوقن ۾ جڙا ِّ ٿيل آهن، جن مان گهڻا هو منڊين ۽ بازوبندن وغيره ۾ (1) ڪپڙن مٿان پائيندا آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مير درٻار ۾ خوش اطوار، پر ساڳئي وقت متڪبر ۽ ڳنڀير هوندا هئا. هو پنهنجن سڀ کان وڌيڪ پيارن نوڪرن سان به گستاخ ڪونه ٿيندا هئا. منهنجي لاءِ جا ڪرسي ايندي هئي، ته ساڳئي وقت ٻه صندل، هڪ گاديءَ وارن حاڪمن ۽ ٻيو ننڍن شهزادن لاءِ رکيا ويندا هئا. سڀ درٻاري ۽ خدمتگار، پري زمين تي يا ٻاهر ويهندا هئا. هو وڏي ۾ وڏي عملدار کي به پاڻ سان گڏ ويهڻ ڪونه ڏيندا هئا. البت هڪ يا ٻه دفعو اسماعيل شاهه ۽ سندن ڪن پيارن پيرزادن کي اهو شرف بخشيو هئائون. مير، گهڻو ڪري درٻار ۾ گڏجي ايندا هئا، ۽ ويندا به گڏجي هئا. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ رهيل هوس، تڏهن مراد عليءَ جي علالت ڪري، سندس ڪمري ۾ درٻار ٿيندي هئي. هونئن سندن رواج آهي، ته هو واري واري تي هڪٻئي جي جاين تي گڏبا آهن. پهرين ملاقات جو ذڪر ڪندي، مان هنن جي پوشاڪ ۽ نشست - برخاست جو احوال ڏنو آهي. ڪشمير جي شالن، ۽ ٺٽي جي ريشمي ۽ زريءَ جي لونگين يا بوڇڻن کان سواءِ، هو گهڻو ڪري، ولائتي ٺهيل ڪپڙو به ڪم آڻيندا هئا. سرديءَ جي موسم ۾ هو ململ ۽ انگرکن بدران تمام قيمتي ڪشميري شالن جا پهراڻ پائيندا هئا، جن تي زريءَ جا ڳانا ۽ قنڌار جي ڪاري پشم لڳل هوندي هئي. ٻين موقعن تي هو ولائتي ڦولدار ريشم يا پـَـٽ جا گرم آسترن سان ۽ ڪپهه سان ڀريل ڪپڙا پائيندا هئا، جن تي تلوار يا خنجر جو ڌڪ اثر نه ڪري سگهندو هو. درٻار ۾ سندس چاچو، مير محمود، جو هڪ شاندار شڪل جو بزرگ هو، سو سڀ کان وڌيڪ زيبدار ڪپڙا پائيندو هو. هو اڪثر ڪري گلابي ريشم جو ڦولدار چوغو پائيندو هو. مير ڪرم علي ۽ نصير خان روز صبح جو ٻئي - ٻئي نموني جي پوشاڪ پهريندا هئا. اهي ڪپڙا ٿورن ڏينهن کان پوءِ، آءٌ سندن خاص نوڪر کي پائيندي ڏسندو هوس. ميرن جي درٻار ۾ جا ڳالهه سڀ کان وڌيڪ ڌارين ماڻهن جو ڌيان ڇڪائي ٿي، ۽ سچ پچ قابل توجهه آهي، سا آهي سندن جواهرات ۽ هٿيارن جو نادر ذخيرو. هنن جي عظيم الشان خزاني ۾ گهڻو ڪري ياقوت، هيرا، موتي ۽ زمرد آهن، جي سندن خنجرن، تلوارين، ۽ بندوقن ۾ جڙا ِّ ٿيل آهن، جن مان گهڻا هو منڊين ۽ بازوبندن وغيره ۾ (1) ڪپڙن مٿان پائيندا آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
پهرين ملاقات جو ذڪر ڪندي، مان هنن جي پوشاڪ ۽ نشست - برخاست جو احوال ڏنو آهي. ڪشمير جي شالن، ۽ ٺٽي جي ريشمي ۽ زريءَ جي لونگين يا بوڇڻن کان سواءِ، هو گهڻو ڪري، ولائتي ٺهيل ڪپڙو به ڪم آڻيندا هئا. سرديءَ جي موسم ۾ هو ململ ۽ انگرکن بدران تمام قيمتي ڪشميري شالن جا پهراڻ پائيندا هئا، جن تي زريءَ جا ڳانا ۽ قنڌار جي ڪاري پشم لڳل هوندي هئي. ٻين موقعن تي هو ولائتي ڦولدار ريشم يا پـَـٽ جا گرم آسترن سان ۽ ڪپهه سان ڀريل ڪپڙا پائيندا هئا، جن تي تلوار يا خنجر جو ڌڪ اثر نه ڪري سگهندو هو. درٻار ۾ سندس چاچو، مير محمود، جو هڪ شاندار شڪل جو بزرگ هو، سو سڀ کان وڌيڪ زيبدار ڪپڙا پائيندو هو. هو اڪثر ڪري گلابي ريشم جو ڦولدار چوغو پائيندو هو. مير ڪرم علي ۽ نصير خان روز صبح جو ٻئي - ٻئي نموني جي پوشاڪ پهريندا هئا. اهي ڪپڙا ٿورن ڏينهن کان پوءِ، آءٌ سندن خاص نوڪر کي پائيندي ڏسندو هوس. ميرن جي درٻار ۾ جا ڳالهه سڀ کان وڌيڪ ڌارين ماڻهن جو ڌيان ڇڪائي ٿي، ۽ سچ پچ قابل توجهه آهي، سا آهي سندن جواهرات ۽ هٿيارن جو نادر ذخيرو. هنن جي عظيم الشان خزاني ۾ گهڻو ڪري ياقوت، هيرا، موتي ۽ زمرد آهن، جي سندن خنجرن، تلوارين، ۽ بندوقن ۾ جڙا ِّ ٿيل آهن، جن مان گهڻا هو منڊين ۽ بازوبندن وغيره ۾ (1) ڪپڙن مٿان پائيندا آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
ميرن جي درٻار ۾ جا ڳالهه سڀ کان وڌيڪ ڌارين ماڻهن جو ڌيان ڇڪائي ٿي، ۽ سچ پچ قابل توجهه آهي، سا آهي سندن جواهرات ۽ هٿيارن جو نادر ذخيرو. هنن جي عظيم الشان خزاني ۾ گهڻو ڪري ياقوت، هيرا، موتي ۽ زمرد آهن، جي سندن خنجرن، تلوارين، ۽ بندوقن ۾ جڙا ِّ ٿيل آهن، جن مان گهڻا هو منڊين ۽ بازوبندن وغيره ۾ (1) ڪپڙن مٿان پائيندا آهن. ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
ڪابل جي حڪومت جي ٽٽڻ ڪري، ان حڪومت جا شهزادا ۽ سردار مفلس ۽ ڪنگال ٿي ويا آهن. تنهنڪري هنن کي پنهنجا قيمتي جواهرات نيڪال ڪرڻا پيا آهن. ميرن هنن جي مجبوريءَ جو فائدو وٺي، پنهنجا ماڻهو موڪلي سندن ڪيترا جواهر سستي اگهه تي خريد ڪري ورتا آهن. ايشيا جي سڀني ملڪن جا جواهري، سنڌ جي دارالسلطنت ۾ ايندا آهن. جتي سندن جوهرن جو اگهه ٿيندو آهي. درٻار ۾ هڪ - ٻه ايراني سونارا آهن، جي ميناڪاريءَ جو ڪم ڪندا آهن، ۽ ميرن جي جواهرات کي پنهنجي هنر سان وڌيڪ زيبدار بنائيندا آهن. لوهه ۽ سون جي اکرن جي پـِـچڪ ڪاري ڪرڻ جي هنر ۾ هنن ڪماليت حاصل ڪئي آهي. اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
اميرن کي تلوارن ۽ بندوقن جي نالين جي خريد ڪرڻ لاءِ، ايران، ترڪي ۽ فلسطين ۾ گماشتا آهن، ۽ انهن شين جو جهڙو قيمتي ذخيرو هنن وٽ آهي، سو دنيا جي ٻئي ڪنهن ملڪ ۾ شايد ئي هجي. مون وٽ هڪڙو سادو بنا جڙت جي، تلوار جو ڦر آهي، جو هنن اڌ لک رپين ۾ خريد ڪيو هو. هنن وٽ پراڻين ۽ عمدين تلوارن جو قدر آهي، ۽ هو تلوار جي قيمت جو اندازو ان جي جوهر ۽ آب مان ڪندا آهن. هڪڙي تلوار، جا مون کي مير ڪرم علي ڏني هئي، تنهن تي سنه 1166 هجري (1708 عيسوي) لڳل آهي. ان جي سنڌ ۾ ٻه هزار رپيا قيمت ڪٿي وڃي ٿي. ميرن جي اسلحخاني ۾ ايشيا جي هر مشهور حاڪم جون تلوارون موجود آهن. مون شاهه عباس اعظم، نادر شاهه، احمدشاهه دراني ۽ ايران جي هاڻوڪي شهنشاهه ۽ ٻين مشهور ماڻهن جون تلوارون هٿ ۾ کڻي ڏٺيون آهن. انهن جي ڦرن تي سونن اکرن ۾ ڪتبا لکيل آهن. جيڪي شيعا حاڪم آهن. تن جي تلوارن جي ڪتبن ۾ عرض و معروض ۽ دعائون آهن، جي حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه ڏانهن مخاطب ٿيل آهن. ٻين ۾ قرآن مجـيد جون آيتون پاڪ يا موزون فارسي شعر آهن. مير ڪرم عليءَ جي سڀني تلوارن تي ”بنده آلِ محمد، ڪرم علي“ لفظ لکيل آهن. مون کي جيڪا هن تلوار ڏني هئي، تنهن تي شاهنامي مان هڪ شعر، سندس هڪ شعر، ۽ ولي محمد جي شعر مان هڪ مصرع لکيل هئي. مير نصير خان مون کي هڪ تلوار ڏني، جنهن تي خاص موقعي لاءِ سندس لکيل ڇهه مصرعون هيون، ۽ انهن ۾ هڪ هنڌ منهنجو نالو به آيل هو. ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
ميرن جون تلوارون اسان جي انگريزي تلوارن کان وڌيڪ ڳريون نه آهن، پر هنن جو وزن نالي نموني ۾ ورڇ ٿيل آهي. منهنجي اڳيان هڪ جوان شهزادي، تلوار جي هڪ ڌڪ سان دنبي کي ٻه اڌ ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي مون کي شهره آفاق، فاتح صلاح الدين جي يادگيري ڏياري، جنهن جو ذڪر سر والٽر اسڪاٽ جي ڪتاب، ”صليبي پهلوانن جا قصا“ ۾ ڏنل آهي. انهن تلوارن استعمال ڪرڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي ۽ گهڻي آزمودي ۽ ڦڙتائيءَ جي ضرورت آهي. منهنجي حيدرآباد اچڻ کان ٿورو وقت اڳ، وزير اسماعيل شاهه جي هڪڙي پٽ هڪڙو نهايت قيمتي تلوار جو ڦر مشق ڪندي ڀڃي وڌو هو. اسان جو انگريزي وڍ ڪٽ جو سامان جو سڄي يورپ ۾ مشهور آهي، تنهن جو ميرن جي نظر ۾ ڪوبه قدر ڪونه آهي. هنن ڪڏهن ڪونه ٻڌو هو، ته ڪو انگلستان ۾ به قيمتي تلوارون ٺهنديون آهن. هنن کي ٻڌي نهايت تعجب ٿيو، ته بادشاهه سلامت تازو ڊيوڪ آف ناردمبر لئنڊ نالي هڪڙي لارڊ کي، هڪ لک رپين جي تلوار بطور انعام ڏني. هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
هنن کي ڀليءَ ڀت خبر هئي، ته اسان جي بندوقن جا گهوڙا، سندن بندوقن جي گهوڙن کان وڌيڪ ڪارآمد آهن. هنن مون کي منٿ ڪئي هئي، ته پنهنجي سرڪار کي چؤ، ته اسان کي به ڪجهه گهوڙا گهرائي ڏئي. مون ڏٺو، ته هنن وٽ ڪيتريون قيمتي ۽ عمديون بندوقون هيون، جي کين هند سرڪار وٽان وقت بوقت تحفي طور مليون هيون. هنن، انهن بندوقن جا گهوڙا ڪڍي، بندوقون نڪميون سمجهي، اڇلائي ڇڏيون هيون، ۽ گهوڙا پنهنجي بندوقن ۾ وڌا هئا. ميرن جي بندوقن جي شڪل ۽ نمونو پاٽنجر جي سفرنامي جي منڍ ۾ جا تصوير آهي، ان ۾ ڏيکاريل آهي. ميرن جون بندوقون انهن ٻن بندوقن جهڙيون هيون، مگر انهن تي ڪم گهڻو ٿيل هو. بندوقن جون نريون گهڻو ڪري، گوليءَ جي استعمال لاءِ ٺهيل هونديون آهن. اهي اڪثر قسطنطنيه جون هونديون آهن، ۽ اهي اسان جي بندوقن جي نرين کان ڊيگهه ۾ ٻيڻيون هونديون آهن، ۽ سوراخ سوڙهو هوندو اٿن. سنڌي، سنها ڇيرا اصل ڪم ڪونه آڻيندا آهن. ۽ هنن وٽ پستولن ۽ ٽوٽيءَ وارن گهوڙن جو قدر ڪونه هوندو آهي. جڏهين هنن، مون کي سندن هيرن جواهرن ۽ هٿيارن جي تعريف ڪندو ٻڌو، تنهن کان پوءِ هنن مان ڪيترا هر روز مختلف نمونن جا هٿيار ۽ جواهرات پهريندا هئا ۽ مون کي پنهنجون تلوارون ڏسڻ لاءِ ڏيندا هئا، جي تلوارون بادشاهن جي ڪيترين پيڙهين جي هٿن مان لنگهيون هيون. اسان جي گفتگو اڪثر انهن جي تاريخ ۾ ٻين مڪاني ڳالهين متعلق هوندي هئي. پر بعضي بعضي انهن کان وڌيڪ دلچسپ مضمون تي به بحث ٿيندو هو. ميرن جي خيالن ۽ راين جو چٽائيءَ سان بيان ڏيڻ مشڪل آهي، پر مون کي جيتريقدر يادگيري آهي، اوتريقدر مان انهن جي گفتگوءَ جو تفصيلوار احوال ڏيندس: پهريان، ته هو هندستان متعلق ڪابه ڳالهه ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. پر جڏهين هنن ڏٺو، ته مون کي سندن سوالن جا جواب ڏيڻ تي اعتراض ڪونه هو، تڏهن هو دل کولي پڇا ڳاڇا ڪرڻ لڳا. هنن کي اسان جي سلطنت جي آمدنيءَ معلوم ڪرڻ جو خاص انتظار هو. مون کان ڪيترا سوال پڇيائون ته: ”اجاريدار مانواري ڪمپني، انگلستان جي بادشاهه کي ملڪ جي پـَـٽي لاءِ ڪيتري رقم ڏيندي آهي؟“ مون جو کين ان سوال جو جواب ڏنو، تنهن تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. مون کين چيو ته: ”منهنجي خيال ۾ بادشاهه سلامت يا ڪمپنيءَ کي آمدنيءَ مان بچت ڪانه آهي، ۽ ڪن صوبن ۾ اٽلو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي“. تڏهن ڪرم علي عجب ظاهر ڪري چيو ته: ”اهو ڪيئن ممڪن ٿي سگهي ٿو؟ توهان جي قبضي ۾ ته پنج وڏيون حڪومتون آهن؟“ مون کيس جواب ڏنو ته: ”اها حقيقت آهي، ته اسان جي قبضي ۾ تمام وسيع ايراضي آهي، پر اسان جي حڪومت جو انتظام مسلمان ۽ مرهٽن جي انتظام کان نرالو آهي. توهان فقط پنهنجي پيٽ ۽ پنهنجي فصل لاءِ ثمر ٺاهيندا آهيو، مگر اسان پوئين لاءِ قاعدا ٿا ٺاهيون. اسان کي حڪومت مان ذاتي فائدو نه آهي، پر انهيءَ نظام مان اسان جا ٻار ۽ اسان جي رعيت جو اولاد فائدو وٺندا“. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان حق تي هئاسين، ۽ چيائون ته: ”توهان بيشڪ عقل جي زور تي هندستان هٿ ڪيو آهي.“ رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
رياست ڀرتپور بنسبت هنن ڪيترا سوال پڇيا، ۽ خاص ڪري لڙائيءَ جو سبب. مون جواب ڏنومان ته: ”راجا سرڪشي ۽ هٺ ڪري، پنهنجي سر تي پاڻ ئي مصيبت آندي هئي. هن جي اهڙي روش هئي، جا ڪابه وڏي حڪومت برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري ڀرتپور جو قلعو جنهن تي هيڏو گهمنڊ هوندو هونِ، سو ڪيرائي زمين دوز ڪيو ويو هو“. منهنجي انهيءَ قول يا شايد سندن دل ۾ بيچيني ۽ کٽڪو پيدا ڪيو. جواب ڏنائون ته: ”توهان جيڪا حڪومت ڪئي آهي، ان ۾ ڏڦير هو. اهڙو ڪوبه ملڪ نه آهي، جت حاڪم ۽ رعيت هڪٻئي سان ٻڌل هجن ۽ اهو توهان رستو ورتو هجي“. لاشڪ اميرن کي خام خيال ويٺل هو، ته اسان جو خوشحال ۽ يڪمشت ملڪ، ڪنهن به ڌاريي فاتح جو چڱيءَ طرح مقابلو ڪري سگهندو. مون سندن ڌيان هندستان جي تاريخ ڏانهن ڇڪايو، ۽ چيومان ته: ”جڏهن به ڪنهن حاڪم جي قسمت (1) بگڙي آهي، تڏهن سندس ئي درٻاري کيس ڌوڪو ڏيئي، ڇڏي ويا آهن“. هنن برما جي لڙائيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، ۽ چيائون ته: ”توهان جا گهڻا ماڻهو ان ۾ زيان ٿيا آهن؟“ مون کين ٻڌايو، ته دشمن، ملڪ جي وڏي ايراضي ڏئي، اسان سان صلح ڪيو هو“. ان ڳالهه جي کين خبر ڪانه هئي، ۽ شايد کين اها خبر چڱي به نه لڳي. ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
ڪڇ جي معاملي ۾، ميرن سڀ کان وڌيڪ دلچسپي پئي ڏيکاري. هو وري وري انهيءَ ڳالهه تي پئي آيا، ۽ نهايت باريڪ سوال پئي پڇيائون. سڀني چيو ته، ”ڪڇ هڪ اهڙو صوبو آهي، جو دنيا جو بهترين شڪار گاهه ٿي سگهي ٿو.“ مون کان ڪيترا دفعا پڇيائون ته: ”اتي شڪار ڪرڻ جو ڪهڙو طريقو آهي، ۽ انگريز سوئرن جو شڪار ڪيئن ڪندا آهن؟“ هو ٻڌي ٻڌي ڏاڍو خوش ٿيا، ته هڪڙي ضلعي جي عملدار جي هڪ ٽوليءَ، هڪ مهيني ۾ سٺ کان به وڌيڪ جهنگلي سوئر ماريا هئا. هڪڙي ڏينهن چيائون ته: ”جي توهان کي ڀـُـڄ جي فوج ٻيءَ ڪنهن جاءِ تي ڪم آڻڻي هجي، ته اسان دوستيءَ ۾ پنج - ڇهه هزار بلوچ سپاهي موڪلي، ڀڄ جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار آهيون؟“ مان جيڪڏهين انهيءَ ڳالهه تي ظاهري بيپرواهي نه ڏيکاريان ها، ته هو جيڪر اها تجويز لکت ۾ موڪلين ها. هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
هنن ڪيترا دفعا مون کان پڇيو ته: ”توهان کي ڪڇ جهڙي ويران ملڪ، جنهن جو خرچ آمدنيءَ کان وڌيڪ آهي- رکڻ مان ڪهڙو فائدو آهي؟“ هڪ لڱا مون کي چيائون ته: ”جيڪڏهن توهان جي سرڪار ڪڇ جي حڪومت اسان جي حوالي ڪندي، ته اسان خراج ڏيڻ جو ذمو پاڻ تي کڻنداسين، ۽ ان لاءِ شاهوڪار واپاري ضامن ڏينداسين“. مون کانئن پڇيو ته: ”انهيءَ نموني جي انتظام کان توهان کي ڪهڙو فائدو ٿيندو، جو اسان ائين به ڪريون؟“ هنن جو رايو هو، ته راءَ جا وزير پيدائش کائي ٿا وڃن. مون خاطري ڏني مان ته ڪڇ ۾ سچ پچ دولت ڪانه آهي. مراد عليءَ چيو ته: ”اسان پاڻهي پيداوار وڌائڻ جو ڪونه ڪو طريقو ڳولي ڪڍنداسين“. جڏهن هنن انهيءَ معاملي ۾ گهڻي دلچسپي ڏيکاري، تڏهن مون کين چيو ته: ”اسان کي پنهنجن عهد و اقرارن لاءِ عزت آهي. اهي اسان لاءِ نقصانڪار هجن يا نه، پر اسان کي اهي ضرور پاڙڻا آهن“. هنن کي البت تعجب ٿيو، پر جڏهن مون چيو ته: ”اسان ڪڇ جي حفاظت پنهنجي خون جي خزاني سان اهڙيءَ طرح ڪنداسين، جهڙي طرح ڪنهن زرخير ۽ آباد پرڳڻي جي“. هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
هنن کي روس ۽ ايران جي لڙائيءَ، بلڪ تبريز جي فتح، جنهن جي خبر کين حيدرآباد ۾ منهنجي هوندي ملي هئي، تنهنجي معلومات ڪانه هئي. هو رنجيت سنگهه کي سک ڪري سڏيندا هئا، ۽ سندس نالو عزت سان ڪونه وٺندا هئا. هنن هڪڙي دفعي مون کي غصي ۾ چيو ته: ”هو مومن مسلمان کي پنهنجي ويجهو اچڻ ڪونه ڇڏيندو آهي“. پنجاب جي ڪاروبار متعلق، مراد عليءَ مون کان پڇيو ته: ”توهان سيد احمد شاهه کي، جو سکن سان جهاد ڪري رهيو آهي، پئسي جي مدد ڪريو ٿا يا نه؟“ مون کين چيو ته: ”توهان جي مغز ۾ اهڙو خيال ڪيئن آيو آهي؟ سڀڪنهن کي خبر آهي، ته سيد پنهنجي مذهب لاءِ وڙهي رهيو آهي“. پر منهنجي جواب تي هو مطمئن ڪونه ٿيا. چيائون ته: ”شايد ممبئي سرڪار، جنهن جي تون نوڪري ۾ آهين، تنهن کي انهيءَ ڳالهه جي خبر نه آهي، پر بنگال وارن کي سڀڪجهه معلوم آهي“. مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مون کي اهو ڏسي ٻڌي البت تعجب ٿيو، ته هنن کي بادشاهه سلامت، شاهي خاندان ۽ انگلستان جي ٻين معاملن بنسبت چڱي ڄاڻ هئي. هڪڙي دفعي چيائون ته: ”انگريز خلاصي ۽ بلوچ سپاهي دنيا جا بهترين آهن“. هنن کي نيپولين جي خصلتن ۽ هار جي خبر هئي، پر سندس موت جي خبر اڃا ڪانه پهتي هئن. ماتا جي ٽڪن جي هنن خبر ٻڌي هئي. جڏهن مون کين ٽڪن جا فائدا ٻڌايا، تڏهن چيائون ته: ”اسان سنڌ ۾ به شروع ڪنداسين“، ۽ مون کي وڌيڪ چيائون ته: ”تون انهيءَ معاملي ۾ اسان کي مدد ڪر“. ڳالهين ڳالهين تان مون، کين ٻاڦ جي انجڻ جي اهم ايجاد جي خبر ٻڌائي، مگر کين هن معاملي ۾ انگلستان جي آمدنيءَ بابت يقين ڪونه ٿيو. سمجهيائون، ته اهي سيلانين جون ڏند ڪٿائون آهن. هو اها ڳالهه ٻڌي خوش، ٿيا، ته مون کي سندن خاندان جي تاريخ، جنهن تي فخر ڪندا هئا، تنهن جي چڱي خبر هئي. هنن مون کي پنهنجي ڏاڏي مير بجار جي تلوار ڏيکاري، جنهن جي قتل جي ڪري، ڪلهوڙن جي گهراڻي جو خاتمو ٿيو هو. مون کين مير بجار جي حج تي وڃڻ ۽ ساڻس ڌوڪي ٿيڻ جي ڳالهه ٻڌائي، جا ٻڌي هو ڏاڍو خوش ٿيا ۽ البت تعجب به لڳن. منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
منهنجي هڪڙيءَ ڳالهه ميرن جي پيشانيءَ ۾ گهنڊ آندو: هڪڙي ڏينهن سندن وزير سان ڪابل جي حڪومت بابت ڳالهائيندي، مون سندس حاضريءَ ۾ هڪ وڏو هندستان جو نقشو کولي ڏٺو. وزير اها ڳالهه وڃي ميرن سان ڪئي. هنن جي نظر ۾ اها هڪ نادر شيءِ هئي، ۽ مون کي چيائون ته: ”اسان کي ڏيکار“. مون نقشو درٻار ۾ کڻي وڃي کين ان جو مطلب سمجهايو. هنن کي نهايت تعجب لڳو، جڏهين مون کين آڱر سان منزل بمنزل سنڌ، جيسلمير ۽ لاهور جا سمورا رستا ڏيکاريا. ۽ چيومان ته: ”آءٌ هن نقشي جي مدد سان، سواءِ رستي پڇڻ جي توهان جي ساريءَ حڪومت مان گهمي سگهان ٿو“. اها ڳالهه خلاف مصلحت هئي، پر ان وقت آءٌ پاڻ کي جهلي نه سگهيس، ۽ سندن مختصر ملڪ کي هٿ سان ڍڪي، هندستان جي شاهي ۽ شاندار سلطنت جون حدون ڏيکاريم. پهريائين، ته هنن لاپرواهي ڏيکاري، ۽ چيائون ته: ”اسان کي به توهان جي حڪومت جي ايتري ئي خبر آهي، جيتري توهان کي اسان جي حڪومت جي خبر آهي“. پر ان کان پوءِ، هو انهيءَ ملاقات ۾ سمورو وقت ڳنڀير هئا. تنهن کان پوءِ مون کي ڪن ماڻهن مان، جي درٻار مان مون کان پوءِ نڪتا، خبر پئي ته هنن نقشي جي ڳالهه وري دهرائي هئي. انهيءَ ڳالهه منجهن تشويش ۽ اضطراب پيدا ڪيو ۽ فرنگين کي اسان جي ملڪ جي سموري خبر آهي. ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
ميرن جي درٻار جي نشست برخاست جو احوال مان هينئر ڏئي آيو آهيان. مير جيڪڏهن تندرست هوندا آهن، ته مهيني ۾ ٻه دفعا پنهنجن پنهنجن شڪار گاهن ڏانهن ويندا آهن. انهن موقعن تي هنن سان هڪ وڏو جلوس ساڻ هوندو آهي. هو اڳواٽ اهو به ظاهر نه ڪندا آهن، ته ڪٿي وڃڻو اٿن. اهڙيءَ طرح هو پنهنجو شوق به پورو ڪندا آهن، ۽ مختلف ضلعن جي ماڻهن کي ڊپ ۾ به رکندا آهن. هو شڪار ڪرڻ لاءِ بازن ۽ ڪتن سان نڪرندا آهن، پر هنن جي شڪار جو نمونو يورپي شڪارين کي پسند نه آهي. هو اُن ۾ ڪڏهن ڪونه بيهندا آهن. هو آرام سان ڪنهن محفوظ جاءِ ۾ ويهي، چڱيءَ طرح شست وٺي هرڻ ۽ سوئر ماريندا آهن، جي ڪنهن چشمي يا کڏ مان پاڻي پيئڻ لاءِ وٽانئن لنگهندا آهن، ۽ سندن پوئلڳ تاڙيون وڄائيندا ۽ ساراهيندا اٿن. شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
شڪارگاهه وڏا جهنگ آهن. انهن کي اهڙيءَ طرح لوڙها ڏنل هوندا آهن، جيئن انهن مان جانور نڪري نه سگهن. جڏهن مير صاحب شڪار تي ويندا آهن، تڏهن سڀ کـُـهيون بند ڪيون وينديون آهن ۽ فقط هڪڙي کـُـهي جا سندن تنبن يا بنگلن جي ڀرسان هوندي آهي، سا کليل رکندا آهن. پوءِ ”تـَـڙ“ ٿيندي آهي ۽ جانور پاڻيءَ جي ڳولا ۾ اچي پنهنجو ساهه ڏيندا آهن. بعضي هو ٻن لڳو لڳ شڪارگاهن جي وچ ۾ کڏڻا ٺاهي، انهن ۾ ويهندا آهن. پوءِ ٻه - ٽي سـَـوَ بندوقن وارا وڃي، هڪڙي شڪار گاهه ۾ تڙ ڪندا آهن. ٽٺل جانور هڪ شڪار گاهه کان ٻيءَ ڏانهن ڳٿن مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، ۽ امير اتي ماريندا ويندا اٿن. مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مير گهوڙي تي شڪار اصل ڪونه ڪن. بعضي بعضي هو اُٺ تان ”گرگ“ ڪري، هرڻ جو شڪار ڪندا آهن. شڪار ڪرڻ جي هنن کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اجازت ڪانه هوندي آهي. اهڙو شڪار ورلي ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻه - ٽي رعيتي ماڻهو بندوقن يا سوئرن جي هٿان ماربا نه آهن! سنڌ جا سڀ وڏا ماڻهو جڏهن ٻاهر نڪرندا آهن، تڏهن سندن بازن وارا پنهنجن شـِـڪرن سميت ساڻ هوندا اٿن. ڪرم علي وٽ مون هڪڙو باز ڏٺو، جنهن جي قيمت ٻه هزار رپيا هئي. مير صاحب جن، مون کي به هڪڙو قيمتي باز تحفي طور ڏنو هو. چون ٿا ته سڀ کان سٺا باز، ترڪستان ۽ ڪابل جي اتر واري علائقي مان ايندا آهن. سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
سنڌ خواهه ٻين مشرقي ملڪن ۾ درٻاري حاڪم جي حضور ۽ حڪم ۾ رهندا آهن. سنڌ ۾ درٻارين کي جو رتبو حاصل هوندو آهي، تنهن جو سارو دارومدار ميرن جي شفقت تي هوندو آهي. انهن درٻارين بنسبت گهڻو ڪجهه لکڻ اجايو آهي. درٻار ۾ هنن کي جنهن صفائيءَ ۽ شان سان رهڻو پوندو آهي، سو سڀڪجهه هو پاڻ سان گهر ڪونه کڻي ويندا آهن. هو گهڻو ڪري تمام غريب هوندا آهن. ڇاڪاڻ ته ملڪ جي سموري دولت حاڪمن جي هٿ ۾ هوندي آهي، کين ٺٺ ٺانگر ڪرڻ جي وصيت ڪانه هوندي آهي. مير جي خاص ماڻهن کي سون چڙهيل تلوارون هونديون آهن، جن مان کين سڃاڻي سگهبو آهي. مير جڏهن ڪنهن تي راضي ٿيندا آهن، ته انهن کي اهڙيون تراريون انعام ڏيندا آهن. رواج آهي، ته درٻار ۾ اهي جڙائو هٿيار به پهريا ويندا آهن، جي ميرن جا ڏنل نه هوندا آهن. مير تحفن ڏيڻ ۾ اڪثر ڪفايت شعاريءَ کان ڪم وٺندا آهن، جنهنڪري سندن تحفن جو قدر ڪيو ويندو آهي. وڏين خدمتن لاءِ، مير بعضي بعضي، پر ورلي پنهنجون هيرن سان جڙيل تلوارون انعام ڏيڻ فرمائيندا آهن. جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
جتي سڀ تابعدار آهن، اتي آزاديءَ جي اميد رکڻ اجائي آهي. سنڌ جا درٻاري پنهنجن عهدن تي فقط ڪامل اطاعت، بالادستن جي عاجزيءَ ۽ خوشامد ڪرڻ سان ئي رهي سگهن ٿا. هو جنهن نموني ۾ اجنبي ماڻهن ۽ هڪٻئي جي چاپلوسي ڪندا آهن، سا يورپي ماڻهن کي اڻسهائيندڙ لڳندي آهي. مون ڪي به وڏي عهدي جا ماڻهو هڪٻئي جي ذليل خوشامد ڪرڻ کان سواءِ گڏجندي نه ڏٺا. وري اهي ٻيئي گڏجي مون کي آسمان تائين پڏائيندا ۽ منهنجي اجائي ۽ واهيات تعريف ڪندا هئا. هنن جو تڪلف نهايت ڏکوئيندڙ هوندو آهي. هڪ ملاقات دوران، مون سان چار- پنج دفعا ساڳين لفظن ۾ خوش خير عافيت ڪندا هئا. جنهن وقت مان ڪرسيءَ تان اٿندو هئس، ته سڀ جماعتي اڀا ٿي بيهندا هئا، تيستائين بيٺا هوندا هئا، جيستائين مان نه ويهندو هوس. پوءِ وري هڪٻئي کي سلام ڪري سڀ ويهندا هئا. آءٌ ڀانئيان ٿو، ته هن معاملي ۾ هو ڪابل ۽ ايران جي درٻارين جو نقل ڪندا آهن. مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مير مراد عليءَ جي خوءِ متعلق جيڪي مون لکيو آهي، ان مان ظاهر آهي، ته هو اهو حاڪم نه آهي، جو ٻين جي صلاح تي هلي. اهڙي خشڪ مزاج ۽ اڻميل حاڪم بابت اهو چوڻ مشڪل آهي، ته هو ڪنهن تي مهربان آهي. ڪو به نه چئي سگهندو، ته هن جي ملول دل ۾ ڇا ٿو وهي واپري! ڪو ائين ڪونه چئي سگهندو، ته هن جو مون ۾ ڪو ڀروسو آهي! تنهن هوندي به ٻه اهڙا شخص آهن، جي ڪيترن سببن ڪري سنڌ جي درٻار ۾ اهميت رکن ٿا، ۽ جن جو هت خاص ذڪر ڪرڻ ضروري آهي. اهي آهن: ولي محمد خان ۽ سيد اسماعيل شاهه ميرن جا مکيه ٻه وزير جن جي مختصر احوال ڏيڻ جي آءٌ هت ڪوشش ڪندس. انهن ٻنهي کي سرڪار وٽان وڏيون پگهارون ملنديون آهن، ۽ هنن لاءِ پالڪيون ۽ حمال مقرر ٿيل آهن، جا عزت ملڪ ۾ ٻئي ڪنهن به رعيتي ماڻهوءَ کي حاصل نه آهي. مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مير، خود نواب ولي محمد لغاريءَ کي سنڌ جو وزير ڪري سڏيندا آهن. مير جي حڪومت ۾ ٽالپر خاندان جي ڀاتين کان پوءِ، ’نواب‘ کي هڪ اهم شخص ڪري سمجهڻ گهرجي. هو پاڻ هڪ بااثر قوم جو فرد آهي، جنهن هاڻوڪن حاڪمن جي سرفرازيءَ ۾ ميدان جنگ ۾ پاڻ موکيو هو. هو هميشه سندن وفادار ۽ ڪارگر خادم ٿي رهيو آهي. هن ۾ نه فقط سندس مالڪن جو پورو پورو ويساهه آهي، پر هن کي عام ماڻهن جي عزت ۽ محبت به حاصل آهي، جا ڳالهه هڪ خودمختيار حڪومت ۾ غير معمولي آهي. هو حڪومت جي اندروني ڪاروبار ۾، ميرن جو صلاحڪار آهي. هن کي ايتري قوت آهي، جو هو پنهنجي تدبير ۽ نرميءَ سان درٻار جي ظلم ۽ زبردستيءَ جي تشدد کي گهٽائي سگهي ۽ هو اهڙو موقعو هٿن مان ڪڏهن ڪين وڃائيندو آهي. هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
هن عمر رسيده ۽ معتبر بزرگ کي پنهنجي مالڪن جي ڀلائيءَ جي اوني سيکاريو آهي، ته انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات رکڻ ضروري آهن. ميرن مون کي هن جي صلاح تي دعوت ڏيئي، پاڻ وٽ گهرايو ۽ رهايو هو. ولي محمد خان چڱو خاصو ستر ورهين جي ڄمار جو هوندو. هن جي حياتي گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري، جي هو گذاري ويو، ته مير هڪ وفادار خادم، ۽ سنڌ جا ماڻهو هڪ مهربان محافظ وڃائيندا. هن جو پٽ ٽيهن ورهين جو عياش جوان آهي، جنهن ۾ پيءُ جي ڪابه وصف ڪانه آهي. نواب هڪ چڱي پايي جو شاعر آهي. ائين آهي، ته هن جو شعر مداحن سان لبريز آهي، پر ان ڪري هن جي شعر جي گهٽتائي ڪرڻ نه کپي، ۽ نه هن کي فارسي مصنفن تان نقل ڪرڻ ڪري ڏوهه ڏيڻ کپي. هن حڪمت جي عنوان تي ڪيترا بند لکيا آهن، جي قديم حڪيمن جي خيالن ۽ اصولن تي ٻڌل آهن. پر ماڻهو انهن کي سندس ايجاد ڪري سمجهندا آهن. ان ڪري هو سنڌ ۾ هڪ وڏو فاضل سمجهيو ويندو آهي. هن ڪيترن مرضن جي علاج تي هڪڙو ننڍڙو رسالو پڻ لکيو آهي، جو مير مراد عليءَ جي نالي پٺيان سڏبو آهي ۽ مير صاحب ان تي فخر ڪندو آهي. سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
سيد اسماعيل شاهه سرڪار جو بيروني معاملن ۾ صلاحڪار آهي. جهڙيءَ طرح نواب ولي محمد خان اندروني معاملن جو صلاحڪار اٿن. مير، اسماعيل شاهه کي نواب ولي محمد کان پوءِ ٻئي نمبر ۾ عزت ڏيندا آهن. هو رسول صلي الله عليه وسلم جن جي اولاد مان آهي، جنهنڪري مير هن جو احترام ڪندا آهن. ازانسواءِ هنن کي خيال ويٺو آهي، ته هو نهايت داناءُ ۽ آزمودگار آهي. هن جو پيءُ ايراني هو، جو اٽڪل پنجاهه سال اڳ سنڌ ۾ لڏي اچي ويٺو هو. هو پونين ڪلهوڙن وٽ حڪيم جي حيثيت ۾ نوڪري ڪندو هو. تنهن کان پوءِ هو ميرن جو طرفدار ٿيو، جن کيس پنهنجي نوڪريءَ ۾ رکيو. اسماعيل شاهه کي سنه 1820ع ۾، ممبئيءَ سفير ڪري موڪليو ويو. اسماعيل شاهه جي پهچڻ تي جڏهن ٻن حڪومتن جي وچ ۾ لڙائي لڳڻ جو امڪان هو، ان وقت هن جي چڱي خاطرداري ڪئي ويئي هئي ۽ مسٽر ايلفنسٽن مٿس خاص مهربان هو. هو مون سان اڪثر اها ڳالهه ڪندو هو. پر اها عام خبر آهي، ته هو وفادار دوست نه آهي، ۽ انگريزن جي بلڪل فائدي ۾ نه آهي. اسماعيل شاهه شڪل شبيهه ۾ معتبر آهي، ۽ نشست برخاست جو ڍنگ اٿس. هو اٽڪل پنجاهه ورهين جو ٿيندو. هو البت خودپسند آهي ۽ ڏيکاريندو ائين آهي، ته عام ماڻهن جي زبان يعني سنڌيءَ کان غير واقف آهي. هو فارسيءَ کان سواءِ ٻيءَ زبان ۾ نه ڳالهائيندو آهي، ۽ نه ٻڌندو آهي. هن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪابل جي درٻار ۾ موڪليو ويندو آهي. هن مون کي ٻڌايو، ته جڏهن مسٽر ايلفنسٽن ڪابل سفارت وٺي ويو هو، تڏهين هو به اتي وڪيل جي حيثيت ۾ موجود هو. هو منصوبي بازي ۽ بهاني سازيءَ جي آئين ۾ ڀڙ آهي، جنهن جي ايشيا جي وزارتن ۾ سخت ضرورت هوندي آهي. هن کي ڪيترا پٽ آهن، جن کي حڪومت ۾ وڏا وڏا عهدا مليل آهن. انهن مان هڪڙو، تازو سفير ٿي، ممبئيءَ ويو هو، ۽ ٻيو شڪارپور ۾ ميرن جو عيوضي آهي. هو پاڻ يارنهن سؤ رپيا ماهوار پگهار، حڪيم جي حيثيت ۾ کڻندو آهي، حيدرآباد ۾ اهو وڏي ۾ وڏي پگهار وارو عهدو آهي، پر مير هن جي نسخن تي گهڻو ڌيان ڪونه ڏيندا آهن. اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
اها فطرتي ڳالهه آهي، ته سنڌ جي درٻار جي ٻن وڏن عملدارن جي وچ ۾ ڪا رقابت نه هجي. هو نه فقط مالڪن وٽ پاڻ کي سرخرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر اهڙيون اڍنگيون ڳالهيون ڪندا آهن، جن تي يورپي مدبرن کي کل ايندي آهي. هو ٻيئي پاڻ کي حڪمت جا ماهر ۽ حاذق حڪيم ڪري سمجهندا آهن. ٻيئي مصنف آهن ۽ پنهنجن تصنيفن تي فخر اٿن. هنن جي علمي لياقتن تي فتوا ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ۽ مون هميشه پنهنجيءَ راءِ ڏيڻ کان پاسو پئي ڪيو آهي، پر ميرن، ٻنهي جي علمي لياقتن جو صحيح اندازو لڳايو آهي. اسماعيل شاهه کي وظيفو ڏنو اٿن، ۽ نواب کي شهرت. هنن جي اخلاقي وصفن جي ڀيٽ ڪري نٿي سگهجي. ميرن جو ولي محمد ۾ ڪلي اعتماد آهن، پر هو سندس رقيب جي ايمانداريءَ ۾ شڪ رکندا آهن، ۽ ان ۾ هو حق بجانب آهن. نواب هڪ سنئون سڌو ۽ سخي مڙس آهي، ۽ اسماعيل شاهه مغرور ۽ تنگ دل سيد، فقط پنهنجي نسب ۽ ماڻهن جي طرفداريءَ ڪري چڙهيو آهي، ۽ خان، عمر ڀر جي وفاداريءَ ۽ مخلصيءَ ڪري. اها خوشيءَ جي ڳالهه آهي، ته سنڌ ۾ انهن وصفن جو قدر ڪيو ويو آهي. انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
انهن عملدارن کان پوءِ، ٻيو درجو آهي ڪن درٻارين جو، جي رات ڏينهن ميرن جي خدمت ۾ حاضر هوندا آهن، يا بلوچ قومن جا سردار آهن، جنهنڪري اهي خاص اثر رکن ٿا. انهيءَ طبقي مان پهريون شخص، جو قابل ذڪر آهي، سو آهي مرزا خسرو. هو اصل هڪ جرجي غلام آهي، هن کي ارڙنهن سال اڳ مير ڪرم عليءَ خريد ڪيو هو. هاڻي کيس گود جو پٽ ڪري ليکيندو آهي. هاڻي هو مراد عليءَ جو لاڏلو نه آهي ۽ سياسي حيثيت ڪانه اٿس. جيتوڻيڪ سنه 1823ع ۾ هو ممبئيءَ جو سفير هو. هو گوشه نشيني پسند ڪندو آهي. هن ڪيترا شعر لکيا آهن، جن لاءِ هو سنڌ ۾ مشهور آهي. مگر شعر هن ڪرم عليءَ ڏانهن منسوب ڪيا آهن، جنهن کي شاعر سڏائڻ جو شوق آهي. مون هڪڙي ڏينهن، مير صاحب کان سندس ڪو شعر تلوار تي لکڻ لاءِ گهريو، ته هن هڪدم مرزا خسروءَ کي گهرايو، ۽ هن سان سس پس ڪري، هڪ شعر ڏنائين، جو چيائين، ته سندس لکيل هو(1) . مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مرزا باقر به هڪڙو جرجي جوان آهي، جنهن تي ڪرم عليءَ جي نظر عنايت آهي. محمد خان کوکر ۽ خير محمد ٺوڙهو به سردار آهن، جن تي مير صاحب جو راز آهي. مير صاحب هڪڙي موقعي تي مون کي چيو، ته بهادر خان سندس پوئلڳن ۾ سڀ کان وڌيڪ بهادر ۽ ممتاز شخص آهي. هو ٻيئي با اثر بلوچ قومن جا سردار آهن، ۽ هميشه درٻار ۾ رهن ٿا، جتي کين وڏين ذميدارين ۽ وڏين پگهارن وارا عهدا آهن. خير محمد، مراد عليءَ جي خانگي ڪاروبار جو عام مختيار آهي. نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
نواب ولي محمد جو ڀاءُ، غلام الله لغاري(1) ، عمرڪوٽ جي مشهور قلعي جو محافظ آهي، جتي چيو وڃي ٿو، ته سنڌ جي حاڪمن جو ڪيترن ڪروڙن جو خزانو رکيل آهي. فتح عليءَ حڪومت هٿ ڪرڻ کان پوءِ، هڪدم ڪلهوڙن جي شاهي خزاني تي قبضو ڪيو هو. ان کان پوءِ ان خزاني ۾ گهڻو اضافو ٿيو آهي، ۽ هاڻي ميرن وٽ ججهي دولت هوندي! مير، پئسو جمع ڪرڻ کي هن دنيا جو توشو ڪري سمجهندا آهن، پر امڪان آهي، ته انهيءَ ترتيب جو حشر به اهو ٿيندو، جو تاريخ جي ٻين اهڙين تجويزن جو هميشه پئي ٿيو. اهو خزانو ڪنهن قسمت واري ڌاڙيل جي ور چڙهندو، جو اهو سندن ۽ سندن خاندان جي خلاف استعمال ڪندو. سخندان هيوم (Hume) چوي ٿو ته: اهو خزاني گڏ ڪرڻ جو لازمي نتيجو آهي.“ منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
منشي خوشيرام هڪڙو هندو آهي، جنهن کي مير منشيءَ جي حيثيت ۾ هڪ سؤ رپيا مهينو ملندو آهي. هن کي ڪو اثر ڪونه آهي. سرڪاري خط سڀ هو لکندو آهي، ۽ چون ٿا، ته خطن جي ترش زبانيءَ لاءِ هو ئي جوابدار آهي. هن جي غير حاضريءَ ۾، مون ڏي جيڪي ميرن جي طرفان خط آيا هئا، سي سڀ هن جي لکيل خطن کان وڌيڪ خوش اخلاقيءَ جا هئا. مير، ٻين ماڻهن ڏي جيڪي خط لکندا آهن، تن ۾ خوش اخلاقي گهٽ هوندي آهي، پر هو انهيءَ ڳالهه جو گهڻو خيال رکندا آهن، ته کين جيڪي خط لکيا وڃن، سي بافضيلت ۽ بامروت هجن. هنن جي اها عادت هيٺئين قصي مان واضح ٿيندي: آءٌ جڏهن درٻار ۾ هوس، تڏهن سرجان مالڪوم ۽ مسٽر ايلفنسٽن وٽان کين ڪي خط پهتا هئا، جن ۾ کين ممبئيءَ جي حڪومت تبديلين متعلق اطلاع ڏنل هو. خط ۾ هر هڪ القاب ۽ عبارت جو هڪ هڪ لفظ توري تڪي لکيو ويو. منهنجي روبرو مراد عليءَ، ڀاءُ کي چيو، ته سرجان جي خط ۾ هڪڙو اصطلاح اهڙو مؤدبانه نه هو، جهڙو ٻئي خط ۾ هو. سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
سنڌ جي ماڻهن متعلق ڪجهه به لکڻ منهنجي مقصد کان ٻاهر آهي، نه ڪي مون کي انهن جي اخلاق ۽ ٻين وصفن لکڻ جو ڪو ارادو آهي. انهن ڳالهين تي ٻين مصنفن اڳيئي تفصيلوار مضمون لکيا آهن.(1) آباديءَ جو پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. ڪئپٽن هئملٽن لکي ٿو ته: ”اڳئين صديءَ جي منڍ ۾، سنڌ ۾ ڏهن هندن پٺيان هڪ مسلمان هوندو“. ڏسجي ٿو ته طهر جي تيز ڇريءَ ملڪ ۾ ڏاڍا ويل ڪيا آهن. هن وقت آءٌ سمجهان ٿو، ته مخالف طبقا هڪجيترا آهن، اڃا به مسلمان وڌيڪ هوندا. سنڌ جو سرڪاري مذهب قرآن مجـيد تان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح عدل ۽ انصاف جو طريقو به شرعي آهي. جيڪڏهن ڌريون مسلمان هونديون آهن، ته قاضي عدل کان ڪم وٺندا آهن. پر قاضيءَ کي حڪومت جي خلاف شڪايتن ٻڌڻ جي جرات نه ٿيندي آهي. هن جي نوڪري ميرن جي رحم ۽ ڪرم تي هوندي آهي. تنهنڪري هو حاڪمن تي چوڪسي نه رکي سگهندو آهي، جيتوڻيڪ قانون کيس اهڙي اختياري ڏئي ٿو. مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
مون هن ڪتاب ۾ ٻئي هنڌ ڏيکاريو آهي، ته هندن کي ڪهڙي نموني جو انصاف ملندو آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجا فيصلا حڪومت جي اختياريءَ وارن بدران پنئچاتن يا امينن کان ڪرائيندا آهن. بلوچ اڪثر پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. هو قصاص جو سولي اصول ۾ ويساهه رکندا آهن، مير به گهڻو ڪري هنن سان دست اندازي نه ڪندا آهن. پر جڏهن شخصي اختلافن جو سڄين قومن تي اثر پوندو آهي، تڏهن هو جبرا= فيصلو ڪندا آهن، يا ڌرين جو ٺاهه ڪرائيندا آهن. آءٌ جڏهن حيدرآباد ۾ هوس، تڏهن اهڙي قسم جو هڪ شديد جهڳڙو هڪ خسيس ڳالهه تان ٿيو هو. مير صاحبن کي ان جهڳڙي ۾ دخل ڪرڻو پيو. هنن مخالف ڌرين کي منهنجي روبرو درٻار ۾ گهرايو، ۽ مٿن گهمائي، کانئن وعدو ورتو ۽ هو وري هڪٻئي سان نه وڙهندا. سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
سنڌ جي فوج منهنجن اميدن جي بلڪل خلاف ثابت ٿي. آءٌ ڪجهه وقت ڪڇ ۾ رهيو هوس، جتي حملن ۽ لڙاين جا هر وقت افواهه ٻڌبا هئا. مون کي ۽ ڪڇ جي ماڻهن کي خيال ۾ ويٺل هو، ته حيدرآباد ۾ ڪا زبردست فوج رکيل آهي. پر حقيقت ۾ بلڪل ان جي خلاف آهي. قلعي جي حفاظت لاءِ فقط بلوچن جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي. ان کان سواءِ ميرن وٽ هٿياربند سپاهي تمام ٿورا رکيل آهن، ۽ اهي به حقارت جهڙا! پر ڪيترن قومن جا سردار مستقل طور درٻار ۾ رهندا آهن. هو ڪنهن مخفي نموني ۾، ٿورن ڏينهن اندر پنهنجي قومن جا ماڻهو گڏ ڪري سگهندا آهن، جي هونءَ پوکي راهيءَ جا ۽ ٻيا رواجي ڌنڌا ڪندا آهن. چون ٿا، ته انهيءَ طريقي سان سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي. ڪئپٽن سيٽن پنهنجي روبڪاريءَ ۾ لکي ٿو ته: ”هنن کي هڪ پئسو روز ملندو آهي، جڏهن هو فوجي خدمت بجاء آڻيندا آهن“. آءٌ سمجهان ٿو، ته اها هن جي ڀـُـل آهي يا اهو قديم زماني جو ڪو قاعدو آهي. مون ٻڌو آهي، ته گهوڙيسوارن کي ٽيهن رپين جي معقول رقم مهيني ۾ ملندي آهي. ممڪن آهي، ته ڪنهن وقت سڄي مسلم آبادي يڪمشت اٿي کڙي ٿئي. پر دنيا جي هن ڀاڱي ۾ حب الوطنيءَ جو نالو نشان به نه آهي. ٿي سگهي ٿو، ته ڪو رياڪار مجذوب ۽ مذهبي جنون جو فائدو وٺي، ملڪ کي ڀڙڪائي. (1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي. (1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.) (1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان. (1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.) (1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)
(1) ڪبوتر جي آني کان وڏو زمرد، جنهن جو ڪرنل پاٽنجر ذڪر ڪيو آهي، سو اڃا ميرن جي قبضي ۾ آهي. پر اهو مغلن جي طائوسي تخت ۾، طوطي جي شڪل ۾ زندهه طوطي جيڏو جيڪو زمرد لڳل آهي، تنهن جو مٽ نه آهي.
(1) شڪست جو مکيه سبب هو، پٺاڻن جي ذلالت. هو عيش پرستيءَ ڪري نازڪ ۽ ڪمزور ٿي ويا هئا ۽ منجهن عزت ۽ غيرت ڪانه رهي هئي. هنن ۾ بي ايماني ۽ خانه جنگي گهر ڪري ويئي هئي، جنگ جي ميدان ڇڏي وڃڻ ۾ شرم ڪونه هون، ۽ ڌوڪو پڻ ڏيڻ هنن وٽ عيب نه سمجهيو ويندو هو. خون ڪرڻ عار نه هو، ۽ ڪنهن ڌر جو پاسو وٺڻ هڪ معمولي ڳالهه هئي- (”فرشته“.)
(1) اها مصرع هن ريت آهي: آءٌ افلاطون جي عقل کان به تيز آهيان، آءٌ حسين جي معشوق جي ابروء کان به وڌيڪ خونخوار آهيان.
(1) منهنجو ڀاءُ عمر ڪوٽ جي باري ۾ هيئن ٿو لکي: ”مون ٻڌو آهي، ته هيءُ ريگستان جو شهرهء آفاق نخلستان، جتي شهنشاهه همايون پناهه ورتي هئي، جتي اڪبر ڄائو هو، جو سنڌ ۾ جوڌپور جي جهڳڙي جو باعث آهي ۽ جتي سنڌ جي ميرن جا خزانا ۽ جواهرات پوريل آهن، سو هڪ ننڍڙو سرن جو قلعو آهي. ان جو ڏاکڻيون پاسو تازو ٻوڏن سبب ڪـِـري پيو هو. ان جون ڀتيون لکپت جي قلعي کان به ننڍيون آهن. قلعي کي پناهه لاءِ هڪ کاهي آهي، جيتوڻيڪ اهو قلعو هڪ درياء جي پڻ ويجهو آهي“. (ليفٽيننٽ برنس جي ”سنڌونديءَ تي مضمون“، تان ورتل.)
(1) ”سنڌ جا رهاڪو هڪ سڀر ۽ تندرست ماڻهن جي قوم آهن. هنن ۾ ايتري جنبش آهي، جيترو هو ڪم ڪري سگهن ٿا. هو گهڻو ڪري قداور ۽ سياهه رنگ جا آهن. جيڪي ماڻهو آرام ۽ آسائش ۾ وقت گذاريندا آهن، سي غير معمولي طور ٿلها ٿين ٿا. هو کير گهڻو پيئندا آهن، جنهنڪري به ٿولهه ڏانهن مائل ٿين ٿا. شهزادا، اڪثر بدن جا ويڪرا ۽ ٿلها آهن. ڪيترا بلوچ سردار ۽ سرڪاري ڪامورا اهڙا ٿلها آهن، جو يورپي ڪرسين ۾ ڪونه ماپي سگهندا آهن. ٿولهه وڏماڻهپائيءَ جي نشاني آهي، تنهنڪري ٿلها ماڻهو سهڻا سمجهيا ويندا آهن. ڪيترا ماڻهو ڪوشش ڪري ٿلها ٿيندا آهن. ٿولهه جي نسخن جو هتي گهڻو قدر آهي. سنڌي مغرور، بي صبر، شرير ۽ ذليل آهن، هو مڪران ۽ هندستان جي وچ ۾ رهن ٿا، ان ڪري منجهن مڪرانين جي وحشت ۽ هندستانين جي تربيت جا عيب آهن، سواءِ انهن جي خوبين جي. پر هنن جو ذهن چڱو آهي. جيڪڏهن هنن جي حوصله افزائي ڪئي وڃي، ته هو چڱو ڪم ڪري سگهن ٿا. هنن جو اخلاق اهڙو نه آهي، جنهن جي تعريف ڪجي. هو ڀروسي جهڙا نه آهن. تعصب، وهم ۽ ظلم، هنن جو اخلاق ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي. ماڻهن ۾ تبليغ کان سواءِ ٻيو ڪو اشتياق ڪونه آهي. عيد ملهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو جذبو، ۽ پراڻن مقبرن کي سينگارڻ کان سواءِ ٻيو ڪو شعور ڪونه اٿن. هنن جي مشغولي شڪار ۽ تلوار بازي هوندي آهي، جنهن ذريعو هو تلوار جي پاڻيءَ ۽ پنهنجن بازن جي قوت جي آزمائش وٺندا آهن. هو بندوق سان نشان وٺڻ ۾ ڀڙ آهن، ۽ تير ڪمان هلائڻ ۾ تمام هوشيار آهن. هو شڪار لاءِ تير ڪمان ڪم آڻيندا آهن. هو تير سڌو نه پر ڏنگو ڇوڙيندا آهن، جنهنڪري نشان کي بان جي چهنب نه پر پاسو لڳندو آهي. هو انهن تيرن سان ساڄي کاٻي اڏامندڙ تتر اهڙيءَ طرح ماريندا آهن، جهڙيءَ طرح يورپي شڪاري دونالي بندوق سان. سڀني شهزادن شڪار جي گهڻي مشق ڪئي آهي، جنهنڪري هو بندوقن ۽ ڪمانن جي استعمال ۾ ماهر آهن. سواريءَ ۽ شمشير زنيءَ ۾سنڌي هوشيار نه آهن، ۽ نه وري هنن وٽ ڪا خاص ڪسرت آهي“. (ڪرو جي مضمون تان ورتل.)


ميرن جي فولادي ڏنڊي، رعيت جو ۽ فوجي طبقي جي همت ۽ روح کي ماري ڇڏيو آهي، ۽ ملڪ ۾ جيڪو امن امان آهي، تنهن سندن طاقت کي سست ڪري ڇڏيو آهي. پر هو اڃا رهزن آهن، ۽ ڪنهن به ڳالهه لاءِ اُٿي کڙا ٿيندا، جي ان مان کين ڪو فائدو ٿيندو يا ڦرلٽ ڪرڻ جو موقعو ملندن. بکايل ڳجهن وانگر هنن کي پريان ئي ڍونڍ جي بانس ايندي آهي. جڏهن فساد جي باهه ڀڙڪي اٿندي، تڏهن هو جنگ جا نعرا هڻندا ۽ اک ڇنڀ ۾ اچي گڏ ٿيندا. صوبدار جي سازش ٻه - ٽي ڏينهن مڪمل ٿيڻ ۾ ورتا هئا. جڏهن ويهه - ٽيهه هزار سپاهي مخالف جهنڊن هيٺ ڀرتي ٿي ويا ۽ ٻيا ڪيترا ايندا ٿي ويا، تڏهين مس ڌرين جو ٺاهه ٿيو. جنگ جي ميدان ۾ سنڌي سپاهيءَ ۾ انتظام ڪونه هوندو آهي. هن جي پگهار تڇ آهي، ۽ ان جي ملڻ جي به پڪ ڪانه هوندي اٿس: تنهنڪري هو سمجهندو آهي، ته رستي تي ڳوٺن ۾ ڦرمار ڪري، پنهنجون ضرورتون پوريون ڪرڻ جو مون کي پورو پورو حق آهي. اها ڳالهه تسليم ٿيل آهي، ته هو بهادر ۽ جانٺو آهي، پر هن جي ڌارين ملڪن ۾ ايتري شهرت نه آهي، جيتري سنڌ ۾ اٿس. هن جي خود نمائي ۽ شيخي مشهور آهي. سپهه سالار کان وٺي، فوج جي هڪ ادنيٰ سپاهيءَ تائين، هو سمورو وقت پنهنجن يا وڏن جي گذريل يا خيالي ڪارنامن جون ڳالهيون ڪندا آهن. تعجب جي ڳالهه آهي، جو هو نهايت تحمل ۽ صبر سان هڪٻئي جون اهي واهيات ڳالهيون ۽ ٻٽاڪون ٻڌندا آهن! ميرن جو لشڪر چـُـون چـُـون جو مربو آهي. ان ۾ هر ملڪ جا ڪرايي تي حاصل ڪيل ماڻهو هوندا آهن، ۽ کين هر قسم جون پوشاڪون پيل هونديون آهن. ان ۾ اڪثر بلوچستان جي پهاڙن جا سرويچ جوان هوندا آهن: انهن مان هڪڙي رندن جي قوم آهي، ٽالپر به پاڻ کي رند سڏائيندا آهن. هر سال ڪيترا گهوڙا ڪابل ۽ قنڌار ڪڇ ۽ ممبئيءَ ڏانهن ايندا آهن. جتي اهي انگريز سرڪار لاءِ، گماشتا خريد ڪندا آهن. انهن جو رستو سنڌ مان آهي، تنهنڪري اهي هتي سستا ملندا آهن. شايد ائين سمجهيو وڃي، ته بلوچ سپاهين کي، جي گهڻو ڪري گهوڙيسوار هوندا آهن، سٺا گهوڙا هوندا، پر ميرن جي اصطبلن کان سواءِ ٻئي هنڌ ڀلا گهوڙا نظر ڪونه ٿا اچن. مير هر سال عاليشان گهوڙا خريد ڪندا آهن. جڏهن اهي سنڌ مان لنگهندا آهن، ميرن وٽ سٺن گهوڙن کان سواءِ ڪيترا اعليٰ نسل جا ڪتا به هوندا آهن، جي هو اتر وارن ملڪن مان گهرائيندا آهن. مون سنڌ ۾ ڪيترا وڏا مضبوط خچر پڻ ڏٺا، مون سمجهيو، ته اسان جي سرڪار کي ايراني نار جي ڏورانهن بندرن کان توبخاني لاءِ خچرن گهرائڻ بدران، سنڌ مان خچر خريد ڪرڻ وڌيڪ سولو لڳندو، تنهنڪري مون انهن متعلق پڇا ڳاڇا ڪئي. پر معلوم ٿيو، ته اهي سستا ڪونه پوندا ۽ نه ڪي سنڌ مان خريد ڪرڻ ۾ وڌيڪ آساني ٿيندي. مان ڀانئيان ٿو، ته ميرن کي اها ڀليءَ ڀت خبر آهي، ته جيڪڏهن اسان جي حڪومت مٿن حملو ڪري، ته هو ڪنهن به قسم جو مقابلو ڪري نه سگهندا. اسان جي سوڀاري نالي جو ملڪ ۾ ڌاڪو آهي، ۽ مشرقي ماڻهن جي دلين ۾ اهو وهم گهر ڪري ويو آهي، ته خدا جي مرضي آهي، ته انگريز ڪنهن مدي تائين، جنهن ڪم ۾ هٿ وجهندا، ان ۾ ڪامياب ٿيندا. انهن ڳالهين ڏيهي ماڻهن جي وهمي ۽ ڀرمي دلين ۾ هڪ قسم جو سنسو جاڳايو آهي. هو پنهنجو هراس لڪائڻ لاءِ عجيب اُپاءَ جهڙوڪ: لافزني، ڌارين حڪومتن کي غرور سان خطاب ٿيل خط لکڻ، ۽ اجنبي ماڻهن تي پنهنجي شان شوڪت جو اجايو رعب وجهڻ وغيره، اختيار ڪندا آهن، جي اٽلو کين ظاهر ڪري وجهندا آهن. دنيا ۾ گهڻا ماڻهو پنهنجي جهالت، تڪلف ۽ حجاب کي پردي ۾ لڪائيندا آهن، اهڙيءَ طرح ميرن کي به خبر آهي، ته جيڪڏهين سندن حالتن جي باريڪ جاچ ڪئي ويئي، ته راز فاش ٿي پوندو. اهوئي سبب آهي، جو هو ڪوشش ڪندا آهن، ته اسان کي سندن ملڪ يا سندن ذات جي صحيح معلومات نه ملي. جنهن به ماڻهوءَ سنڌ اکين سان ڏٺي آهي، ۽ صحيح حالتن جو معائنو ڪيو آهي، تنهن کي انهن ڪوڙن بهانن تي ڌوڪو ڪونه ايندو. سنڌ ۾ جيڪي ٿورا ڪوٽن وارا شهر آهن. سي بلڪل ردي آهن ۽ قلعن سڏائڻ جي لائق نه آهن. عمر ڪوٽ، جتي سرڪاري خزانو پوريل آهي، سا هڪ تمام محفوظ جڳهه سمجهي ويندي آهي. چون ٿا، ته اهو ريگستان جي وچ ۾ آهي. جتي پاڻيءَ جو قطرو ملڻ به مشڪل آهي. اسان کي هاڻي معلوم ٿيو آهي، ته اهو قلعو سنڌونديءَ جي هڪ شاخ جي ويجهو آهي، ۽ مضبوط نه آهي. حيدرآباد جو شهر ڪچين ڀونگين جو ردي ڍير آهي، جنهن کي نه پناهه آهي، ۽ نه نزاڪت ۽ نه آسائش واريون جايون آهن. ميرن جو قلعو جنهن تي هو فخر ڪندا آهن، ۽ جو ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي ٺهيل آهي، سو به پڪين سرن جي هڪ حقير عمارت آهي. ان جون سرون آهستي آهستي ڳرنديون ٿيون وڃن. اهو قلعو هڪ منتظم فوج جي عملي اڳيان هڪ ڪلاڪ به ڌڪ جهلي نه سگهندو(1) ! تڪليف جي وقت امير طبقو گهڻو ڪري ايشيائي ملڪن جي رواج مطابق مالڪن کي ڇڏي ويندو. لاشڪ مير پنهنجي حڪومت ۽ خزاني جي بچاءَ لاءِ بهادريءَ سان وڙهي سر ڏيندا. جي اسان جي مرضي هجي، ته اسان سواءِ پاڙيوارن ملڪن جي مدد جي، سنڌ کي آسانيءَ سان ۽ ملڪ جي ماڻهن جي رضامنديءَ سان فتح ڪري سگهون ٿا. جيڪڏهين اسان سنڌ فتح ڪريون ۽ امڪان آهي، ته اسان ڪن لاچاري سببن ڪري مجبور ٿي سنڌ فتح ڪريون، جهڙيءَ طرح اسان پنهنجي وسيع سلطنت فتح ڪري ٺاهي آهي، ته انهيءَ حالت ۾ سنڌ هڪ اهو پرڳڻو آهي، جنهن مان اسان کي وڏو فائدو رسندو، بشرطيڪ اسان ان جي حڪومت اعتدال ۽ دانائيءَ سان هلايون. سنڌ جي ماڻهن ۽ اسان جي حڪومت کي جي فائدا حاصل ٿيندا، ان لاءِ هو پاڻ اسان کي ۽ هڪٻئي کي کيرون ڏيندا. ماڻهو ان ڪري خوش ٿيندا، جو انهن کي مفت اسپتالون، اسڪول وغيره ۽ هڪ خيرانديش حڪومت ملندي. ۽ سرڪار لاءِ پڻ هيءُ هڪ فخر جي ڳالهه ٿيندي، ته هڪ زرخيز ۽ آباد پرڳڻو سندن حڪومت هيٺ ايندو. آبادگار ۽ واپاري، جي هن وقت جهالت ۽ موتمار ڍلن سبب پيل آهن، سي آهستي آهستي ساهه پٽيندا ۽ نئين ۽ بهتر انتظام هيٺ زور وٺندا. صوبي جون مڪاني سهوليتون، مال جي سلامتي، ۽ عدل ۽ انصاف ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن کي ڪشش ڪري آڻيندا. اهي ماڻهو ملڪ جي آدم شماري وڌائيندا، ۽ هو مذهبي تعصب ۽ فوجي ظلم جي زنجيرن کان آزاد هوندا. تنهنڪري سعيي ۽ ڪوشش کي وسيع ميدان ملندو ۽ هنن جي همت افزائي ڪئي ويندي، جا اڳتي هلي فائدو ڏيندي. سنڌوندي وري وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ ۾ آمدنيءَ ۽ دولت جي شاهراهه ٿيندي. سنڌ، جنهن سان اسان جا قديم زماني کان تعلقات آهن، ۽ جنهن سان اسان جي، سندس هاڻوڪين مصيبتن ۾ همدردي آهي، تنهن کي قومن جي قطار ۾ پنهنجي اصلي ۽ جائز جاءِ ملندي ۽ قدرت جيڪي کيس نعمتون عطا ڪيون آهن، تنهن کان بهره ور ٿيندي. جنوريءَ جي شروع ڌاري، مراد عليءَ جي صحت بلڪل ٺيڪ ٿي ويئي هئي، پر مير مون کي حيدرآباد ڇڏڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. مون کي کڙڪ پئي، ته کين مون کي هميشه لاءِ پاڻ وٽ رهائڻ جو ارادو آهي. انهيءَ جو مون کي اڳيئي شڪ هو. مراد عليءَ مون کان هڪ - ٻه دفعو پڇيو هو ته: ”توکي اسان وٽ رهڻ ۾ ڪو اعتراض ته نه آهي؟“ مون کيس ان سوال جو سڌو جواب ڪونه ڏنو هو، پر چيومانس ته: ”مان سرڪار جو ملازم آهيان، ان جي اجازت کان سواءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهان“. هو وري وري اها ڳالهه دهرائيندو هو ۽ مون کان پڇندو هو ته: ”توکي اسان ڇڏيون به ته توکي وري سرجان مالڪوم اچڻ ڏيندو؟“ ولي محمد خان هاڻي مون کي اطلاع ڏنو، ته مان ميرن کي صلاح ڏني آهي، ته هو تنهنجي ٻانهن لاءِ هڪدم سرڪاري طور لکپڙهه ڪن. مون کي خانگي طرح خبر پئي، ته ڪي اهڙيون حالتون ٿيون هيون، جنهنڪري هو جيترو ٿي سگهندن، اوترو وقت مون کي وڃڻ نه ڏيندا، جيتوڻيڪ اهو طريقو مون کي رهائڻ جو کين پسند نه هو. ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
هر سال ڪيترا گهوڙا ڪابل ۽ قنڌار ڪڇ ۽ ممبئيءَ ڏانهن ايندا آهن. جتي اهي انگريز سرڪار لاءِ، گماشتا خريد ڪندا آهن. انهن جو رستو سنڌ مان آهي، تنهنڪري اهي هتي سستا ملندا آهن. شايد ائين سمجهيو وڃي، ته بلوچ سپاهين کي، جي گهڻو ڪري گهوڙيسوار هوندا آهن، سٺا گهوڙا هوندا، پر ميرن جي اصطبلن کان سواءِ ٻئي هنڌ ڀلا گهوڙا نظر ڪونه ٿا اچن. مير هر سال عاليشان گهوڙا خريد ڪندا آهن. جڏهن اهي سنڌ مان لنگهندا آهن، ميرن وٽ سٺن گهوڙن کان سواءِ ڪيترا اعليٰ نسل جا ڪتا به هوندا آهن، جي هو اتر وارن ملڪن مان گهرائيندا آهن. مون سنڌ ۾ ڪيترا وڏا مضبوط خچر پڻ ڏٺا، مون سمجهيو، ته اسان جي سرڪار کي ايراني نار جي ڏورانهن بندرن کان توبخاني لاءِ خچرن گهرائڻ بدران، سنڌ مان خچر خريد ڪرڻ وڌيڪ سولو لڳندو، تنهنڪري مون انهن متعلق پڇا ڳاڇا ڪئي. پر معلوم ٿيو، ته اهي سستا ڪونه پوندا ۽ نه ڪي سنڌ مان خريد ڪرڻ ۾ وڌيڪ آساني ٿيندي. مان ڀانئيان ٿو، ته ميرن کي اها ڀليءَ ڀت خبر آهي، ته جيڪڏهن اسان جي حڪومت مٿن حملو ڪري، ته هو ڪنهن به قسم جو مقابلو ڪري نه سگهندا. اسان جي سوڀاري نالي جو ملڪ ۾ ڌاڪو آهي، ۽ مشرقي ماڻهن جي دلين ۾ اهو وهم گهر ڪري ويو آهي، ته خدا جي مرضي آهي، ته انگريز ڪنهن مدي تائين، جنهن ڪم ۾ هٿ وجهندا، ان ۾ ڪامياب ٿيندا. انهن ڳالهين ڏيهي ماڻهن جي وهمي ۽ ڀرمي دلين ۾ هڪ قسم جو سنسو جاڳايو آهي. هو پنهنجو هراس لڪائڻ لاءِ عجيب اُپاءَ جهڙوڪ: لافزني، ڌارين حڪومتن کي غرور سان خطاب ٿيل خط لکڻ، ۽ اجنبي ماڻهن تي پنهنجي شان شوڪت جو اجايو رعب وجهڻ وغيره، اختيار ڪندا آهن، جي اٽلو کين ظاهر ڪري وجهندا آهن. دنيا ۾ گهڻا ماڻهو پنهنجي جهالت، تڪلف ۽ حجاب کي پردي ۾ لڪائيندا آهن، اهڙيءَ طرح ميرن کي به خبر آهي، ته جيڪڏهين سندن حالتن جي باريڪ جاچ ڪئي ويئي، ته راز فاش ٿي پوندو. اهوئي سبب آهي، جو هو ڪوشش ڪندا آهن، ته اسان کي سندن ملڪ يا سندن ذات جي صحيح معلومات نه ملي. جنهن به ماڻهوءَ سنڌ اکين سان ڏٺي آهي، ۽ صحيح حالتن جو معائنو ڪيو آهي، تنهن کي انهن ڪوڙن بهانن تي ڌوڪو ڪونه ايندو. سنڌ ۾ جيڪي ٿورا ڪوٽن وارا شهر آهن. سي بلڪل ردي آهن ۽ قلعن سڏائڻ جي لائق نه آهن. عمر ڪوٽ، جتي سرڪاري خزانو پوريل آهي، سا هڪ تمام محفوظ جڳهه سمجهي ويندي آهي. چون ٿا، ته اهو ريگستان جي وچ ۾ آهي. جتي پاڻيءَ جو قطرو ملڻ به مشڪل آهي. اسان کي هاڻي معلوم ٿيو آهي، ته اهو قلعو سنڌونديءَ جي هڪ شاخ جي ويجهو آهي، ۽ مضبوط نه آهي. حيدرآباد جو شهر ڪچين ڀونگين جو ردي ڍير آهي، جنهن کي نه پناهه آهي، ۽ نه نزاڪت ۽ نه آسائش واريون جايون آهن. ميرن جو قلعو جنهن تي هو فخر ڪندا آهن، ۽ جو ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي ٺهيل آهي، سو به پڪين سرن جي هڪ حقير عمارت آهي. ان جون سرون آهستي آهستي ڳرنديون ٿيون وڃن. اهو قلعو هڪ منتظم فوج جي عملي اڳيان هڪ ڪلاڪ به ڌڪ جهلي نه سگهندو(1) ! تڪليف جي وقت امير طبقو گهڻو ڪري ايشيائي ملڪن جي رواج مطابق مالڪن کي ڇڏي ويندو. لاشڪ مير پنهنجي حڪومت ۽ خزاني جي بچاءَ لاءِ بهادريءَ سان وڙهي سر ڏيندا. جي اسان جي مرضي هجي، ته اسان سواءِ پاڙيوارن ملڪن جي مدد جي، سنڌ کي آسانيءَ سان ۽ ملڪ جي ماڻهن جي رضامنديءَ سان فتح ڪري سگهون ٿا. جيڪڏهين اسان سنڌ فتح ڪريون ۽ امڪان آهي، ته اسان ڪن لاچاري سببن ڪري مجبور ٿي سنڌ فتح ڪريون، جهڙيءَ طرح اسان پنهنجي وسيع سلطنت فتح ڪري ٺاهي آهي، ته انهيءَ حالت ۾ سنڌ هڪ اهو پرڳڻو آهي، جنهن مان اسان کي وڏو فائدو رسندو، بشرطيڪ اسان ان جي حڪومت اعتدال ۽ دانائيءَ سان هلايون. سنڌ جي ماڻهن ۽ اسان جي حڪومت کي جي فائدا حاصل ٿيندا، ان لاءِ هو پاڻ اسان کي ۽ هڪٻئي کي کيرون ڏيندا. ماڻهو ان ڪري خوش ٿيندا، جو انهن کي مفت اسپتالون، اسڪول وغيره ۽ هڪ خيرانديش حڪومت ملندي. ۽ سرڪار لاءِ پڻ هيءُ هڪ فخر جي ڳالهه ٿيندي، ته هڪ زرخيز ۽ آباد پرڳڻو سندن حڪومت هيٺ ايندو. آبادگار ۽ واپاري، جي هن وقت جهالت ۽ موتمار ڍلن سبب پيل آهن، سي آهستي آهستي ساهه پٽيندا ۽ نئين ۽ بهتر انتظام هيٺ زور وٺندا. صوبي جون مڪاني سهوليتون، مال جي سلامتي، ۽ عدل ۽ انصاف ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن کي ڪشش ڪري آڻيندا. اهي ماڻهو ملڪ جي آدم شماري وڌائيندا، ۽ هو مذهبي تعصب ۽ فوجي ظلم جي زنجيرن کان آزاد هوندا. تنهنڪري سعيي ۽ ڪوشش کي وسيع ميدان ملندو ۽ هنن جي همت افزائي ڪئي ويندي، جا اڳتي هلي فائدو ڏيندي. سنڌوندي وري وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ ۾ آمدنيءَ ۽ دولت جي شاهراهه ٿيندي. سنڌ، جنهن سان اسان جا قديم زماني کان تعلقات آهن، ۽ جنهن سان اسان جي، سندس هاڻوڪين مصيبتن ۾ همدردي آهي، تنهن کي قومن جي قطار ۾ پنهنجي اصلي ۽ جائز جاءِ ملندي ۽ قدرت جيڪي کيس نعمتون عطا ڪيون آهن، تنهن کان بهره ور ٿيندي. جنوريءَ جي شروع ڌاري، مراد عليءَ جي صحت بلڪل ٺيڪ ٿي ويئي هئي، پر مير مون کي حيدرآباد ڇڏڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. مون کي کڙڪ پئي، ته کين مون کي هميشه لاءِ پاڻ وٽ رهائڻ جو ارادو آهي. انهيءَ جو مون کي اڳيئي شڪ هو. مراد عليءَ مون کان هڪ - ٻه دفعو پڇيو هو ته: ”توکي اسان وٽ رهڻ ۾ ڪو اعتراض ته نه آهي؟“ مون کيس ان سوال جو سڌو جواب ڪونه ڏنو هو، پر چيومانس ته: ”مان سرڪار جو ملازم آهيان، ان جي اجازت کان سواءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهان“. هو وري وري اها ڳالهه دهرائيندو هو ۽ مون کان پڇندو هو ته: ”توکي اسان ڇڏيون به ته توکي وري سرجان مالڪوم اچڻ ڏيندو؟“ ولي محمد خان هاڻي مون کي اطلاع ڏنو، ته مان ميرن کي صلاح ڏني آهي، ته هو تنهنجي ٻانهن لاءِ هڪدم سرڪاري طور لکپڙهه ڪن. مون کي خانگي طرح خبر پئي، ته ڪي اهڙيون حالتون ٿيون هيون، جنهنڪري هو جيترو ٿي سگهندن، اوترو وقت مون کي وڃڻ نه ڏيندا، جيتوڻيڪ اهو طريقو مون کي رهائڻ جو کين پسند نه هو. ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
مان ڀانئيان ٿو، ته ميرن کي اها ڀليءَ ڀت خبر آهي، ته جيڪڏهن اسان جي حڪومت مٿن حملو ڪري، ته هو ڪنهن به قسم جو مقابلو ڪري نه سگهندا. اسان جي سوڀاري نالي جو ملڪ ۾ ڌاڪو آهي، ۽ مشرقي ماڻهن جي دلين ۾ اهو وهم گهر ڪري ويو آهي، ته خدا جي مرضي آهي، ته انگريز ڪنهن مدي تائين، جنهن ڪم ۾ هٿ وجهندا، ان ۾ ڪامياب ٿيندا. انهن ڳالهين ڏيهي ماڻهن جي وهمي ۽ ڀرمي دلين ۾ هڪ قسم جو سنسو جاڳايو آهي. هو پنهنجو هراس لڪائڻ لاءِ عجيب اُپاءَ جهڙوڪ: لافزني، ڌارين حڪومتن کي غرور سان خطاب ٿيل خط لکڻ، ۽ اجنبي ماڻهن تي پنهنجي شان شوڪت جو اجايو رعب وجهڻ وغيره، اختيار ڪندا آهن، جي اٽلو کين ظاهر ڪري وجهندا آهن. دنيا ۾ گهڻا ماڻهو پنهنجي جهالت، تڪلف ۽ حجاب کي پردي ۾ لڪائيندا آهن، اهڙيءَ طرح ميرن کي به خبر آهي، ته جيڪڏهين سندن حالتن جي باريڪ جاچ ڪئي ويئي، ته راز فاش ٿي پوندو. اهوئي سبب آهي، جو هو ڪوشش ڪندا آهن، ته اسان کي سندن ملڪ يا سندن ذات جي صحيح معلومات نه ملي. جنهن به ماڻهوءَ سنڌ اکين سان ڏٺي آهي، ۽ صحيح حالتن جو معائنو ڪيو آهي، تنهن کي انهن ڪوڙن بهانن تي ڌوڪو ڪونه ايندو. سنڌ ۾ جيڪي ٿورا ڪوٽن وارا شهر آهن. سي بلڪل ردي آهن ۽ قلعن سڏائڻ جي لائق نه آهن. عمر ڪوٽ، جتي سرڪاري خزانو پوريل آهي، سا هڪ تمام محفوظ جڳهه سمجهي ويندي آهي. چون ٿا، ته اهو ريگستان جي وچ ۾ آهي. جتي پاڻيءَ جو قطرو ملڻ به مشڪل آهي. اسان کي هاڻي معلوم ٿيو آهي، ته اهو قلعو سنڌونديءَ جي هڪ شاخ جي ويجهو آهي، ۽ مضبوط نه آهي. حيدرآباد جو شهر ڪچين ڀونگين جو ردي ڍير آهي، جنهن کي نه پناهه آهي، ۽ نه نزاڪت ۽ نه آسائش واريون جايون آهن. ميرن جو قلعو جنهن تي هو فخر ڪندا آهن، ۽ جو ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي ٺهيل آهي، سو به پڪين سرن جي هڪ حقير عمارت آهي. ان جون سرون آهستي آهستي ڳرنديون ٿيون وڃن. اهو قلعو هڪ منتظم فوج جي عملي اڳيان هڪ ڪلاڪ به ڌڪ جهلي نه سگهندو(1) ! تڪليف جي وقت امير طبقو گهڻو ڪري ايشيائي ملڪن جي رواج مطابق مالڪن کي ڇڏي ويندو. لاشڪ مير پنهنجي حڪومت ۽ خزاني جي بچاءَ لاءِ بهادريءَ سان وڙهي سر ڏيندا. جي اسان جي مرضي هجي، ته اسان سواءِ پاڙيوارن ملڪن جي مدد جي، سنڌ کي آسانيءَ سان ۽ ملڪ جي ماڻهن جي رضامنديءَ سان فتح ڪري سگهون ٿا. جيڪڏهين اسان سنڌ فتح ڪريون ۽ امڪان آهي، ته اسان ڪن لاچاري سببن ڪري مجبور ٿي سنڌ فتح ڪريون، جهڙيءَ طرح اسان پنهنجي وسيع سلطنت فتح ڪري ٺاهي آهي، ته انهيءَ حالت ۾ سنڌ هڪ اهو پرڳڻو آهي، جنهن مان اسان کي وڏو فائدو رسندو، بشرطيڪ اسان ان جي حڪومت اعتدال ۽ دانائيءَ سان هلايون. سنڌ جي ماڻهن ۽ اسان جي حڪومت کي جي فائدا حاصل ٿيندا، ان لاءِ هو پاڻ اسان کي ۽ هڪٻئي کي کيرون ڏيندا. ماڻهو ان ڪري خوش ٿيندا، جو انهن کي مفت اسپتالون، اسڪول وغيره ۽ هڪ خيرانديش حڪومت ملندي. ۽ سرڪار لاءِ پڻ هيءُ هڪ فخر جي ڳالهه ٿيندي، ته هڪ زرخيز ۽ آباد پرڳڻو سندن حڪومت هيٺ ايندو. آبادگار ۽ واپاري، جي هن وقت جهالت ۽ موتمار ڍلن سبب پيل آهن، سي آهستي آهستي ساهه پٽيندا ۽ نئين ۽ بهتر انتظام هيٺ زور وٺندا. صوبي جون مڪاني سهوليتون، مال جي سلامتي، ۽ عدل ۽ انصاف ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن کي ڪشش ڪري آڻيندا. اهي ماڻهو ملڪ جي آدم شماري وڌائيندا، ۽ هو مذهبي تعصب ۽ فوجي ظلم جي زنجيرن کان آزاد هوندا. تنهنڪري سعيي ۽ ڪوشش کي وسيع ميدان ملندو ۽ هنن جي همت افزائي ڪئي ويندي، جا اڳتي هلي فائدو ڏيندي. سنڌوندي وري وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ ۾ آمدنيءَ ۽ دولت جي شاهراهه ٿيندي. سنڌ، جنهن سان اسان جا قديم زماني کان تعلقات آهن، ۽ جنهن سان اسان جي، سندس هاڻوڪين مصيبتن ۾ همدردي آهي، تنهن کي قومن جي قطار ۾ پنهنجي اصلي ۽ جائز جاءِ ملندي ۽ قدرت جيڪي کيس نعمتون عطا ڪيون آهن، تنهن کان بهره ور ٿيندي. جنوريءَ جي شروع ڌاري، مراد عليءَ جي صحت بلڪل ٺيڪ ٿي ويئي هئي، پر مير مون کي حيدرآباد ڇڏڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. مون کي کڙڪ پئي، ته کين مون کي هميشه لاءِ پاڻ وٽ رهائڻ جو ارادو آهي. انهيءَ جو مون کي اڳيئي شڪ هو. مراد عليءَ مون کان هڪ - ٻه دفعو پڇيو هو ته: ”توکي اسان وٽ رهڻ ۾ ڪو اعتراض ته نه آهي؟“ مون کيس ان سوال جو سڌو جواب ڪونه ڏنو هو، پر چيومانس ته: ”مان سرڪار جو ملازم آهيان، ان جي اجازت کان سواءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهان“. هو وري وري اها ڳالهه دهرائيندو هو ۽ مون کان پڇندو هو ته: ”توکي اسان ڇڏيون به ته توکي وري سرجان مالڪوم اچڻ ڏيندو؟“ ولي محمد خان هاڻي مون کي اطلاع ڏنو، ته مان ميرن کي صلاح ڏني آهي، ته هو تنهنجي ٻانهن لاءِ هڪدم سرڪاري طور لکپڙهه ڪن. مون کي خانگي طرح خبر پئي، ته ڪي اهڙيون حالتون ٿيون هيون، جنهنڪري هو جيترو ٿي سگهندن، اوترو وقت مون کي وڃڻ نه ڏيندا، جيتوڻيڪ اهو طريقو مون کي رهائڻ جو کين پسند نه هو. ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
جنهن به ماڻهوءَ سنڌ اکين سان ڏٺي آهي، ۽ صحيح حالتن جو معائنو ڪيو آهي، تنهن کي انهن ڪوڙن بهانن تي ڌوڪو ڪونه ايندو. سنڌ ۾ جيڪي ٿورا ڪوٽن وارا شهر آهن. سي بلڪل ردي آهن ۽ قلعن سڏائڻ جي لائق نه آهن. عمر ڪوٽ، جتي سرڪاري خزانو پوريل آهي، سا هڪ تمام محفوظ جڳهه سمجهي ويندي آهي. چون ٿا، ته اهو ريگستان جي وچ ۾ آهي. جتي پاڻيءَ جو قطرو ملڻ به مشڪل آهي. اسان کي هاڻي معلوم ٿيو آهي، ته اهو قلعو سنڌونديءَ جي هڪ شاخ جي ويجهو آهي، ۽ مضبوط نه آهي. حيدرآباد جو شهر ڪچين ڀونگين جو ردي ڍير آهي، جنهن کي نه پناهه آهي، ۽ نه نزاڪت ۽ نه آسائش واريون جايون آهن. ميرن جو قلعو جنهن تي هو فخر ڪندا آهن، ۽ جو ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي ٺهيل آهي، سو به پڪين سرن جي هڪ حقير عمارت آهي. ان جون سرون آهستي آهستي ڳرنديون ٿيون وڃن. اهو قلعو هڪ منتظم فوج جي عملي اڳيان هڪ ڪلاڪ به ڌڪ جهلي نه سگهندو(1) ! تڪليف جي وقت امير طبقو گهڻو ڪري ايشيائي ملڪن جي رواج مطابق مالڪن کي ڇڏي ويندو. لاشڪ مير پنهنجي حڪومت ۽ خزاني جي بچاءَ لاءِ بهادريءَ سان وڙهي سر ڏيندا. جي اسان جي مرضي هجي، ته اسان سواءِ پاڙيوارن ملڪن جي مدد جي، سنڌ کي آسانيءَ سان ۽ ملڪ جي ماڻهن جي رضامنديءَ سان فتح ڪري سگهون ٿا. جيڪڏهين اسان سنڌ فتح ڪريون ۽ امڪان آهي، ته اسان ڪن لاچاري سببن ڪري مجبور ٿي سنڌ فتح ڪريون، جهڙيءَ طرح اسان پنهنجي وسيع سلطنت فتح ڪري ٺاهي آهي، ته انهيءَ حالت ۾ سنڌ هڪ اهو پرڳڻو آهي، جنهن مان اسان کي وڏو فائدو رسندو، بشرطيڪ اسان ان جي حڪومت اعتدال ۽ دانائيءَ سان هلايون. سنڌ جي ماڻهن ۽ اسان جي حڪومت کي جي فائدا حاصل ٿيندا، ان لاءِ هو پاڻ اسان کي ۽ هڪٻئي کي کيرون ڏيندا. ماڻهو ان ڪري خوش ٿيندا، جو انهن کي مفت اسپتالون، اسڪول وغيره ۽ هڪ خيرانديش حڪومت ملندي. ۽ سرڪار لاءِ پڻ هيءُ هڪ فخر جي ڳالهه ٿيندي، ته هڪ زرخيز ۽ آباد پرڳڻو سندن حڪومت هيٺ ايندو. آبادگار ۽ واپاري، جي هن وقت جهالت ۽ موتمار ڍلن سبب پيل آهن، سي آهستي آهستي ساهه پٽيندا ۽ نئين ۽ بهتر انتظام هيٺ زور وٺندا. صوبي جون مڪاني سهوليتون، مال جي سلامتي، ۽ عدل ۽ انصاف ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن کي ڪشش ڪري آڻيندا. اهي ماڻهو ملڪ جي آدم شماري وڌائيندا، ۽ هو مذهبي تعصب ۽ فوجي ظلم جي زنجيرن کان آزاد هوندا. تنهنڪري سعيي ۽ ڪوشش کي وسيع ميدان ملندو ۽ هنن جي همت افزائي ڪئي ويندي، جا اڳتي هلي فائدو ڏيندي. سنڌوندي وري وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ ۾ آمدنيءَ ۽ دولت جي شاهراهه ٿيندي. سنڌ، جنهن سان اسان جا قديم زماني کان تعلقات آهن، ۽ جنهن سان اسان جي، سندس هاڻوڪين مصيبتن ۾ همدردي آهي، تنهن کي قومن جي قطار ۾ پنهنجي اصلي ۽ جائز جاءِ ملندي ۽ قدرت جيڪي کيس نعمتون عطا ڪيون آهن، تنهن کان بهره ور ٿيندي. جنوريءَ جي شروع ڌاري، مراد عليءَ جي صحت بلڪل ٺيڪ ٿي ويئي هئي، پر مير مون کي حيدرآباد ڇڏڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. مون کي کڙڪ پئي، ته کين مون کي هميشه لاءِ پاڻ وٽ رهائڻ جو ارادو آهي. انهيءَ جو مون کي اڳيئي شڪ هو. مراد عليءَ مون کان هڪ - ٻه دفعو پڇيو هو ته: ”توکي اسان وٽ رهڻ ۾ ڪو اعتراض ته نه آهي؟“ مون کيس ان سوال جو سڌو جواب ڪونه ڏنو هو، پر چيومانس ته: ”مان سرڪار جو ملازم آهيان، ان جي اجازت کان سواءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهان“. هو وري وري اها ڳالهه دهرائيندو هو ۽ مون کان پڇندو هو ته: ”توکي اسان ڇڏيون به ته توکي وري سرجان مالڪوم اچڻ ڏيندو؟“ ولي محمد خان هاڻي مون کي اطلاع ڏنو، ته مان ميرن کي صلاح ڏني آهي، ته هو تنهنجي ٻانهن لاءِ هڪدم سرڪاري طور لکپڙهه ڪن. مون کي خانگي طرح خبر پئي، ته ڪي اهڙيون حالتون ٿيون هيون، جنهنڪري هو جيترو ٿي سگهندن، اوترو وقت مون کي وڃڻ نه ڏيندا، جيتوڻيڪ اهو طريقو مون کي رهائڻ جو کين پسند نه هو. ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
جيڪڏهين اسان سنڌ فتح ڪريون ۽ امڪان آهي، ته اسان ڪن لاچاري سببن ڪري مجبور ٿي سنڌ فتح ڪريون، جهڙيءَ طرح اسان پنهنجي وسيع سلطنت فتح ڪري ٺاهي آهي، ته انهيءَ حالت ۾ سنڌ هڪ اهو پرڳڻو آهي، جنهن مان اسان کي وڏو فائدو رسندو، بشرطيڪ اسان ان جي حڪومت اعتدال ۽ دانائيءَ سان هلايون. سنڌ جي ماڻهن ۽ اسان جي حڪومت کي جي فائدا حاصل ٿيندا، ان لاءِ هو پاڻ اسان کي ۽ هڪٻئي کي کيرون ڏيندا. ماڻهو ان ڪري خوش ٿيندا، جو انهن کي مفت اسپتالون، اسڪول وغيره ۽ هڪ خيرانديش حڪومت ملندي. ۽ سرڪار لاءِ پڻ هيءُ هڪ فخر جي ڳالهه ٿيندي، ته هڪ زرخيز ۽ آباد پرڳڻو سندن حڪومت هيٺ ايندو. آبادگار ۽ واپاري، جي هن وقت جهالت ۽ موتمار ڍلن سبب پيل آهن، سي آهستي آهستي ساهه پٽيندا ۽ نئين ۽ بهتر انتظام هيٺ زور وٺندا. صوبي جون مڪاني سهوليتون، مال جي سلامتي، ۽ عدل ۽ انصاف ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن کي ڪشش ڪري آڻيندا. اهي ماڻهو ملڪ جي آدم شماري وڌائيندا، ۽ هو مذهبي تعصب ۽ فوجي ظلم جي زنجيرن کان آزاد هوندا. تنهنڪري سعيي ۽ ڪوشش کي وسيع ميدان ملندو ۽ هنن جي همت افزائي ڪئي ويندي، جا اڳتي هلي فائدو ڏيندي. سنڌوندي وري وچ ايشيا ۽ هندستان جي وچ ۾ آمدنيءَ ۽ دولت جي شاهراهه ٿيندي. سنڌ، جنهن سان اسان جا قديم زماني کان تعلقات آهن، ۽ جنهن سان اسان جي، سندس هاڻوڪين مصيبتن ۾ همدردي آهي، تنهن کي قومن جي قطار ۾ پنهنجي اصلي ۽ جائز جاءِ ملندي ۽ قدرت جيڪي کيس نعمتون عطا ڪيون آهن، تنهن کان بهره ور ٿيندي. جنوريءَ جي شروع ڌاري، مراد عليءَ جي صحت بلڪل ٺيڪ ٿي ويئي هئي، پر مير مون کي حيدرآباد ڇڏڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. مون کي کڙڪ پئي، ته کين مون کي هميشه لاءِ پاڻ وٽ رهائڻ جو ارادو آهي. انهيءَ جو مون کي اڳيئي شڪ هو. مراد عليءَ مون کان هڪ - ٻه دفعو پڇيو هو ته: ”توکي اسان وٽ رهڻ ۾ ڪو اعتراض ته نه آهي؟“ مون کيس ان سوال جو سڌو جواب ڪونه ڏنو هو، پر چيومانس ته: ”مان سرڪار جو ملازم آهيان، ان جي اجازت کان سواءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهان“. هو وري وري اها ڳالهه دهرائيندو هو ۽ مون کان پڇندو هو ته: ”توکي اسان ڇڏيون به ته توکي وري سرجان مالڪوم اچڻ ڏيندو؟“ ولي محمد خان هاڻي مون کي اطلاع ڏنو، ته مان ميرن کي صلاح ڏني آهي، ته هو تنهنجي ٻانهن لاءِ هڪدم سرڪاري طور لکپڙهه ڪن. مون کي خانگي طرح خبر پئي، ته ڪي اهڙيون حالتون ٿيون هيون، جنهنڪري هو جيترو ٿي سگهندن، اوترو وقت مون کي وڃڻ نه ڏيندا، جيتوڻيڪ اهو طريقو مون کي رهائڻ جو کين پسند نه هو. ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
جنوريءَ جي شروع ڌاري، مراد عليءَ جي صحت بلڪل ٺيڪ ٿي ويئي هئي، پر مير مون کي حيدرآباد ڇڏڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. مون کي کڙڪ پئي، ته کين مون کي هميشه لاءِ پاڻ وٽ رهائڻ جو ارادو آهي. انهيءَ جو مون کي اڳيئي شڪ هو. مراد عليءَ مون کان هڪ - ٻه دفعو پڇيو هو ته: ”توکي اسان وٽ رهڻ ۾ ڪو اعتراض ته نه آهي؟“ مون کيس ان سوال جو سڌو جواب ڪونه ڏنو هو، پر چيومانس ته: ”مان سرڪار جو ملازم آهيان، ان جي اجازت کان سواءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهان“. هو وري وري اها ڳالهه دهرائيندو هو ۽ مون کان پڇندو هو ته: ”توکي اسان ڇڏيون به ته توکي وري سرجان مالڪوم اچڻ ڏيندو؟“ ولي محمد خان هاڻي مون کي اطلاع ڏنو، ته مان ميرن کي صلاح ڏني آهي، ته هو تنهنجي ٻانهن لاءِ هڪدم سرڪاري طور لکپڙهه ڪن. مون کي خانگي طرح خبر پئي، ته ڪي اهڙيون حالتون ٿيون هيون، جنهنڪري هو جيترو ٿي سگهندن، اوترو وقت مون کي وڃڻ نه ڏيندا، جيتوڻيڪ اهو طريقو مون کي رهائڻ جو کين پسند نه هو. ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
ڊسمبر جي پڇاڙيءَ ۾، ڪابل جي جلاوطن بادشاهه، شاهه شجاع الملڪ، جو لڌياني ۾ اسان جو سرڪار جو وظيفيدار هو، تنهن وٽان ٻه وڪيل سوغاتون کڻي آيا. هن جي تقاضا هئي، ته شڪارپور جو ضلعو بادشاهه سلامت جي حوالي ڪيو وڃي. بادشاهه پنهنجي وڃايل حڪومت هٿ ڪرڻ لاءِ فيصلو ڪيو هو، ته شڪارپور وڃي لشڪر ڪٺو ڪجي، ان سان گڏ بادشاهه سلامت، اسماعيل شاهه جي معرفت، خانگي طرح دڙڪو به ڏياري موڪليو، ته جي مير منهنجي گهـُـر هڪدم قبول نه ڪندا، ته مان سنڌ جو قبضو پنهنجن وفادار دوستن، انگريزن جي حوالي ڪندس، جن انهيءَ اهم ڪم لاءِ منهنجي مالي خواهه جاني امداد ڪرڻ جي اڳي ئي تياري ڪرڻ شروع ڪري ڏني آهي. مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
مون منڍ کان ئي سمجهيو، ته هيءَ سابق بادشاهه جي اجائي شيخي آهي. ميرن کي ايتري همت ضرور ٿي، جو هنن انهيءَ گهـُـر کي ٺڪرائي ڇڏيو، پر انهيءَ تقاضا سان جا خوفناڪ خبر شامل هئي، تنهن سندن دل ۾ کٽڪو پيدا ڪيو ۽ خراج جي بقايائن ۽ ڪابل جي بدبخت گهراڻي وارن سان جي هنن عقوبتون ڪيون هيون، تن جي يادگيري ڏياري. هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
هڪ ٻي ڳالهه پاڻ وڌيڪ هنن جي دلين ۾ هراس (1) پيدا ڪيو. ڳالهه خود تمام خسيس هئي، پر ميرن جي شڪي نظرن ۾ اها هڪ منصوبي جي پختي ثابتي هئي. جنهن وقت لڌياني کان وڪيل آيا، ته ساڳئي وقت سندن وڪيل بهاولپور مان کين خبر ڏني، ته هڪ انگريزي عملدار هت پهتو آهي، ۽ خان هن جي چڱي خاطرداري ڪئي آهي. ميرن هڪدم سمجهيو، ته هن کي شاهه شجاع جي مدد لاءِ موڪليو ويو آهي. مون کي جاچ مان معلوم ٿيو، ته هو هڪ سياح هو، جنهن جو سرڪار سان ڪوبه واسطو ڪونه هو. هو شايد بنگال کان يورپ وڃي رهيو هو، ۽ ميرن کي اجايو سنسو ٿيو هو. جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
جڏهن ڪابل جي بادشاهيءَ جو اوج هوندو هو، تڏهن سنڌ جي حاڪمن کي پنهنجن والين لاءِ عزت ۽ مڃتا ڪانه هوندي هئي. هو پنهنجو ساليانو خراج خزاني ۾ تڏهن جمع ڪرائيندا هئا، جڏهن ڪا زبردست فوج اچي کانئن وصول ڪندي هئي. ميرن جهڙن ماڻهن مان اها اميد نٿي رکي سگهجي ته هو هڪ ڪـِـريل خاندان جي عزت ڪندا. دراني گهراڻي جي تباهه ٿيڻ کان پوءِ، شاهي خاندان جي جن شهزادن سندس تختگاهه ۾ پناهه ورتي آهي، تن سان هنن نهايت حقارت آميز برتاءُ ڪيو آهي. جڏهن مان اتي هوس، تڏهن تيمور شاهه بادشاهه جو هڪ ڀائٽيو، سنڌ مان لنگهيو هو. هو برطانيا سرڪار کان، جنهن هن بدقسمت ڪٽنب لاءِ سخا جي ديگ چاڙهي هئي. ان مان حصو وٺڻ لاءِ ممبئيءَ ٿي ويو. هو مشهور بادشاهه احمد شاهه جو پوٽو آهي، پر خاندان جي ٻين ڀاتين وانگر بي سرو سامان ۽ آوارا آهي، جنهن کي مٿي لڪائڻ لاءِ هڪ جهـُـڳي به نه آهي. هو اهڙو ته غيرت وارو هو، جو ميرن جي درٻار ۾ به نه ويو. ميرن کيس پنجهتر رپيا ممبئيءَ ڏانهن موڪليا، ۽ سمجهيائون ته، اسان مٿس وڏو احسان ڪيو آهي. هن سان فقط ٻه نوڪر ساڻ هئا، ۽ هو هڪ رواجي مسافر وانگر هڪ مسجد ۾ رهيو پيو هو. هن کي جڏهن اها خبر پيئي، ته مسٽر ايلفنسٽن هندستان ڇڏي ويو آهي، تڏهن کيس ڏاڍو رنج ۽ ڏک ٿيو. هن وٽ ڪجهه ڪونه هو ۽ مون کان مدد گهريائين. مون کيس ڪئپٽن والٽر ڏانهن خط ڏنو، جو ڀـُـڄ ۾ دل کولي سندس تواضع ڪيو. ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
ڪڇ ڇڏڻ کان ٿورو پوءِ، مون کي سورت ۾ عام فوجي عدالت جي اڳيان شاهد جي حيثيت ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ حڪمنامو مليو هو. مون کي هاڻي ملزم وٽان خطن رستي اطلاع مليو هو، ته جيستائين آءٌ حاضر نه ٿيندس، تيستائين مقدمو نه هلندو. تنهنڪري آءٌ تشويش ۾ پئجي ويس، ته هاڻي ڇا ڪجي. مون کي جو اميدن جي خلاف سنڌ ۾ انگريزن جي اثر وڌائڻ جو موقعو مليو هو، سو آءٌ ڇڏڻ لاءِ راضي نه هوس، بشرطيڪ ان کي سرڪار جي نظر ۾ ڪا اهميت نه هجي. مون ميرن ۽ سندن وزيرن کي ڪنهن به قسم جو دلاسو ڪونه ڏنو، ڇاڪاڻ، ته آءٌ سرڪار جي رايي کان غير واقف هوس، ۽ نه مون کين ممبئيءَ خط لکڻ جو مشورو ڏنو، ته مباداً اتان کين رکو جواب ملي. پر مون هڪ تڪڙي قاصد جي هٿان هدايتن لاءِ، ڪڇ ڏي نياپو موڪليو. مگر ڪڇ جو سفير ٻاهر ويل هو، تنهنڪري ڪيتري وقت تائين مون کي خاطريءَ جهڙو جواب ڪونه مليو، تنهنڪري مون ميرن کي چيو ته: ”هاڻي مون کي وڃڻ جي اجازت ڏيو، فوجي عدالت جي شاهديءَ ڏيڻ کان پوءِ، واپس ايندس. انهيءَ وچ ۾، آءٌ گورنر ۽ سندس صلاحڪار جماعت کان پڇندس، ته انهن جو ڪهڙو حڪم آهي“. انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
انهيءَ اطلاع جي جواب ۾، ميرن مون کي چيو ته: ”اسان سڀ گڏجي سيوهڻ جي مشهور درگاهه تي، مراد عليءَ جي صحتيابيءَ جي شڪراني ادا ڪرڻ لاءِ وڃي رهيا آهيون، اسان جي مرضي آهي، ته تون به اسان سان گڏجي هل“. هن ملڪ ڏسڻ جو هيءُ مناسب موقعو هو، جو مون هٿان وڃائڻ نٿي گهريو. پر، منهنجو انهن کي ٻڌائڻ فرض هو، ته منهنجي لاءِ وڃڻ تمام ضروري آهي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي نه هئا، پر آخر انهيءَ شرط تي مڃيائون، ته مان مهيني يا ڇهن هفتن بعد انهن جي موٽي اچڻ تي، ساڻن وري اچي ملندس. مون سمجهيو، ته منهنجو مقصد هاڻي پورو ٿيو آهي، پر ان کان پوءِ به، مان ڇهه يا اٺ ڏينهن ساڻن ملندو رهيس، جيستائين مون کي اجازت ملي. هو روز چوندا هئا ته: ”اڄ نه، سڀاڻي وڃجانءِ“. آخر جڏهن منهنجي لاءِ وڌيڪ ترسڻ محال ٿي پيو، تڏهن مون کان پڇيائون ته: ”ڪهڙو رستو وٺي ويندين؟“ مون هڪدم سنڌونديءَ جي رستي وڃڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ شاهي جهمپٽي منهنجي لاءِ تيار ڪئي ويئي، ۽ منهنجي عزت افزائي لاءِ پنهنجي سؤٽ مير بجر خان جي پوٽي کي حڪم ڏنائون، ته هو مون سان پتڻ تائين گڏجي هلي. جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
جنوري جي ايڪيهين تاريخ، مان ميرن جي درٻار ۾ پويون دفعو ويس. موڪلاڻي ٻنهي طرفان دک ڀري هئي. مير صاحبن اڳئين وانگر شڪرگذاري ڪئي. مون کي جا هنن سنڌ ۾ مسلسل مهمان نوازي ۽ عزت ڏني هئي، تنهن لاءِ مون به سندن احسان مڃيا. مون سان گڏ سندن ڪيترا مکيه عملدار پنجن ميلن جي مفاصلي تائين درياءَ جي طرف هليا. انهن ۾ منهنجو پراڻو دوست ولي محمد به هو. هن موڪلائڻ وقت مون کي پنهنجو ديوان ڏنو. تنهن کان سواءِ، هن مون کي ٻڌائڻ کان سواءِ، ڪيتريون ڪمائتيون شيون منهنجي مسافريءَ لاءِ منهنجي سامان سان گڏ موڪليون هيون. آءٌ ڪيترن عملدارن سان گڏ، جن کي مون سان ساڻ هلڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، ٻيڙيءَ تي چڙهيس. اسان هڪدم لنگر کنيو ۽ شام تائين ڪلاڪ ۾ اٽڪل ٽن ميلن جي رفتار سان آسائش جهڙي مسافري ڪئيسون. رات جو اسان ٽرڪل ۾ لنگر هنيو. ٻيڙي آگبوٽ جي شڪل جهڙي وڏي ۽ سنئين تري سان هئي، ۽ خاص آرام ۽ آسائش لاءِ ٺهيل هئي. ان ۾ منهنجي ۽ منهنجي ساٿين لاءِ هرهڪ ضروري شيءِ ۽ عيش عشرت جو سامان، جو سنڌ ۾ دستياب ٿي سگهيو ٿي، مهيا ڪيو ويو هو. ٻيڙيءَ جي تختن تي ٻه ٽارن جا بنگلا ٺاهيا ويا هئا. انهن مان هڪڙو منهنجي لاءِ هو. اهو عملدارن جي تنبوءَ جيڏو هو ۽ شڪل ۾ به ذري گهٽ ان جهڙو هو. اهو ٻاهران ڳاڙهي ڪپڙي سان ڍڪيل هو، ۽ اندران ڇيٽ جو ڪپڙو لڳل هوس. ان کان سواءِ، اسان سان ننڍين ٻيڙين جو هڪ ساٿ به هو، جنهن ۾ گهوڙا، اٺ وغيره هئا. ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
ٻاويهين تاريخ پرهه ڦٽيءَ مهل، اسان وري روانا ٿياسين. رات جو ٺٽي جي سامهون پهتاسين. مون ميرن کي ڪونه ٻڌايو هو، ته مون کي انهيءَ مشهور شهر ڏسڻ جو ارادو آهي. پر مون سمجهيو، ته اهڙو سونو موقعو هٿان وڃائڻ نه کپي. ٻئي ڏينهن صبح جو مان سوار ٿي روانو ٿيس. درياءَ کان ڇهه ميل مفاصلو هو. رستي تي جهنگ ۽ ساوڪ هئي. مان تڪڙو تڪڙو گهٽين مان لنگهي، اورنگزيب جي جامع مسجد ڏانهن ويس. جنهن جي ڏسڻ جو مون کي بيحد شوق هو. مون سان جي عملدار ساڻ هئا، تن ٺٽي وڃڻ تي ڪو اعتراض ڪونه ورتو. پر هنن کي ميرن کان ڪي به هدايتون ڪونه مليل هيون، تنهنڪري هنن پنهنجن گهوڙن تان لهڻ کان انڪار ڪيو، ۽ آءٌ تڪڙو شهر جون نمايان جايون ڏسي، ٻيڙي ڏانهن موٽيس. مون فقط ايترو ڏٺو، جو منهنجو اشتياق پورو ته نه ٿيو، اٽلو دل ۾ وڌيڪ ڏسڻ لاءِ خواهش پيدا ٿي. مون کي شهر جي هڪ - ٻه رهواسيءَ سان به گڏجڻ جو موقعو نه مليو. مان ٻن - ٽن منٽن لاءِ اسان جي اڳوڻي تجارتي وڪيل، مسٽر ڪروءَ جي جاءِ تي ويس. اها شهر جي وچ ۾، مڪاني نموني جي هڪ وڏي عمارت آهي. ان جي ڇت تان مون کي سموري آسپاس واري ايراضيءَ جو نظارو ڏسڻ ۾ آيو. ٺٽي ۾ اڃا ان جي اڳوڻي شان ۽ شوڪت جا نشان آهن. شهر جي ايراضي نهايت وسيع آهي. هر طرف مقبرن ۽ مسجدين جا نشان آهن. جي ڏيکارين ٿا، ته عام ماڻهن جي روايت، ته ٺٽي جو احاطو ٻارهن ڪوهن ۾ هوندو هو، سا سچي هوندي. ساريءَ سنڌ ۾ اهو هڪ ئي شهر آهي، جتي پٿرن جون عمارتون آهن. حيدرآباد جي مقابلي ۾، ٺٽي جون جايون اڪثر مضبوط ۽ بلند آهن. جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون هاڻي ويران ۽ زبون ٿي ويون آهن(1) . چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
چوويهين تاريخ، اسان وري پنهنجو سفر شروع ڪيو. شام ڌاري پير پٺي جي ڀرسان سيتا جي پتڻ تي پهتاسين، جو ٻن ميلن جي مفاصلي تان ڏسڻ ۾ پئي آيو. سنڌونديءَ مان لهوارو لنگهندي، مون کي ڪا خاص نمايان ڳالهه نظر ڪانه آئي. مون پنهنجي سفر جي نقشي ۾ اهي شهر ڏيکاريا آهن، جن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. مون کي آباديءَ جو نشان نظر ڪونه آيو، سواءِ هڪ سرنهن جي ٻنيءَ جي. سارو ملڪ شڪارگاهن لاءِ تباهه ڪري جهنگ ڪيو ويو آهي. ٺٽي جي ڀرسان الهندي طرف جابلو علائقو آهي. درياءَ جا ڪپر اڪثر ننڍا ۽ کاڌل هئا. ڇوڙ کان وٺي ڪيترن ميلن تائين، ڪپر اهڙي نموني جا آهن. سنڌ جي تاريخي نديءَ ۽ ان جي خوبين ۽ خصوصيتن جو ڪئپٽن مئڪسفيلڊ جي پڙتال ۽ ٻين روبڪارين ۾ اهڙو ته مفصل بيان ڏنل آهي، جو مان ان کان وڌيڪ ڪجهه به لکي نٿو سگهان. مان مناسب نٿو سمجهان، ته ڪو ٻين ڪتابن مان حوالا ڏيئي پڙهندڙن کي اجائي تڪليف رسايان. اهي ميجر رينيل، مسٽر ڪرو(1) ۽ ڪرنل پاٽنجر جي تصنيفن ۾ نهايت دلڪش نموني ۾ ڏنل آهن. هن سفرنامي جي پڇاڙيءَ ۾، سڪندر جنهن رستي سان سنڌ مان لنگهيو هو، مون ان تي پنهنجو تبصرو ضميمي طور ڏنو آهي، پر مان چئي نٿو سگهان، ته اهو قابل غور به آهي يا نه؟ مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
مان اڳيئي لکي آيو آهيان، ته ميرن جي ملڪن تي ڪو حملو ٿئي، ته ان جي مقابلي ڪرڻ لاءِ وٽن محدود ذريعا آهن. سنڌونديءَ ڏي هڪ نظر ڪبي، ته معلوم ٿيندو، ته هڪ بحري طاقت لاءِ سندن ملڪ جي وچ ۾، درياءَ جي رستي پهچڻ، هڪ آسان ڳالهه آهي. شاهي جهمپٽي، جنهن ۾ مان چڙهي سيتا آيو هوس، سا سڌي تري واري آهي. پر اها اڌ پلٽڻ کڻي سگهي ٿي. اسان رستي ۾ ايڏيون وڏيون ٻيون ٻيڙيون به ڏٺيون. آءٌ بحري لڙائيءَ جي فن جو ماهر نه آهيان، پر مون کي خاطري آهي، ته ننڍا هٿياربند آگبوٽ سنڌونديءَ ۾ ڪارآمد ثابت ٿيندا. پاڻي جي تک ۽ تانگهي شايد ڪجهه تڪليف ڏين، پر لڙائيءَ جي اعلان ٿيڻ شرط اهڙا جانباز ملاح اچي اسان جي ٻيڙيءَ ۾ شامل ٿيندا، جي جهاز رانيءَ جي فن کان چڱيءَ طرح واقف آهن، ۽ جي هاڻوڪيءَ حڪومت جي تختي الٽي ڪرڻ لاءِ هر قرباني لاءِ تيار آهن. سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
سيتا ۾ مون کي حيدر لغاري گڏيو، هو مون کي هڪڙي آباد علائقي منجهان مغربيءَ وٺي هليو، اتان اسان هڪڙيءَ ويران ايراضيءَ مان لنگهياسين، جنهن جو ذڪر مون هن سفرنامي جي شروع ۾ ڪيو آهي. اتان لکپت وياسين، جتي اٺاويهين جنوريءَ تي پهتس. مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
مون اڃا ڪڇ جي ڪناري تي پير رکيو، ته مون کي وڪيل جو اٺين جنوريءَ جو لکيل خط پهتو. ان ۾ مون کي، جيستائين سرڪار وٽان فيصلو ٿي اچي، تيستائين سنڌ ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي، ۽ ان سان گڏ مون کي ڪرنل لپٽن جو خط به پهتو، جو ان صاحب ڪرم فرمائي، سورت مان لکيو هو. ان ۾ لکيل هو، ته فوجي عدالت جي ڪاروائي ختم ٿي ويئي هئي، ۽ منهنجي شاهديءَ جي ضرورت ڪانه هئي. مون هڪدم هن خبر جو اطلاع ميرن کي ڏنو ۽ وري حيدرآباد لاءِ روانو ٿي، سنڌ ۾ داخل ٿيس. مون اڃا ٽيهه ميل پنڌ مس ڪيو، ته صوبدار جي بغاوت ۽ بدامنيءَ جي خبر پيم، تنهنڪري مان اتي جواب لاءِ ترسي پيس. مان ڪيترا ڏينهن پاليءَ ۾ رهيس، جا رڻ ۾ هڪ چونڪي آهي. اتي روز لڙاين ۽ خوفن جا افواهه ٻڌبا هئا. تيرهين تاريخ مون کي ميرن وٽان وڪيل جي معرفت نياپو مليو، ته ملڪ جي اهڙيءَ حالت ۾ مون کي اڳتي وڌڻ نه کپي. تنهنڪري مان مصلحت کان ڪم وٺي، لکپت موٽي ويس. اتي جلد ئي مون کي مانواري گورنر ۽ سندس جماعت وٽان، ڀـُـڄ موٽي وڃڻ جو حڪم پهتو. مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
مون کي معلوم ٿيو، ته سرڪار کي سنڌ ۾ وڪيل رکڻ جو ارادو ڪونه هو، تنهنڪري مون کي حيدرآباد ۾ مڪاني وڪيل لکيو، ته مون کي ڪو ضروري ڪم ڏنو ويو آهي، جنهنڪري مون ميرن سان وري گڏجڻ جو جيڪو وعدو ڪيو هو، سو ڪونه پاڙي سگهندس. مير صاحب انهيءَ ڳالهه تي مطمئن ٿيا. ان کان پوءِ هو مون سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندا رهيا آهن. هنن جا خط پياس ڀريا آهن، ۽ ڏيکارين ٿا، ته کين مون سان سٺن تعلقات رکڻ جو خيال آهي. مان سمجهان ٿو، ته جيڪڏهن مان چاهيان، ته هو مون کي پاڻ وٽ دعوت ڏيئي گهرائي، هميشه لاءِ رهائڻ لاءِ تيار ٿيندا. پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
پڇاڙيءَ جو هن تذڪري ۾ جي اوڻايون آهن، تن لاءِ مان معافيءَ جو طلبگار آهيان. اهي اوڻايون منهنجي سستيءَ ۽ لاپرواهيءَ جو نتيجو نه آهن. مگر اهي اوڻايون انهن مشڪلاتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن، جي مون کي هن تذڪري لکڻ ۾ پيش آيون هيون. جيڪي مصنف پنهنجي ڪارواين جا تذڪرا لکندا آهن، سي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪارواين متعلق اهڙا لفظ استعمال ڪندا آهن، جي شايد تهذيبي آداب جي خلاف هجن. انهيءَ عذر ۾ مون کي فقط ايترو چوڻو آهي، ته مون صداقت ۽ سچائيءَ سان اهڙيءَ طرح حقيقتن کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيئن اهي تحقيق ڪيل آهن. ميرن سان منهنجي جيڪا لهه و چڙ ٿي هئي، تنهن متعلق به مون فقط ايترو لکيو آهي، جيترو هنن جي ذهنيت ۽ نشست و برخاست جي صحيح نموني ڏيکارڻ لاءِ ضروري آهي. مون گهڻا دلچسپ واقعا نه ڏنا آهن، انهن مان ڪيترا اسان جي مڪاني وڪيل جي خطن ۾ ڏنل آهن، جي هن ڪڇ جي وڪيل ڏانهن موڪليا هئا. اهي خط ڀـُـڄ موٽڻ کان پوءِ، منهنجي نظر مان گذريا آهن. قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
قلم تازو (1) هن تذڪري لکڻ کان پوءِ، سنڌ ۾ هڪ واقعو ٿيو آهي، جو ياد ڪرڻ جوڳو آهي، ۽ جو منهنجين ڳالهين جي تصديق ڪري ٿو: مير ڪرم علي بخار وگهي، ڊسمبر سنه 1828ع ۾ گذاري ويو. هن جو وارث مراد علي آهي، جو انهن چئن ڀائرن مان پويون آهي، جن ٽالپر گهراڻي جو پايو وڌو هو. هو هاڻي ملڪ جو واحد ۽ تسليم شده حاڪم آهي. هن جي هٿن ۾ ايتري طاقت آهي: جا اڳي ساري خاندان کي به نه هوندي هئي. فوتيءَ جي عزيزن کي، هـُـن جي وفات تي نهايت رنج ۽ الم آهي. هو مٿن نهايت مهربان ۽ شفيق هوندو هو. هن جي وفات ڪري درٻار ۾ گهڻيون تبديليون ٿينديون. درٻار جي انتظام تي جو خرچ ٿيندو هو، سو سمورو هو برداشت ڪندو هو. فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
فيبروري سنه 1828ع ۾، صوبدار جي بغاوت وقت جو ٺاهه ٿيو هو، ان جو هڪڙو شرط قرآن مجيد تي لکيو ويو هو، سو اهو هو ته ڪرم علي، صوبدار کي پنهنجو پٽ ڪندو. پر صوبدار، جو هڪ ضعيف طبع شخص آهي، سو ٺاهه کان پوءِ وري گمناميءَ ۾ غرق ٿي ويو، ۽ پنهنجن مددگارن کي وڏن ميرن جي ڪيني ۽ ظلم جو، بزدليءَ سببان شڪار ٿيڻ ڏنائين. تنهنڪري اها ڳالهه تعجب خيز نه آهي، ته هن ۾ ايترو به دم نه رهيو هو، جو چاچي جي وفات کان پوءِ، پنهنجي موروثي خزاني تي تبصرو ڪري سگهي. مراد عليءَ حرفت ڪري خزانو پهريائين فوتيءَ جي ڀاءُ جي زالن وٽ رکرايو، ۽ تنهن کان پوءِ، ان تي پاڻ قبضو ڪيائين. ڪرم عليءَ جي ارضي ملڪيت به سواءِ ننڍن شهزادن ۽ جاگيرن جي، هاڻوڪي حاڪم جي هٿ آئي آهي. اُميد آهي، ته سنڌ، هن جي طاقتور حڪومت ۾، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه وقت، امن امان ۽ صلح سانت ۾ رهندي. (1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو-- (1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.) (1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--) (1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.) (1) 15 - آگسٽ 1829ع.
(1) ”حيدرآباد جي ڪوٽ کي هڪ وڏي ڀت آهي ۽ منجهس هڪ وڏو قلعو آهي، جنهن تي ڪجهه ڳريون توبون رکيل آهن. ڀت سنهي آهي، پر اندران مٽيءَ جو اونهو ڀراءُ اٿس. ڪجهه مٽي اصلوڪي آهي ۽ ڪجهه هٿراڌو پيل آهي. ان ڪري ديوار ۾ رخنو وجهڻ مشڪل آهي. قلعو سمورو سرن جو ٺهيل ۽ ٿـَـلهو آهي. ان جي شڪل گول آهي: ۽ سؤ والن کان وڌيڪ ويڪر نه اٿس. ڪوٽ کي هڪڙي پاسي کان سڪل کاهي ۽ ٻئي پاسي کان هيٺانئين زمين آهي. ديوار جي ماپ اٽڪل منو ميل ٿيندي، ان ۾ توبن رکڻ لاءِ ڳـِـٿا ٿورا آهن ۽ مورچا وغيره ڪونه اٿس. قلعي جي شڪل مستطيل نموني جي آهي، ۽ اهو هڪ ڊگهي سوڙهي ٽڪريءَ جي هڪ ڪنڊ تي ٺهيل آهي جا سڀني پاسن کان اُڀي آهي. ٽڪريءَ جي آسپاس واري ايراضي سنڌونديءَ جو هڪ پيٽ آهي، ان جي ويڪر ڇهه يا اٺ ميل ۽ ڊيگهه ويهه يا ٽيهه ميل ٿيندي. اها ايراضي آباد ۽ زرخيز آهي ۽ آبڪلاڻيءَ ۾ پاڻي جي اٿل هيٺ ايندي آهي“. ڪرو--
(1) چون ٿا، ته نادر بادشاهه جڏهن سنه 1747ع ۾ سنڌ ۾ آيو هو، تڏهن ٺٽي ۾ تمام گهڻي دولت ۽ واپار هوندو هو. پر ٽيورنيئر جي سفرنامي جي هيٺئين حوالي مان، جو ان کان اٽڪل هڪ صدي اڳ جو لکيل آهي، معلوم ٿئي ٿو، ته ٺٽي جو هن جي ڏينهن ۾ ئي زوال شروع ٿيو هو. اٽليءَ واري ڇاپي مان حوالو ڏنو آهي، جو سنه 1690ع ۾ بولان جي شهر ۾ ڇپيو هو. مون ان جو هڪ ئي نقل ڏٺو آهي، ۽ تعجب جي ڳالهه آهي، ته مون کي سنڌ جي ميرن وٽان هٿ آيو هو. اهو ميرن جي ماڻهن، هڪ بدبخت روميءَ کان ورتو هو، جو سنه 1828ع جي شروع ۾ حيدرآباد مان لنگهيو هو. ”درياءَ جي لـَـٽجڻ جي ڳالهه به عجب آهي. ان ۾ شڪ نه آهي، ته درياءَ گهڻائي ڀيرا رخ بدلايو آهي. مون کي شڪ آهي، ته ڪو دريا ِّ اڳي جهازرانيءَ لاءِ، هاڻي کان وڌيڪ ڪارائتو يا بيڪار هوندو. افسوس آهي، ته ان ڳالهه جي صحيح خبر ڪنهن نه ڏني آهي، ته انهن ڏينهن ۾ ٺٽو سنڌونديءَ کان ڪيتري مفاصلي تي هو. هاڻي اهو يقينـاً پنجن ميلن کان وڌيڪ پري آهي. ٺٽي جو واپار، جو اڳي وسيع هوندو هو، سو هاڻي گهڻو گهٽجي ويو آهي، ڇاڪاڻ ته درياء جو ڇوڙ وڃي ٿو خراب ٿيندو ۽ واري ايتري ٿي ويئي آهي، جو ٻيڙين لاءِ رستو ئي ڪونهي“. (-- ٽيورنيئر، ڀاڱو 2.)
(1) سنڌ ۾ مشهور درياءَ، جنهن کي يورپي آدمي انڊس ۽ هندو سنڌو چوندا آهن، تنهن نالي جي پٺيان سڏبو آهي. پر هن درياءَ جي الهندي طرف واري ملڪ جو حصو، هالڪنڊيءَ کان سمنڊ تائين، لاڙ سڏبو آهي. سنڌ جي زمين سيلاب کان پوءِ اهڙي ئي زرخيز ٿيندي آهي، جهڙي مصر جي. ساڳئي وقت سنڌ جو سيلاب مصر جي سيلاب وانگر بي اعتبار نه هوندو آهي. پاڻي مقرر وقت تي ساڳئي انداز ۾ چڙهندو ۽ لهندو آهي. سنڌونديءَ ۾ اپريل جي پڇاڙيءَ ۾ پاڻي چڙهندو آهي ۽ سيپٽمبر جي شروع ۾ لهندو آهي. ٻوڏ جي ايراضيءَ جو مدار علائقي جي سلامتي تي هوندو آهي. سراسري سيلاب ٻنهي ڪپرن کان پنجن ميلن تائين ٿيندو آهي. ڪن هنڌن تي، خاص ڪري دوآبي ۾ ان کان به وڌيڪ مفاصلي تي ويندو آهي. سنڌو درياءَ ۾ موسمي سيلاب کان سواءِ، ٻيون ڪي خاص خوبيون ڪونه آهن. پاڻي جي سير، ميري ۽ لڙاٽيل هوندي آهي. ان ۾ ايترا ته تانگها هنڌ ۽ واري هوندي آهي، جو فقط سنئين تري واريون ٻيڙيون، ان ۾ سلامتيءَ سان هلي سگهنديون آهن. سنڌونديءَ جي وهڪري ۾ تمام گهڻا وروڪڙ آهن. پـُـڇڙيءَ ۾ ته بلڪل بي اعتبار آهي. لاڙ ۾ ان جي غير مستقل مزاجيءَ جا گهڻائي نشان آهن. ان مان سڀ کان وڌيڪ نمايان هڪڙي وڏي واهڙ جو سـُـڪو پيٽ آهي، جو ڪراچيءَ کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ان کان پنج ميل پري، گردري وٽ، وري هڪ ٻيو ڦٽل واهه آهي“. (ڪرو--)
(1) سنڌونديءَ جي واڳـُـن متعلق مسٽر ڪرو هن طرح لکي ٿو ته: ”واڳن کي وسارڻ نه کپي. اهي تمام گهڻي انداز ۾ آهن، ۽ هندو خواهه مسلمان انهن جي تعظيم ڪندا آهن. ڪراچيءَ جو محافظ ديوتا هڪ ڇلڪن وارو مرون (واڳون) آهي، جنهن کي زالن ۽ ٻارن جو لشڪر آهي. هو ڪراچيءَ جي ويجهو منگهي پير جي گرم چشمن مان، جي ميري پاڻيءَ جون ڪسيون نڪرن ٿيون، تن ۾ رهي ٿو. منگهوپير هڪڙو ولي هوندو هو، جو اڳي اتي رهندو هو. اهي جانور بعضي بعضي چشمي جي منهن ۾ گرم ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ سمهيا پيا هوندا آهن، ۽ بعضي ٿڌن دٻن ۾ ليٿڙيون پائيندي نظر ايندا آهن“. (ڪرو.)
(1) 15 - آگسٽ 1829ع.


سڪندر جي رستي تي تبصرو هن تذڪري جي نقل سان گڏ، مون سرڪار جي خدمت ۾ سنڌونديءَ، ۽ جنهن رستي کان مان موٽي ويو هوس، تنهن متعلق ڪيتريون ياداشتون به پيش ڪيون هيون. منهنجي خيال ۾ اهي ياداشتون نه دلچسپ آهن، نه ضروري تنهنڪري انهن جو ذڪر هن تذڪري ۾ ڏيڻ مناسب نه آهي. پر هي خام خيال يا وهم، جي مون پنهنجي مسافريءَ جي دوران ۾ تڪڙو قلمبند ڪيا هئا، سي مان هت رهڻ ڏيندس. جيڪو به مسافر سنڌ ۾ سفر ڪندو آهي، سو فطرتاً سنڌونديءَ بابت ڪجهه نه ڪجهه لکڻ پنهنجو فرض سمجهندو آهي. تنهن کان سواءِ ممڪن آهي، ته منهنجا هي نقطا، ڪنهن صاحب لاءِ ڪارائتا ٿين، جنهن کي سڪندر جي رستي جهڙي دلچسپ معاملي ۾ کوجنا ڪرڻ جو شوق هجي. منهنجو اندازو آهي، ته سنڌوندي هاڻي ان حالت ۾ آهي، جهڙيءَ حالت ۾ ٻه هزار ورهيه اڳ يونانين جي ڏينهن ۾ هئي. انهيءَ ڳالهه جو خاطريءَ سان فيصلو ڪرڻ ناممڪن آهي. مون کي سنڌونديءَ متعلق تحقيقات گڏ ڪرڻ جو بيحد شوق هو. آءٌ جڏهن سنڌ ۾ هوس تڏهن، ۽ سنڌ مان موٽڻ بعد ڪيترن ئي مڪاني ماڻهن کان مون پڇائون ڪيون آهن. پر هنن مان فقط اها ڳالهه معلوم ٿي آهي، ته سنڌوندي نهايت غير مستقل مزاج آهي. هو چون ٿا، ته اسان جي مختصر حياتيءَ ۾ به ان ۾ ڪيتريون اوچتيون ڦيريون گهيريون ٿيون آهن. هڪڙو نوجوان ۽ هوشيار خراساني، جنهن کي مان پاڻ سان حيدرآباد مان وٺي آيو هوس، جتي هو گهڻا سال رهيو هو، تنهن مون کي چيو، ته سنڌوندي اهڙي ته بي اعتبار آهي، جو جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي سنڌونديءَ جي ڪنهن خاص منهن مان سمنڊ ڏي وڃڻو هجي، ۽ هن کي اڄ خاطري هجي، ته اهو منهن کليل آهي، ته سڀاڻي امڪان آهي، ته ٺٽي کان هيٺ اهو منهن هوندو ئي ڪونه. ٺٽي کان هيٺ سنڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي- هڪڙي ميرايون ۽ ٻي بگهاڙ. آءٌ بگهاڙ، جو سيتا به سڏبو آهي، وٺي هيٺ ويو هوس. جتي اهي شاخون جدا ٿين ٿيون، اتي بگهاڙ ميراين کان وڏو آهي. ٺٽي کان چار ڪوهه هيٺ درياءَ جي کٻي ڪپر تي سمن جو ڳوٺ آهي. هتي درياء منو ميل ويڪرو آهي. ائروسمٿ ۽ ڪئريءَ جي نقشن ۾ انهن ٻن وڏين تقريباً هڪجيڏين شاخن جو نالو نشان به نه آهي، پر اهي فوجي عملدارن جي قلمي نقشي ۾ صحيح ڏيکاريل آهن. ميرايون پهريان هڪ ننڍي شاخ نشان ڪيل آهي، پر پوءِ مکيه درياء ڏيکاريل به آهي. اها لاهري ۽ براجي بندرن کان لنگهي وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. هيءُ نقشو ميجر رينيل جي اڳين صديءَ جي آخر ۾ ڏنل بيان سان، نالن ۽ ٻين ڳالهين ۾ ملي ٿو. آءٌ سمجهان ٿو، ته اڳين ماڻهن کي هاڻوڪن مصنفن کان سنڌ جي دوآبي جي وڌيڪ خبر هئي. يوناني مصنف ائرين (Arrian) لکي ٿو ته: ”هن ايراضيءَ ۾ سنڌوندي يوناني اکر جي صورت اختيار ڪري ٿي ۽ اها ايراضي مصر جي دوآبي واري پرڳڻي کان گهڻو وڏي آهي. پٽالا جي ڀرسان سڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي، ۽ اتي، ٻيئي سمنڊ تائين ساڳئي نالي سان سڏجن ٿيون“. آءٌ اکين ڏٺي ثابتيءَ سان چئي سگهان ٿو، ته اها پوئين ڳالهه صحيح آهي. ماڻهو چون ٿا، ته جيتوڻيڪ بگهاڙ يا سيتا، جنهن مان هن وقت آءٌ گذري رهيو آهيان، سا ٿوري مفاصلي کان ڦٽي گهڻيون شاخون ٿئي ٿي، ۽ واياڻيءَ وٽ وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. تنهن هوندي به بندر بسته ۽ لکپت جي ڦاٽ يا سنڌونديءَ جي حقيقي اوڀارين شاخ ۾ سولائيءَ سان پهچي سگهجي ٿو. جيڪڏهن هاڻوڪن جاگرافي نويسن کي اها خبر هجي، ته هو ائين نه چون ها، ته سڪندر سنڪري واهه مان اوڀر طرف ويو هوندو. جيتريقدر مون تحقيقات ڪئي آهي، ته هن وقت سنڌ ۾ ”سنڪري“ نالي ڪوبه واهه ڪونه آهي. ممڪن آهي، ته هن وقت ڪو واهڙ ان نالي سان سڏبو هجي. ڏسجي ٿو، ته اڳينءَ صديءَ جي وچ ڌاري انهيءَ نالي جو ڪو واهڙ هو. ڇاڪاڻ ته نادرشاهه ۽ دهليءَ جي بادشاهه جي وچ ۾ جيڪو عهدنامو ٿيو هو، ان ۾ انهيءَ نالي جو ذڪر ڪيل آهي. اهو واهه غالباً ڦرائيون (1) ، ڦليلي يا پرسياري هوندو. انهيءَ حالت ۾ اسان کي ائين ٺهرائڻو پوندو، ته هاڻوڪو ٺٽو ۽ برهمڻ آباد جو ڦٽل شهر، جو ان جي ويجهو آهي، سي يونانين وارو شهر پٽالا نه آهي، يا ته سڪندر ٺٽي کان مٿي وڃي، سنڌونديءَ جي اوڀارينءَ شاخ ۾ ڏسڻ لاءِ ويو هو، جنهن جو ڪوبه ذڪر يا امڪان نه آهي. مشرقي ملڪن ۾ مڪاني ماڻهو ساڳي نديءَ کي ڪيترائي نالا ڏيندا آهن ۽ وري انهن کي بدلائيندا آهن. جيئن ملڪ جو رواج بدلبو آهي، تنهنڪري تمام گهڻو مونجهارو ٿيندو آهي. جيڪڏهن اسين فرض ڪريون، ته شير مقدونيه (سڪندر) بگهاڙ يا سيتان ۾ جهازراني ڪئي هئي، ته انهيءَ حالت ۾ هن جي مسافريءَ جا سڀ مسئلا حل ٿين ٿا ۽ ڌڪن هڻڻ جي ضرورت نه ٿي پوي. اها مڇين واري ڍنڍ(2) جنهن جو ذڪر ائرين ڪري ٿو، سا لکپت جي کاري هوندي، جا سمنڊ جي ڀرسان ڏهه ميل ويڪري آهي. چون ٿا، ته ڍنڍ مان لنگهڻ کان پوءِ، هو ٽي ڏينهن (3) ڪنارو وٺي پئي ويو ۽ رستي ۾ کوهه کوٽايائين. جاگرافيدان ان ڳالهه تي يڪراءِ نه آهن، ته ڪو هو ڪڇ ۾ ويو هو. جيڪڏهن هو نارائڻ سر ۾ لٿو هوندو ۽ سٺ ميل پنڌ ڪيو هوندائين، جيئن ڊاڪٽر ونسينٽ تخمينو ڪري ٿو، ته ان حالت ۾ هو ابراسه جي علائقي ۾ سندان جي ڳوٺ ۾ پهتو هوندو، ۽ ڀيرجاڪو ۽ ڪوراٺو واري علائقي مان لنگهيو هوندو. ان ڪري اها تاريخي زمين ڪري ليکي سگهجي ٿي. قديم جاگرافين جي نقشن ۾جيڪو زائلينو پولس (1) جو شهر ڏيکاريل آهي، سو هاڻوڪي لکپت کي نارائڻ سر کان وڌيڪ ويجهو، يعني ڪوري نديءَ تي مٿڀرو آهي. جيڪڏهن سڪندر اتي لٿو هو، ۽ اتان سٺ ميل پنڌ ڪيو هئائين، ته ان حالت ۾ هو بندر جڪي کان پرتي ڪونه ويو هوندو. ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن تذڪري جي نقل سان گڏ، مون سرڪار جي خدمت ۾ سنڌونديءَ، ۽ جنهن رستي کان مان موٽي ويو هوس، تنهن متعلق ڪيتريون ياداشتون به پيش ڪيون هيون. منهنجي خيال ۾ اهي ياداشتون نه دلچسپ آهن، نه ضروري تنهنڪري انهن جو ذڪر هن تذڪري ۾ ڏيڻ مناسب نه آهي. پر هي خام خيال يا وهم، جي مون پنهنجي مسافريءَ جي دوران ۾ تڪڙو قلمبند ڪيا هئا، سي مان هت رهڻ ڏيندس. جيڪو به مسافر سنڌ ۾ سفر ڪندو آهي، سو فطرتاً سنڌونديءَ بابت ڪجهه نه ڪجهه لکڻ پنهنجو فرض سمجهندو آهي. تنهن کان سواءِ ممڪن آهي، ته منهنجا هي نقطا، ڪنهن صاحب لاءِ ڪارائتا ٿين، جنهن کي سڪندر جي رستي جهڙي دلچسپ معاملي ۾ کوجنا ڪرڻ جو شوق هجي. منهنجو اندازو آهي، ته سنڌوندي هاڻي ان حالت ۾ آهي، جهڙيءَ حالت ۾ ٻه هزار ورهيه اڳ يونانين جي ڏينهن ۾ هئي. انهيءَ ڳالهه جو خاطريءَ سان فيصلو ڪرڻ ناممڪن آهي. مون کي سنڌونديءَ متعلق تحقيقات گڏ ڪرڻ جو بيحد شوق هو. آءٌ جڏهن سنڌ ۾ هوس تڏهن، ۽ سنڌ مان موٽڻ بعد ڪيترن ئي مڪاني ماڻهن کان مون پڇائون ڪيون آهن. پر هنن مان فقط اها ڳالهه معلوم ٿي آهي، ته سنڌوندي نهايت غير مستقل مزاج آهي. هو چون ٿا، ته اسان جي مختصر حياتيءَ ۾ به ان ۾ ڪيتريون اوچتيون ڦيريون گهيريون ٿيون آهن. هڪڙو نوجوان ۽ هوشيار خراساني، جنهن کي مان پاڻ سان حيدرآباد مان وٺي آيو هوس، جتي هو گهڻا سال رهيو هو، تنهن مون کي چيو، ته سنڌوندي اهڙي ته بي اعتبار آهي، جو جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي سنڌونديءَ جي ڪنهن خاص منهن مان سمنڊ ڏي وڃڻو هجي، ۽ هن کي اڄ خاطري هجي، ته اهو منهن کليل آهي، ته سڀاڻي امڪان آهي، ته ٺٽي کان هيٺ اهو منهن هوندو ئي ڪونه. ٺٽي کان هيٺ سنڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي- هڪڙي ميرايون ۽ ٻي بگهاڙ. آءٌ بگهاڙ، جو سيتا به سڏبو آهي، وٺي هيٺ ويو هوس. جتي اهي شاخون جدا ٿين ٿيون، اتي بگهاڙ ميراين کان وڏو آهي. ٺٽي کان چار ڪوهه هيٺ درياءَ جي کٻي ڪپر تي سمن جو ڳوٺ آهي. هتي درياء منو ميل ويڪرو آهي. ائروسمٿ ۽ ڪئريءَ جي نقشن ۾ انهن ٻن وڏين تقريباً هڪجيڏين شاخن جو نالو نشان به نه آهي، پر اهي فوجي عملدارن جي قلمي نقشي ۾ صحيح ڏيکاريل آهن. ميرايون پهريان هڪ ننڍي شاخ نشان ڪيل آهي، پر پوءِ مکيه درياء ڏيکاريل به آهي. اها لاهري ۽ براجي بندرن کان لنگهي وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. هيءُ نقشو ميجر رينيل جي اڳين صديءَ جي آخر ۾ ڏنل بيان سان، نالن ۽ ٻين ڳالهين ۾ ملي ٿو. آءٌ سمجهان ٿو، ته اڳين ماڻهن کي هاڻوڪن مصنفن کان سنڌ جي دوآبي جي وڌيڪ خبر هئي. يوناني مصنف ائرين (Arrian) لکي ٿو ته: ”هن ايراضيءَ ۾ سنڌوندي يوناني اکر جي صورت اختيار ڪري ٿي ۽ اها ايراضي مصر جي دوآبي واري پرڳڻي کان گهڻو وڏي آهي. پٽالا جي ڀرسان سڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي، ۽ اتي، ٻيئي سمنڊ تائين ساڳئي نالي سان سڏجن ٿيون“. آءٌ اکين ڏٺي ثابتيءَ سان چئي سگهان ٿو، ته اها پوئين ڳالهه صحيح آهي. ماڻهو چون ٿا، ته جيتوڻيڪ بگهاڙ يا سيتا، جنهن مان هن وقت آءٌ گذري رهيو آهيان، سا ٿوري مفاصلي کان ڦٽي گهڻيون شاخون ٿئي ٿي، ۽ واياڻيءَ وٽ وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. تنهن هوندي به بندر بسته ۽ لکپت جي ڦاٽ يا سنڌونديءَ جي حقيقي اوڀارين شاخ ۾ سولائيءَ سان پهچي سگهجي ٿو. جيڪڏهن هاڻوڪن جاگرافي نويسن کي اها خبر هجي، ته هو ائين نه چون ها، ته سڪندر سنڪري واهه مان اوڀر طرف ويو هوندو. جيتريقدر مون تحقيقات ڪئي آهي، ته هن وقت سنڌ ۾ ”سنڪري“ نالي ڪوبه واهه ڪونه آهي. ممڪن آهي، ته هن وقت ڪو واهڙ ان نالي سان سڏبو هجي. ڏسجي ٿو، ته اڳينءَ صديءَ جي وچ ڌاري انهيءَ نالي جو ڪو واهڙ هو. ڇاڪاڻ ته نادرشاهه ۽ دهليءَ جي بادشاهه جي وچ ۾ جيڪو عهدنامو ٿيو هو، ان ۾ انهيءَ نالي جو ذڪر ڪيل آهي. اهو واهه غالباً ڦرائيون (1) ، ڦليلي يا پرسياري هوندو. انهيءَ حالت ۾ اسان کي ائين ٺهرائڻو پوندو، ته هاڻوڪو ٺٽو ۽ برهمڻ آباد جو ڦٽل شهر، جو ان جي ويجهو آهي، سي يونانين وارو شهر پٽالا نه آهي، يا ته سڪندر ٺٽي کان مٿي وڃي، سنڌونديءَ جي اوڀارينءَ شاخ ۾ ڏسڻ لاءِ ويو هو، جنهن جو ڪوبه ذڪر يا امڪان نه آهي. مشرقي ملڪن ۾ مڪاني ماڻهو ساڳي نديءَ کي ڪيترائي نالا ڏيندا آهن ۽ وري انهن کي بدلائيندا آهن. جيئن ملڪ جو رواج بدلبو آهي، تنهنڪري تمام گهڻو مونجهارو ٿيندو آهي. جيڪڏهن اسين فرض ڪريون، ته شير مقدونيه (سڪندر) بگهاڙ يا سيتان ۾ جهازراني ڪئي هئي، ته انهيءَ حالت ۾ هن جي مسافريءَ جا سڀ مسئلا حل ٿين ٿا ۽ ڌڪن هڻڻ جي ضرورت نه ٿي پوي. اها مڇين واري ڍنڍ(2) جنهن جو ذڪر ائرين ڪري ٿو، سا لکپت جي کاري هوندي، جا سمنڊ جي ڀرسان ڏهه ميل ويڪري آهي. چون ٿا، ته ڍنڍ مان لنگهڻ کان پوءِ، هو ٽي ڏينهن (3) ڪنارو وٺي پئي ويو ۽ رستي ۾ کوهه کوٽايائين. جاگرافيدان ان ڳالهه تي يڪراءِ نه آهن، ته ڪو هو ڪڇ ۾ ويو هو. جيڪڏهن هو نارائڻ سر ۾ لٿو هوندو ۽ سٺ ميل پنڌ ڪيو هوندائين، جيئن ڊاڪٽر ونسينٽ تخمينو ڪري ٿو، ته ان حالت ۾ هو ابراسه جي علائقي ۾ سندان جي ڳوٺ ۾ پهتو هوندو، ۽ ڀيرجاڪو ۽ ڪوراٺو واري علائقي مان لنگهيو هوندو. ان ڪري اها تاريخي زمين ڪري ليکي سگهجي ٿي. قديم جاگرافين جي نقشن ۾جيڪو زائلينو پولس (1) جو شهر ڏيکاريل آهي، سو هاڻوڪي لکپت کي نارائڻ سر کان وڌيڪ ويجهو، يعني ڪوري نديءَ تي مٿڀرو آهي. جيڪڏهن سڪندر اتي لٿو هو، ۽ اتان سٺ ميل پنڌ ڪيو هئائين، ته ان حالت ۾ هو بندر جڪي کان پرتي ڪونه ويو هوندو. ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن تذڪري جي نقل سان گڏ، مون سرڪار جي خدمت ۾ سنڌونديءَ، ۽ جنهن رستي کان مان موٽي ويو هوس، تنهن متعلق ڪيتريون ياداشتون به پيش ڪيون هيون. منهنجي خيال ۾ اهي ياداشتون نه دلچسپ آهن، نه ضروري تنهنڪري انهن جو ذڪر هن تذڪري ۾ ڏيڻ مناسب نه آهي. پر هي خام خيال يا وهم، جي مون پنهنجي مسافريءَ جي دوران ۾ تڪڙو قلمبند ڪيا هئا، سي مان هت رهڻ ڏيندس. جيڪو به مسافر سنڌ ۾ سفر ڪندو آهي، سو فطرتاً سنڌونديءَ بابت ڪجهه نه ڪجهه لکڻ پنهنجو فرض سمجهندو آهي. تنهن کان سواءِ ممڪن آهي، ته منهنجا هي نقطا، ڪنهن صاحب لاءِ ڪارائتا ٿين، جنهن کي سڪندر جي رستي جهڙي دلچسپ معاملي ۾ کوجنا ڪرڻ جو شوق هجي. منهنجو اندازو آهي، ته سنڌوندي هاڻي ان حالت ۾ آهي، جهڙيءَ حالت ۾ ٻه هزار ورهيه اڳ يونانين جي ڏينهن ۾ هئي. انهيءَ ڳالهه جو خاطريءَ سان فيصلو ڪرڻ ناممڪن آهي. مون کي سنڌونديءَ متعلق تحقيقات گڏ ڪرڻ جو بيحد شوق هو. آءٌ جڏهن سنڌ ۾ هوس تڏهن، ۽ سنڌ مان موٽڻ بعد ڪيترن ئي مڪاني ماڻهن کان مون پڇائون ڪيون آهن. پر هنن مان فقط اها ڳالهه معلوم ٿي آهي، ته سنڌوندي نهايت غير مستقل مزاج آهي. هو چون ٿا، ته اسان جي مختصر حياتيءَ ۾ به ان ۾ ڪيتريون اوچتيون ڦيريون گهيريون ٿيون آهن. هڪڙو نوجوان ۽ هوشيار خراساني، جنهن کي مان پاڻ سان حيدرآباد مان وٺي آيو هوس، جتي هو گهڻا سال رهيو هو، تنهن مون کي چيو، ته سنڌوندي اهڙي ته بي اعتبار آهي، جو جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي سنڌونديءَ جي ڪنهن خاص منهن مان سمنڊ ڏي وڃڻو هجي، ۽ هن کي اڄ خاطري هجي، ته اهو منهن کليل آهي، ته سڀاڻي امڪان آهي، ته ٺٽي کان هيٺ اهو منهن هوندو ئي ڪونه. ٺٽي کان هيٺ سنڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي- هڪڙي ميرايون ۽ ٻي بگهاڙ. آءٌ بگهاڙ، جو سيتا به سڏبو آهي، وٺي هيٺ ويو هوس. جتي اهي شاخون جدا ٿين ٿيون، اتي بگهاڙ ميراين کان وڏو آهي. ٺٽي کان چار ڪوهه هيٺ درياءَ جي کٻي ڪپر تي سمن جو ڳوٺ آهي. هتي درياء منو ميل ويڪرو آهي. ائروسمٿ ۽ ڪئريءَ جي نقشن ۾ انهن ٻن وڏين تقريباً هڪجيڏين شاخن جو نالو نشان به نه آهي، پر اهي فوجي عملدارن جي قلمي نقشي ۾ صحيح ڏيکاريل آهن. ميرايون پهريان هڪ ننڍي شاخ نشان ڪيل آهي، پر پوءِ مکيه درياء ڏيکاريل به آهي. اها لاهري ۽ براجي بندرن کان لنگهي وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. هيءُ نقشو ميجر رينيل جي اڳين صديءَ جي آخر ۾ ڏنل بيان سان، نالن ۽ ٻين ڳالهين ۾ ملي ٿو. آءٌ سمجهان ٿو، ته اڳين ماڻهن کي هاڻوڪن مصنفن کان سنڌ جي دوآبي جي وڌيڪ خبر هئي. يوناني مصنف ائرين (Arrian) لکي ٿو ته: ”هن ايراضيءَ ۾ سنڌوندي يوناني اکر جي صورت اختيار ڪري ٿي ۽ اها ايراضي مصر جي دوآبي واري پرڳڻي کان گهڻو وڏي آهي. پٽالا جي ڀرسان سڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي، ۽ اتي، ٻيئي سمنڊ تائين ساڳئي نالي سان سڏجن ٿيون“. آءٌ اکين ڏٺي ثابتيءَ سان چئي سگهان ٿو، ته اها پوئين ڳالهه صحيح آهي. ماڻهو چون ٿا، ته جيتوڻيڪ بگهاڙ يا سيتا، جنهن مان هن وقت آءٌ گذري رهيو آهيان، سا ٿوري مفاصلي کان ڦٽي گهڻيون شاخون ٿئي ٿي، ۽ واياڻيءَ وٽ وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. تنهن هوندي به بندر بسته ۽ لکپت جي ڦاٽ يا سنڌونديءَ جي حقيقي اوڀارين شاخ ۾ سولائيءَ سان پهچي سگهجي ٿو. جيڪڏهن هاڻوڪن جاگرافي نويسن کي اها خبر هجي، ته هو ائين نه چون ها، ته سڪندر سنڪري واهه مان اوڀر طرف ويو هوندو. جيتريقدر مون تحقيقات ڪئي آهي، ته هن وقت سنڌ ۾ ”سنڪري“ نالي ڪوبه واهه ڪونه آهي. ممڪن آهي، ته هن وقت ڪو واهڙ ان نالي سان سڏبو هجي. ڏسجي ٿو، ته اڳينءَ صديءَ جي وچ ڌاري انهيءَ نالي جو ڪو واهڙ هو. ڇاڪاڻ ته نادرشاهه ۽ دهليءَ جي بادشاهه جي وچ ۾ جيڪو عهدنامو ٿيو هو، ان ۾ انهيءَ نالي جو ذڪر ڪيل آهي. اهو واهه غالباً ڦرائيون (1) ، ڦليلي يا پرسياري هوندو. انهيءَ حالت ۾ اسان کي ائين ٺهرائڻو پوندو، ته هاڻوڪو ٺٽو ۽ برهمڻ آباد جو ڦٽل شهر، جو ان جي ويجهو آهي، سي يونانين وارو شهر پٽالا نه آهي، يا ته سڪندر ٺٽي کان مٿي وڃي، سنڌونديءَ جي اوڀارينءَ شاخ ۾ ڏسڻ لاءِ ويو هو، جنهن جو ڪوبه ذڪر يا امڪان نه آهي. مشرقي ملڪن ۾ مڪاني ماڻهو ساڳي نديءَ کي ڪيترائي نالا ڏيندا آهن ۽ وري انهن کي بدلائيندا آهن. جيئن ملڪ جو رواج بدلبو آهي، تنهنڪري تمام گهڻو مونجهارو ٿيندو آهي. جيڪڏهن اسين فرض ڪريون، ته شير مقدونيه (سڪندر) بگهاڙ يا سيتان ۾ جهازراني ڪئي هئي، ته انهيءَ حالت ۾ هن جي مسافريءَ جا سڀ مسئلا حل ٿين ٿا ۽ ڌڪن هڻڻ جي ضرورت نه ٿي پوي. اها مڇين واري ڍنڍ(2) جنهن جو ذڪر ائرين ڪري ٿو، سا لکپت جي کاري هوندي، جا سمنڊ جي ڀرسان ڏهه ميل ويڪري آهي. چون ٿا، ته ڍنڍ مان لنگهڻ کان پوءِ، هو ٽي ڏينهن (3) ڪنارو وٺي پئي ويو ۽ رستي ۾ کوهه کوٽايائين. جاگرافيدان ان ڳالهه تي يڪراءِ نه آهن، ته ڪو هو ڪڇ ۾ ويو هو. جيڪڏهن هو نارائڻ سر ۾ لٿو هوندو ۽ سٺ ميل پنڌ ڪيو هوندائين، جيئن ڊاڪٽر ونسينٽ تخمينو ڪري ٿو، ته ان حالت ۾ هو ابراسه جي علائقي ۾ سندان جي ڳوٺ ۾ پهتو هوندو، ۽ ڀيرجاڪو ۽ ڪوراٺو واري علائقي مان لنگهيو هوندو. ان ڪري اها تاريخي زمين ڪري ليکي سگهجي ٿي. قديم جاگرافين جي نقشن ۾جيڪو زائلينو پولس (1) جو شهر ڏيکاريل آهي، سو هاڻوڪي لکپت کي نارائڻ سر کان وڌيڪ ويجهو، يعني ڪوري نديءَ تي مٿڀرو آهي. جيڪڏهن سڪندر اتي لٿو هو، ۽ اتان سٺ ميل پنڌ ڪيو هئائين، ته ان حالت ۾ هو بندر جڪي کان پرتي ڪونه ويو هوندو. ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ٺٽي کان هيٺ سنڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي- هڪڙي ميرايون ۽ ٻي بگهاڙ. آءٌ بگهاڙ، جو سيتا به سڏبو آهي، وٺي هيٺ ويو هوس. جتي اهي شاخون جدا ٿين ٿيون، اتي بگهاڙ ميراين کان وڏو آهي. ٺٽي کان چار ڪوهه هيٺ درياءَ جي کٻي ڪپر تي سمن جو ڳوٺ آهي. هتي درياء منو ميل ويڪرو آهي. ائروسمٿ ۽ ڪئريءَ جي نقشن ۾ انهن ٻن وڏين تقريباً هڪجيڏين شاخن جو نالو نشان به نه آهي، پر اهي فوجي عملدارن جي قلمي نقشي ۾ صحيح ڏيکاريل آهن. ميرايون پهريان هڪ ننڍي شاخ نشان ڪيل آهي، پر پوءِ مکيه درياء ڏيکاريل به آهي. اها لاهري ۽ براجي بندرن کان لنگهي وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. هيءُ نقشو ميجر رينيل جي اڳين صديءَ جي آخر ۾ ڏنل بيان سان، نالن ۽ ٻين ڳالهين ۾ ملي ٿو. آءٌ سمجهان ٿو، ته اڳين ماڻهن کي هاڻوڪن مصنفن کان سنڌ جي دوآبي جي وڌيڪ خبر هئي. يوناني مصنف ائرين (Arrian) لکي ٿو ته: ”هن ايراضيءَ ۾ سنڌوندي يوناني اکر جي صورت اختيار ڪري ٿي ۽ اها ايراضي مصر جي دوآبي واري پرڳڻي کان گهڻو وڏي آهي. پٽالا جي ڀرسان سڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي، ۽ اتي، ٻيئي سمنڊ تائين ساڳئي نالي سان سڏجن ٿيون“. آءٌ اکين ڏٺي ثابتيءَ سان چئي سگهان ٿو، ته اها پوئين ڳالهه صحيح آهي. ماڻهو چون ٿا، ته جيتوڻيڪ بگهاڙ يا سيتا، جنهن مان هن وقت آءٌ گذري رهيو آهيان، سا ٿوري مفاصلي کان ڦٽي گهڻيون شاخون ٿئي ٿي، ۽ واياڻيءَ وٽ وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. تنهن هوندي به بندر بسته ۽ لکپت جي ڦاٽ يا سنڌونديءَ جي حقيقي اوڀارين شاخ ۾ سولائيءَ سان پهچي سگهجي ٿو. جيڪڏهن هاڻوڪن جاگرافي نويسن کي اها خبر هجي، ته هو ائين نه چون ها، ته سڪندر سنڪري واهه مان اوڀر طرف ويو هوندو. جيتريقدر مون تحقيقات ڪئي آهي، ته هن وقت سنڌ ۾ ”سنڪري“ نالي ڪوبه واهه ڪونه آهي. ممڪن آهي، ته هن وقت ڪو واهڙ ان نالي سان سڏبو هجي. ڏسجي ٿو، ته اڳينءَ صديءَ جي وچ ڌاري انهيءَ نالي جو ڪو واهڙ هو. ڇاڪاڻ ته نادرشاهه ۽ دهليءَ جي بادشاهه جي وچ ۾ جيڪو عهدنامو ٿيو هو، ان ۾ انهيءَ نالي جو ذڪر ڪيل آهي. اهو واهه غالباً ڦرائيون (1) ، ڦليلي يا پرسياري هوندو. انهيءَ حالت ۾ اسان کي ائين ٺهرائڻو پوندو، ته هاڻوڪو ٺٽو ۽ برهمڻ آباد جو ڦٽل شهر، جو ان جي ويجهو آهي، سي يونانين وارو شهر پٽالا نه آهي، يا ته سڪندر ٺٽي کان مٿي وڃي، سنڌونديءَ جي اوڀارينءَ شاخ ۾ ڏسڻ لاءِ ويو هو، جنهن جو ڪوبه ذڪر يا امڪان نه آهي. مشرقي ملڪن ۾ مڪاني ماڻهو ساڳي نديءَ کي ڪيترائي نالا ڏيندا آهن ۽ وري انهن کي بدلائيندا آهن. جيئن ملڪ جو رواج بدلبو آهي، تنهنڪري تمام گهڻو مونجهارو ٿيندو آهي. جيڪڏهن اسين فرض ڪريون، ته شير مقدونيه (سڪندر) بگهاڙ يا سيتان ۾ جهازراني ڪئي هئي، ته انهيءَ حالت ۾ هن جي مسافريءَ جا سڀ مسئلا حل ٿين ٿا ۽ ڌڪن هڻڻ جي ضرورت نه ٿي پوي. اها مڇين واري ڍنڍ(2) جنهن جو ذڪر ائرين ڪري ٿو، سا لکپت جي کاري هوندي، جا سمنڊ جي ڀرسان ڏهه ميل ويڪري آهي. چون ٿا، ته ڍنڍ مان لنگهڻ کان پوءِ، هو ٽي ڏينهن (3) ڪنارو وٺي پئي ويو ۽ رستي ۾ کوهه کوٽايائين. جاگرافيدان ان ڳالهه تي يڪراءِ نه آهن، ته ڪو هو ڪڇ ۾ ويو هو. جيڪڏهن هو نارائڻ سر ۾ لٿو هوندو ۽ سٺ ميل پنڌ ڪيو هوندائين، جيئن ڊاڪٽر ونسينٽ تخمينو ڪري ٿو، ته ان حالت ۾ هو ابراسه جي علائقي ۾ سندان جي ڳوٺ ۾ پهتو هوندو، ۽ ڀيرجاڪو ۽ ڪوراٺو واري علائقي مان لنگهيو هوندو. ان ڪري اها تاريخي زمين ڪري ليکي سگهجي ٿي. قديم جاگرافين جي نقشن ۾جيڪو زائلينو پولس (1) جو شهر ڏيکاريل آهي، سو هاڻوڪي لکپت کي نارائڻ سر کان وڌيڪ ويجهو، يعني ڪوري نديءَ تي مٿڀرو آهي. جيڪڏهن سڪندر اتي لٿو هو، ۽ اتان سٺ ميل پنڌ ڪيو هئائين، ته ان حالت ۾ هو بندر جڪي کان پرتي ڪونه ويو هوندو. ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
آءٌ سمجهان ٿو، ته اڳين ماڻهن کي هاڻوڪن مصنفن کان سنڌ جي دوآبي جي وڌيڪ خبر هئي. يوناني مصنف ائرين (Arrian) لکي ٿو ته: ”هن ايراضيءَ ۾ سنڌوندي يوناني اکر جي صورت اختيار ڪري ٿي ۽ اها ايراضي مصر جي دوآبي واري پرڳڻي کان گهڻو وڏي آهي. پٽالا جي ڀرسان سڌوندي ڦٽي ٻن وڏين شاخن ۾ وهي ٿي، ۽ اتي، ٻيئي سمنڊ تائين ساڳئي نالي سان سڏجن ٿيون“. آءٌ اکين ڏٺي ثابتيءَ سان چئي سگهان ٿو، ته اها پوئين ڳالهه صحيح آهي. ماڻهو چون ٿا، ته جيتوڻيڪ بگهاڙ يا سيتا، جنهن مان هن وقت آءٌ گذري رهيو آهيان، سا ٿوري مفاصلي کان ڦٽي گهڻيون شاخون ٿئي ٿي، ۽ واياڻيءَ وٽ وڃي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. تنهن هوندي به بندر بسته ۽ لکپت جي ڦاٽ يا سنڌونديءَ جي حقيقي اوڀارين شاخ ۾ سولائيءَ سان پهچي سگهجي ٿو. جيڪڏهن هاڻوڪن جاگرافي نويسن کي اها خبر هجي، ته هو ائين نه چون ها، ته سڪندر سنڪري واهه مان اوڀر طرف ويو هوندو. جيتريقدر مون تحقيقات ڪئي آهي، ته هن وقت سنڌ ۾ ”سنڪري“ نالي ڪوبه واهه ڪونه آهي. ممڪن آهي، ته هن وقت ڪو واهڙ ان نالي سان سڏبو هجي. ڏسجي ٿو، ته اڳينءَ صديءَ جي وچ ڌاري انهيءَ نالي جو ڪو واهڙ هو. ڇاڪاڻ ته نادرشاهه ۽ دهليءَ جي بادشاهه جي وچ ۾ جيڪو عهدنامو ٿيو هو، ان ۾ انهيءَ نالي جو ذڪر ڪيل آهي. اهو واهه غالباً ڦرائيون (1) ، ڦليلي يا پرسياري هوندو. انهيءَ حالت ۾ اسان کي ائين ٺهرائڻو پوندو، ته هاڻوڪو ٺٽو ۽ برهمڻ آباد جو ڦٽل شهر، جو ان جي ويجهو آهي، سي يونانين وارو شهر پٽالا نه آهي، يا ته سڪندر ٺٽي کان مٿي وڃي، سنڌونديءَ جي اوڀارينءَ شاخ ۾ ڏسڻ لاءِ ويو هو، جنهن جو ڪوبه ذڪر يا امڪان نه آهي. مشرقي ملڪن ۾ مڪاني ماڻهو ساڳي نديءَ کي ڪيترائي نالا ڏيندا آهن ۽ وري انهن کي بدلائيندا آهن. جيئن ملڪ جو رواج بدلبو آهي، تنهنڪري تمام گهڻو مونجهارو ٿيندو آهي. جيڪڏهن اسين فرض ڪريون، ته شير مقدونيه (سڪندر) بگهاڙ يا سيتان ۾ جهازراني ڪئي هئي، ته انهيءَ حالت ۾ هن جي مسافريءَ جا سڀ مسئلا حل ٿين ٿا ۽ ڌڪن هڻڻ جي ضرورت نه ٿي پوي. اها مڇين واري ڍنڍ(2) جنهن جو ذڪر ائرين ڪري ٿو، سا لکپت جي کاري هوندي، جا سمنڊ جي ڀرسان ڏهه ميل ويڪري آهي. چون ٿا، ته ڍنڍ مان لنگهڻ کان پوءِ، هو ٽي ڏينهن (3) ڪنارو وٺي پئي ويو ۽ رستي ۾ کوهه کوٽايائين. جاگرافيدان ان ڳالهه تي يڪراءِ نه آهن، ته ڪو هو ڪڇ ۾ ويو هو. جيڪڏهن هو نارائڻ سر ۾ لٿو هوندو ۽ سٺ ميل پنڌ ڪيو هوندائين، جيئن ڊاڪٽر ونسينٽ تخمينو ڪري ٿو، ته ان حالت ۾ هو ابراسه جي علائقي ۾ سندان جي ڳوٺ ۾ پهتو هوندو، ۽ ڀيرجاڪو ۽ ڪوراٺو واري علائقي مان لنگهيو هوندو. ان ڪري اها تاريخي زمين ڪري ليکي سگهجي ٿي. قديم جاگرافين جي نقشن ۾جيڪو زائلينو پولس (1) جو شهر ڏيکاريل آهي، سو هاڻوڪي لکپت کي نارائڻ سر کان وڌيڪ ويجهو، يعني ڪوري نديءَ تي مٿڀرو آهي. جيڪڏهن سڪندر اتي لٿو هو، ۽ اتان سٺ ميل پنڌ ڪيو هئائين، ته ان حالت ۾ هو بندر جڪي کان پرتي ڪونه ويو هوندو. ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
جيڪڏهن اسين فرض ڪريون، ته شير مقدونيه (سڪندر) بگهاڙ يا سيتان ۾ جهازراني ڪئي هئي، ته انهيءَ حالت ۾ هن جي مسافريءَ جا سڀ مسئلا حل ٿين ٿا ۽ ڌڪن هڻڻ جي ضرورت نه ٿي پوي. اها مڇين واري ڍنڍ(2) جنهن جو ذڪر ائرين ڪري ٿو، سا لکپت جي کاري هوندي، جا سمنڊ جي ڀرسان ڏهه ميل ويڪري آهي. چون ٿا، ته ڍنڍ مان لنگهڻ کان پوءِ، هو ٽي ڏينهن (3) ڪنارو وٺي پئي ويو ۽ رستي ۾ کوهه کوٽايائين. جاگرافيدان ان ڳالهه تي يڪراءِ نه آهن، ته ڪو هو ڪڇ ۾ ويو هو. جيڪڏهن هو نارائڻ سر ۾ لٿو هوندو ۽ سٺ ميل پنڌ ڪيو هوندائين، جيئن ڊاڪٽر ونسينٽ تخمينو ڪري ٿو، ته ان حالت ۾ هو ابراسه جي علائقي ۾ سندان جي ڳوٺ ۾ پهتو هوندو، ۽ ڀيرجاڪو ۽ ڪوراٺو واري علائقي مان لنگهيو هوندو. ان ڪري اها تاريخي زمين ڪري ليکي سگهجي ٿي. قديم جاگرافين جي نقشن ۾جيڪو زائلينو پولس (1) جو شهر ڏيکاريل آهي، سو هاڻوڪي لکپت کي نارائڻ سر کان وڌيڪ ويجهو، يعني ڪوري نديءَ تي مٿڀرو آهي. جيڪڏهن سڪندر اتي لٿو هو، ۽ اتان سٺ ميل پنڌ ڪيو هئائين، ته ان حالت ۾ هو بندر جڪي کان پرتي ڪونه ويو هوندو. ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ممڪن آهي ته پٽالي جو شهر اتي هجي، جتي هاڻي جهرڪن جو شهر آهي. ان حالت ۾ سڪندر پڃاري شاخ مان لنگهيو هوندو، جا ٻني، لائقپور، ميرپور ۽ مغربيءَ کان لنگهي ٿي. اتان هو لکپت جي کاريءَ تائين اچي سگهيو هوندو. مون کي معلوم ڪونه ٿيو، ته ميٺ يا مهراڻ نالي ڪا ايڏي وڏي شاخ بگهاڙ مان نڪري ٿي، جيئن بحري آفيسر جي نقشي ۾ ڏيکاريل آهي. مون کي خاطريءَ سان معلوم ٿيو آهي، ته هن موسم ۾ پڃاريءَ کان سوا”، ٻئي ڪنهن به پاڻيءَ جي رستي مغربيءَ وڃي نه سگهبو آهي. پر سڪندر کي آگسٽ يا سيپٽمبر ۾ ان مان لنگهڻ ۾ تڪليف ڪانه ٿي هوندي. ڇاڪاڻ ته انهن ڏينهن ۾ پڃاري ڦوڪيل وهندي هوندي. سفارتخاني جو منشي چئي ٿو، ته هو ڇويهه ورهيه اڳ پنهنجي ڪٽنب سان انهيءَ شاخ مان ٺٽي کان ڪوٽ سر، جو لکپت جي کاريءَ تي آهي، ويو هو. نقشي ۾ جو نالو ڏنل آهي، سو مون ڪونه ڦيرايو آهي. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، ته هن شاخ کي سنڌ ۾ ميٺ ميراين جي نالي سان ڪونه سڏيندا آهن. منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
منهنجي ناقص عقل ۾، ان ۾ ذري ماتر به شڪ نه آهي، ته ٺٽو ئي قديم زماني جو شهر پٽالا آهي. آئرين چوي ٿو، ته پٽالا لفظ جي ساڳي معنيٰ آهي، جا يوناني لفظ ”ڊيلٽا“ يعني دوآبي جي آهي. جيڪڏهن سنڌ جو ڪوبه حصو دوآبي سڏجڻ جي لائق آهي، ته اهو ٺٽي کان جيڪو هيٺ علائقو آهي، سو آهي. اها ڳالهه به ممڪن نه آهي، ته سڪندر جنهن نيل نديءَ جي دوآبيءَ جو معائنو ڪيو هو، سو ڪن ٻين مٿين شاخن کي، جي تمام ننڍيون هونديون، تن کي ڪو دوآبي جي نالي سان سڏيندو. ان ڳالهه جي هڪ ٻي به ثابتي آهي، ته پٽالا مٿي نه هو. لکيل آهي، ته سڪندر پهريان پٽالا مان سڄي هٿ واري شاخ وٺي ويو هو، جا لاشڪ هاڻوڪي ميرايون شاخ آهي، ۽ اڃا چار سؤ فرلانگ يا پنجاهه ميل پنڌ ڪيائين، ته ناکئن خبر ڏنس، ته سمنڊ ويجهو آهي. اهو ٻڌي، هو خوشيءَ ۾ گد گد ٿي ويو. اسان کي معلوم آهي، ته ٺٽي ۽ سمنڊ جي وچ ۾ اسي ميل مفاصلو آهي. اهو ممڪن نه آهي، ته ناکئا خواهه انهن کي ڪيترو به آزمودو هجي، ٽيهن ميلن کان وڌيڪ مفاصلي تي هوا جي رُخ مان چئي سگهندا ته سمنڊ ويجهو آهي. هن راءِ جي خلاف فقط هڪڙي ڳالهه آهي، سا هيءَ ته سنڌوندي جي وِير سمنڊ کان سٺ ميلن تائين ويندي آهي. مقدونيا وارن وِير جو لاهه - چاڙهه ڏٺو هوندو، اڳتي هلي، هيءَ وِير ڏسي حيران بلڪ خوفزده ٿيا هوندا. جڏهن هو اڃا سمنڊ کان ٽيهن ميلن تي ڪونه پهتا هوندا. ممڪن آهي ته هو سـِـير ۾ ڪيترا ميل هيٺ تڪڙا هليا ويا هجن، ۽ کين وير جي خبر نه پئي هجي. ان ڳالهه تي ڪهڙو به ناکئو ڀلجي سگهي ٿو، خاص ڪري انهيءَ موسم ۾، جنهن ۾ هو سنڌ مان لنگهيا هئا. ان وقت سنڌوندي ڦوڪيل وهندي آهي. انهن کي خبر تڏهن پئي هوندي، جڏهن وِير گهڻو چڙهي هوندي، ۽ ڏکڻ - اولهه جي چوماسي هوا سندن راهه ۾ رڪاوٽ وڌي هوندي. هن ۾ وري ٻيو اختلاف آهي. چون ٿا، سڪندر پنهنجي سپهه سالار ليونيٽس کي حڪم ڏنو هو ته: “هو پنهنجي لشڪر سميت بحري ٻيڙي سان گڏوگڏ هلندو اچي، پر سنڌونديءَ جي ڇوڙ وارو ملڪ اهڙو آهي، جو هو سمورو وقت آرماڙ جي ويجهو ڪونه رهي سگهيو هوندو. قديم جاگرافي نويس نهايت صحيح آهن. ائرين چوي ٿو، ته سنڌونديءَ جو مکيه منهن ٻارنهن ميل ويڪرو هو. جديد کوجنائن ثابت ڪري ڏيکاريو آهي، ته اها ڳالهه بلڪل صحيح آهي. ونسينٽ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ۽ اها ڳالهه غلط آهي. هن جي خيال موجب يونانين ڊڄي ڪري وڌاءُ ڪيو آهي(1) . ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ڪڇ جي مختصر تاريخ تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
تمهيدي قيل و مقال هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن ڪتاب ۾، ڪڇ جو برطانيا سرڪار سان لاڳاپو شروع ٿيو، تنهن کان پوءِ جي مختصر تاريخ ڏنل آهي. اها تاريخ ڪجهه سال ٿيا، ته سرڪاري ڪاغذن تان، ڪئپٽن چارلس والٽر، جي تاريخ کي مڪمل ڪرڻ جي ارادي سان ۽ ڪن دوستن کي خوش ڪرڻ لاءِ لکي ويئي هئي، جن کي اڳوڻي راءَ ڀلملجيءَ جي حياتيءَ ۽ ڪارنامن پڙهڻ جو شوق هو، جو هن وقت ڀـُـڄ ۾ نظربند آهي. مون وٽ ڪئپٽن والٽر جا ڪاغذ موجود نه هئا، تنهنڪري مون هن ڪتاب جي منڍ ۾ ڪڇ جي اڳوڻيءَ تاريخ جو مختصر احوال ڏنو آهي، جو مانواري مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن، ڀـُـڄ جي سياسي سفير، ليفٽيننٽ ڪرنل پاٽنجر ۽ ممبئي فوج جي اعليٰ آفيسر جي ننڍي نائب، ليفٽيننٽ ۽ جيمس هالنڊ جي سرڪاري روبڪارين تان اخذ ٿيل آهي. هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هتي هڪڙو خط درج ڪجي ٿو، جو ڪڇ جي تاريخ سان تعلق رکي ٿو. ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ممبئي قلعو 20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
20- اپريل 1830ع سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
سياسي کاتو نمبر - 531 ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ڪڇ جي سفير ڏانهن صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
صاحب مـَـنَ حسبِ حڪم، توهان کي اطلاع ٿو ڏجي، ته توهان جو 13- مارچ وارو خط، ڊاڪٽر برنس جي خط جي نقل سميت پهتو. توهان مهرباني ڪري سرڪار جي پاران انهيءَ عملدار (ڊاڪٽر برنس) جي سندس ڪڇ جي تازيءَ تاريخ تي لکيل قيمتي مضمون لاءِ، شڪريو ادا ڪندا. توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
توهان پڻ ڪرم فرمائي، ڊاڪٽر برنس کي ٻڌائيندا، ته سرڪار کي اها ڳالهه ٻڌي نهايت خوشي ٿي آهي، ته سرڪاري عملدار پنهنجي فرصت جو وقت اهڙين ڪارآمد کوجنائن ۾ صرف ڪن ٿا ۽ کيس خاطري ڏيندا، ته ڪڇ جو صاف ۽ مجمل احوال، جو هن صاحب لکيو آهي، سو جناب عزت ماب ڊائريڪٽرن جي مجلس جي ڌيان تي آندو ويندو. - ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
- ٽي. وليم. من سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
سرڪار جو سيڪريٽري فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
فصل: 1 انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انگريزن جي اچڻ کان اڳ، ڪڇ جي مختصر تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
تاريخ جو تمهيدي احوال نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
نائين صدي عيسويءَ ڌاري، سما قوم جي هڪ جماعت پنجن ڀائرن جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌ مان لڏي اچي ڪڇ ۾ آباد ٿي، جتي هنن رفتي رفتي ساري حڪومت هٿ ڪئي ۽ اتان جي قديم رهاڪن واگهلن، ڪـِـٽين، ۽ واگـِـم چـَـؤڙن جي ٽن مکيه فرقن کي زور يا ڌوڪي سان، ملڪ مان هڪالي ڪڍيو. چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
چئن - پنجن پيڙهين کان پوءِ، هو پاڻ کي قوم جي اڳواڻ، ”جهاري“، جي نالي پٺيان جهاريجا سڏائڻ لڳا. چون ٿا ته انهيءَ جهاري، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوين لاءِ ”ٻالڪ هتيا“ جو مثال قائم ڪيو هو. انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهن جي حڪومت هيٺ، ڪڇ ڪيترا ورهيه صلح سانت ۾ رهيو- جيستائين قوم جي مکيه شاخ جي سردار، هميرجيءَ کي ڄام راول نالي هڪ جهاريجي قتل ڪيو. پيءُ جي قتل کان پوءِ، هميرجيءَ جو پٽ ڪينگرجي مدد لاءِ احمدآباد جي ناظم ڏانهن ڀڄي ويو، جو سندس ڀيڻويو هو. ناظم کيس خوشيءَ سان مدد ڏيڻ قبول ڪئي ۽ هن قوم جي سرداريءَ ۽ قاتل کي سندس غصب ٿيل حق وٺي ڏيڻ لاءِ، هڪ فوج رواني ڪئي. جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
جڏهن ناظم جي فوج ويجهو پهتي، تڏهن راول پنهنجن فريقن سان ڪاٺياواڙ ڏانهن ڀڄي وڃي نواننگر نالي هڪ شهر جو پايو وڌو، جو اڄ تائين سندس پوئين جي قبضي ۾ آهي. ڪينگرجي، ڪڇ مان موروي، جا ڪاٺياواڙ ۾ آهي، تنهن تي سنه 1549ع ۾ قبضو ڪيو، ۽ پاڻ کي راءُ يا راول سڏائڻ لڳو. ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ڪينگرجيءَ جي وقت کان وٺي راهه دين جي وقت (1666ع) تائين، جو راءَ جو وڏو پٽ تخت تي ويهندو آيو. راهه دين جي ٽئين پٽ پراگجي، پنهنجي وڏي ڀاءُ جيواجيءَ جو خون ڪيو، ۽ هن جو ٻيو ڀاءُ نونگلجي انهيءَ وچ ۾ گذاري ويو. سنه 1698ع ۾، جڏهن پراگجيءَ جو پيءُ گذاري ويو، تڏهن هو پنهنجن ڀائٽين: ڪيانجي پٽ جيواجي، ۽ ڪلاجي نونگلجي جو حق ريٽي، پاڻ مسند تي ويٺو ڪيانجيءَ کي هن ڪاٺياواڙ ۾، موروي جي حڪومت ڏني، جا اڄ تائين هن جي پوين جي قبضي ۾ آهي. ڪلاجي ابراسا جي ضلعي ۾ وڃي مکيه شهرن تي قبضو ڪيو، جتي ان وقت کان وٺي سندس پوين جو اثر هليو اچي. پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
پراگجيءَ کان پوءِ، هن جو پٽ گوريجي، سنه 1716ع ۾ تخت تي ويٺو. هو هڪ بهادر ۽ همت ڀريو شهزادو هو. هن پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي شجاعت ۽ مردانگيءَ ۾ نالو ڪڍيو هو، پر هن جي حڪومت ۾ڪو نمايان ڪارنامو ڪونه ٿيو. هن کان پوءِ، سندس پٽ راءُ ڏيسل تخت تي ويٺو. راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
راءُ ڏيسل، سنه 1719ع ۾ گاديءَ تي براجمان ٿيو. هن ڪڇ جو منهن تمام مٿي ڪيو ۽ ڪڇ لاءِ عزت پيدا ڪئي. هنن چئن فوجن کي، جي شهنشاهه جي نائب، ڍل وصول ڪرڻ لاءِ موڪليون هيون، شڪست ڏيئي هٽايو، ۽ پنهنجون فوجون سرحد پار موڪلي سنڌ، پارڪر ۽ اوکا منڊيل ۾ فوجي چونڪيون قائم ڪري، سنڌ ۽ پار جي ڦورو سوارن ۽ اوکا منڊيل جي ڊاڪن جي ڪارواين کي ٻنجو ڏنو. هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن، ڪڇ جي نار ۽ ڏاکڻئين ڪناري جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن تي قبضو ڪيو. هن جو چوڻ هو، ته مورويءَ جي راجا جي عزازت ڪري، منهنجو انهن شهر ۽ ڳوٺن تي حق آهي. انهن ڪارواين تي ڪافي خرچ ٿيو ۽ تنهن کان سواءِ هن پنهنجي ملڪ ۾ به چڱا سڌارا ڪيا. ان هوندي به هو ڀرپور خزانو ڇڏي وڏيءَ عمر ۾ گذاري ويو. هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن جي حياتيءَ جا پويان ڏينهن، سندس پٽ شهزادي لـِـڪاجيءَ جي شرارتن ڪري ڏکيا گذريا، جنهن هن کي نظربند ڪري رکيو، ۽ سندس مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جو خون ڪرايو. لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
لـِـڪاجيءَ حڪومت جون سموريون واڳون سنه 1745ع ۾ پنهنجي هٿ ڪيون. هن جي حڪومت سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ، ڏهه ورهيه هلي. هن ڏاڍا خرچ ڪيا ۽ شان شوڪت ۽ دٻدٻو رکيو، جنهنڪري درٻار جو اڳيون دستور ۽ رواج بدلجي ويو. راءُ ڏيسل، پارڪر ۽ سنڌ ۾، جي فوجي چونڪيون رکيون هيون، تن کي هڪالي ڪڍيو ويو، ۽ هن جو پٽ جو پوءِ راءُ گوري ٿيو، تنهن کليو کلايو بغاوت شروع ڪئي. انهيءَ عرصي لاءِ ڪئپٽن والٽر لکي ٿو ته: ”ملڪ جو ڪاروبار هڪٻئي پٺيان نالائق وزيرن جي هٿ ۾ ڇڏيو ويو هو. هنن جي لياقت فقط اها هوندي هئي، ته هو ڪابه نامعقول ۽ بيهودي تجويز قبول ڪندا هئا، جنهن مان راءُ جي خودپسندي ۽ خرچ ۾ اضافو ٿيندو هو. مطلب ته اهڙا ظلم ۽ زبردستيون ٿيڻ لڳيون، جن جو نالو نشان به نه هوندو هو“. هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن جي حڪومت ۾ ٻه - ٽي وزير ماريا. راءُ ڏيسل جي مشهور وزير سيٺ ديوڪرن جي پٽ، سيٺ پونجا کي بيعزتو ڪري موقوف ڪيو ويو. شهزادو گورجي پيءُ جي حياتيءَ جا پويان ست ورهيه گوشه نشين ٿي ڪري وڃي موندري ۾ رهيو. هن جي پٺيان ڪيتريون فوجون موڪليون ويون، پر اهي هميشه ناڪام رهيون. راءُ لـِـڪاجيءَ جي ڏينهن ۾ ڪنهن به پاڙيواريءَ حڪومت، ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي، ۽ هن جي سموري طاقت محفوظ هئي، پر تنهن هوندي به هو پٽ جي بغاوت کي منهن ڏئي نه سگهيو. هن تيراهه ۾، سومرا جي جهاريجيءَ جي قلعي ۾ شهر ابراسي تي ناڪام حملو ڪيو ۽ هو هارائي شرمسار ٿي، پنهنجي ڳوٺ واپس موٽي آيو. جڏهن سيٺ پونجا، راءُ لـِـڪاجيءَ جي موت جي خبر ٻڌي، تڏهن هو وزير ٿيڻ جي اميد ۾ تڪڙو ڀـُـڄ آيو،پر هن جي کليو کلايو هتڪ ۽ مخالفت ڪئي ويئي. آخر خبر پيس ته کيس مارڻ جي سازش هلي رهي آهي. پوءِ هو سنڌ ڏانهن ڀڄي ويو، ۽ وزارت،جيونسنگهه نالي سندس هڪ ڏورانهين مائٽ کي ڏني ويئي. هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن جي حڪومت ۾، سنڌين گهٽ ۾ گهٽ چار دفعا حملو ڪيو. هر دفعي ملڪ ويران ڪيو ۽ لـُـٽيو ويو. جيتوڻيڪ فاتح، ملڪ ۾ ديري ڄمائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. ٻه حملا ميان غلام شاهه ڪلهوڙي پاڻ پنهنجي سر ڪيا هئا، ۽ ٻه هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان. ميان غلام شاهه جي مرضي هئي، ته راءُ کيس پنهنجي ڀيڻ جو سڱ ڏئي. عهدنامي ۾ اهڙو شرط به وڌو ويو، پر ان جي پوئواري ڪانه ڪئي ويئي. ٻئي حملي وقت ميان غلام شاهه کوکرن جي سردار جي ڌيءُ تي راضي رهيو، جنهن جي خاندان جو راءُ کان پو”، گاديءَ تي حق سمجهيو ويندو هو. انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهن واقعن ثابت ڪيو، ته ڪڇ وارن کي سنڌ جي حڪومت جي مقابلي ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. راءُ لالچ ڏيئي، راهه ديناپور جي نواب، نواننگر جي ڄام، مورويءَ جي حاڪم ۽ ٻين کان سپاهي گهرايا، پر انهيءَ بيروني امداد هوندي به ڪڇ جي حڪومت جو خاتمو ٿئي ها، جيڪڏهن سيٺ پونجا جا هٿ نصيب نه ٿينس ها. ميان غلام شاهه کي حملي لاءِ تيار به سيٺ پونجا ڪيو هو، پر پوءِ هن پڇتايو ۽ ميان غلام شاهه کي ريهي ريبي حيدرآباد واپس روانو ڪيائين. جڏهن سنڌي موٽي ويا، تڏهن سيٺ پونجا کي وزير مقرر ڪيو ويو. پر پوءِ جلدئي راءُ کيس پنهنجن هٿن سان زهر جو پيالو پياري، ماري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن کيس صلاح ڏني هئي، ته عهدنامي جي شرطن جي پوئواري ڪرڻ کپي. ٽن ورهين کان پوءِ، هن جي پٽ سيٺ ديوجي، وزارت جو عهدو قبول ڪيو ۽ هن کي به زهر جي رستي جوانيءَ ۾ موت نصيب ٿيو. ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ڪڇ مان موٽندي، ميان غلام شاهه لکپت بندر ۾ پنجن هزارن سپاهين جي فوج ڇڏي ويو هو. انهن ڏينهن ۾، لکپت هڪ رواجي ڳوٺ هوندو هو. تنهن کان سواءِ هن هڪ بندر ٻڌرائي، سنڌونديءَ جو پاڻي اوڀارينءَ شاخ مان، جا لکپت جي ڀرسان وهندي هئي، سمنڊ ڏي وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. اهڙي بيجا روش اختيار ڪرڻ ڪري، هن هڪڙي زرخير علائقي، جنهن جي سارين جي پيدائش مان ڀـُـڄ سرڪار کي اٺن لکن ڪوڙين جي آمدني ٿيندي هئي، تنهن کي هڪ هيبتناڪ ڪلراٺو رڻ بنائي ڇڏيو. جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
جڏهن ميان غلام شاهه مري ويو، تڏهن هن جي پٽ ميان محمد سرفراز خان پنهنجي فوج لکپت مان واپس گهرائي ورتي. پر جيئن اڳي لکيو ويو آهي، ته هن ان کان پوءِ، ٻه دفعا زبردست فوج سان ڪڇ تي حملو ڪري، ملڪ جو ڪيترو حصو ويران ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
ساڳئي وقت ڪڇ جي فوجن کي ڪاٺياواڙ جي اترئين ڪناري تان، بمبئيءَ ۽ ٻين شهرن مان ڄام جي زيردستن هڪالي ڪڍيو. انهن نقصانن جي تدارڪ ڪرڻ بدران راءُ پنهنجو سمورو وقت ۽ خيال عجيب قسمن جي ظلمن ۽ عيش پرستيءَ ۾ ضايع ڪرڻ لڳو. هن هڪڙو حبش جو ٽولو نوڪريءَ ۾ رکيو، جي سندس ويجهو فقط انهن ماڻهن کي اچڻ ڏيندا هئا، جي هن جي فاحش ۽ ذليل مجلسن ۾ شامل ٿيندا هئا. آخر درٻار جي زالن، مکيه عملدارن تي زور ڀريو، ته راءُ کي قيد ڪن. انهيءَ عارضي حوالات جي وقت ۾، سڀني حبشين کي ماريو ويو يا هو ڀر وارن ملڪن ڏانهن ڀڄي ويا. ان ڳالهه تي راءُ کي ايترو غصو آيو، جو قيد مان ڇٽڻ کان پوءِ هو بيزار ٿي مانڊويءَ ڏي هليو ويو، جتي هڪ عاليشان محل ٺهرائڻ شروع ڪيائين، پر پوءِ اهو پورو ڪري نه سگهيو. انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهن حقيقتن مان ظاهر آهي، ته راءُ گوري هڪ خونخوار ۽ بيرحم ظالم هو. مٿي جيڪي خوفناڪ واقعا ڏنا ويا آهن، انهن کان سواءِ هن پنهنجي ڀاءُ مانسنگهجيءَ کي پنهنجن هٿن سان پاڻ ماريو. ڇاڪاڻ ته هن تي هڪ عورت، جنهن کيس جواب ڏنو هو، مهربان ٿي هئي. چون ٿا، ته هن جي اڻويهن ورهين جي حڪومت ۾، ٽيهن کان وڌيڪ وزير سندس غصي يا طمع جو شڪار ٿيا هئا. هن پٺيان ٻه پٽ ڇڏيا: هڪڙو شهزادو راهه دين ۽ ٻيو پرٿويراج، جنهن کي عام طرح ڀائيجي ٻاوا چوندا هئا. هن کان پوءِ، راهه دين سندس گاديءَ تي ويٺو. راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
راءُ راهه دين سنه 1778ع ۾، اڻويهن ورهين جي ڄمار ۾ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي. هن جي ماءُ، ديويچند نالي هڪ لوهاڻو وزير مقرر ڪيو، پر پوءِ معلوم ٿيو، ته راءُ گوريءَ کان وٺي، هنن جا پاڻ ۾ ناجائز تعلقات هوندا هئا. راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
راءُ راهه دين ننڍي هوندي کان وٺي، خون خرابيءَ تي هريل هو. هن جلد ثابت ڪري ڏيکاريو، ته هو هڪ لائق شاگرد هو، جنهن کي ماءُ جي بيوفائيءَ لاءِ پيءُ جي وصيت جي ضرورت نه هئي. هن اهي حبشي وري رکيا، جن کي ڪجهه سال اڳ تڙي ڪڍيو ويو هو. انهن جي مدد سان، هن هڪ ڏينهن ديويچند ۽ هن جا ٽي ڀائر ۽ هنن جا ٻن سـَـونِ کان وڌيڪ طرفدار مارايا. انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهيءَ کان پوءِ، هڪڙي حبشي جميندار جي سرپرستيءَ هيٺ، ميگهراج نالي هڪڙو واڻيو وزير رکيائين. پر انهن نامناسب عملدارن جو جلد پاڻ ۾ جهڳڙو ٿيو، جنهنڪري فرقيبازي شروع ٿي ويئي. راءُ ڪن خاص دوستن سان، محل جي اندر، شهوت پرستيءَ ۽ عيش عشرت ۾ مصروف هو، ۽ ٻاهر انهن جو خون پئي وهيو، جيڪي سندس لطف جا خواهان هئا. جيڪي سڀني کان وڌيڪ همت ڀريا حبشي هئا، تن کي جلاوطن ڪيو ويو. چون ٿا، ته راءُ پنهنجي جند ڇڏائڻ لاءِ، هنن جي کاڌي ۾، پاڻ پنهنجن هٿن سان زهر ملايو هو. پر حبشين کي راءَ تي اڃا ڪافي اثر هو، ۽ هنن کانئس واڻئي کي مارڻ جي اجازت ورتي، ۽ نيٺ واڻئي کي عام درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهن بـُـرين ڪارواين جي خبر ٻڌي، ڪيترا ضلعي جا عملدار پاڻ کي ڀـُـڄ جي حڪومت کان آزاد سمجهڻ لڳا، پر مانڊوي ۽ ڪي ٻيا شهر راءَ ڏانهن وفادار رهيا. راءُ تازو مسلمان ٿيو هو ۽ هن جي مرضي هئي، ته رعيت کي به زوريءَ مسلمان ڪجي. تنهنڪري هيءُ فيصلو ڪيائين ته: ”هندن جا سڀ مندر ۽ بت ڊاهي ناس ڪجن“. اها پاڳلپڻي واري ڪاروائي، هن پهريائين مانڊويءَ ۾ شروع ڪئي، جتي هو خاص انهيءَ ڪم لاءِ سنبري ويو هو. پر برهمڻن ۽ واڻين جي اتي گهڻائي هئي. انهن سندس مخالفت ڪئي ۽ پنهنجو ناراضپو ڏيکارڻ لاءِ پاڻ ”دراگو“ ڪرڻ جو دڙڪو ڏنائونس. راءَ چـَـيـُـنِ، ته هو سندن گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄڻ وارو نه آهي، ۽ هڪدم ترار ڪڍي، انهن مان پنجن - ڇهن ڄڻن کي زخمي ڪري ڇڏيائين، پر هن جي ملازمن کيس جهلي ورتو. پوءِ حڪم ڏنائين، ته شهر کي ڦـُـريو وڃي، پر خوش قسمتيءَ سان هنن فوج کي رشوت ڏيئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ شرارت جا باني ناڪام رهيا. ان وقت خود راءَ جي حياتي خطري ۾ هئي. شهر جي ماڻهن غصي ۾ راءَ ۽ هن جي پهريدارن تي حملو ڪيو، ۽ هو جان بچائي ڀـُـڄ هليا ويا. مانڊويءَ ۾ جا هن کي شڪست نصيب ٿي هئي، تنهن جي بدلي وٺڻ لاءِ هن هڪ عجيب طريقو اختيار ڪيو. هو هاڻي فقيراڻو ويس ڪري، حبشين سان گڏجي شهر ۾گهمڻ لڳو. جيڪو به ماڻهو ڪلمي پڙهڻ کان انڪار پيو ڪري، تنهن کي حبشي ماريندا ٿي هليا. هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هاڻي اها ڳالهه مشهور ٿي ويئي، ته راءَ جو مغز خراب ٿي پيو آهي. هن کي سندس ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، جي صلاح سان قيد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي. آخر ’انجر‘ مان مخفي طرح فوج گهرائي کيس نظربند ڪيو ويو. ان کان اڳ هن کي هٿ ڪرڻ جون ڪيتريون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون هيون، پر هن حبشين جي مدد سان انهن جو مقابلو پئي ڪيو. هڪڙي مقابلي ۾ راءَ ۽ هنن جي رفيقن، محل جي اڱڻ ۾ وزير ڪوٽاري واگهه ۽ هن جي ٽي سؤ همراهن کي نهايت بيدرديءَ سان قتل ڪيو. هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
هن کان پوءِ، راءُ سمورو وقت نظربند (1) رهيو. هن جو ڀاءُ، ڀائيجي ٻاوا، اڃا ايڏيءَ عمر جو نه هو، جو ملڪي ڪاروبار سنڀالي سگهي. تنهنڪري حڪومت، پگهاردار فوج جا ٻارنهن سپه سالار هلائيندا هئا، جي سڀ مسلمان هئا. انهن جو اڳواڻ ڏوسيل ويڻ هو، جنهن جي حڪم هيٺ هو ڪاروبار هلائيندا هئا. انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهن اڳواڻن ۾ فتح محمد نالي هڪڙو سنڌي به هو. هو جهڙو هو لائق، تهڙو هو بهادر. هن ڏٺو، ته ڏوسيل ويڻ جي حڪومت ضعيف ۽ بدنام آهي، تنهنڪري هن فوج ڪاروبار هلائيندڙ وزيرن، ۽ ڪن جهاريجن سان منصوبو رٿيو. سنه 1792ع ۾ هن ڏوسيل ويڻ کي برطرف ڪري، حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ ڪيون. هن ڏهه ورهيه لاڳيتو ڀائيجي ٻاوي جي نالي ۾، ناظم جي حيثيت سان قابليت ۽ استقامت سان حڪومت هلائي. آخر ڀائيجي ٻائو جڏهن وڏو ٿيو، تڏهن هو محسوس ڪرڻ لڳو، ته کيس حڪومت جي ڪاروبار ۾ مداخلت ڪانه هئي. هنسراج ۽ ٻيا وزير جي فتح محمد جي حڪومت ۾ راضي نه هئا، تن انهيءَ ڳالهه جو فائدو ورتو. اتفاق سان فتح محمد دارالسلطنت مان ٻاهر ويل هو. انهيءَ موقعي جو فائدو وٺي، هو ڀائيجي ٻاوي کي مانڊويءَ وٺي ويا، جا ان وقت هنسراج جي قبضي ۾ هئي. هنسراج جي دولت ۽ لياقت، ٻين وزيرن جي شموليت، ۽ ڀائيجيءَ جي هردلعزيزيءَ ۽ حقگوئيءَ جي ڪري، ماڻهو ڪثرت سان هنن جا طرفدار ٿي ويا. فتح محمد لاچار ٿي ڀـُـڄ ڇڏي، انجر جي قلعي ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ جي حڪومت قبول ڪئي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
انهيءَ انقلاب کان پوءِ، ڇهن مهينن جي اندر يعني سنه 1802ع ۾ ڀائيجي گذاري ويو، ۽ فتح محمد کي وري وارو لڳي ويو. هنسراج واپاري هو، هن کي دولت به هئي ۽ هو هڪ هردلعزيز به هو، پر هو فوجي هنر کان بنهه غير واقف هو، تنهنڪري هو مانڊويءَ ڏانهن هليو ويو، ۽ ڀـُـڄ تي فتح محمد وڃي قبضو ڪيو. لکپت بندر، موندرو، ڀٽ ۽ سيسالڊ، آزاد سردارن جي هٿ ۾ رهيا. انهن مان ٽي مسلمان هئا، پر هو هنسراج سان ٻڌل هئا. انهن ڌرين کي عرب، سنڌي ۽ ڪڇي پگهاردار مسلمان سپاهين جي مدد هئي. جهاريجن کي هن وقت شايد گهڻي وقعت ڪانه هئي، ۽ هنن جو انهيءَ ڪشمڪش ۾ ڪوبه ورتل بهرو ڏسڻ ۾ ڪونه ٿو اچي. انهن مان ڪي پنهنجن ڪوٽن ۾ بيطرفدار رهيا ۽ ڪن وڃي مخالف ڌرين جي نوڪري ڪئي. راءُ، فتح محمد جي قبضي ۾ هو ۽ هنسراج کي ڪا ذاتي اختياري ڪانه هئي، پر تنهن هوندي به برادريءَ جو وڏو حصو هن جي نوڪريءَ ۽ هن جي ڌر سان شامل هو. فتح محمد جي هٿ ۾ به جيڪي آيا، انهن کي پورو ڪري ڇڏيائين. هن انهن جي گهرن ۾ جهڳڙا وجهايا، انهن جي قلعن کي گهيرو ڪيائين ۽ پنهنجي خزاني ڀرڻ ۽ انتقام وٺڻ لاءِ ڪيترا بهانا ڪري، انهن تي چٽيون وڌائين. خرچ جي پورائيءَ ڪرڻ لاءِ هن واپارين ۽ آبادگارن تي ڪيترا محصول ۽ ڏنڊ وڌا. انهن ڪارواين ملڪ ۾ عام ناراضپو پيدا ڪيو، پر تنهن هوندي به هن جي خلاف ڪا سازش ڪانه ٿي. هو دارالسلطنت ۽ راءَ جي ملڪ جي گهڻي حـصي تي حڪومت ڪرڻ سان گڏوگڏ پنهنجن رقيبن جي علائقي تي به حملا ڪندو رهيو- جيستائين هن جي پڄاڻي ٿي. ”جميندار“ جي نالي کي ڪڇ ۾ اڄ به ايتري عزت ڏني ويندي آهي، جيتري راءَ کي. فتح محمد سنه 1813ع ۾ گذاري ويو. هنسراج هن کان ٿورو وقت اڳ مري ويو هو، ۽ راءَ راهه دين پوءِ جلد ئي راهه رباني وٺي راهي ٿيو. جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
جيستائين فتح محمد کي ڪاميابي حاصل ٿيندي رهي، تيستائين هو منصف مزاج ۽ رحمدل هو- جيستائين ڪا خاص مجبوري نه هوندي هئس، پر ٿوري ئي ڪا اٽڪ پوندي هئس يا ڪو نقصان ٿيندو هئس، ته هن کي هڪدم غصو وٺي ويندو هو. انهن ڏينهن جو اتهاس خانه جنگي، خونريزي، قتل، ڌوڪيبازي ۽ ظلم زبردستيءَ جو هڪ دردناڪ داستان آهي. فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
فتح محمد کي جو ورثو مليو هو، ۽ هن جا جي مقصد هئا، انهيءَ مان ڪا ٻي اميد رکڻ به اجائي هئي. هن جي همت، سخاوت، احساس ۽ غربت تحسين جوڳي هئي، پر هن جي ظلمن، انتقام ۽ وقتي ڌوڪيبازيءَ لاءِ اسان کي نفرت آهي. تنهن کان سواءِ، هن پنهنجي بدبخت رعايا، جنهن جي محبت جي هو دعويٰ ڪندو هو، تنهن تي بارها بدترين نموني جي خانه جنگيءَ جي مصيبت آندي. خانه جنگي ڀاڙتـِـي سپاهين جي مدد سان هلندي هئي، جن جو خرچ ملڪ جي آمدني کان وڌيڪ هوندو هو. مختصر لفظن ۾، هو ڌاڙيلن جي ٽوليءَ جو هڪ ظالم ۽ بيرحم سردار هو. جيڪڏهن هن ڪي ٻيا چڱا جذبا ڏيکاريا يعني ٻه - ٽي شهر اڏايائين ۽ لکپت جو قلعو ٺهرايائين ۽ تونيءَ ۾ بندر قائم ڪيائين، ته انهيءَ مقصد سان، ته پاڙيوارن سردارن کان گوءِ کڻي کين نقصان پهچائي. لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
لکپت جي قلعي وارن مخالفت جو اظهار ڪيو، تنهن کان پوءِ هن ان تي چار دفعا پاڻ پنهنجي سر ناڪام حملا ڪيا، ۽ بيپناهه شهر ۽ ڳوٺ ناس ڪيائين، جيڪي ماڻهو سندس ڀڄي وڃڻ ڪري، سندن مخالفن جا طرفدار ٿيا هئا، سي سڀئي مارايائين. هنن وري سندس طرفدارن کان وير ورتو. ڀـُـڄ ۽ مانڊويءَ جي وچ ۾ جي ڳوٺ آهن، تن جي پٽيلن کان مون ٻڌو آهي، ته مخالف ڌرين هنن کي هڪ مهيني ۾ ٽي دفعا ڦُر ڪري، هڪالي ڪڍيو. (1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“. (2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي. (3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو. (1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي. (1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.) (1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.
(1) ورهاست واري عهدنامي جا هيٺيان لفظ ڏيکارين ٿا، ته سنڪرو واهه، ڦرائون يا ڪوري ندي هوندو، جا سنڌونديءَ جي سڀ کان اوڀارين شاخ آهي، ۽ جنهن جو ڇوڙ سنڌ کي ڪڇ کان ڌار ڪري ٿو—”آءٌ پدري محبت ۽ برادرانه شفقت جي ڪري، نادرشاهه کي اٽڪ درياءَ آبِ سنڌ، سنڌو درياءَ جي شاخ سنڪري واهه جي اولهه طرف جو سمورو ملڪ آهي، سو ڏيان ٿو وغيره. هنن جون سڀ ٻنيون، ڳوٺ، ڪوٽ، شهر، بندر، اٽڪ جي منهن کان وٺي، سڀني لڪن ۽ بستين سميت، جي سنڌونديءَ ۽ ان جي شاخن جي وچ ۾ اچي وڃن ٿيون، سنڪري واهه تائين، جتي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو وغيره“.
(2) ائرين جيڪو ڍنڍ جو بيان ڏنو آهي، سو ڪڇ جي رڻ سان لاڳو ٿي سگهي ٿو، جو ان وقت پاڻيءَ هيٺ هو. جڏهن هو کٻي پاسي واريءَ شاخ جي ڇوڙ وٽ پهتو، ته اتي ڍنڍ هئي. اها درياءَ يا ٻين ندين جي پاڻيءَ جي ٻوڏ ڪري ٺهي پئي هئي، ۽ اپسمنڊ وانگر نظر پئي آئي.
(3) هن، گهوڙيسوارن جو هڪ دستو وٺي، ٽي ڏينهن ڪناري جو معائنو ڪيو، ۽ پنهنجي بحري ٻيڙي جي حفاظت لاءِ اپسمنڊ يا کاري ڳوليندو رهيو.
(1) زائلينو پولس معنيٰ وڻڪار وارو شهر. اهو نالو لکپت جي علائقي لاءِ هن وقت نهايت موزون آهي.
(1) ”سمنڊ جي ويجهو سنڌوندي ٻه سؤ اسٽيڊيم ويڪري نظر آئي“ (- ائرين) ”هيءُ هڪ وڌاءُ آهي. اسٽيڊيم جي ڪيتري به ماپ هجي ۽ پاڻي ڪيتري به اٿل کائي، ته به اها ڳالهه صحيح نٿي ٿي سگهي“. (- ونسينٽ.)
(1) مانواري ايم. ايلفنسٽن جي روبڪاريءَ تان ورتل.


فصل: 2 انگريزن جي لاڳاپي جي شروعات کان وٺي، سنه 1816ع جي عهدنامي تائين هاڻي اسان ڪڇ جي تاريخ ۾ انهيءَ منزل تي پهتا آهيون، جتان ڪڇ ۽ برطانيا سرڪار جا تعلقات شروع ٿين ٿا. فتح محمد جي مرڻ ڪري جيڪي نتيجا نڪتا، تن جي احوال ڏيڻ کان اڳ ضروري آهي، ته ٿورو پٺتي وڃي انگريز سرڪار ۽ ڪڇ جي حڪومت جي وچ ۾، جي ڳالهيون ٻولهيون هليون هيون، تن جو ذڪر ڪجي. هڪڙي وقت سنه 1801ع ۽ سنه 1802ع ۾، جڏهن مانڊويءَ جي ناظم هنسراج جو ستارو عارضي طور زور هو، تڏهن هن ممبئي سرڪار کي راءَ راهه دين جي نالي ۾ عرض ڪيو هو، ته هو وچ ۾ پئي فتح محمد سان سندس ٺاهه ڪرائين، نه ته ملڪ جو خانو خراب ٿي ويندو. انهيءَ خدمت جي عيوض هو مانواريءَ ڪمپنيءَ کي ڪڇ جو علائقو ڏيڻ لاءِ تيار هئا: بشرطيڪ دارالسلطنت راءَ جي رهائش لاءِ مخصوص رکي وڃي، ۽ آئيندي لاءِ هن جي پرورش جو خاطرخواهه انتظام ڪيو وڃي، ٻين ٻن سالن ۾ بمبئيءَ ۾ڪڇ جي حفاظت لاءِ انگريزي فوج موڪلڻ جي درخواست پهتي. ان کان پوءِ، جلد ئي سنه 1804ع ۾، هنسراج ۽ فتح محمد جي گڏيل درخواست پهتي. پر انگريز سرڪار کي ڪڇ جي حڪومت سان فقط اهڙا تعلقات رکڻ جو ارادو هو، جي سندن رعيت جي ماڻهن ۽ دوستن کي، راءَ جي سرڪش ملازمن کان بچائڻ لاءِ ضروري هئا: تنهنڪري سنه 1809ع ۾، انگريزن جو مٿين ٻن سردارن سان فقط اهو عهدنامو ٿيو، ته هو سمنڊ جا ڌاڙا بند ڪندا. ان وقت اتر وارن بندرن تان ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا هئا. ٻيو عهدنامو ڪاٺياواڙ ۽ گجرات جي بچاءَ لاءِ ڪيو ويو. ان جو شرط اهو هو، ته درٻار جي فوج، ڪڇ جي رڻ ۽ نار جي اوڀر طرف ٽپي نه ويندي. انهن وعدن جي عيوض انگريز سرڪار ذمو کنيو، ته هو ڀـُـڄ جي درٻار جي، نواننگر جي ڄام ڏانهن جيڪا بقايا رهيل هئي، تنهن جي حق رسي ڪندا. ان کان وڌيڪ هنن ڪڇ جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. البت سنڌ جي حڪومت کي سو چتاءُ ڏنائون، ته هو ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪن. ميرن جون مڙيو ئي ڪڇ ۾ گهڻي وقت کان اکيون هونديون هيون. بدقسمتيءَ سان انگريزن جون مرادون انهن ڪارواين سان برصواب نه ٿيون. ڪڇ جي ڪناري تي اڳي کان به وڌيڪ ڌاريل رهڻ لڳا ۽ هو نهايت بيباڪيءَ سان ڌاڙا هڻندا رهيا، جنهنڪري واپار کي ڪاپاري ڌڪ لڳو. هنسراج جو پٽ سويراج، جو پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، مانڊويءَ جو ناظم ٿيو هو، تنهن انهن ڏوهن جي همت افزائي ڪئي ۽ ڪيترن خوفناڪ ڏوهارين کي ڀڄي وڃڻ ۾ مدد ڪئي. وڌيڪ خرابي تڏهن ٿي، جڏهن هن ڪڇ جي نار ۾ داخل ٿيندڙ سڀني جهازن تي محصول وڌو، جنهن ۾انگريزن جي ڏنل پاسن وارا جهاز به اچي ٿي ويا. ڪمپنيءَ جا ڪيترا جهاز ڌاڙن بند ڪرڻ جي ڪم ۾ رُڌل هئا. انهيءَ هوندي به ڌاڙا ايترا، ته وڌي ويا هئا، جو بمبئي سرڪار، مانڊويءَ جي عملدارن ڏانهن احتجاج لاءِ وڪيل موڪليو، ۽ مانواريءَ ڪمپنيءَ جو حضور گائڪوار جا، سويراج ڪي پئسا رهيل هئا، تن جي گهر ڪئي. انهيءَ ڪم لاءِ ڪئپٽن جيمس ايم - مرڊو انتخاب ڪيو ويو، جيڪو پنهنجيءَ لياقت ۽ قابليت دوران انهيءَ ڏکئي ڪم لاءِ نهايت موزون هو. هڪڙي زبردست بحري فوج هن جي حوالي ڪئي ويئي، ۽ هن کي هدايتون ڏنيون ويون ته هو ڌاڙيلن جي رهڻ جون جايون ۽ هنن جي تعداد جي خبر لهي ڏئي. اهو فرض، هن پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي، تمام خاطرخواهه نموني ۾ پورو ڪيو. هي صاحب مانڊويءَ ۾ ٻه - ٽي ڏينهن رهيو، ته سندس روشن ضمير کي خبر پئجي ويئي، ته ڌاڙيلن کي نه فقط اتي پناهه ملندي هئي، پر کين خود فتح محمد بچائيندو هو. ڪڇ جي نار ۾، حسن ناکئي نالي هڪ ڌاڙيل، ڪابل جي شهزادي شاهه داراب جو قيمتي وکر سان لڏيل جهاز لـُـٽيو هو ۽ پوءِ اها حرام جي دنيا کليو کلايو ڀـُـڄ ۾ وڃي هر قسم جي عيش عشرت ۾ برباد ڪئي هئائين. سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انگريزن جي لاڳاپي جي شروعات کان وٺي، سنه 1816ع جي عهدنامي تائين هاڻي اسان ڪڇ جي تاريخ ۾ انهيءَ منزل تي پهتا آهيون، جتان ڪڇ ۽ برطانيا سرڪار جا تعلقات شروع ٿين ٿا. فتح محمد جي مرڻ ڪري جيڪي نتيجا نڪتا، تن جي احوال ڏيڻ کان اڳ ضروري آهي، ته ٿورو پٺتي وڃي انگريز سرڪار ۽ ڪڇ جي حڪومت جي وچ ۾، جي ڳالهيون ٻولهيون هليون هيون، تن جو ذڪر ڪجي. هڪڙي وقت سنه 1801ع ۽ سنه 1802ع ۾، جڏهن مانڊويءَ جي ناظم هنسراج جو ستارو عارضي طور زور هو، تڏهن هن ممبئي سرڪار کي راءَ راهه دين جي نالي ۾ عرض ڪيو هو، ته هو وچ ۾ پئي فتح محمد سان سندس ٺاهه ڪرائين، نه ته ملڪ جو خانو خراب ٿي ويندو. انهيءَ خدمت جي عيوض هو مانواريءَ ڪمپنيءَ کي ڪڇ جو علائقو ڏيڻ لاءِ تيار هئا: بشرطيڪ دارالسلطنت راءَ جي رهائش لاءِ مخصوص رکي وڃي، ۽ آئيندي لاءِ هن جي پرورش جو خاطرخواهه انتظام ڪيو وڃي، ٻين ٻن سالن ۾ بمبئيءَ ۾ڪڇ جي حفاظت لاءِ انگريزي فوج موڪلڻ جي درخواست پهتي. ان کان پوءِ، جلد ئي سنه 1804ع ۾، هنسراج ۽ فتح محمد جي گڏيل درخواست پهتي. پر انگريز سرڪار کي ڪڇ جي حڪومت سان فقط اهڙا تعلقات رکڻ جو ارادو هو، جي سندن رعيت جي ماڻهن ۽ دوستن کي، راءَ جي سرڪش ملازمن کان بچائڻ لاءِ ضروري هئا: تنهنڪري سنه 1809ع ۾، انگريزن جو مٿين ٻن سردارن سان فقط اهو عهدنامو ٿيو، ته هو سمنڊ جا ڌاڙا بند ڪندا. ان وقت اتر وارن بندرن تان ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا هئا. ٻيو عهدنامو ڪاٺياواڙ ۽ گجرات جي بچاءَ لاءِ ڪيو ويو. ان جو شرط اهو هو، ته درٻار جي فوج، ڪڇ جي رڻ ۽ نار جي اوڀر طرف ٽپي نه ويندي. انهن وعدن جي عيوض انگريز سرڪار ذمو کنيو، ته هو ڀـُـڄ جي درٻار جي، نواننگر جي ڄام ڏانهن جيڪا بقايا رهيل هئي، تنهن جي حق رسي ڪندا. ان کان وڌيڪ هنن ڪڇ جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. البت سنڌ جي حڪومت کي سو چتاءُ ڏنائون، ته هو ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪن. ميرن جون مڙيو ئي ڪڇ ۾ گهڻي وقت کان اکيون هونديون هيون. بدقسمتيءَ سان انگريزن جون مرادون انهن ڪارواين سان برصواب نه ٿيون. ڪڇ جي ڪناري تي اڳي کان به وڌيڪ ڌاريل رهڻ لڳا ۽ هو نهايت بيباڪيءَ سان ڌاڙا هڻندا رهيا، جنهنڪري واپار کي ڪاپاري ڌڪ لڳو. هنسراج جو پٽ سويراج، جو پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، مانڊويءَ جو ناظم ٿيو هو، تنهن انهن ڏوهن جي همت افزائي ڪئي ۽ ڪيترن خوفناڪ ڏوهارين کي ڀڄي وڃڻ ۾ مدد ڪئي. وڌيڪ خرابي تڏهن ٿي، جڏهن هن ڪڇ جي نار ۾ داخل ٿيندڙ سڀني جهازن تي محصول وڌو، جنهن ۾انگريزن جي ڏنل پاسن وارا جهاز به اچي ٿي ويا. ڪمپنيءَ جا ڪيترا جهاز ڌاڙن بند ڪرڻ جي ڪم ۾ رُڌل هئا. انهيءَ هوندي به ڌاڙا ايترا، ته وڌي ويا هئا، جو بمبئي سرڪار، مانڊويءَ جي عملدارن ڏانهن احتجاج لاءِ وڪيل موڪليو، ۽ مانواريءَ ڪمپنيءَ جو حضور گائڪوار جا، سويراج ڪي پئسا رهيل هئا، تن جي گهر ڪئي. انهيءَ ڪم لاءِ ڪئپٽن جيمس ايم - مرڊو انتخاب ڪيو ويو، جيڪو پنهنجيءَ لياقت ۽ قابليت دوران انهيءَ ڏکئي ڪم لاءِ نهايت موزون هو. هڪڙي زبردست بحري فوج هن جي حوالي ڪئي ويئي، ۽ هن کي هدايتون ڏنيون ويون ته هو ڌاڙيلن جي رهڻ جون جايون ۽ هنن جي تعداد جي خبر لهي ڏئي. اهو فرض، هن پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي، تمام خاطرخواهه نموني ۾ پورو ڪيو. هي صاحب مانڊويءَ ۾ ٻه - ٽي ڏينهن رهيو، ته سندس روشن ضمير کي خبر پئجي ويئي، ته ڌاڙيلن کي نه فقط اتي پناهه ملندي هئي، پر کين خود فتح محمد بچائيندو هو. ڪڇ جي نار ۾، حسن ناکئي نالي هڪ ڌاڙيل، ڪابل جي شهزادي شاهه داراب جو قيمتي وکر سان لڏيل جهاز لـُـٽيو هو ۽ پوءِ اها حرام جي دنيا کليو کلايو ڀـُـڄ ۾ وڃي هر قسم جي عيش عشرت ۾ برباد ڪئي هئائين. سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
هاڻي اسان ڪڇ جي تاريخ ۾ انهيءَ منزل تي پهتا آهيون، جتان ڪڇ ۽ برطانيا سرڪار جا تعلقات شروع ٿين ٿا. فتح محمد جي مرڻ ڪري جيڪي نتيجا نڪتا، تن جي احوال ڏيڻ کان اڳ ضروري آهي، ته ٿورو پٺتي وڃي انگريز سرڪار ۽ ڪڇ جي حڪومت جي وچ ۾، جي ڳالهيون ٻولهيون هليون هيون، تن جو ذڪر ڪجي. هڪڙي وقت سنه 1801ع ۽ سنه 1802ع ۾، جڏهن مانڊويءَ جي ناظم هنسراج جو ستارو عارضي طور زور هو، تڏهن هن ممبئي سرڪار کي راءَ راهه دين جي نالي ۾ عرض ڪيو هو، ته هو وچ ۾ پئي فتح محمد سان سندس ٺاهه ڪرائين، نه ته ملڪ جو خانو خراب ٿي ويندو. انهيءَ خدمت جي عيوض هو مانواريءَ ڪمپنيءَ کي ڪڇ جو علائقو ڏيڻ لاءِ تيار هئا: بشرطيڪ دارالسلطنت راءَ جي رهائش لاءِ مخصوص رکي وڃي، ۽ آئيندي لاءِ هن جي پرورش جو خاطرخواهه انتظام ڪيو وڃي، ٻين ٻن سالن ۾ بمبئيءَ ۾ڪڇ جي حفاظت لاءِ انگريزي فوج موڪلڻ جي درخواست پهتي. ان کان پوءِ، جلد ئي سنه 1804ع ۾، هنسراج ۽ فتح محمد جي گڏيل درخواست پهتي. پر انگريز سرڪار کي ڪڇ جي حڪومت سان فقط اهڙا تعلقات رکڻ جو ارادو هو، جي سندن رعيت جي ماڻهن ۽ دوستن کي، راءَ جي سرڪش ملازمن کان بچائڻ لاءِ ضروري هئا: تنهنڪري سنه 1809ع ۾، انگريزن جو مٿين ٻن سردارن سان فقط اهو عهدنامو ٿيو، ته هو سمنڊ جا ڌاڙا بند ڪندا. ان وقت اتر وارن بندرن تان ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا هئا. ٻيو عهدنامو ڪاٺياواڙ ۽ گجرات جي بچاءَ لاءِ ڪيو ويو. ان جو شرط اهو هو، ته درٻار جي فوج، ڪڇ جي رڻ ۽ نار جي اوڀر طرف ٽپي نه ويندي. انهن وعدن جي عيوض انگريز سرڪار ذمو کنيو، ته هو ڀـُـڄ جي درٻار جي، نواننگر جي ڄام ڏانهن جيڪا بقايا رهيل هئي، تنهن جي حق رسي ڪندا. ان کان وڌيڪ هنن ڪڇ جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. البت سنڌ جي حڪومت کي سو چتاءُ ڏنائون، ته هو ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪن. ميرن جون مڙيو ئي ڪڇ ۾ گهڻي وقت کان اکيون هونديون هيون. بدقسمتيءَ سان انگريزن جون مرادون انهن ڪارواين سان برصواب نه ٿيون. ڪڇ جي ڪناري تي اڳي کان به وڌيڪ ڌاريل رهڻ لڳا ۽ هو نهايت بيباڪيءَ سان ڌاڙا هڻندا رهيا، جنهنڪري واپار کي ڪاپاري ڌڪ لڳو. هنسراج جو پٽ سويراج، جو پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، مانڊويءَ جو ناظم ٿيو هو، تنهن انهن ڏوهن جي همت افزائي ڪئي ۽ ڪيترن خوفناڪ ڏوهارين کي ڀڄي وڃڻ ۾ مدد ڪئي. وڌيڪ خرابي تڏهن ٿي، جڏهن هن ڪڇ جي نار ۾ داخل ٿيندڙ سڀني جهازن تي محصول وڌو، جنهن ۾انگريزن جي ڏنل پاسن وارا جهاز به اچي ٿي ويا. ڪمپنيءَ جا ڪيترا جهاز ڌاڙن بند ڪرڻ جي ڪم ۾ رُڌل هئا. انهيءَ هوندي به ڌاڙا ايترا، ته وڌي ويا هئا، جو بمبئي سرڪار، مانڊويءَ جي عملدارن ڏانهن احتجاج لاءِ وڪيل موڪليو، ۽ مانواريءَ ڪمپنيءَ جو حضور گائڪوار جا، سويراج ڪي پئسا رهيل هئا، تن جي گهر ڪئي. انهيءَ ڪم لاءِ ڪئپٽن جيمس ايم - مرڊو انتخاب ڪيو ويو، جيڪو پنهنجيءَ لياقت ۽ قابليت دوران انهيءَ ڏکئي ڪم لاءِ نهايت موزون هو. هڪڙي زبردست بحري فوج هن جي حوالي ڪئي ويئي، ۽ هن کي هدايتون ڏنيون ويون ته هو ڌاڙيلن جي رهڻ جون جايون ۽ هنن جي تعداد جي خبر لهي ڏئي. اهو فرض، هن پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي، تمام خاطرخواهه نموني ۾ پورو ڪيو. هي صاحب مانڊويءَ ۾ ٻه - ٽي ڏينهن رهيو، ته سندس روشن ضمير کي خبر پئجي ويئي، ته ڌاڙيلن کي نه فقط اتي پناهه ملندي هئي، پر کين خود فتح محمد بچائيندو هو. ڪڇ جي نار ۾، حسن ناکئي نالي هڪ ڌاڙيل، ڪابل جي شهزادي شاهه داراب جو قيمتي وکر سان لڏيل جهاز لـُـٽيو هو ۽ پوءِ اها حرام جي دنيا کليو کلايو ڀـُـڄ ۾ وڃي هر قسم جي عيش عشرت ۾ برباد ڪئي هئائين. سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
پر انگريز سرڪار کي ڪڇ جي حڪومت سان فقط اهڙا تعلقات رکڻ جو ارادو هو، جي سندن رعيت جي ماڻهن ۽ دوستن کي، راءَ جي سرڪش ملازمن کان بچائڻ لاءِ ضروري هئا: تنهنڪري سنه 1809ع ۾، انگريزن جو مٿين ٻن سردارن سان فقط اهو عهدنامو ٿيو، ته هو سمنڊ جا ڌاڙا بند ڪندا. ان وقت اتر وارن بندرن تان ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا هئا. ٻيو عهدنامو ڪاٺياواڙ ۽ گجرات جي بچاءَ لاءِ ڪيو ويو. ان جو شرط اهو هو، ته درٻار جي فوج، ڪڇ جي رڻ ۽ نار جي اوڀر طرف ٽپي نه ويندي. انهن وعدن جي عيوض انگريز سرڪار ذمو کنيو، ته هو ڀـُـڄ جي درٻار جي، نواننگر جي ڄام ڏانهن جيڪا بقايا رهيل هئي، تنهن جي حق رسي ڪندا. ان کان وڌيڪ هنن ڪڇ جي ڪاروبار ۾ دست اندازي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. البت سنڌ جي حڪومت کي سو چتاءُ ڏنائون، ته هو ڪڇ تي حملي ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪن. ميرن جون مڙيو ئي ڪڇ ۾ گهڻي وقت کان اکيون هونديون هيون. بدقسمتيءَ سان انگريزن جون مرادون انهن ڪارواين سان برصواب نه ٿيون. ڪڇ جي ڪناري تي اڳي کان به وڌيڪ ڌاريل رهڻ لڳا ۽ هو نهايت بيباڪيءَ سان ڌاڙا هڻندا رهيا، جنهنڪري واپار کي ڪاپاري ڌڪ لڳو. هنسراج جو پٽ سويراج، جو پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، مانڊويءَ جو ناظم ٿيو هو، تنهن انهن ڏوهن جي همت افزائي ڪئي ۽ ڪيترن خوفناڪ ڏوهارين کي ڀڄي وڃڻ ۾ مدد ڪئي. وڌيڪ خرابي تڏهن ٿي، جڏهن هن ڪڇ جي نار ۾ داخل ٿيندڙ سڀني جهازن تي محصول وڌو، جنهن ۾انگريزن جي ڏنل پاسن وارا جهاز به اچي ٿي ويا. ڪمپنيءَ جا ڪيترا جهاز ڌاڙن بند ڪرڻ جي ڪم ۾ رُڌل هئا. انهيءَ هوندي به ڌاڙا ايترا، ته وڌي ويا هئا، جو بمبئي سرڪار، مانڊويءَ جي عملدارن ڏانهن احتجاج لاءِ وڪيل موڪليو، ۽ مانواريءَ ڪمپنيءَ جو حضور گائڪوار جا، سويراج ڪي پئسا رهيل هئا، تن جي گهر ڪئي. انهيءَ ڪم لاءِ ڪئپٽن جيمس ايم - مرڊو انتخاب ڪيو ويو، جيڪو پنهنجيءَ لياقت ۽ قابليت دوران انهيءَ ڏکئي ڪم لاءِ نهايت موزون هو. هڪڙي زبردست بحري فوج هن جي حوالي ڪئي ويئي، ۽ هن کي هدايتون ڏنيون ويون ته هو ڌاڙيلن جي رهڻ جون جايون ۽ هنن جي تعداد جي خبر لهي ڏئي. اهو فرض، هن پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي، تمام خاطرخواهه نموني ۾ پورو ڪيو. هي صاحب مانڊويءَ ۾ ٻه - ٽي ڏينهن رهيو، ته سندس روشن ضمير کي خبر پئجي ويئي، ته ڌاڙيلن کي نه فقط اتي پناهه ملندي هئي، پر کين خود فتح محمد بچائيندو هو. ڪڇ جي نار ۾، حسن ناکئي نالي هڪ ڌاڙيل، ڪابل جي شهزادي شاهه داراب جو قيمتي وکر سان لڏيل جهاز لـُـٽيو هو ۽ پوءِ اها حرام جي دنيا کليو کلايو ڀـُـڄ ۾ وڃي هر قسم جي عيش عشرت ۾ برباد ڪئي هئائين. سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
بدقسمتيءَ سان انگريزن جون مرادون انهن ڪارواين سان برصواب نه ٿيون. ڪڇ جي ڪناري تي اڳي کان به وڌيڪ ڌاريل رهڻ لڳا ۽ هو نهايت بيباڪيءَ سان ڌاڙا هڻندا رهيا، جنهنڪري واپار کي ڪاپاري ڌڪ لڳو. هنسراج جو پٽ سويراج، جو پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، مانڊويءَ جو ناظم ٿيو هو، تنهن انهن ڏوهن جي همت افزائي ڪئي ۽ ڪيترن خوفناڪ ڏوهارين کي ڀڄي وڃڻ ۾ مدد ڪئي. وڌيڪ خرابي تڏهن ٿي، جڏهن هن ڪڇ جي نار ۾ داخل ٿيندڙ سڀني جهازن تي محصول وڌو، جنهن ۾انگريزن جي ڏنل پاسن وارا جهاز به اچي ٿي ويا. ڪمپنيءَ جا ڪيترا جهاز ڌاڙن بند ڪرڻ جي ڪم ۾ رُڌل هئا. انهيءَ هوندي به ڌاڙا ايترا، ته وڌي ويا هئا، جو بمبئي سرڪار، مانڊويءَ جي عملدارن ڏانهن احتجاج لاءِ وڪيل موڪليو، ۽ مانواريءَ ڪمپنيءَ جو حضور گائڪوار جا، سويراج ڪي پئسا رهيل هئا، تن جي گهر ڪئي. انهيءَ ڪم لاءِ ڪئپٽن جيمس ايم - مرڊو انتخاب ڪيو ويو، جيڪو پنهنجيءَ لياقت ۽ قابليت دوران انهيءَ ڏکئي ڪم لاءِ نهايت موزون هو. هڪڙي زبردست بحري فوج هن جي حوالي ڪئي ويئي، ۽ هن کي هدايتون ڏنيون ويون ته هو ڌاڙيلن جي رهڻ جون جايون ۽ هنن جي تعداد جي خبر لهي ڏئي. اهو فرض، هن پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي، تمام خاطرخواهه نموني ۾ پورو ڪيو. هي صاحب مانڊويءَ ۾ ٻه - ٽي ڏينهن رهيو، ته سندس روشن ضمير کي خبر پئجي ويئي، ته ڌاڙيلن کي نه فقط اتي پناهه ملندي هئي، پر کين خود فتح محمد بچائيندو هو. ڪڇ جي نار ۾، حسن ناکئي نالي هڪ ڌاڙيل، ڪابل جي شهزادي شاهه داراب جو قيمتي وکر سان لڏيل جهاز لـُـٽيو هو ۽ پوءِ اها حرام جي دنيا کليو کلايو ڀـُـڄ ۾ وڃي هر قسم جي عيش عشرت ۾ برباد ڪئي هئائين. سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهيءَ ڪم لاءِ ڪئپٽن جيمس ايم - مرڊو انتخاب ڪيو ويو، جيڪو پنهنجيءَ لياقت ۽ قابليت دوران انهيءَ ڏکئي ڪم لاءِ نهايت موزون هو. هڪڙي زبردست بحري فوج هن جي حوالي ڪئي ويئي، ۽ هن کي هدايتون ڏنيون ويون ته هو ڌاڙيلن جي رهڻ جون جايون ۽ هنن جي تعداد جي خبر لهي ڏئي. اهو فرض، هن پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي، تمام خاطرخواهه نموني ۾ پورو ڪيو. هي صاحب مانڊويءَ ۾ ٻه - ٽي ڏينهن رهيو، ته سندس روشن ضمير کي خبر پئجي ويئي، ته ڌاڙيلن کي نه فقط اتي پناهه ملندي هئي، پر کين خود فتح محمد بچائيندو هو. ڪڇ جي نار ۾، حسن ناکئي نالي هڪ ڌاڙيل، ڪابل جي شهزادي شاهه داراب جو قيمتي وکر سان لڏيل جهاز لـُـٽيو هو ۽ پوءِ اها حرام جي دنيا کليو کلايو ڀـُـڄ ۾ وڃي هر قسم جي عيش عشرت ۾ برباد ڪئي هئائين. سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
سويراج سڀ مطالبا قبول ڪيا، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو جو هن سان خاطر خواهه سمجهوتو ٿيو. پر، مانڊويءَ جو معاملو اڃا مس طيء ٿيو، ته هوڏانهن فتح محمد سنه 1809ع جي عهدنامي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني، ۽ ڪئپٽن ايم - مرڊو ان طرف ڌيان ڏيڻ لڳو. ڌاڙيلن جا ٽولا واگر مان روز ڪاٺياواڙ وڃي، ملڪ کي ويران ۽ برباد ڪري ايندا هئا. ڪئپٽن فيلن نالي هڪ انگريز عملدار جي هڪ سنڌي قاتل کي، جو نواننگر مان ڀڄي ويو هو، تنهن کي ڀـُـڄ جي درٻار ۾ نوڪري ڏني ويئي هئي. مشهور ڌاڙيل حسن ناکئي، ۽ اهڙي قسم جي ٻين ماڻهن کي حڪومت جي تختگاهه ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ويئي هئي. ڄڻ ته هڪ عهدنامي جي شرطن جون اهي ڀڃڪڙيون ڪافي نه هيون. فتح محمد پاڻ سنتلپور ۾ چوڪي قائم ڪرڻ ۽ اهو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ارادي سان ڪڇ جو رڻ ٽپي، پارڪر ۾ فوج وٺي ويو. عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
عهدنامي جي انهن ڀڃڪڙين تي ڪئپٽن ايم - مرڊوي سخت اعتراض ورتو. هو مانڊويءَ ۾ پنهنجو ڪاروبار پورو ڪري، ڪاٺياواڙ ۾ مورويءَ جي شهر ڏانهن هليو ويو، جتان جميندار کي سندس وعدا ياد ڏياريائين ۽ کيس انهن جي پاڙ پٽڻ لاءِ تنبيهه ڪيائين. هن کانئس شاهه داراب جي ملڪيت موٽائي ڏيڻ جي گهر ڪئي، جنهن بمبئيءَ سرڪار کان مدد گهري هئي. ساڳئي وقت فتح محمد کي چيو ويو، ته جيڪڏهن هو سنڌي خوني ۽ ڌاڙيل اسان جي حوالي نه ڪندو، ته انهن ڪڌن ڪرتوتن لاءِ کيس جوابدار ٺهرايو ويندو. انهيءَ اعتراض تي سنتلپور مان فوج هٽائي ويئي هئي، ۽ واگر جي ڌاڙيلن وغيره متعلق اڃا ڳالهيون هليون پئي، ته فتح محمد مري ويو. زنجيريءَ جون کٽل ڪڙيون پوريون ڪري، اسان هاڻي پنهنجو قصو وري شروع ڪريون ٿا. فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جون واڳون هن جي ٻن وڏن پٽن، ميان حسين ۽ ميان ابراهيم جي هٿ ۾ آيون. اهي ٻيئي جوان هڪٻئي کان مختلف هئا. ميان ابراهيم کي عقل، همت ۽ ڦڙتائي هئي، بلڪ پويون ٻه وصفون ته بلڪ حد کان وڌيڪ هئس. هو ننڍو ڀاءُ هو، تنهن هوندي به هن حڪومت جي ڪاروبار ۾ چڱو بهرو ورتو هو، ۽ هن کي واگر جي مشهور قلعي ”ڪن ڪوٽ“ جو ناظم مقرر ڪيو ويو هو. هن جو ڀاءُ ضعيف دل، سست ۽ غير مستقل مزاج سمجهيو ويندو هو. تنهنڪري هو ڀـُـڄ ۾ پيءُ جي نظر ۽ سنڀال هيٺ رهندو هو. مرڻ کان ڪجهه وقت اڳ فتح محمد، جڳجيون مهتا نالي، هڪڙي ناگر برهمڻ جي صلاح مصلحت تي هلندو هو. هن جي ايمانداريءَ ۾ کيس پورو پورو اعتماد هوندو هو. هن جي وصيت هئي، ته سندس پٽ، مهتا جي صلاح مشوري تي هلن ۽ سندس تعظيم ۽ تڪريم ڪن. پر انهيءَ شخص جي اثر کان جميندار جا رشتيدار ناراض هئا، ۽ هن جا پٽ ساڻس حسد ڪندا هئا. اهو اثر خاص ڪري هنن جي ماءُ، جمل ٻائيءَ کي پسند نه هو. جمل ٻائي هڪڙي فسادي طبعيت جي عورت هئي. هوءَ موندرا جي حاڪم ميان سوٽي جي اثر هيٺ هوندي هئي، جو ان وقت جو هڪ نهايت شرير ۽ فسادي شخص هو، ۽ جنهن سان هن جي عزازت هئي. جيستائين فتح محمد جيئرو هو، تيستائين هو پنهنجن عزيزن کي لغام ۾ رکندو ايندو هو، پر هن جي مرڻ کان پوءِ، هو مڇرجي پيا. ميان ابراهيم پيءُ جي مرڻ جي خبر ٻڌي ڪن ڪوٽ کان موٽي آيو ۽ مرتئي جي رسمن ادا ڪرڻ جي بهاني تي ميان محمد سوٽي، ملڪ محمد، ڏوسل ويڻ ۽ ٻين مسلمان عملدارن کي دعوت ڏئي ڀـُـڄ ۾ گهرايائين. اتي هڪدم جڳجيون مهتا جي خلاف هڪ جماعت ٺهي ويئي ۽ هن کي مارڻ جو منصوبو رٿيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهيءَ منصوبي ۾، فتح محمد جي وڏي پٽ، ميان حسين کي شامل ڪونه ڪيو ويو هو. شايد ائين سمجهيو ويندو هو، ته هو مهتا جو طرفدار آهي يا ممڪن آهي، ته هنن ائين سمجهيو هجي، ته هو بزدل ۽ غير مستقل مزاج ماڻهو آهي، تنهنڪري کيس اهڙي ڪم ۾ شريڪ نه ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ رازداري ۽ پختي ارادن جي ضرورت هئي. پر انهيءَ سازش جي خبر يحيٰ نالي هڪڙي عرب جميندار کي پئجي ويئي، جنهن کي جڳجيون جي مدد سان درٻار ۾ نوڪري ملي هئي. هن کي جڏهن منصوبي جي خبر پئي، تڏهن هو همت ڪري، پنهنجن هموطنين سان مهتا جي جان ۽ مال کي هر حال ۾ بچائڻ لاءِ نڪري نروار ٿيو. معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
معاملو انهيءَ حد کي پهتو هو، جڏهن راءُ راهدين گذاري ويو. ان وقت وري هڪ واقعو ٿيو، جنهن جهيڙي کي مذهبي رنگ ڏيئي، ڌرين کي وڌيڪ ڀڙڪايو. اهو بدقسمت حاڪم ڪيترا سال مغز سالم نه هئڻ سبب نظربند هو. هن کي ٻين وهمن سان گڏ اسلام لاءِ هڪ قسم جو جنون هوندو هو، ۽ آزاديءَ جي زماني ۾ سرڪاريءَ مملڪت ۾ زوريءَ اسلام پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي هئائين. پوين ڏينهن ۾ هو وڦلندو هو، ۽ هر وقت مذهبي ڳالهيون ڪندو هو. هن متقي ۽ پرهيزگار شخص وانگر فاقا ڪڍڻ شروع ڪيا هئا، ۽ وصيت ڪئي هئائين، ته سندس مڙهه هڪ ننڍيءَ مسجد ۾ پورايو وڃي، جا هن خاص انهيءَ مقصد لاءِ محل جي اڱڻ ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ ڪا اهڙي وصيت نه هئي، جنهن کي ميان ابراهيم ۽ هن جا ٻيا مسلمان دوست سولائيءَ سان ٺڪرائي سگهن: تنهنڪري هنن فوتيءَ جي خواهش شرعي نموني ۾ پوري ڪرڻ لاءِ هڪدم ڪوشش ڪرڻ شروع ڪري ڏني. فوتيءَ کي رواج موجب دفن ڪرڻ لاءِ مڪمل تياريون ڪيون ويون. هوڏانهن جڳجيون مهتا چار - پنج سؤ راجپوت وٺي، زوريءَ لاش کڻي ڏاڍي ڪريا ڪرم سان چـِـکيا تي چاڙهيو. هندو ان تي ڏاڍا خوش ٿيا. هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
هيءَ ڪاروائيءَ محل جي زالن جي چرچ تي ڪئي ويئي هئي، جن جي نظر ۾ لاش جو پورڻ هڪ وڏو پاپ جو ڪم هو. ميان ابراهيم ۽ هن جي ڌر کي دست اندازيءَ ڪرڻ جو وجهه نه مليو. شايد اهو ڪم هنن جي طاقت کان ٻاهر هو. تنهنڪري راءُ راهه دين جي رک وڃي سندس وڏن جي رک سان ملي. مسلمان جي نظر ۾، مهتا جي روش هڪ وڏي بي ادبي هئي. ان ڪري هڪ طرف هن جا دشمن پاڻيءَ کان نڪري ويا، ۽ قوم جو هڪ زبردست فوجي طبقو سندس خلاف ٿي ويو. ٻئي طرف هن پنهنجو اثر عربن ۾ وڃايو، جي هن وقت تائين سندس ڀرجهلو ۽ مددگار هئا. انهن حالتن ۾، گاديءَ لاءِ منصوبا ۽ سازشون شروع ٿي ويون. اهي منصوبا ڪيترا هفتا نهايت زهريلي نموني ۾ هلندا رهيا. جڳجيون ۽ جهاريجي سردارن، ڀائيجي ٻائي جي حقي پٽ ۽ راءُ راهدين جي ڀائٽي، لدوبان جي طرفداري ڪئي. ٻيءَ ڌر فيصلو ڪيو ته مانسنگهه کي تخت تي ويهارجي، جو راهدين جو هڪ ٻانهيءَ مان پٽ هو. اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
اهي ٻيئي رقيب ننڍيءَ عمر جا هئا ۽ ملڪ جي ڪاروبار جي خبر ڪانه هين. مسلمان ڌر جي لاءِ ٻيئي هڪجهڙا هئا. هنن کي فقط هڪ گـُـڏو کپندو هو، جنهن جي نالي ۾ هو پنهنجا ذاتي مقصد پورا ڪن. لدوبا ٻنهي مان ننڍو هو ۽ حقي وارث هو. پـُـکو شايد ان تي پوي ها، پر ميان ابراهيم هن جي رقيب جي فائدي ۾ هو. ميان ابراهيم ڇو هن جو طرف ورتو، ان لاءِ ضروري آهي، ته ميان ابراهيم جي مختصر تاريخ ڏجي: هن وقت کان ٻه سال اڳ، ميان ابراهيم جي مانسنگهه جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ سان محبت ٿي ويئي هئي. ڪيسر ٻائي به هن کي پيار ڪندي هئي يا گهٽ ۾ گهٽ مصلحتاً ڏيکاريندي هئي، ته ساڻس پيار اٿس. ميان ابراهيم مخفي طرح ڪيسر ٻائيءَ سان ملڻ لاءِ محل ۾ ايندو هو، ته مانسنگهه هن جي مدد ڪندو هو. انهيءَ راز جي خبر معلوم سنگهه نالي هڪ مارواڙي جميندار وڃي فتح محمد کي ٻڌائي. هن موقعي تي فتح محمد هن جي اعليٰ اخلاق جي پوري پوري ثابتي ڏني. راءُ سان مائٽي ڳنڍڻ ۾، هن جي ذاتي عزت افزائي ٿئي ها ۽ اها مائٽي هاڻ ممڪن به هئي. انهيءَ رشتي ڪري ڪڇ جي حڪومت پشت بپشت سندس خاندان ۾ رهندي اچي ها، پر هن اهي فائدا پنهنجي فرض ۽ ناموس سان خريد ڪرڻ نٿي چاهيا. تنهنڪري هن هڪدم پٽ کي درٻار ۾ اچڻ کان منع ڪئي، ۽ حڪم ڏنائينس ته، دارالسلطنت ڇڏي وڃي واگر ۾ رهي. پيءُ جي مرڻ کان پوءِ، ميان ابراهيم ڀـُـڄ واپس اچي، وري ڪيسر ٻائيءَ سان پنهنجا تعلقات شروع ڪيا. ڪيسر ٻائيءَ جي چوڻ تي هن حقي وارث بدران ڪيسر ٻائيءَ جي ڀاءُ کي مدد ڪرڻ جو وعدو ڪيو. ميان محمد سوٽي کي 50,000 ڪوڙيون رشوت ملي. انهن ٻنهي گڏجي مانسنگهه کي، راءُ ڀاري يا ڀرملجي جي لقب سان تخت تي ويهاريو. انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهيءَ انتخاب تي جهاريجن جو ڪوبه اعتراض ڪونه ورتو ٿو ڏسجي. انهن مان گهڻا، ته پنهنجن گهرن مان به نه نڪتا ۽ جيڪي ملڪ ۾ وهيو واپريو پئي، سو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائون. ٻين کي رشوت ملي يا ڊپ ۾ رهي اعتراض ڪونه ورتائون. راءُ ڀرملجي ارڙهن ورهين جو هو، جڏهن هو تخت تي ويٺو. هن جي سموري حياتي محل جي ملول ۽ اونداهين ڪوٺين ۾ گذري هئي، تنهنڪري تخت تي ويهڻ ڪري هن جي طبعيت ۾ ڪوبه ڦيرو ڪونه آيو. البت، ڪڏهن ڪڏهن هن کي عام ماڻهن جي اڳيان پنهنجي نمائش ڪرڻي پوندي هئي، نه ته هو ۽ سندس سؤٽ لدوبا، هميشه نظربند هوندا هئا. چون ٿا، ته بند ۾ هو هڪٻئي سان ڏاڍيءَ محبت سان رهندا هئا ۽ منصوبا ڪندا هئا، ته موندرن جي سردار جي طاقت ڪيئن ڊاهجي. پر ميان حسين جلد حڪومت جون واڳون پنهنجي قبضي ۾ ڪيون، ۽ ڀـُـڄ ۾ هرهنڌ سپاهي رکيائين. اها ڳالهه ممڪن نه هئي، ته نظربند شهزادن جون رٿون ڪي ڪامياب ٿينديون. پر، ميان محمد سوٽي جي هٺيلي ۽ سرڪش روش، آخر ميان حسين جي ستل جوش کي جاڳايو. هن کي اڳيئي غصو هو، جو کيس پوري عزت ڪانه ملندي هئي، تنهنڪري هن مسلمانن کي مخفي طرح ڇڏي وڃي، جڳجيون مهتا جي ڌر سان ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪيون. انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهيءَ وچ ۾ انگريز سرڪار، فتح محمد جي مرڻ کان پوءِ، وري ميان حسين کي وڪيل موڪلڻ جي اجازت گهري هئي. ميان حسين ڪجهه لکپڙهه کان پوءِ، انگريزن کي عرض ڪيو ته ڀـُـڄ ۾ وڪيل موڪليو وڃي. انهيءَ خدمت لاءِ رگهوبا اپا چونڊيو ويو، جو هڪ هوشيار ۽ آزمودگار شخص هو. مان هن کي ذاتي طرح سڃاڻان ۽ ڪيترا دفعا ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪيون اٿم. هن کي هدايتون ڏنيون ويون هيون، ته هو ڪڇ جي حڪومت سان نرمائش ۽ تحمل کان ڪم وٺي. هو جڏهن ڪڇ ۾ پهتو، تڏهن اتي مٿيون ڏيکاريل حالتون هيون. هن ڌرين جي وچ ۾ پئي، مهتا ۽ ميان حسين جي وچ ۾ دوستي پڪي ڪرائي. هو ٻيئي سفارت جي مقصد جي فائدي ۾ هئا، رگهوبا اپا جي ڪارواين جو نتيجو هيءُ نڪتو، جو ڪئپٽن ايم. مرڊو کي مورويءَ مان ڀـُـڄ موڪليو ويو ۽ جڳجيون مهتا، جنهن کي عربن جي مدد هئي، تنهن کي هاڻي انگريزن جي وڪيل هئڻ ڪري، ايتري همت ٿي جو ميان حسين کي چيائين ته: ”جيستائين ميان محمد سوٽي کي موقوف نه ڪيو ويندو، تيستائين مان درٻار جي ڪنهن به حيثيت ۾ نوڪري نه ڪندس”. ميان حسين، مهتا جي اها گهر قبول ڪئي. پر ميان محمد ڀڄ ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ هر نموني ۾ ڪوشش ڪيائين، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو ڀڄ نه اچي. پر جڏهن هن جون اهي ڪوششون ناڪام ٿيون، تڏهن هو غصي ۾ ناراض ٿي موندرن موٽي ويو. ميان حسين کي به سندس ڀاءُ ۽ جڳجيون مهتا جي روش پسند نه هئي، پر هو دارالسلطنت ۾ رهي پيو ۽ واجهائيندو رهيو، ته نتيجو ڪهڙو ٿو نڪري! ساڳئي وقت هو پنهنجي عيش عشرت ۽ نفس پرستيءَ ۾ مشغول هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ڪئپٽن ايم. مرڊو کي ڪڇ جا عملدار عزت سان پيش آيا. هن ڏٺو، ته جڳجيون مهتا ۽ ميان حسين، انگريز سرڪار سان دوستاڻا تعلقات قائم ڪرڻ جا خواهان آهن. سنتلپور جي معاملي تي به بحث ٿيو، هن عذر ڏنو، ته سندن نظر ۾ ڪڇ جي درٻار کي اوڏانهن فوج موڪلڻ جو حق هو. هنن جي خيال ۾ سنه 1809ع جي عهدنامي جي صحيح معنيٰ ۽ مقصد اهو هو، ته ڪمپني ۽ سندن دوستن جي ملڪن تي حملا نه ٿين. سنتلپور، راڌنپور جي نواب جي ملڪيت هئي، ۽ نواب ڪمپنيءَ جو طرفدار نه هو. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته فتح محمد ڊاڪو حسن ناکئي کي ڀڄ ۾، شهزادي داراب جي جهاز جي ڦر ٿيڻ کان پوءِ گهرايو هو. پر چيائون، ته سامان جي قيمت ايتري نه هئي، ان ۾ فقط ٿورا ايراني زيور هئا. ڌاڙيل برابر ميان محمد سوٽي جي نوڪريءَ ۾ هو. هنن اهو ذمو پاڻ تي کنيو، ته هو هن جي ٻانهن کانئس وٺي، انگريز سرڪار کي سزا ڏيڻ لاءِ حوالي ڪندا. هو سنڌي قاتل کي به اسان جي حوالي ڪرڻ لاءِ تيار هئا، بشرطيڪ هو ڪڇ ۾ هجي. هنن اها ڳالهه قبول ڪئي، ته اسان جون واگر جي خلاف شڪايتون حقيقي هيون ۽ هو واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ لاءِ فوج موڪلڻ لاءِ تيار هئا. ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو کي دعوت ڏنائون، ته هو به فوج سان گڏجي هلي. ميان حسين ان ڳالهه جو اقرار ڪيو، ته سندس حڪومت ضعيف هئي. هو انهيءَ ڳالهه ۾ راضي هو، ته انگريز ڀل وچ ۾ پئي ڪڇ ۾ امن امان قائم ڪن ۽ حڪومت جون واڳون حقي وارثن کي ڏيارين. انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهن مان ڪيتريون رٿون خاطرخواهه نه هيون، پر انگريز سرڪار جي خوشنوديءَ حاصل ڪرڻ لاءِ درٻار، موندرن جي سردار کان حسن ڌاڙيل جي گهر ڪئي ۽ ميان حسين 12- اپريل تي 300 ماڻهو وٺي، ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻ ڪري واگر تي ڪاهي ويو. ميان محمد سوٽي، جنهن نموني ۾ گس گساءُ ڪيو ۽ جو جواب ڏنو، سو ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙي قسم جو ماڻهو هو ۽ سچ تي هلندو هو يا نه ۽ ڪڇ جي سرڪار لاءِ ڪيتري عزت هئس. جنهن وقت کيس خط پهتو، ان وقت ڌاڙيل سندس نوڪريءَ ۾ ڏٺو ويو هو. هن جو جواب هيءُ هو ته: ”توهان جو چوڻ آهي ته انگريز ڪئپٽن، ايم. مرڊو اچي ويو آهي، هنن کي ڇا کپي؟ ناکئو حسن ته ڪراچيءَ ۾ ويٺو آهي“. جڏهن فوج واگر ۾ پهتي، تڏهن گهڻا سردار ميان حسين جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيا. هن پلانسو ۽ رابور ۾ چونڪيون قائم ڪيون ۽ صوبي ۾ وري صلح سانت ٿي ويو. پر هن وٽ ايترا وسيلا نه هئا، جو هو پڪي پائي تي امن امان قائم ڪري سگهي. تنهنڪري هو جلد ڀڄ موٽي آيو ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، ڪاٺياواڙ هليو ويو. هن کي خاطري هئي، ته ڪڇ جا حڪمران، پنهنجي سرڪش رعيت کي قبضي ۾ رکي نه سگهندا. انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهيءَ وچ ۾ ابراهيم ميان، جو فوج سان گڏجي واگر ويو هو، سو اڃا موندرن جي ڌر جو طرفدار هو. هو روز ڀاءُ کي انگريزن جي طرفداريءَ ڪرڻ لاءِ ننديندو هو. ڀاءُ جي موٽڻ کان پوءِ، ابراهيم ميان ڪن ڪوٽ ۾ ترسي پيو، ۽ ٻيلي ۽ واگر جي ٻين ڌاڙيلن جي هر نموني حوصلا افزائي ڪرڻ لڳو. آخر هن کليو کلايو پنهنجي ڀاءُ ۽ ڀڄ جي حڪمرانن جي خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، ۽ اسڪرنسا جهڙي لـچ ۽ فسادي ماڻهوءَ ۽ محمد سوٽي سان گڏجي، انجر جي ضلعي ۾ ڦرلٽ ڪئي ۽ ڌاڙا هنيا ۽ درٻار جي شهر فتح ڳڙهه ۽ ان جي قلعي تي زوريءَ قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح ڪڇ جي اوڀر واري حـصي ۾ ڦـُـرلٽ ۽ فساد پئي هليا، ته ٻئي طرف مانڊويءَ ۾ به وڳوڙ ۽ خونريزي هئي. موندرن جي سردار جي چرچ تي، ڏوسل ويڻ ۽ ملڪ محمد، پنهنجي مالڪ سوڀراج هنسراج کان مانڊوي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هنن جو منصوبو ظاهر ٿي پيو ۽ هنن شڪست کاڌي. خانه جنگي زور سان شروع ٿي ويئي ۽ درٻار کي ان جي خراب نتيجن بند ڪرڻ جي طاقت ڪانه هئي. مـُـلڪ ٽن - چئن مختلف ڌرين ۾ ورهائجي ويو. سڀني ڌرين جو مقصد هو ته غريب ڪڙمين ۽ ڪاسبين کي ڦـُـرڻ، جن جي حالت اڳيئي ڦرين لـُـٽين سبب نهايت قياس جوڳي هئي. واگر جي ڌاڙيلن کي به لـُـڙ ۾ مزو اچي لڳو ۽ هر طرف ملڪ ۾ خواهه ٻاهر پنهنجو ڄار پکيڙيائون. گائڪوار ۽ پيشوا جا سٺ ڳوٺ، ڪاٺياواڙ ۾ ناس ڪري ڇڏيائون. انهن ڏوهن کي بند ڪرڻ لاءِ ڪي به اثرائتا قدم ڪونه کنيا ويا. آخر انگريز سرڪار لاچار ٿي ڌرين کي اطلاع ڏنو ته: ”اسان ۽ اسان جي دوستن جون فوجون ڌاڙيلن جي پٺيان سندن گهرن تائين واگر ۾ ڪاهي وينديون، ۽ فوج جو سمورو خرچ ڀڄ جي درٻار کي ڀرڻو پوندو. تنهن کان سواءِ راءُ، جا رقم نواننگر جي ڄام کي لهڻندو هو، سا اڳئين نقصان جي عيوضي ۾ پاڙي ويندي.“ انهيءَ اطلاع ۽ موندرن جي ڪاميابيءَ جو، حسين ميان جي ضعيف دل تي چڱو اثر پيو. هن ڪجهه سوچ ويچار کان پوءِ، آخر پاڻ کي ڀاءُ جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو، جنهن سان سندن ماءُ هنن جو ٺاهه ڪرايو. ڪڇ وري به انگريزن جي مخالفن جي هٿ ۾ اچي ويو ۽ اڳيان وعدا سڀ وساريا ويا. حسن ڌاڙيل، جو ڀڄ ۾ نظربند هو، تنهن جي ٻانهن ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو- سنڌي قاتل، ابراهيم ميان جي نوڪري ۾ رهيو- اسان جيڪي گهرون ڪيون هيون، سي ميان ابراهيم ۽ هن جي طرفدارن ٻڌيون ۽ اڻ ٻڌيون ڪري ڦاڙي ڇڏيون. ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ڀائرن جي انهيءَ ٺاهه کان پوءِ جلدئي، هڪ وحشتناڪ واقعو ٿيو- جڳ جيون مهتا هڪ محنتي ۽ ڪارائتو ماڻهو هو، تنهنڪري پهريائين هن کي لازمي طور وزير ڪري رکيائون. پر هن، حڪمران ڌر جي خلاف ايترا، ته ڏوهه ڪيا هئا، جو انهن جي معافي ملي نٿي سگهي. انهيءَ ڪري هن جي قتل جو منصوبو وري نئين سر جاڳايو ويو. عرب به هاڻي هن ڏانهن سرد مهر ٿي ويا هئا. ڪيترن هن کان ڳرا قرض کنيا هئا. ازانسواءِ، هن کين درٻار جي طرفان پيشگيون به ڏنيون هيون. هو هاڻي هن جا قرضي هئا ۽ اهو فڪر هون، ته هن مان جند ڪيئن ڇڏائجي. اهڙين حالتن هيٺ ابراهيم ميان هڪ مخفي قاصد موڪلي، يحيٰ جميندار کي رشوت ڏيئي بي ايمان ڪيو. عرب سڀيئي جڳجيون کان برطرف ٿيا- هنن کي جا سرڪاري خزاني مان پيشگي ڏني وئي هئي، سا سموري معاف ڪئي وئي هئي ۽ انهن جي مکيه اڳواڻن مان هڪ - هڪ کي 6000 ڪوڙيون، انعام ڏنيون ويون. اهي ڪاروايون ڳـُـجهه ڳوهه ۾ ڪيون ويون هيون. ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ممڪن آهي ته ميان حسين کي انهن ڳالهين جي دير سان خبر پئي هجي، جڏهن معاملو هن جي وس کان ٻاهر نڪري ويو هو. جڳجيون کي خبر ئي ڪانه رهي، جيستائين دشمنن جون رٿون ٺهي راس ٿيون. هڪڙي ڏينهن اوچتو ڏٺائين، ته سندس گهر کي ميان ابراهيم ۽ موندرن جي سردار جي ڀاءُ جعفر سوٽيءَ جي سرڪردگيءَ هيٺ هٿياربند سپاهين محاصرو ڪيو آهي. جڳجيون کي پنهنجا به بدترين دشمن ڏسي خاطري ٿي، ته حملي ڪندڙن جو ارادو ڪهڙو هو. تنهنڪري هن نااميد ٿي مقابلي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجن ملازمن جي مدد سان سڄا سارا ڇهه ڪلاڪ لڙندو رهيو. آخر در تي توبون چاڙهيائون، ۽ ان کان پوءِ وڌيڪ مخالفت ڪرڻ اجائي هئي. هو انهيءَ شرط تي پيش پيو، ته هن کي فتح محمد جي پٽن جي محل ڏي وڃڻ ڏنو ويندو، جتي هو معافيءَ جي درخواست ڏيندو. محاصرو ايترو، ته وقت هليو هو جو ميان ابراهيم پاڻ انهيءَ ٺاهه کان اڳ هليو ويو هو، ۽ هن جي جاءِ تي سندس هڪ ملازم ابراهيم حبشي جميندار حاضر هو. جڳجيون جو هن تي اعتبار هو. ابراهيم ضامن پيو، ته جڳجيون کي هٿ ڪونه لاتو ويندو، بلڪ هن جڳجيون کي ميان حسين جي گهر تائين سلامت پهچائڻ جو ڪم به پاڻ تي هموار ڪيو. بدبخت مهتا، انهيءَ ڳالهه تي اعتبار ڪري، گهر کان ٻاهر گهٽيءَ ۾ نڪتو، ۽ آخر هو ماڻهن جي ڀيڙ ۽ گوڙ مان لنگهي، حسين ميان جي گهر جي دروازي تي پهتو. اتي هن، ظالمن کان جيئدان گهريو ۽ ماڻهن کي منٿون ڪيائين، ته ميان ابراهيم ان وقت دريءَ کان بيهي کيس طعنا ڏيڻ لڳو، ته تون اهو آهين، جنهن پنهنجو ملڪ انگريزن کي ٿي وڪيو. ائين چئي، حڪم ڏنائين، ته وٺوس، جعفر سوٽي ۽ هن جي ماڻهن هڪدم انهيءَ حڪم جي پيروي ڪئي. ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ساڳئي ڏينهن صبح جو جڳجيون جو ڀاءُ، رامچندر مهتا، دستور موجب درٻار ڏانهن سلاميءَ لاءِ ٿي ويو، ته هن کي ميان ابراهيم جي چوڻ تي جهلي، گهٽا ڏيئي ماريو ويو. ميان ابراهيم پوءِ هـُـلايو، ته هن خودڪشي ڪئي هئي. ٻيو ڀاءُ، ۽ خاندان جو آخري فرد ڪوبرجي، جو گهڻي وقت کان بيمار هو، ۽ جنهن کي شايد سندس ناتوانائيءَ ۽ گهٽ حيثيت سبب ڇڏيو ويو هو، تنهن پنهنجي خاندان جي بربادي ڏسي، پنهنجي حياتي پوري ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن پاڻ کي برهمڻ جي رواج مطابق جيئرو زمين ۾ پورايو. هنن جو ويساهه هو، ته ائين ڪرڻ سان ظالمن تي قادر جو قهر نازل ٿئي ٿو. انهن خوني ڪارواين کان پوءِ، مهتا جو گهر ڦر لاءِ سپاهين جي حوالي ڪيو ويو. هن جي ملڪيت جو وڏو حصو حڪومت ضبط ڪيو: بلڪ ائين چئجي، ته حسين ۽ ابراهيم ميان غضب ڪيو. ملڪ جو ڪاروبار به هنن مهتا وليجي ۽ لکميداس جي مدد سان پنهنجي هٿ ۾ کنيو. جڳجيون مهتا جي ڀـُـڄ ۾ عزت هوندي هئي. هن جي دکدائڪ ۽ بيرحميءَ جي قتل جي ڪري، ماڻهن ۾هڪ نفرت جي لهر پيدا ٿي. ميان حسين انهن ڪارواين ۾ گهڻو يا کليوکلايو حصو ڪونه ورتو هو. انهن ڏوهن لاءِ محمد سوٽو ۽ سندس ڀاءُ جعفر جوابدار هئا. هو پاڻ کي ماڻهن جي لعنت کان بچائڻ لاءِ موندرن هليا ويا. کين اهو ڊپ هو، ته شايد انگريز سرڪار به دست اندازي ڪري. اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
اڃا انهن دکدائڪ واقعن جو تاءُ مس ڍرو ٿيو هو، ته ميان ابراهيم کي پنهنجن ڏوهن جي جواب ڏيڻ لاءِ بارگاهه ايزديءَ ۾ سڏ ٿيو. هن پنهنجي ڀاءُ، لکميداس ۽ ٻين دوستن جي صلاح سان پنهنجن عملدارن ۽ خاص ڪري جڳجيون مهتا جي قاتلن کي انعام اڪرام ڏيڻ لاءِ هڪ خاص ڏينهن مقرر ڪيو هو. هو سڀ وڏي طمطراق سان ميان حسين جي جاءِ تي گڏ ٿيا هئا. اضافي جي اميد ۾، جي ماڻهو اتي آيا هئا، انهن ۾ مارواڙي جميندار معلوم سنگهه به هو، جنهن ميان ابراهيم ۽ ڪيسرٻائيءَ جو راز فتح محمد کي ٻڌايو هو. هن جو چوڻ هو، ته مون به ڪيترا سال درٻار جي وفاداريءَ سان خدمت ڪئي آهي ۽ مون کي به ان جو بدلو ملڻ کپي. ميان ابراهيم کي هن لاءِ ڪهڙي محبت هوندي، سو عاقل خود سمجهي سگهن ٿا. تنهنڪري کيس گاريون ۽ ڌڪا ڏئي ڪڍي ڇڏيو ويو. مارواڙيءَ کي به جو لڳي مٺيان، سو ڇا ڪيائين، جو هڪدم ميان ابراهيم تي ڪٽاريءَ جو وار ڪري کيس اتي پورو ڪري ڇڏيائين. ماڻهن ۾ حراس ڇانئجي ويو. ميان حسين کي اچي ڏڪڻيءَ ورتو ته اجهو ٿو منهنجو وارو به اچي. هن لکميداس کي ٻئي ڪمري ۾ وٺي وڃي پناهه ورتي. پر هنن کي اجايو ڊپ ٿيو هو. قاتل کي ٿڏي تي ماري، ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو. اها خبر پڇاڙيءَ تائين ڪانه پئي، ته هن کي ڪي صلاحڪار به هئا يا نه. عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
عام طرح ائين سمجهيو وڃي ٿو، ته معلوم سنگهه درٻار ۾ خون ڪرڻ لاءِ سهي سنڀري ويو هو. اها ڳالهه هن مان ظاهر آهي، ته هو هٿيار ڪپڙن ۾ لڪائي، مخفي طرح درٻار ۾ کڻي ويو هو. هو ان کان ٿورو وقت اڳ محل مان چونڪي ڏيئي موٽيو هو. گهڻن ماڻهن جو خيال هو، ته هن کي راءَ جي چرچ هئي، پر ڀرملجي انوقت ارڙهن ورهين جو هو. هن اڳي خونريزيءَ لاءِ پنهنجو رايو ڪڏهن ڪونه ڏيکاريو هو. هن جي ٻين گناهن ۾ هن گناهه جي ڳنڍڻ لاءِ خاص سبب ڪونه آهي. ماڻهو جيڪي ڌرين کي چڱيءَ طرح سڃاڻن ۽ جن اهو واقعو اکين سان ڏٺو آهي، تن جو چوڻ آهي. ته ان وقت معلوم سنگهه کي اهڙي ڪم ڪرڻ لاءِ ڪو سبب ڪونه ڏنو ويو هو. حقيقت هيءَ ٿي ڏسڻ ۾ اچي، ته ميان جو مارواڙي جميندار جي ڪنهن مائٽياڻيءَ سان رستو هو. ان سان گڏ هن جو ايمان به ڪيو ويو هو. ميان ابراهيم اڃا پنجويهن ورهين جو مس هو، جڏهن سندس قتل ٿيو. هو هڪ بداخلاق ۽ بي اصول ماڻهو هو، تنهنڪري هن جي وفات تي ماڻهن کي ڏک ڪونه ٿيو هوندو. پر هو جوان نهايت سخي، بهادر ۽ خوشخلق هو. پنهنجي خاندان ۾ هي ئي هڪڙو شخص هو، جنهن کي پڻس جي عقل جو حصو ورثي ۾ مليو هو. تنهنڪري هن جي وفات تي، فتح محمد جي پراڻن دوستن کي نهايت گهڻو صدمو پهتو. هنن جي نظر ۾ هو ڪهڙو به نالائق هو، پر جميندار ٿي ويو. فتح محمد پنهنجن پٽن کي چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ۽ پيشگوئي ڪئي هئائين، ته کانئس پوءِ سندس گهراڻي جو خاتمو ٿيندو. ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ميان حسين کي ڀاءُ جي قتل جي خبر ٻڌي، هراس وٺي ويو. هن کي اها سڌ ڪانه هئي، ته دوست ڪير آهي ۽ دشمن ڪير آهي؟ هن کي مايوسي وٺي ويئي. ڊيڄڙي جو مرض، ته اڳيئي هوندو هوس، سو در بند ڪري وڃي گهر ۾ عربن جي پهري هيٺ سمهي پيو. پهريائين، ته راءَ ۾ شڪ پيس، ۽ حڪم ڪيائين، ته محل تي حملو ڪيو وڃي. راءَ قسم کنيو، ته مان بي قصور آهيان، تنهن هوندي به عرب فوج درٻار ۾ هميشه لاءِ رکي ويئي. هن آئيندي جي خوف کان احتياطاً ڀـُـڄ ۾ جي ٻه - ٽي سؤ مارواڙي سپاهي هئا، تن کي مارايو يا شهر نيڪالي ڏني وئي. انهن واقعن ڪري ملڪ ۾ ولولو پئجي ويو. دارالسلطنت جا دروازا ڪيترا ڏينهن بند هئا ۽ آمدورفت بلڪل ڪانه هئي. ميان حسين کي ايترو ته هراس وٺي ويو، جو هو ٿڌيءَ دل سان ڪوبه ڪم نٿي ڪري سگهيو. حڪومت جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ ڪوبه مضبوط ۽ سالم دل ماڻهو ڪونه هو، تنهنڪري حڪومت جون واڳون عرب جميندارن جي هٿ ۾ اچي ويون ۽ هو ملڪ جو ڪاروبار هلائڻ لڳا. هنن پنهنجي فائدي لاءِ ڳريون ڍلون ۽ محصول وصول ڪرڻ شروع ڪري ڏنا. حڪومت جي اهڙي ڪمزور حالت ڏسي، بچو، چوٻاري ۽ رهاپور ۽ ٻين شهرن، ڀـُـڄ کان خودمختيار هئڻ جو اعلان ڪيو ۽ انگريزن کان مدد ۽ پناهه گهريائون. ميان حسين، ڀاءُ جي خون کان پوءِ گهر کان ٻاهر ڪونه نڪتو. آخر هن محمد سوٽي کان مدد گهري. محمد سوٽي کي خبر هئي، ته ماڻهن کي هن لاءِ نفرت آهي، تنهنڪري هو بيماريءَ جو بهانو ڪري، ڀڄ اچڻ کان نٽائي ويو، ۽ اٽلو پنهنجن ملازمن کي چيائين، ته ڦريون ۽ ڌاڙا شروع ڪريو. اهڙيءَ طرح ملڪ ۾ فساد ويو وڌندو. هوڏانهن واگر ۾ ڌاڙيل پنهنجون ڪاروايون ڪندا رهيا. انگريز سرڪار وري ميان حسين جي اڳيان پنهنجا مطالبا پيش ڪيا. هن کي ڊپ، ته اڳيئي هو، ۽ اها به خبر هئس، ته حڪومت بيوس آهي. انهيءَ ڪري سمجهيائين، ته هيءُ هڪ سونهري موقعو آهي، جو هٿان وڃائڻ نه کپي. تنهنڪري انگريزن سان ڳالهين ٻولين ڪرڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائين. پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
پر ميان حسين کي حڪومت جو ڏانءُ ڪونه هو. هن جي بداخلاقيءَ جي سڀني کي خبر پئجي ويئي هئي. ملڪ تي جيڪي هن مصيبتون مڙهيون هيون، تن جو ماڻهن کي پورو پورو احساس هو. هرهڪ معزز ماڻهوءَ جي اها ئي مرضي هئي، ته اهڙي ذليل ۽ ڪميڻي ماڻهوءَ کان ملڪ جو قبضو ڇڏائڻ کپي. عام ماڻهن جو رايو به هاڻي راءَ ڀرملجيءَ جي طرف ٿي ويو هو ۽ هنن سيويراج هنسراج جهاريجي سان مخفي ڳالهيون هلايون. تنهن کان پوءِ جلد ئي مانڊويءَ مان عيوضي آيا، جن اچي راءُ جي اطاعت ڪئي. سيويراج پاڻ توڙي اسڪرنسا ۽ ٻيا سردار به فوجون وٺي اچي حاضر ٿيا. ميان حسين کي عرب جميندار گهڻيون ئي ٿوڻيون ٿنڀا ڏنا، پر هو همت جهلي نه سگهيو. جڏهن ڏٺائين، ته هن جو ڪوبه واهي نه آهي، تڏهن ڀرملجيءَ سان ٺاهه ڪيائين. هو ڀـُـڄ مان نڪري ويو، ۽ کيس انجر، بچو، بادرڳڙهه ۽ ڪن ڪوٽ ڏنا ويا. پڇاڙيءَ جو هن کي هڪ خلعت ڏئي، مانَ شان سان روانو ڪيو ويو. هو پنهنجا عرب سپاهي به پاڻ سان انجر وٺي ويو، جو نئين سرڪار ڪن به شرطن تي انهن کي ڀـُـڄ ۾ رهائڻ لاءِ تيار نه هئي. اهڙيءَ طرح، سموري مخالفت ختم ٿي. شهر جون ڪنجيون وڏيءَ ڌام ڌوم سان راءَ جي حوالي ڪيون ويون. راءَ سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو ۽ ملڪ ۾ حال في الحال امن امان قائم ٿي ويو. برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
برطانيا سرڪار به واجهائي رهي هئي، ته ڀڄ جو حشر ڇا ٿو ٿئي؟ هنن جو خيال هو، ته جي حڪومت حقي وارثن کي ملندي، ته سندن مطالبن جي حق رسي ڪئي ويندي، تنهنڪري هنن هاڻي وري راءَ کي درخواست ڪئي ۽ راءَ جي وڪيل سان ڳالهين ٻولين هلائڻ لاءِ تيار ٿيا. پر راءَ جي روش مان جلد ظاهر ٿيو، ته هن کي اسان سان ٺاهه ڪرڻ جو ارادو ڪونه هو. هن وقت تائين ڪڇ جي درٻار جي واگر جي ڌاڙيلن کي ظاهري مدد ڪانه هوندي هئي، پر هاڻي ڀرملجي کليوکلايو ڌاڙيلن جي سردار سرمانيا کي خلعت ڏئي، جهيڙو وڌايو. تنهن کان سواءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي گماشتي کي به زوريءَ ڀڄ ڇڏارايائين: بهانو ڏنائين، ته برطانيا سرڪار سان ڳالهيون ٻولهين لاءِ ڪمپنيءَ جي مانڊويءَ واري گهوڙن جي دلال، سندرجي سيئوجيءَ کي مقرر ڪندس. پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
پر ڪڇ ۾ وري وڳوڙ پيدا ٿيو. ڪن ڪوٽ جي موروثي سردار، ڪن ڪوٽ تي اوچتو حملو ڪري، ميان حسين جي فوج کي هڪالي ڪڍيو. ڇهن هفتن جي اندر سيويراج هنسراج ۽ اسڪرنسا جا پاڻ ۾ اختلاف ٿي پيا. اسڪرنسا ڀـُـڄ مان نڪري وڃي محمد سوٽي سان شامل ٿيو، جنهن موندرن ۾ بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيو هو، ۽ هر هنڌ فوج پئي گڏ ڪيائين. ملڪ ۾ وري گوڙ فساد ۽ خانه جنگي شروع ٿي وئي هئي. راءَ به فوج وٺي موندرن تي چڙهائي ڪئي. آخر اختياريءَ وارن ساڻس ڳالهيون ٻولهيون ڪرڻ قبول ڪيون. محمد سوٽي هڪ مهيني کان پوءِ، شهر موٽائي ڏيڻ جو وعدو ڪيو، بشرطيڪ راءَ پنهنجي فوج وٺي موٽي وڃي. سچائيءَ ڏيکارڻ لاءِ ميان محمد پنهنجو ڀاءُ ميان جعفر، ضامن طور راءَ جي حوالي ڪيو. پر انهيءَ مدي گذرڻ کان اڳ ميان جعفر موندرن کان ڀڄي ويو، ۽ اتان ڀاءُ سان گڏجي درٻار جي مخالفت ڪيائين. راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
راءَ ڀرملجيءَ جي حڪومت جلد بدنام ٿي پئي. موندرن کان موٽڻ بعد جلد ئي راءَ شادي ڪئي، ۽ ان موقعي تي گهڻائي ماڻهو ڀـُـڄ آيا. راءَ ۽ سندس عملدارن ماڻهن سان چڱو برتاءُ ڪونه ڪيو. راءَ خاص ڪري جهاريجن جي سردارن جي سخت بيعزتي ڪئي، جيتوڻيڪ هو انهن جي ئي مدد سان تخت تي ويٺو هو. هن خوامخواهه اسمبيا جي سردارن تي حملو ڪري، هنن شهر ناس ڪري ڇڏيو ۽ سندس گهر تي ڳريون چٽيون وڌائين، جنهنڪري سردارن ۾ ڏاڍو جوش پيدا ٿيو. راءَ جي پنهنجي ملڪ ۾ عزت ڪانه هئي. هن جي وزيرن هاڻي راءَ لاءِ ٻاهرين ملڪن ۾ دشمن پيدا ڪيا. ڪاٺياواڙ ۾ جوريا جي قلعي وٺڻ لاءِ انگريزن ۽ گائڪوار جون فوجون موڪليون ويون هيون. سيويراج هنسراج اتان جي باغين کي کليوکلايو بارود ۽ ٻي مدد پئي پهچائي. پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
پر جوريا جو قلعو خلاف اميدن جي تمام آسانيءَ سان فتح ٿيو ۽ ڪڇ جي حڪومت تشويش ۾ پئجي وئي. راءَ جون به اکيون کليون ۽ اچي ڊپ ورتس. انهيءَ ڪري هن انگريزن سان هن وقت صلح ڪرڻ ۽ پنهنجن ڏوهن جي معافيءَ وٺڻ جو فيصلو ڪيو. هن واگر جي ڌاڙيلن کي سزا ڏيڻ جي ارادي سان هڪ زبردست فوج وٺي، انهن جي ضلعي تي ڪاهي ويو. هن بلاسوا، رهاپور ۽ ڪانمير فتح ڪيا ۽ مشهور ڌاڙيل سرمانيا کي مارايائين، جنهن کي اڳي هن مدد ڪئي هئي ۽ انعام ڏنا هئا. پر اها ڳالهه ظاهر هئي، ته هن اهي قدم ڊپ وچان کنيا آهن. درحقيقت هو ان ڳالهه ۾ راضي نه هو. هو ڀـُـڄ کان ٻاهر پندرنهن ڏينهن کان وڌيڪ ڪونه رهيو ۽ ڌاڙيلن جي ڪارواين بند ڪرڻ لاءِ ڪي اثرائتا قدم به ڪونه کنيائين. ڏسجي ٿو، ته سرمانيا اتفاق سان يا راءَ جي مرضي خلاف ماريو ويو هو. سرمانيا جو اولاد به هن جهڙو ئي رهزن هو ۽ راءَ انهن کي پناهه ڏيڻ جو وعدو ڪيو. واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
واگر ۾ راءَ ڀرملجيءَ جي اچڻ ڪري ڌاڙيلن جون ڪاروايون ڪجهه وقت مهمل رهيون، پر راءَ جي فوج جو نڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو وري زور شور سان شروع ٿيڻ. خود ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ڇانوڻيءَ تي، مورويءَ جي ڀرسان حملو ڪري، کيس زخمي ڪيو ويو. ٿورڙن مهينن جي اندر ڪاٺياواڙ ۾ هڪ سؤ ڇٽيهه ڳوٺن ۾ ڦر ڪئي ويئي- چاليهه هزار چوپايو مال چورائجي ويو هو ۽ اٺن لکن جي ملڪيت جو نقصان ٿيو هو. انهيءَ کان سواءِ انگريزن ۽ گائڪوار جي حڪومت انهن بيجا ڪارواين کي بند ڪرڻ لاءِ ڏهن لکن رپين کان وڌيڪ رقم فوج تيار ڪرڻ تي خرچ ڪئي هئي. ڀڄ درٻار اسان جي تحمل کي ڪمزوري ڪري سمجهيو هو. هاڻي خاطري ٿي چڪي هئي، ته راءَ کي پنهنجي باغي رعيت قبضي آڻڻ جي نه طاقت هئي، نه مرضي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايتون ڏنيون ويون، ته کانئس اڳين گناهن لاءِ عيوضي کي طلب ڪري ۽ آئيندي لاءِ خاطري وٺي، ته ڌاڙا هڻائڻ بند ڪيا ويندا. ساڳئي وقت هن کي اهو به چيو ويو، ته هو سرمانيا جي ٻارن ٻچن جي گهر ڪري ۽ راءَ کي چوي، ته هن ڪوڙن بهانن تي، اختلافن جي فيصل ڪرڻ لاءِ وڪيل موڪلڻ کان نٽائي، انگريزن جي جيڪا هتڪ ڪئي ويئي هئي ۽ انگريزن جي وڪيل کي جو بي آبرو ڪري ڀـُـڄ مان ڪڍيو هئائين، تنهن لاءِ معافي وٺي. انهن مطالبن جو مقرر وقت اندر، صاف صاف جواب ملڻ کپي. ساڳئي وقت راءَ کي ڊيڄارڻ لاءِ، انگريزن ۽ گائڪوار جي گڏيل فوج، ڪرنل ايسٽ ۽ ويٺل راءَ ڏيونجي جي سرڪردگيءَ هيٺ، رڻ جي سرحد ڏانهن موڪلي ويئي. ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ڀرملجي مدي جي اندر انهن مطالبن جو جواب ڪونه ڏنو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هن هڪڙو بي معنيٰ خط، ڪئپٽن ايم. مرڊو ڏانهن لکيو، جنهن ۾ اسان جي سوالن جو ڪوبه ذڪر ڪونه هو. تنهنڪري متحد فوج، ويناسير وٽ، ڪڇ جو رڻ ٽپي واندياهه ڏانهن وڌي- واندياهه جو سردار ۽ ٻيا گهڻا سردار هڪدم متحد فوجن جي اڳيان پيش پيا. هن کان اڳ مانڊويءَ ۽ موندرن جي سردارن اسان سان ڳالهيون ٻولهيون هلايون هيون، ۽ هاڻي هو ڀرملجيءَ کان باغي ٿي ويا هئا. ڪئپٽن ايم. مرڊو هنن سان ٻيهر ڳالهيون ٻولهيون شروع ڪري ڏنيون، ته جيئن هو درٻار سان وري ٺهي نه وڃن. هن پڻ راءَ ڏانهن ٺاهه لاءِ خط لکيو ۽ کيس عرض ڪيائين، ته ڳالهين هلائڻ لاءِ وڪيل موڪليو وڃي. جهاريجن جي مکيه سردارن کي اطمينان ڏيارڻ لاءِ، هڪ اشتهار پڌرو ڪيو ويو، جنهن ۾ انگريزن جي ڪارواين جا سبب ڏنل هئا. ۽ سردارن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته جيڪڏهن هو پنهنجن علائقن ۾ خاموش رهندا، ته سندن گهرو معاملن ۾ ڪنهن به قسم جي دست اندازي نه ڪئي ويندي، ۽ نڪي انهن جي صلح ۾ ڪو رخنو وڌو ويندو. انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انگريز سرڪار جو مطلب فقط ڪڇ جي درٻار کان بيعزتيءَ جي لاءِ معافي، اڳين نقصانن جو عيوضو، ۽ آئيندي لاءِ خاطريءَ جي راءِ وٺڻ جو آهي. هر ڪنهن نموني جا اُپاءَ ورتا ويا، ته جيئن رستي تي شهرن ۽ ڳوٺن جي ماڻهن سان ڪابه دست اندازي نه ٿئي. جنهن وقت فوج بچي تائين پهتي، ته ماڻهن کي پورو پورو اطمينان ٿي ويو، ۽ هو فوج کي سيڌو سامان خوشيءَ سان ڏيڻ لاءِ تيار ٿيا. انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انهيءَ وچ ۾، راءَ ڀرملجي نڪا فوج گڏ ڪئي هئي ۽ نه انگريزن سان ڪي ڳالهيون ٻولهيون هلايون هئائين، ۽ نه وري هنن سان مقابلي لاءِ ڪا ٻي تياري ڪئي هئائين. هن کي اُميد هئي، ته سنڌ جا مير کيس ڪا مدد ڪندا. پر ممبئيءَ جي سرڪار اڳي ئي احتياط کان ڪم وٺي، ميرن کي پنهنجن مقصدن کان واقف ۽ دست اندازي ڪرڻ کان منع ڪئي هئي. جيئن نازڪ وقت ويجهو ايندو ويو، تيئن راءَ سيويراج هنسراج، محمد سوٽي ۽ ڪن ٻين مخالف ڌرين جي سردارن سان ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جهاريجن کي به ڀـُـڄ ۾ گڏ ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر انهن مان ڪن ٿورن سندس سڏ اونايو ۽ انهن کي به وڙهڻ جو ارادو ڪونه هو. ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
ڪرنل ايسٽ جي فوج ڀيميسر تائين وڃي پهتي، جو دارالسلطنت کان ٽي منزلون ۽ انجر کان هڪ منزل پري هو، ۽ ان جي رستي تي ڪابه مخالفت ڪانه ٿي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جو ارادو هو، ته سڌو ڀـُـڄ وڃي ۽ اتي اهڙو عهدنامو ڪجي، جو سندس سرڪار جي مرضيءَ مطابق هجي. پر هيءَ رٿ هڪ نهايت ئي بدترين واقعي جي ڪري ڦيرائڻي پيئي. فوج جڏهن ڀيميسر ۾ پهتي، تڏهن معلوم ٿيو، ته پاڻيءَ جي تلاءَ ۾ ڪڻڪ ۽ ان سان گڏ سنکيو به وڌو ويو هو. ساڳئي وقت خبر ملي، ته ڀـُـڄ جي رستي تي سڀني کوهن ۾، اهڙيءَ طرح زهر ملايو ويو هو. پهريون شڪ راءَ ڀرملجيءَ ۾ پيو، پر پوءِ جلد ئي معلوم ٿيو، ته اها شرارت انجر جي گهوڙيسوارن ڪئي هئي، ۽ ان جي لاءِ ميان حسين جوابدار هو. انهن حالتن هيٺ لازم هو، ته فوج کي احتياط کان سواءِ اڳتي وڌڻ نه کپي. ان فيصلي کان پوءِ، اهو ضرور هو، ته عارضي طور ڪنهن اهڙيءَ جاءِ تي قبضو ڪجي، جتان ڪاٺياواڙ جي دوستاني ساحل سان اچ وڃ جو رستو قائم ٿي سگهي. انهيءَ ڪري ميان حسين کي حڪم ڪيو ويو، ته هو انجر ۽ ان جي ماتحت جو توني جو قلعو هو، سو انگريزن جي فوج جي حوالي ڪري، پر هن انهيءَ تجويز تي اعتراض ورتو. تنهنڪري فوج اڳتي وڌي، انجر جي قلعي جي سامهون توبون کڙيون ڪيون. آخر جڏهين توبن قلعي ۾ شگاف ڪيو، تڏهين قلعي وارا پيش پيا. حسين ميان کي سزا ڪانه ڏني ويئي. هو ان وقت کان وٺي گمناميءَ جي حالت ۾ مورويءَ ۾ رهي ٿو، ۽ هن جو گذران درٻار جي سخاوت تي آهي. انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
انجر کان پوءِ، يڪدم تونا وريو ويو. ڪئپٽن ايم. مرڊو وري راءَ کي هڪ خط جي رستي، انهن ڪارواين جي ضرورت جي سبب کان آگاهه ڪيو، ۽ کيس وري خاطري ڏنائين، ته اهي قلعا ٺاهه کان پوءِ واپس ڪيا ويندا. راءَ کي وري تاڪيد ڪيو ويو، ته هو پنهنجا وڪيل موڪلي ٺاهه جون ڳالهيون ٻولهيون هلائي. انهن شهرن جي فتح ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن تي محمد سوٽو، انگريزن جي ڇانوڻيءَ ۾ اچي پيش پيو ۽ راءَ ۽ سيويراج هنسراج وٽان ٺاهه لاءِ خط پهتا. خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
خيال هو، ته سردارن ۽ عام رعايا جي نظر ۾ راءَ جبراً تخت هٿ ڪيو هو. تنهن کان سواءِ انگريزن کي اهو خيال به ويٺل هو، ته جيتريقدر ٿي سگهي، اوتريقدر حقي وارث کي گاديءَ تي ويهارڻ کپي، تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته هو ان معاملي ۾ جهاريجن جو رايو معلوم ڪري، ته سندن خيال لدوبا متعلق ڪهڙو هو ۽ هن سان ڪڇ جي حقي راءَ جي حيثيت ۾ عهدنامو ڪري. پر ڀرملجي جي برخلاف ڪوبه ڪونه نظر آيو، تنهنڪري صلح جون ڳالهيون ٻولهيون انهيءَ سان ئي هلائڻيون پيون. جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.
جڏهن فوج دارالسلطنت جي ويجهو لئڪونڊ ۾ پهتي، تڏهن ڀـُـڄ جا وڪيل آيا ۽ چيائون، ته راءَ کي اسان جا شرط قبول آهن. راءَ سڀني مطالبن جي عيوض مکيه جهاريجن جي ضمانت سان، ويهن لکن رپين جو دستاويز لکي ڏنو ۽ ان کان سواءِ سال ۾ ٻه لک ڪوڙيون خراج طور ڏيڻ جو وعدو پڻ ڪيائين. آخر ڊگهين ڳالهين کان پوءِ، ٻن حڪومتن جي وچ ۾ صلح ۽ دوستيءَ جو عهدنامو صحيح ٿيو. اڳين گناهن جي عيوضي ۽ آئيندي جي خاطريءَ کان سواءِ عهدنامي جا ٻيا مکيه شرط هي هئا: پهريون، ته اسان واگر کي هيسائي راءَ جي زير سايي ڪنداسين، ٻيو انجر جو شهر ۽ ضلعو انگريز سرڪار جي حوالي ڪيو ويندو. ان کان پوءِ، ڪئپٽن ايم. مرڊو انجر ۾ ڪليڪٽر ۽ ڪڇ جو سفير ٿي رهيو.


فصل: 3 سنه 1816ع جي عهدنامي کان وٺي سنه 1819ع جي عهدنامي تائين نئين عهدنامي جا شرط راءَ ڀرملجيءَ جي لاءِ تمام فائدي وارا هئا. هن جو مشڪوڪ حق تسليم ڪيو ويو ۽ اهو به هندستان جي هڪ اهڙيءَ حڪومت تسليم ڪيو، جا ان کي پائداري ڏئي سگهي ٿي. انگريزن جي فوج، واگر کي ٻن - ٽن هفتن جي اندر فتح ڪيو، ۽ راءَ جي طرفان چاليهه ڪوڙيون في جوڙي جي حساب سان، سردارن تي محصول مقرر ڪيو ويو. مانڊوي، موندرن، سيساڳڙهه ۽ بچائو وغيره جا باقي عملدار، هي حالتون ڏسي هڪدم پيش پيا. ڀرملجيءَ حياتيءَ ۾ پهريون دفعو، ملڪ کي خانه جنگيءَ کان آزاد ۽ پاڻ کي خودمختيار ڏٺو. ٿوري وقت کان پوءِ، انگريزن جرماني ۽ خرچ جي ويهن لکن رپين مان پنهنجو حصو، جو اٺن لکن رپين کان وڌيڪ هو، ۽ ٻن لکن ڪوڙين جو ساليانو خراج راءَ کي معاف ڪيو. انهيءَ سخاوت تي راءَ کي تعجب به لڳو ۽ خوشي به ٿي. باقي رقم هن سولائيءَ سان باغي سردارن تي ڏنڊ وجهي، ۽ انهن ماڻهن کان چندا وٺي، جن ملڪ جون ڍلون وصول ڪيون هيون، پوري ڪئي. محمد سوٽو ئي هڪڙو سردار هو جنهن چيو، ته مون ۾ مالي مدد ڪرڻ جي طاقت ڪانه آهي. پر، ڀـُـڄ جي سرڪار هن کان ڪنهن نه ڪنهن رستي ڇهه لک ڪوڙيون پيڙي ورتيون. ڪڇ ۾ اهڙيءَ طرح امن امان قائم ٿيڻ کان پوءِ، انگريزن جي فوج ملڪ خالي ڪري ويئي. فقط هڪ ننڍڙي چونڪي انجر ۾ قائم ڪئي ويئي. ۽ درٻار کي پنهنجي ڪاروبار هلائڻ جي پوري پوري آزادي ڏني ويئي. ميان نٿو جي مدد سان ميان حسين جو ساٿي، لکمياداس ويلجي، وزير مقرر ٿيو. راءَ جا فوجي صلاحڪار جهاريجا، ونجڻ جو نوگهجي ۽ ڪوٽڙيءَ جو پراگجي ٿيا. انهن مان ڪوبه انگريزن جو طرفدار ڪونه هو، ۽ نه انهن ۾ڪنهن به قسم جو ويساهه رکجي سگهيو ٿي. لکميداس هڪ قابل،پر مغرور ۽ تنگدل برهمڻ هو. چون ٿا ته هن جو جڳجيون مهتا جي خون ۾ هٿ هو. پراگجي جهاريجو هڪ بيوفا ۽ دغاباز شخص هو. خوش قسمتيءَ سان هڪ راءَ جي ڀيڻ، ڪيسر ٻائي، هڪ قابل ۽ وفادار صلاحڪار هئي. چون ٿا، ته مائي ڏاڍي دانا ِّ هئي، ۽ هن جي ئي اثر هيٺ راءَ ڪجهه وقت عقل ۽ بردباريءَ سان ڪاروبار هلائيندو رهيو. ڪڇ ۾ انگريزن جي دست اندازيءَ سنڌ جي ميرن کي سخت رنج پهچايو ۽ سندن دلين ۾ شڪ شبها پيدا ڪيا. ممبئيءَ مان هنن کي بار بار سمجهاڻيون ڏنيون ويون، پر سندن دلين ۾ اطمينان ڪونه پيدا ٿيو. هنن هڪدم ڀـُـڄ قاصد موڪليا، ظاهري طرح هڪڙي لکپت جي واپاريءَ کان ڪنهن حيدرآباد جي واپاري جي قرض وصول ڪرڻ لاءِ بهانو ڪيائون، پر درحقيقت راءَ سان سازش ڪرڻ جي خيال سان، ميرن اسان جي ڪڇ ۾ ڪارواين جو احوال، نهايت مبالغي سان، پنهنجي آقا، ڪابل جي بادشاهه محمود شاهه ڏانهن موڪليو ۽ هن کي التجا ڪيائون، ته هو اهو سوال سڌو هندستان جي اعليٰ سرڪار وٽ اٿاري. تنهن کان پوءِ، جلد ئي خبر پهتي، ته مير شڪارپور ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا. ان کان سواءِ اهي به افواهه هئا، ته افغانن جون فوجون سنڌ اچي رهيون هيون. سنڌي وڪيل درٻار ۾، پنهنجو مقصد مخفي رکي نه سگهيا. هنن درٻار کي ان ڳالهه کان ذهن نشين ڪيو، ته انگريزن جهڙي جبري پاڙيسريءَ سان دوستيءَ رکڻ مان انت فائدو ڪونه هو. هنن پڻ اهڙو اشارو به ڏنو، ته ضرورت جي وقت ميرن جون فوجون راءَ ڀرملجي جي حوالي ڪيون وينديون. مطلب ته دوستيءَ ۾ رخني وجهڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي. پر خوش قسمتيءَ سان، ڪڇ جي حڪومت کين صاف جواب ڏنو، پوءِ سندن ڀل ڪهڙو به مقصد هجي- وڪيل ناڪامياب ٿي حيدرآباد موٽي ويا. انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
سنه 1816ع جي عهدنامي کان وٺي سنه 1819ع جي عهدنامي تائين نئين عهدنامي جا شرط راءَ ڀرملجيءَ جي لاءِ تمام فائدي وارا هئا. هن جو مشڪوڪ حق تسليم ڪيو ويو ۽ اهو به هندستان جي هڪ اهڙيءَ حڪومت تسليم ڪيو، جا ان کي پائداري ڏئي سگهي ٿي. انگريزن جي فوج، واگر کي ٻن - ٽن هفتن جي اندر فتح ڪيو، ۽ راءَ جي طرفان چاليهه ڪوڙيون في جوڙي جي حساب سان، سردارن تي محصول مقرر ڪيو ويو. مانڊوي، موندرن، سيساڳڙهه ۽ بچائو وغيره جا باقي عملدار، هي حالتون ڏسي هڪدم پيش پيا. ڀرملجيءَ حياتيءَ ۾ پهريون دفعو، ملڪ کي خانه جنگيءَ کان آزاد ۽ پاڻ کي خودمختيار ڏٺو. ٿوري وقت کان پوءِ، انگريزن جرماني ۽ خرچ جي ويهن لکن رپين مان پنهنجو حصو، جو اٺن لکن رپين کان وڌيڪ هو، ۽ ٻن لکن ڪوڙين جو ساليانو خراج راءَ کي معاف ڪيو. انهيءَ سخاوت تي راءَ کي تعجب به لڳو ۽ خوشي به ٿي. باقي رقم هن سولائيءَ سان باغي سردارن تي ڏنڊ وجهي، ۽ انهن ماڻهن کان چندا وٺي، جن ملڪ جون ڍلون وصول ڪيون هيون، پوري ڪئي. محمد سوٽو ئي هڪڙو سردار هو جنهن چيو، ته مون ۾ مالي مدد ڪرڻ جي طاقت ڪانه آهي. پر، ڀـُـڄ جي سرڪار هن کان ڪنهن نه ڪنهن رستي ڇهه لک ڪوڙيون پيڙي ورتيون. ڪڇ ۾ اهڙيءَ طرح امن امان قائم ٿيڻ کان پوءِ، انگريزن جي فوج ملڪ خالي ڪري ويئي. فقط هڪ ننڍڙي چونڪي انجر ۾ قائم ڪئي ويئي. ۽ درٻار کي پنهنجي ڪاروبار هلائڻ جي پوري پوري آزادي ڏني ويئي. ميان نٿو جي مدد سان ميان حسين جو ساٿي، لکمياداس ويلجي، وزير مقرر ٿيو. راءَ جا فوجي صلاحڪار جهاريجا، ونجڻ جو نوگهجي ۽ ڪوٽڙيءَ جو پراگجي ٿيا. انهن مان ڪوبه انگريزن جو طرفدار ڪونه هو، ۽ نه انهن ۾ڪنهن به قسم جو ويساهه رکجي سگهيو ٿي. لکميداس هڪ قابل،پر مغرور ۽ تنگدل برهمڻ هو. چون ٿا ته هن جو جڳجيون مهتا جي خون ۾ هٿ هو. پراگجي جهاريجو هڪ بيوفا ۽ دغاباز شخص هو. خوش قسمتيءَ سان هڪ راءَ جي ڀيڻ، ڪيسر ٻائي، هڪ قابل ۽ وفادار صلاحڪار هئي. چون ٿا، ته مائي ڏاڍي دانا ِّ هئي، ۽ هن جي ئي اثر هيٺ راءَ ڪجهه وقت عقل ۽ بردباريءَ سان ڪاروبار هلائيندو رهيو. ڪڇ ۾ انگريزن جي دست اندازيءَ سنڌ جي ميرن کي سخت رنج پهچايو ۽ سندن دلين ۾ شڪ شبها پيدا ڪيا. ممبئيءَ مان هنن کي بار بار سمجهاڻيون ڏنيون ويون، پر سندن دلين ۾ اطمينان ڪونه پيدا ٿيو. هنن هڪدم ڀـُـڄ قاصد موڪليا، ظاهري طرح هڪڙي لکپت جي واپاريءَ کان ڪنهن حيدرآباد جي واپاري جي قرض وصول ڪرڻ لاءِ بهانو ڪيائون، پر درحقيقت راءَ سان سازش ڪرڻ جي خيال سان، ميرن اسان جي ڪڇ ۾ ڪارواين جو احوال، نهايت مبالغي سان، پنهنجي آقا، ڪابل جي بادشاهه محمود شاهه ڏانهن موڪليو ۽ هن کي التجا ڪيائون، ته هو اهو سوال سڌو هندستان جي اعليٰ سرڪار وٽ اٿاري. تنهن کان پوءِ، جلد ئي خبر پهتي، ته مير شڪارپور ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا. ان کان سواءِ اهي به افواهه هئا، ته افغانن جون فوجون سنڌ اچي رهيون هيون. سنڌي وڪيل درٻار ۾، پنهنجو مقصد مخفي رکي نه سگهيا. هنن درٻار کي ان ڳالهه کان ذهن نشين ڪيو، ته انگريزن جهڙي جبري پاڙيسريءَ سان دوستيءَ رکڻ مان انت فائدو ڪونه هو. هنن پڻ اهڙو اشارو به ڏنو، ته ضرورت جي وقت ميرن جون فوجون راءَ ڀرملجي جي حوالي ڪيون وينديون. مطلب ته دوستيءَ ۾ رخني وجهڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي. پر خوش قسمتيءَ سان، ڪڇ جي حڪومت کين صاف جواب ڏنو، پوءِ سندن ڀل ڪهڙو به مقصد هجي- وڪيل ناڪامياب ٿي حيدرآباد موٽي ويا. انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
نئين عهدنامي جا شرط راءَ ڀرملجيءَ جي لاءِ تمام فائدي وارا هئا. هن جو مشڪوڪ حق تسليم ڪيو ويو ۽ اهو به هندستان جي هڪ اهڙيءَ حڪومت تسليم ڪيو، جا ان کي پائداري ڏئي سگهي ٿي. انگريزن جي فوج، واگر کي ٻن - ٽن هفتن جي اندر فتح ڪيو، ۽ راءَ جي طرفان چاليهه ڪوڙيون في جوڙي جي حساب سان، سردارن تي محصول مقرر ڪيو ويو. مانڊوي، موندرن، سيساڳڙهه ۽ بچائو وغيره جا باقي عملدار، هي حالتون ڏسي هڪدم پيش پيا. ڀرملجيءَ حياتيءَ ۾ پهريون دفعو، ملڪ کي خانه جنگيءَ کان آزاد ۽ پاڻ کي خودمختيار ڏٺو. ٿوري وقت کان پوءِ، انگريزن جرماني ۽ خرچ جي ويهن لکن رپين مان پنهنجو حصو، جو اٺن لکن رپين کان وڌيڪ هو، ۽ ٻن لکن ڪوڙين جو ساليانو خراج راءَ کي معاف ڪيو. انهيءَ سخاوت تي راءَ کي تعجب به لڳو ۽ خوشي به ٿي. باقي رقم هن سولائيءَ سان باغي سردارن تي ڏنڊ وجهي، ۽ انهن ماڻهن کان چندا وٺي، جن ملڪ جون ڍلون وصول ڪيون هيون، پوري ڪئي. محمد سوٽو ئي هڪڙو سردار هو جنهن چيو، ته مون ۾ مالي مدد ڪرڻ جي طاقت ڪانه آهي. پر، ڀـُـڄ جي سرڪار هن کان ڪنهن نه ڪنهن رستي ڇهه لک ڪوڙيون پيڙي ورتيون. ڪڇ ۾ اهڙيءَ طرح امن امان قائم ٿيڻ کان پوءِ، انگريزن جي فوج ملڪ خالي ڪري ويئي. فقط هڪ ننڍڙي چونڪي انجر ۾ قائم ڪئي ويئي. ۽ درٻار کي پنهنجي ڪاروبار هلائڻ جي پوري پوري آزادي ڏني ويئي. ميان نٿو جي مدد سان ميان حسين جو ساٿي، لکمياداس ويلجي، وزير مقرر ٿيو. راءَ جا فوجي صلاحڪار جهاريجا، ونجڻ جو نوگهجي ۽ ڪوٽڙيءَ جو پراگجي ٿيا. انهن مان ڪوبه انگريزن جو طرفدار ڪونه هو، ۽ نه انهن ۾ڪنهن به قسم جو ويساهه رکجي سگهيو ٿي. لکميداس هڪ قابل،پر مغرور ۽ تنگدل برهمڻ هو. چون ٿا ته هن جو جڳجيون مهتا جي خون ۾ هٿ هو. پراگجي جهاريجو هڪ بيوفا ۽ دغاباز شخص هو. خوش قسمتيءَ سان هڪ راءَ جي ڀيڻ، ڪيسر ٻائي، هڪ قابل ۽ وفادار صلاحڪار هئي. چون ٿا، ته مائي ڏاڍي دانا ِّ هئي، ۽ هن جي ئي اثر هيٺ راءَ ڪجهه وقت عقل ۽ بردباريءَ سان ڪاروبار هلائيندو رهيو. ڪڇ ۾ انگريزن جي دست اندازيءَ سنڌ جي ميرن کي سخت رنج پهچايو ۽ سندن دلين ۾ شڪ شبها پيدا ڪيا. ممبئيءَ مان هنن کي بار بار سمجهاڻيون ڏنيون ويون، پر سندن دلين ۾ اطمينان ڪونه پيدا ٿيو. هنن هڪدم ڀـُـڄ قاصد موڪليا، ظاهري طرح هڪڙي لکپت جي واپاريءَ کان ڪنهن حيدرآباد جي واپاري جي قرض وصول ڪرڻ لاءِ بهانو ڪيائون، پر درحقيقت راءَ سان سازش ڪرڻ جي خيال سان، ميرن اسان جي ڪڇ ۾ ڪارواين جو احوال، نهايت مبالغي سان، پنهنجي آقا، ڪابل جي بادشاهه محمود شاهه ڏانهن موڪليو ۽ هن کي التجا ڪيائون، ته هو اهو سوال سڌو هندستان جي اعليٰ سرڪار وٽ اٿاري. تنهن کان پوءِ، جلد ئي خبر پهتي، ته مير شڪارپور ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا. ان کان سواءِ اهي به افواهه هئا، ته افغانن جون فوجون سنڌ اچي رهيون هيون. سنڌي وڪيل درٻار ۾، پنهنجو مقصد مخفي رکي نه سگهيا. هنن درٻار کي ان ڳالهه کان ذهن نشين ڪيو، ته انگريزن جهڙي جبري پاڙيسريءَ سان دوستيءَ رکڻ مان انت فائدو ڪونه هو. هنن پڻ اهڙو اشارو به ڏنو، ته ضرورت جي وقت ميرن جون فوجون راءَ ڀرملجي جي حوالي ڪيون وينديون. مطلب ته دوستيءَ ۾ رخني وجهڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي. پر خوش قسمتيءَ سان، ڪڇ جي حڪومت کين صاف جواب ڏنو، پوءِ سندن ڀل ڪهڙو به مقصد هجي- وڪيل ناڪامياب ٿي حيدرآباد موٽي ويا. انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ٿوري وقت کان پوءِ، انگريزن جرماني ۽ خرچ جي ويهن لکن رپين مان پنهنجو حصو، جو اٺن لکن رپين کان وڌيڪ هو، ۽ ٻن لکن ڪوڙين جو ساليانو خراج راءَ کي معاف ڪيو. انهيءَ سخاوت تي راءَ کي تعجب به لڳو ۽ خوشي به ٿي. باقي رقم هن سولائيءَ سان باغي سردارن تي ڏنڊ وجهي، ۽ انهن ماڻهن کان چندا وٺي، جن ملڪ جون ڍلون وصول ڪيون هيون، پوري ڪئي. محمد سوٽو ئي هڪڙو سردار هو جنهن چيو، ته مون ۾ مالي مدد ڪرڻ جي طاقت ڪانه آهي. پر، ڀـُـڄ جي سرڪار هن کان ڪنهن نه ڪنهن رستي ڇهه لک ڪوڙيون پيڙي ورتيون. ڪڇ ۾ اهڙيءَ طرح امن امان قائم ٿيڻ کان پوءِ، انگريزن جي فوج ملڪ خالي ڪري ويئي. فقط هڪ ننڍڙي چونڪي انجر ۾ قائم ڪئي ويئي. ۽ درٻار کي پنهنجي ڪاروبار هلائڻ جي پوري پوري آزادي ڏني ويئي. ميان نٿو جي مدد سان ميان حسين جو ساٿي، لکمياداس ويلجي، وزير مقرر ٿيو. راءَ جا فوجي صلاحڪار جهاريجا، ونجڻ جو نوگهجي ۽ ڪوٽڙيءَ جو پراگجي ٿيا. انهن مان ڪوبه انگريزن جو طرفدار ڪونه هو، ۽ نه انهن ۾ڪنهن به قسم جو ويساهه رکجي سگهيو ٿي. لکميداس هڪ قابل،پر مغرور ۽ تنگدل برهمڻ هو. چون ٿا ته هن جو جڳجيون مهتا جي خون ۾ هٿ هو. پراگجي جهاريجو هڪ بيوفا ۽ دغاباز شخص هو. خوش قسمتيءَ سان هڪ راءَ جي ڀيڻ، ڪيسر ٻائي، هڪ قابل ۽ وفادار صلاحڪار هئي. چون ٿا، ته مائي ڏاڍي دانا ِّ هئي، ۽ هن جي ئي اثر هيٺ راءَ ڪجهه وقت عقل ۽ بردباريءَ سان ڪاروبار هلائيندو رهيو. ڪڇ ۾ انگريزن جي دست اندازيءَ سنڌ جي ميرن کي سخت رنج پهچايو ۽ سندن دلين ۾ شڪ شبها پيدا ڪيا. ممبئيءَ مان هنن کي بار بار سمجهاڻيون ڏنيون ويون، پر سندن دلين ۾ اطمينان ڪونه پيدا ٿيو. هنن هڪدم ڀـُـڄ قاصد موڪليا، ظاهري طرح هڪڙي لکپت جي واپاريءَ کان ڪنهن حيدرآباد جي واپاري جي قرض وصول ڪرڻ لاءِ بهانو ڪيائون، پر درحقيقت راءَ سان سازش ڪرڻ جي خيال سان، ميرن اسان جي ڪڇ ۾ ڪارواين جو احوال، نهايت مبالغي سان، پنهنجي آقا، ڪابل جي بادشاهه محمود شاهه ڏانهن موڪليو ۽ هن کي التجا ڪيائون، ته هو اهو سوال سڌو هندستان جي اعليٰ سرڪار وٽ اٿاري. تنهن کان پوءِ، جلد ئي خبر پهتي، ته مير شڪارپور ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا. ان کان سواءِ اهي به افواهه هئا، ته افغانن جون فوجون سنڌ اچي رهيون هيون. سنڌي وڪيل درٻار ۾، پنهنجو مقصد مخفي رکي نه سگهيا. هنن درٻار کي ان ڳالهه کان ذهن نشين ڪيو، ته انگريزن جهڙي جبري پاڙيسريءَ سان دوستيءَ رکڻ مان انت فائدو ڪونه هو. هنن پڻ اهڙو اشارو به ڏنو، ته ضرورت جي وقت ميرن جون فوجون راءَ ڀرملجي جي حوالي ڪيون وينديون. مطلب ته دوستيءَ ۾ رخني وجهڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي. پر خوش قسمتيءَ سان، ڪڇ جي حڪومت کين صاف جواب ڏنو، پوءِ سندن ڀل ڪهڙو به مقصد هجي- وڪيل ناڪامياب ٿي حيدرآباد موٽي ويا. انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ڪڇ ۾ اهڙيءَ طرح امن امان قائم ٿيڻ کان پوءِ، انگريزن جي فوج ملڪ خالي ڪري ويئي. فقط هڪ ننڍڙي چونڪي انجر ۾ قائم ڪئي ويئي. ۽ درٻار کي پنهنجي ڪاروبار هلائڻ جي پوري پوري آزادي ڏني ويئي. ميان نٿو جي مدد سان ميان حسين جو ساٿي، لکمياداس ويلجي، وزير مقرر ٿيو. راءَ جا فوجي صلاحڪار جهاريجا، ونجڻ جو نوگهجي ۽ ڪوٽڙيءَ جو پراگجي ٿيا. انهن مان ڪوبه انگريزن جو طرفدار ڪونه هو، ۽ نه انهن ۾ڪنهن به قسم جو ويساهه رکجي سگهيو ٿي. لکميداس هڪ قابل،پر مغرور ۽ تنگدل برهمڻ هو. چون ٿا ته هن جو جڳجيون مهتا جي خون ۾ هٿ هو. پراگجي جهاريجو هڪ بيوفا ۽ دغاباز شخص هو. خوش قسمتيءَ سان هڪ راءَ جي ڀيڻ، ڪيسر ٻائي، هڪ قابل ۽ وفادار صلاحڪار هئي. چون ٿا، ته مائي ڏاڍي دانا ِّ هئي، ۽ هن جي ئي اثر هيٺ راءَ ڪجهه وقت عقل ۽ بردباريءَ سان ڪاروبار هلائيندو رهيو. ڪڇ ۾ انگريزن جي دست اندازيءَ سنڌ جي ميرن کي سخت رنج پهچايو ۽ سندن دلين ۾ شڪ شبها پيدا ڪيا. ممبئيءَ مان هنن کي بار بار سمجهاڻيون ڏنيون ويون، پر سندن دلين ۾ اطمينان ڪونه پيدا ٿيو. هنن هڪدم ڀـُـڄ قاصد موڪليا، ظاهري طرح هڪڙي لکپت جي واپاريءَ کان ڪنهن حيدرآباد جي واپاري جي قرض وصول ڪرڻ لاءِ بهانو ڪيائون، پر درحقيقت راءَ سان سازش ڪرڻ جي خيال سان، ميرن اسان جي ڪڇ ۾ ڪارواين جو احوال، نهايت مبالغي سان، پنهنجي آقا، ڪابل جي بادشاهه محمود شاهه ڏانهن موڪليو ۽ هن کي التجا ڪيائون، ته هو اهو سوال سڌو هندستان جي اعليٰ سرڪار وٽ اٿاري. تنهن کان پوءِ، جلد ئي خبر پهتي، ته مير شڪارپور ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا. ان کان سواءِ اهي به افواهه هئا، ته افغانن جون فوجون سنڌ اچي رهيون هيون. سنڌي وڪيل درٻار ۾، پنهنجو مقصد مخفي رکي نه سگهيا. هنن درٻار کي ان ڳالهه کان ذهن نشين ڪيو، ته انگريزن جهڙي جبري پاڙيسريءَ سان دوستيءَ رکڻ مان انت فائدو ڪونه هو. هنن پڻ اهڙو اشارو به ڏنو، ته ضرورت جي وقت ميرن جون فوجون راءَ ڀرملجي جي حوالي ڪيون وينديون. مطلب ته دوستيءَ ۾ رخني وجهڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي. پر خوش قسمتيءَ سان، ڪڇ جي حڪومت کين صاف جواب ڏنو، پوءِ سندن ڀل ڪهڙو به مقصد هجي- وڪيل ناڪامياب ٿي حيدرآباد موٽي ويا. انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ڪڇ ۾ انگريزن جي دست اندازيءَ سنڌ جي ميرن کي سخت رنج پهچايو ۽ سندن دلين ۾ شڪ شبها پيدا ڪيا. ممبئيءَ مان هنن کي بار بار سمجهاڻيون ڏنيون ويون، پر سندن دلين ۾ اطمينان ڪونه پيدا ٿيو. هنن هڪدم ڀـُـڄ قاصد موڪليا، ظاهري طرح هڪڙي لکپت جي واپاريءَ کان ڪنهن حيدرآباد جي واپاري جي قرض وصول ڪرڻ لاءِ بهانو ڪيائون، پر درحقيقت راءَ سان سازش ڪرڻ جي خيال سان، ميرن اسان جي ڪڇ ۾ ڪارواين جو احوال، نهايت مبالغي سان، پنهنجي آقا، ڪابل جي بادشاهه محمود شاهه ڏانهن موڪليو ۽ هن کي التجا ڪيائون، ته هو اهو سوال سڌو هندستان جي اعليٰ سرڪار وٽ اٿاري. تنهن کان پوءِ، جلد ئي خبر پهتي، ته مير شڪارپور ۾ فوج گڏ ڪري رهيا هئا. ان کان سواءِ اهي به افواهه هئا، ته افغانن جون فوجون سنڌ اچي رهيون هيون. سنڌي وڪيل درٻار ۾، پنهنجو مقصد مخفي رکي نه سگهيا. هنن درٻار کي ان ڳالهه کان ذهن نشين ڪيو، ته انگريزن جهڙي جبري پاڙيسريءَ سان دوستيءَ رکڻ مان انت فائدو ڪونه هو. هنن پڻ اهڙو اشارو به ڏنو، ته ضرورت جي وقت ميرن جون فوجون راءَ ڀرملجي جي حوالي ڪيون وينديون. مطلب ته دوستيءَ ۾ رخني وجهڻ جي هر ممڪن ڪوشش ڪئي وئي. پر خوش قسمتيءَ سان، ڪڇ جي حڪومت کين صاف جواب ڏنو، پوءِ سندن ڀل ڪهڙو به مقصد هجي- وڪيل ناڪامياب ٿي حيدرآباد موٽي ويا. انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهيءَ سفارت کان پوءِ، خود ڪابل جي بادشاهه، هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجو اعتراض لکي موڪليو. خط جي شروع ۾ لکيل هو ته: ”اسان کي خاطري آهي ته حضور عالي، راءَ جي ملڪ تي چڙهائيءَ جي اجازت ڪانه ڏني هوندي- بادشاهه سلامت جو خيال هو، ته کيس ڪڇ جي حڪومت تي هڪ مبهم حق هو، جنهن جي اڳي اسان کي خبر ڪانه هئي. “ڪڇ افغان حڪومت جو هڪ حصو آهي، تنهنڪري ان سان به دست اندازي ڪانه ڪئي وڃي. وزير فتح خان جو خط پڻ بادشاهه جي رقعي سان گڏ آيو هو، سو ته ان کان به وڌيڪ پـُـر معنيٰ هو. ان ۾ لکيل هو ته: ”شاهي قدمن ۾ خبر پهتي آهي، ته انگريزن جي قوم جي ڪن فرنگين، جن کي عقل کان وڌيڪ همت آهي، تن کي اهڙو حوصلو ٿيو، جو اسان جي شاهي مملڪت جي سرحد جو هڪ ضلعو آهي، دست اندازي شروع ڪري ڏني اٿن. هيءُ خبرون ٻڌي حضور اعليٰ جي دل ۾ غصو پيدا ٿيو ۽ شاهي فرمان جاري ڪيائون، ته حڪومت جي سڀني ضلعن جي ناظمن کي ارشاد ڪيو وڃي، ته هو تيار رهن، ۽ وڌيڪ حڪمن جو انتظار ڪن“. وزير اڳتي هلي فرمائي ٿو ته: ”جيڪڏهن اهي ماڻهو باز نه اچن ۽ اهڙي قسم جون خبرون وري بادشاهه سلامت کي پهتيون، ته به لک دوراني ۽ ايلات، چار دستا ايبڪن ۽ تيمورين جا، ماڪوڙين ۽ مڪڙن جيترا هزارا، خلجين، اندرين، ٽونڪن، مڪوسن، خوجاين ۽ ڪوهستانين جون قومون، خيل باشين ۽ مغلن جون فوجون، ڪنواري، ترخان، شرنواري، هنمود، کٽڪ، بنگا وڏا ۽ ننڍا،دائودي، روها ۽ محمودزئي ۽ يوسف زئي ٽڪرن خواهه پٽن جا، ۽ ناگائون ۽ امان جا ماڻهو، نواب سيوبند خان والي ڪڇ واليه، ۽ ديرن ۽ ملتان جا ناظم، ۽ بلوچن، بروهين، مزارين ۽ رڪن سود دوله ۽ امير سود دوله جون فوجون، مع بلوچن جي فوج ۽ توبخاني ۽ شاهخاني جي. اهي سڀ طاقتون سمنڊ جي ڇولين کان به وڌيڪ بادشاهه جي حڪم مطابق انهن کي گهيرو ڪري فنا ڪنديون ۽ دوستيءَ جو خاتمو ڪيو ويندو، تنهنڪري بهتر آهي، ته توهان هنن کي منع ڪري، اهڙين بيجا ڪارواين کان باز آڻيو“. هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
هن لاف زنيءَ ۽ بادشاهه جي فوجن جي زبردست فهرست، مارڪئس آف هيسٽنگس جي دل ۾ ذرو به لرزو ڪونه پيدا ڪيو. هن خيال ڪيو يا فيصلو ڪيو، ته هيءُ خط جڙتو ڪري سمجهڻ کپي. صاحب جن هڪ دوستانه خط وزير ڏانهن لکيو. ان ۾ لکيل هو ته: ”ڏسڻ ۾ ٿو اچي ته ڪابل مان جي اسان کي خط پهتا آهن، سي ٻنهي حڪومتن جي بدخواهن جا لکيل آهن، جن جي مرضي آهي، ته اسان پاڻ ۾ وڙهون، ته کين فائدو پهچي“. ان خط ۾ وزير کي اهو به ياد ڏياريو ويو هو، ته ڪڇ ڪڏهن به افغان مملڪت جو حصو ڪونه ٿي رهيو هو، ۽ مختصر لفظن ۾ انگريزن جي ڪارواين جو مقصد کيس سمجهايو ويو هو. ساڳئي وقت کيس اهو به چيو ويو، ته خط جڙتو ٿو نظر اچي، ڇاڪاڻ ته: ”اسان کي خبر آهي، ته فتح خان جهڙو داناء، آزمودگار ۽ سياڻو ماڻهو ائين ڪڏهن ڪونه سمجهندو، ته انگريز سرڪار ڪو اهڙين گدڙ ڀڀڪين کان ڊڄي ويندي. وزير کي معلوم هوندو، ته انگريز سرڪار ڪڏهن به پنهنجي طاقت جو بيجا فائدو وٺي، پاڙيسرين تي حملو نه ڪندي ۽ انگريز سرڪار تي هن وقت تائين جنهن به اڳرائي ڪري حملو ڪيو آهي، سو پاڻ فنا ٿيو آهي. جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
جڏهن صاحب بهادر جو خط افغانستان ۾ پهتو، تڏهن ڪابل ۾ حالتون بدلجي ويون هيون. قاصد جنهن جي هٿان هي خط موڪليو ويو هو، تنهن کي رنجيتسنگهه جي فوج رستي ۾ گرفتار ڪيو هو ۽ هو ڪيترا هفتا انهن جو قيدي هو. هو جڏهن پشاور ۾ پهتو، تڏهن وزير سکن سان مقابلي ڪرڻ جي تياري ڪري رهيو هو. سکن کي اٽڪ تي حملي ڪرڻ جو ارادو هو. فتح محمد چالاڪ مشرقي سياستدانن وانگر هڪدم انهيءَ خط جو فائدو ورتو. دشمنن تي رعب ويهارڻ لاءِ، حڪم ڪيائين، ته خط کي توبن جي سلامي ڏني وڃي. ساڳئي وقت ڇانوڻيءَ ۾ وڃي ماڻهن کي وڏي آواز سان ٻڌايائين، ته اسان جي دوست، هندستان جي گورنر وٽان سنيهو پهتو آهي. مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
مارڪئس آف هيسٽنگس کي وزير هڪ نهايت مبالغي آموز مشرقي محاورن سان ڀريل خط لکيو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جنهن جي معرفت اهو خط پهتو، تنهن کي خاطري ڏني ويئي هئي، ته حضور جن جي خوشبودار خط جي مٺي ۽ مفرح خوشبوءِ هن جي مغز جي هرهڪ ڪنڊ ڪوچي ۾ پهتي، ان کي معطر بڻايو آهي. جنهن وقت هن خط پڙهيو، تنهن وقت کان وٺي هن جي دل ۾ انگريز سرڪار ۽ ڪابل جي حڪومت جي وچ ۾ دوستيءَ جو غاليچو، محبت جي محل ۾، هميشه وڇايل هوندو. ان کان سواءِ، قاصد کي هدايت ڪئي ويئي هئي، ته هو پنهنجن مالڪن کي ٻڌائي، ته بادشاهه سلامت جي اميد هئي، ته انگريز سکن جي مقابلي ۾ نه فقط سندن مخالفت ڪندا، مگر سندن مدد ڪندا. اسان اڳتي هلي وري سنڌ اڳئين وانگر ڪابل جي مطيع ڪنداسين. جيڪڏهن توهان کي ڪي سنڌ متعلق ڪو مقصد هجي، ته اسان توهان جي مدد ڪنداسين. پڇاڙيءَ جو وزير اهو تماشو هن طرح ختم ڪري ٿو. لکي ٿو ته: ”ڪلڪتي ۾ جي خط پهتا آهن، تن جي اسان جي ملڪن کي به خبر ڪانه آهي، ممڪن آهي ته ڪنهن سنڌي گماشتي ڪابل ۾ اسان جي ڪنهن نمڪ حرام منشيءَ وٽان رشوت ڏئي، منهنجون ۽ ٻين عملدارن جون مهرون چورائي، اهي خط هٿرادو جعلسازي ڪري ٺاهيا هجن“. انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهيءَ وچ ۾ ڪڇ جي حڪومت ثابت ڪري چڪي هئي، ته هو اسان جي اعتبار جا لائق نه آهن. تعجب آهي، ته هيترن لکن رپين جي معافيءَ، اٽلو سندن دلين ۾ شڪ پيدا ڪيا. سنڌ جي سازشين به هڻي هنڌ ڪيو. راءَ کي جي وڌيڪ اختياري هٿ ۾ آئي، تنهن باقي سندس مغز ڦيرائي ڇڏيو. سفير اتفاق سان ڪاڏي ٻاهر ويل هو: تنهنڪري درٻار هن جي غير حاضريءَ جو فائدو وٺي، تونا بندر وٺڻ جو فيصلو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ عهدنامي جي شرطن جي خلاف ڀڄ ۽ عرب سپاهي ڀرتي ڪيا ويا. پر اهي سازشون ڪئپٽن ايم. مرڊو جي بيداريءَ ۽ چالاڪيءَ ڪري اُسري نه سگهيون. هن ڪڇ جي نار جي ڪاٺياواڙ واري طرف کان، اوکا منڊيل مان فوجون گهرايون ۽ ساڳئي وقت درٻار کي زور ڀريائين، ته نين فوجن ۾ تخفيف ڪئي وڃي. آخر گهڻي گس گساءُ کان پوءِ، اهي مطالبا لاچار قبول ڪيا ويا. مطلب، ته انگريز سرڪار جي هر رٿ کي لاپرواهيءَ سان نظرانداز ڪيو ويو، هن وقت واگر جي اثر ۾، پارڪر جي کوسا قبيلي جي ڌاڙيلن، ڌاڙا هڻڻ شروع ڪري ڏنا، پر راءَ پنهنجي حد کي به ڌاڙن کان بچائڻ لاءِ ڪو قدم ڪونه کنيو: ۽ نه هو پنهنجن دوستن جي ملڪ کي بچائڻ لاءِ اُپاءَ وٺڻ لاءِ تيار هو. درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
درٻار جي روش نهايت خراب ۽ اعتراض جوڳي هئي، ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن وڌيڪ خراب ٿينديون وييون. لکميداس ۽ هن جي ڌر بي طرفدار هئا ۽ هنن کي ڪنهن به وقت انگريز سرڪار سان هٿ ڳنڍڻ جو ارادو ڪونه هو. پر هنن جو اثر ڏينهون ڏينهن گهٽبو ٿي ويو، ۽ راءُ خراب صلاحڪارن جي چنبي ۾ اچي ويو هو. هو رات ڏينهن نشي ۾ چور هوندو هو. هو پنهنجو وقت رذيل ۽ ڪميڻن ماڻهن جي سنگت ۾ گذاريندو هو، جي هن کي هر وقت سندس نون دوستن يعني انگريزن ۽ هنن جي عيوضيءَ ڪئپٽن ايم. مرڊو جي خلاف ڀڙڪائيندا هئا. انهن خبيثن ۾ موهنجي ٺڪر نالي، هڪ شيطان هو، جو هن جو بدترين صلاحڪار هو. بدبخت راءَ کي جيڪي به مصيبتون پيش آيون، تن لاءِ هو جوابدار هو. انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهن ڳالهين جو نتيجو پڇاڙيءَ ۾ خراب نڪرڻو هو. حڪومت جون واڳون راءَ جي بدڪار دوستن جي هٿ ۾ اچي ويون، ۽ هن جي طمع عيش لاءِ هر نموني جو ظلم ۽ بي انصافي ڪئي ويئي. عام ماڻهن ۾ خيال ويٺل هو، ته انگريز، راءَ جا دوست آهن، ۽ هو هن جي هر حالت ۾ مدد ڪندا. انهيءَ ڳالهه جو فائدو وٺي، هن واپارين ۽ ٻين شاهوڪار ماڻهن کان وڏا قرض ورتا. جڏهن هو ٿڪجي پيا، ته پوءِ زور زبردستيءَ کان ڪم ورتو ويو. آبادگارن کان اٺن مهينن جي ڍل اڳواٽ وصول ڪئي وئي، ۽ گهرو عملدارن ۽ ضلعن جي ناظمن کان ويهه لک ڪوڙيون بدترين نموني جي عيش عشرت ۾ اُڏائڻ لاءِ زوريءَ جـُـرماني طور وصول ڪيون ويون. ڀرملجي پاڻ محل مان ٻاهر اصل ڪونه نڪرندو هو. ملڪ جو ڪاروبار دربدر ٿي ويو ۽ هو ويو ماڻهن جي نظرن ۾ ڪـِـرندو. هن فتح محمد جي ڌيءُ کي بد راهه ڪيو، ۽ چيائين ته ميان ابراهيم منهنجي ڀيڻ سان ائين هليو هو، تنهنڪري هن کان انتقام وٺڻ لاءِ اهو ڪم ڪيو اٿم. هر ڪنهن جون زالون گهٽين ۾ ڦاسائي، محل ۾ وٺي ويندا هئا، جتي هنن جي عصمت دري ڪئي ويندي هئي ۽ سندن زيور لاٿا ويندا هئا. ڪوبه دنيادار ماڻهو ملڪ ۾ سلامت ڪونه هو. جهاريجا سڀ پنهنجن زمينن تي هليا ويا، ۽ هـو ڀـُـڄ جي ويجهو به نه ايندا هئا. وزير اڳيئي انگريزن جي خلاف هوندا هئا. هو هاڻي پنهنجي ملڪيت ۽ اقتدار وڃائي ويٺا هئا: تنهنڪري هنن ڪئپٽن ايم. مرڊو کي استدعا ڪئي، ته هو وچ ۾ پئي، سندن جان بچائي. انهيءَ عملدارن کي هدايتن موجب، دست اندازيءَ ڪرڻ جي اجازت ڪانه مليل هئي، پر هن پنهنجي اثر سان سندرجي سيئوجي، جي ڀائٽيي، رتنسيءَ کي وزارت ۾ شامل ڪرايو. سندرجي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو هڪ پراڻو وفادار ۽ لائق ملازم هو. اميد ڪئي ويئي، ته هو پنهنجي دانائيءَ ۽ عقل سان ڀرملجي کي پنهنجي قبضي ۾ آڻي، کيس برين عادتن ۽ خراب دوستن جي صحبت کان ڇڏائيندو. شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
شاهي سفير (ڪئپٽن ايم. مرڊو) پنهنجي سر به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر هو ان ۾ ناڪام ٿيو. بدقسمتيءَ سان رتنسي به راءَ کي پنهنجي چنبي ۾ آڻي نه سگهيو، جو کيس سڌاري. راءَ جون بدعادتون ۽ انهن جا برا اثر خراب صورتون اختيار ڪرڻ لڳا. آخر راءَ کان هڪ اهڙي خطا ٿي، جنهن ثابت ڪيو، ته هن کي ڪوبه اصول يا انسانيت ڪانه هئي. ڀائيجي ٻاوا جو بدقسمت پٽ لدوبا، پنهنجي سؤٽ جي گاديءَ تي ويهڻ کان پوءِ، درٻار جو سياسي قيدي ٿي رهيو هو. پر هن تي سخت پهرو ڪونه هوندو هو ۽ بعضي بعضي هن کي راءَ جي بدمستين ۽ محفلن ۾ شامل ڪيو ويندو هو. هڪ رات راءَ ۽ هن، دير تائين گڏجي شراب پيتو ۽ آخر هڪٻئي سان دوستيءَ جو دم هڻي جدا ٿيا. پنجن منٽن کان پوءِ، هو محل جي اڱڻ مان لنگهي رهيو هو، ته هن تي ڪن هٿياربندن ماڻهن حملو ڪري، کيس وڏيءَ بيرحميءَ سان ماري ڇڏيو. راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ پهريائين انڪار ڪيو، ته ڪو هن بيرحم ۽ مردود ڪم ۾ ڪو سندس هٿ آهي. چيائين ته: هيءَ ڪم منهنجن پهريدارن منهنجي اجازت کان سواءِ ڪيو آهي: ايتريقدر جو بندوق هٿ ۾ کڻي هو قاتلن جي اڳواڻ کي مارڻ لاءِ تيار ٿيو. پر پوءِ جلد خبر پئي، ته هن لدوبا جي قتل جو حڪم پاڻ ان وقت ڏنو هو، جڏهين لدوبا کانئس موڪلائي نڪتو هو ۽ هن پاڻ اکين سان لدوبا کي محل جي دريءَ مان خون ٿيندو ڏٺو هو. ڏوهه جي ڏوهارين کي ڪنهن به قسم جي سزا ڪانه ڏني وئي هئي. ڏوهارين جو اڳواڻ عبدالڪريم نالي هڪ عرب جميندار هو. هن کي نوڪريءَ مان، ته برطرف نه ڪيو ويو، پر اٽلو کيس اضافو، ٻيا انعام ۽ اقرار ڏنا ويا. پر اڃا ٽي مهينا به نه گذريا، ته انهيءَ شيطان تي خدائي قهر نازل ٿيو: ڀـُـڄ ۾ هڪڙي سپاهيءَ هن جي حڪم سان هڪ گانءِ ماري وڌي، هندن ۾ اچي تاءُ پيو. عبدالڪريم، سپاهيءَ کي هندن جي ڏمر کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راءَ حڪم ڏنو، ته عبدالڪريم ۽ ڏوهاري ٻنهي جو خاتمو ڪيو وڃي. لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
لدوبا جو خون هڪ فضول ۽ جبر جو ڪم هو. هن ڪو شڪايت جو سبب ڪونه ڏنو هو. هن پنهنجا ڏک سور وساري ڇڏيا هئا. هن کي جيڪڏهن ڪو حق هو، ته ان جي دعويٰ ڪانه ڪئي هئائين. راءَ کي هن مان ڪو خوف ڪونه هو، ۽ راءَ جو حق جهاريجن تسليم ڪيو هو ۽ کيس انگريز سرڪار جي ٽيڪ هئي. راءَ جي جيڪڏهن چشم پوشي ڪجي، ته چئجي ته هن اهو حڪم اوچتو نشي جي حالت ۾ ڏنو هو. پر هن جي روش مان ظاهر آهي، ته هن جي دل ۾ اجايا ۽ بي بنياد شڪ پيدا ٿيا هئا. لدوبا جي قتل کان پوءِ به هو، هن جي ڪٽنب تي ظلم ڪندو رهيو. راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ جي انهيءَ وحشياڻي ڪاروائيءَ جي ڪري، ڪڇ ۾ هن لاءِ سخت نفرت پيدا ٿي. جهاريجا سردار هاڻي پڇتائڻ لڳا، ته هنن ڇو لدوبا جو حق مارجڻ ڏنو هو- پر ڏڌو کير ٿڻن ۾ نه پوي. ڪيترن سردارن ظاهر ظهور راءَ کي لدوبا جي خون لاءِ ننديو. انهيءَ ڳالهه تان ابراسا ۾ ونجڻ ۽ سندڻ سردارن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا. ڀرملجيءَ کي جا ڀياد وارن سان دشمني هئي، سا انهن تازن واقعن جي ڪري گهٽ ڪانه ٿي هئي: تنهنڪري هو به هڪدم جهيڙي ۾ ٽپي پيو ۽ سندڻ تي ڏنڊ وجهڻ جو خيال ڪيائين. اڳتي ڏيکاريو ويندو، ته انهيءَ بي انصافي جي ڪري هن پنهنجو تخت ڪيئن وڃايو. انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهن واقعن جي خبر ممبئيءَ ۾ پهتي، ۽ مقتول شهزادي جي وڌوا جي پيءُ به پنهنجي درد ڀري دانهن موڪلي. لدوبا جو سهرو ڪاٺياواڙ جو هڪ ننڍڙو سردار هو، ۽ هو انگريزن جي پناهه هيٺ رهندو هو. هن رحم ۽ انصاف جي نالي ۾ پڪار ڪئي، ته راءَ کان حساب ورتو وڃي. وڌيڪ چيائين، ته منهنجي ڌيءَ جنهن کي ستون مهينو پيٽ آهي، سا ڀـُـڄ ۾ قيد آهي، هن کي هڪدم اتان ڪڍي، سندس حوالي ڪيو وڃي. لدوبا جا ٻار اڳي انهيءَ بهاني تي ماريا ويا هئا، پر اهي ته نياڻيون هيون. هاڻ بدبخت ماءُ ۽ هن جي نئي ٻار سان به ساڳي تعدي ٿيڻ جو امڪان هو: تنهنڪري ڪئپٽن ايم. مرڊو کي هدايت ڪئي ويئي، ته راءَ کي ٻڌائي، ته هن جي درٻار ۾ جيڪو هولناڪ واقعو ٿيو هو، تنهن تي انگريز سرڪار کي سخت صدمو پهتو هو. انهيءَ ڪري انگريزن جو به بد ٿيو هو، ڇاڪاڻ ته درٻار کي سندن ٽيڪ هئي. تنهنڪري ڏوهين کي سزاياب ڪرڻ کپي. فوتيءَ جي وڌوا جي حفاظت ڪرڻ ضروري هئي. ساڳئي وقت جهاريجن جي سردارن ڏي به خط لکيا ويا، ته گورنر ۽ سندس ڪائونسل کي اُميد آهي، ته وڌوا ۽ ان جي ٻار سان عزت ۽ مروت جو برتاءُ ڪيو ويندو. هنن کي عرض ڪيو ويو، ته انهيءَ ڪم لاءِ هو راءَ کي لکن ۽ هن سان ملي، مٿس پنهنجو پورو پورو اثر هلائين. انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهيءَ درخواست راءَ جي دل ۾ انگريزن لاءِ شڪ ۽ نفرت پيدا ڪئي. چيائين، ته هيءُ هڪ گهرو معاملو آهي ۽ ان ۾ بيروني دخل نه ٿيڻ کپي. جيڪڏهن اها ڳالهه چوري وئي، ته پوءِ اسان جي دوستي ڪانه رهندي. ان کان پوءِ، هڪدم پنهنجون فوجون ابراسا مان واپس گهرائي ورتيون ۽ ٻين هنڌ ڀرتي ڪرڻ لڳو ۽ اهڙيون تياريون ڪرڻ لڳو، جي هڪ دوستاڻي ۽ صلح پسند حڪومت جي شان وٽان نه هيون. درٻار ۾ قرض ڏئي، ان جو موٽائي وٺڻ جو سوال وري اٿاريو ويو. هڪ رٿ تيار ڪئي ويئي، ته گاهه جي گاڏين ۾ هٿيار بند ماڻهو موڪلي، انجر وٺڻ جي ڪوشش ڪجي. ڀـُـڄ ۾ جو انگريزن جو ديسي وڪيل هو، تنهن جي هتڪ ڪئي ويئي. راءَ جي وڙهڻ تي مرضي هئي، پر اهڙي همت ڪانه هئس. ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ڀرتي ڪيل فوجون، پارڪر جي کوسن کي گوشمالي ڪرڻ جي بهاني تي واگر موڪليون ويون هيون. پر سفير کي راءَ جي طبعيت جو هاڻي ڪافي آزمودو ٿي چڪو هو: تنهنڪري ٻيون فوجون گهرائي انجر جي چونڪيءَ کي مضبوط ڪيو. هڪڙي انگريزي فوج گجرات مان گهرائي، رڻ ڏانهن موڪلي ويئي. درٻار کي استدعا ڪئي ويئي، ته هو رستي ۾ ان کي سرو سامان جي مدد ڪن، مگر مدد ڏيڻ کان صاف جواب مليو. اٽلو راءَ پنهنجن فوجن کي هوشيار ڪيو ۽ پنجويهه توبون تيار ڪيون ويون. فوجون فقط اشاري لاءِ تيار بيٺيون هيون، پر وري کين اوچتو هٿيارن رکڻ جو حڪم مليو- شايد راءَ جو نشو ٽٽي ويو هو يا ڪنهن دوست جي صلاح جو اثر ٿيو هوس. جڏهن اسان جي فوج انجر ڏانهن وڌي، تڏهن هن ڀـُـڄ کان ڏهن ميلن جي مفاصلي تي سپاهين جو هڪ دستو بيهاري ڇڏيو، ته جيئن انهن ٻن شهرن جي وچ ۾ آمدرفت جو رستو بند ٿي وڃي. پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ، هي سپاهي، سفير جي استدعا تي رتنسيءَ جي صلاح سان هٽايا ويا. هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
هوڏانهن وري حيدرآباد جي عجيب درٻار، راءَ جي ڪارواين کي بلڪل مختلف نقطه ِّ نگاهه کان ڏسي رهي هئي. هنن کي جڏهن لدوبا جي قتل جي خبر پيئي، تڏهن راءَ سان همدردي ڏيکارڻ لاءِ هڪ وڪيل موڪليائون ۽ راءَ کي چوائي موڪليائون، ته اسان جي توهان سان دوستي آهي. جهاريجن جي باغي سردارن جي خلاف ڪا مدد کپيوَ، ته اسان حاضر آهيون- ڪڇ جو گهرو معاملن بنسبت سنڌ ۾ عجيب غريب خبرون پهتون هيون. ميرن کي ڊپ ٿيو، ته راءُ هاڻي وري انگريزن کان مدد گهرندو. هنن تي انگريزن جو ڀوت اڳي ئي سوار هو، تنهنڪري سمجهيائون، ته جي راءَ کي اسان مدد ڪنداسين، ته کين انگريزن اڳيان هٿ ڊگهيرڻو نه پوندو- ميرن جي وڪيل جي خوب آجيان ڪئي ويئي، پر هنن مدد وٺڻ کان انڪار ڪيو. ڇاڪاڻ ته هو ان جي عيوض لکپت بندر، جو سنڌونديءَ جي اوڀارين شاخ تي آهي، ڏيڻ لاءِ تيار نه هئا. لکپت بندر ميرن جي سرحد جي ويجهو آهي ۽ سنڌين جي هميشه ان ۾ نظر پئي رهي آهي. راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ هڪ بي لغام گهوڙي وانگر ظلم زبردستي ۽ عيش پرستي ڪندو رهيو. هو سواءِ پنهنجن بدڪار رفيقن جي ٻئي ڪنهن سان ڪونه ملندو هو. هن کي نه اندر جي آواز جي پرواهه هوندي هئي، ۽ نه ماڻهن جي دک جي. لدوبا جي وڌوا، هڪ ٻانهيءَ جي معرفت پنهنجن دوستن ڏي هڪ چٺي موڪلي هئي، جا ڏيکاري ٿي، ته ان وقت محل جي ڪهڙي حالت هئي. ان خط ۾ هوءَ لکي ٿي، ته راءُ ضرور سندس عصمت دري ڪندو ۽ سندس معصوم ٻار کي به پورو ڪندو. ٻار کي لکمياداس وزير آزيون نيزاريون ڪري بچايو. پر ويچاري مائيءَ جو ڪهڙو حشر ٿيو، تنهن جو اڄ ڏينهن تائين پورو پتو ڪونه پئجي سگهيو آهي. ڪڇ جي هاڻي اهڙي ذليل حالت ٿي هئي، جهڙي راءَ راهه دين جي حڪومت ۾. البت انگريز سرڪار جي ڊپ ڪري کـُـلي کلائي بغاوت ۽ فرقيبازي ڪانه هئي. راءَ کي انگريز سرڪار لاءِ سخت نفرت ۽ ڌڪار هئي. هن جو اهڙو ته مغز خراب ٿي ويو هو، جو هو هر موقعي تي پنهنجي نفرت جو اظهار ڪندو هو. هو ڪئپٽن ايم. مرڊو جو جڏهن نالو وٺندو هو، تڏهن کيس گهٽ وڌ ڳالهائيندو هو. هو جڏهن نشو ڪندو هو، تڏهن دل کولي همت سان لاف هڻندو هو، ته انجر ضرور واپس وٺندس. بعضي ته عملي قدم کڻڻ جي به ڪوشش ڪندو هو. هن انجر جي واپارين تي ايڏيون موتمار ڍلون وڌيون، جو هو تونابندر ڏانهن ڪپهه موڪلي نه سگهندا هئا. اهڙيءَ طرح هنن جو واپار صفا بيهي ويو. هن جي ڪمال حماقت اها هئي، جو حڪم ڪيائين، ته ڪوبه جهاز انجر جي واپارين جو مال نه کڻي. انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهن اڳراين تي سفير اعتراض ورتو. هن اڳ به ڪيترا دفعا راءَ کي نصيحت ڪئي هئي، ته خراب عادتون ڇڏي ۽ بدڪار صلاحڪارن کي نوڪريءَ مان ڪڍي. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي جان خطري ۾ هئي ۽ کيس باقاعدي خون جي ڌمڪي ملي هئي، پر تنهن هوندي به هو همت ۽ مردانگيءَ کان ڪم وٺي، راءَ وٽ ويو ۽ نصيحت ڏنائينس، ته ڪڌن ڪرتوتن مان کيس اوس نقصان رسندو. ڪئپٽن ايم. مرڊو جي ملاقات جو احوال مون کي ميجر نوبل ڏنو هو، جو ساڻس گڏ هو. تنهن کان پوءِ، راءَ جي نوڪرن به هن جي ارادن جي تصديق ڪئي آهي. هو سڀ ان ڳالهه تي اتفاق راءِ آهن: ته راءَ ٺڪر موهنجيءَ، ڪئپٽن کي مارائڻ جو حڪم ڏنو هو. پر جڏهن ڪئپٽن ايم. مرڊو اچي درٻار ۾ حاضر ٿيو، ته هن جي همت هارجي ويئي ۽ منصوبو ترڪ ڪيو ويو. پر انهن موقعن تي سفير ۽ هن جي عملي جي درٻار ۾ پوري آجيان ڪانه ڪئي ويئي هئي: بلڪ کين سپاهين ۽ ملازمن محل جي اڱڻ مان لنگهندي ٿيلها ڏنا هئا. هنن جي سلامن جو جواب به ڪونه ڏنو ويو. عام ماڻهن جي حڪم يا گهٽ ۾ گهٽ اجازت ڏني ويئي هئي، ته هنن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ مٿانئن ٺٺوليون ڪن. راءَ پاڻ، جڏهين جڏهين ڪئپٽن ايم. مرڊو ساڻس ملڻ ويندو هو، ته نشي ۾ چـُـور هوندو هو. هن ڪئپٽن جي ڪابه صلاح قبول نه ڪئي ۽ پنهنجن گناهن قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيائين. عهدنامي ۾ شرط هو، ته هو پنهنجون فوجن گهٽائيندو: پر ان باري ۾ ڪئپٽن جو مشورو ٻڌو اڻ ٻڌو ڪري ڇڏيائين. مطلب ته سفير جي ڪابه تقاضا پوري نه ڪيائين، جنهنڪري هن کي لاچار واپس موٽڻو پيو. هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
هن صوبي ۾ ناراضپي ۽ بدانتظاميءَ جي حد ٿي چڪي هئي. نٿومهتا ۽ ٻيا وزير جان بچائي ڀڄي ويا. لکمياداس ۽ هن جي ڌر انگريزن جا طرفدار ٿي ويا. راءَ سندڻ ۾ دست اندازي ڪئي ۽ جهاريجن جي سردارن تي خراج مڙهڻ جي ڪوشش ڪيائين، جنهنڪري ڀياد ۾ سخت ناراضپو پيدا ٿيو. هن بمبئي سرڪار ڏي خط لکيو، ته اسان اڳي روڪ خراج ڪڏهن ڪونه ڏنو آهي، ۽ استدعا ڪيائون، ته جيڪڏهن اها بيجا ڍل اسان کان زوريءَ وصول ڪئي وڃي، ته توهان اسان جي مدد ڪريو. پڇاڙيءَ جو چيائون، ته ڪڇ جي ڪاروبار جي سڌارڻ لاءِ انگريزن جي حڪومت جي دست اندازيءَ جي ضرورت آهي. بمبئي سرڪار جهاريجن سردارن ۽ سندن حاڪم جي جهڳڙي ۾ ڪاهي پوڻ مناسب نه سمجهيو. راءَ جو حق هنن پاڻ تسليم ڪيو هو: تنهنڪري هنن فيصلو ڪيو، ته اسان تيستائين ڪو به قدم ڪونه کڻنداسين، جيستائين راءَ اڳرائي ڪري اسان جي سامهون نه پوندو. پر راءَ جلد کين اهڙو موقعو ڏنو. ڀرملجي ڏينهون ڏينهن سست ٿيندو ٿي ويو. آخر هن انجر جي شهر تي اوچتو حملي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن تي ڪن ڳوٺن تي هن اڳيئي بيجا اختيار هلائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. انهيءَ ارادي سان هن مياڻن ۽ ٻين ماڻهن، جن کي فوجي پٽي تي درٻار جون زمينون مليل هيون، تن کي ڀـُـڄ ۾ گهرايو. پوءِ پنج هزار ماڻهو ۽ يارنهن توبون ساڻ ڪري لکنود تي چڙهائي ڪيائين. ان کان اڳ هن ڪيترن جهاريجن کي دڙڪا دلاسا ڏيئي، پنهنجيءَ فوج ۾ شامل ڪيو هو. راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ سفير کي برغلائي چيو، ته مان واگر ۾ ڪن باغين کي سزا ڏيڻ وڃان ٿو. پر اها ڳالهه ظاهر ظهور ڪوڙي هئي، ڇاڪاڻ ته واگر مان هن پنهنجون سڀ فوجون واپس گهرائي ورتيون هيون. هوڏانهن انجر ۾ سندس مقابلي لاءِ تياريون ڪيون ويون هيون، جنهنڪري لاچار اِهو قصد ڇڏڻو پيس. پر هن انگريز سرڪار جي هتڪ ڪرڻ ۽ عهدنامي جي ڀڃڻ جا ٻيا طريقا اختيار ڪيا. هن اوچتو ڪڇ جي اوڀر ۾ آريسير جي شهر تي چڙهائي ڪئي، جنهن جو سردار سفير جي پناهه ۾ انجر ۾ درٻار سان ڪن مسئلن جي فيصلي لاءِ رهيو پيو هو. ڪئپٽن ايم. مرڊو راءَ جي هن بيجا روش تي سخت اعتراض ڪيو ۽ کيس ياد ڏياريائين، ته عهدنامي جي شرط موجب هن ۾ واگر جي جميندارن جي وچ ۾ جي اختلاف هئا، تن جو فيصلو ڪمپنيءَ کي ڪرڻو هو. انجر جي سردار ڪلياڻ سنگهه کي حضور واليءَ جي عرض تي اختلافن جي فيصلي ڪرڻ لاءِ گهرايو ويو هو. انهيءَ رقعي جي پڇاڙيءَ جا لفظ هي هئا: ”جيڪڏهن تنهنجي آريسير کي ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، ته تون ڀلي ائين ڪر: پر ان جو مطلب اهو ٿيندو، ته تون انگريز سرڪار سان ناتن ٽوڙڻ لاءِ آماده آهين“. راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ انهيءَ اطلاع جي ڪا پرواهه ڪانه ڪئي، بلڪ سڀني جي مشوري جي خلاف، هن ٺڪر موهنجي ۽ هن جي ساٿين جي چوڻ تي، آريسير جو گهيرو جاري رکيو. ٻن مهينن کان پوءِ، جڏهن ڏٺائين، ته ڪاميابيءَ جو اميد خير ڪي آهي، تڏهن وري ڪئپٽن ايم. مرڊو سان هيٺانهين ورتائين ۽ لکيائينس، ته مون کي تنهنجي ۽ تنهنجي سرڪار لاءِ نهايت عزت آهي. پر ان خط ۾ سندس ڪارواين تي جو اعتراض وريو ويو هو، تنهن ڏانهن ڪوبه اشارو ڪونه هو. مگر هاڻي اهي سڀ ڳالهيون اجايون هيون، ۽ عهدنامو اڳيئي معطل ڪيو ويو هو. مارڪئس آف هيسٽنگس پڌرو ڪيو هو، ته راءَ ڀرملجي عوام جو دشمن آهي ۽ هن سان لڙائي ڪرڻ لاءِ هدايتون ڏيئي ڇڏيون هئائين. لارڊ صاحب جو مقصد هو، ته ڪڇ ۾ اهڙي حڪومت قائم ڪجي، جا سن 1816ع جي عهدنامي مطابق انگريزن سان دوستاڻي نموني سان هلي. راءَ ڀرملجيءَ جي برين عادتن جهڙي ماڻهو کان اهڙي اميد رکڻ اجائي هئي. تنهنڪري حڪم ڏنو ويو، ته جهاريجن جي مدد سان راءَ کي معزول ڪيو وڃي ۽ سردارن کي چيو وڃي، ته هو مسند تي ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي ويهارين، جنهن کي هو ان جو حقي وارث سمجهن. انهن حڪمن کي عملي جامي پهرائڻ لاءِ انجر ۾ سر وليم گرانٽ ڪيئر جي سرڪردگيءَ هيٺ فوجون ڪٺيون ڪيون ويون. اتي ساڻن وسراجي، ٻه پراگجي، الياجي ۽ مياتجيي ۽ پنج وڏا ڪڇ جا جهاريجا سردار به اچي شامل ٿيا، ۽ چيائون، ته اسان راءَ جي خلاف هر ڪاروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار آهيون. انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهيءَ وچ ۾ راءَ، آريسير جي سردارن سان ٺاهه ڪري تڪڙو تڪڙو ڀـُـڄ موٽي آيو، جتي هو اوچتو بيمار ٿي پيو، تنهنڪري هو پاڻ ڪابه تياري ڪري يا حڪم ڏيئي نه سگهيو، پر هن جي طرفدارن ۽ مقربن هڪ چڱي خاصي فوج تيار ڪئي. انگريزن جي فوج جڏهن دارالسلطنت کي ويجهو پهتي، تڏهن انهن سان سندن ڪجهه مقابلو ٿيو. پوءِ ڪئپٽن ايم. مرڊو، راءَ کي اطلاع ڏنو، ته اسان جي سرڪار جو ارادو آهي، ته ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار جهاريجن جي ڀياد جي صلاح سان نئين سر ٺاهجي. کيس اهو به چيو ويو، ته جيڪڏهن هو مخالفت ڪندو، ته کيس ان جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو، پر جي آڻ مڃيندو، ته کيس بچاءُ ڏنو ويندو ۽ سندس جوڳي عزت ڪئي ويندي. هن اطلاع جو جواب ٻئي ڏينهن ڏنو ويو، جڏهن پورجيه جي جابلو قلعي تي، جو ڀـُـڄ جي شهر جي ويجهو آهي، زوريءَ ڏاڪڻيون رکي قبضو ڪيو ويو. ان تي راءَ، کمياداس وزير جي معرفت اچي سفير جي تنبوءَ ۾ حاضر ٿيو، جتي هن کي انگريزي فوج جي حفاظت ۾ رکيو ويو. هن سان هر ممڪن مروت ڪئي ويئي، پر ساڳئي وقت ڪوشش ڪئي ويئي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي. هن جي صحت جو خاص خيال ڪيو ويو، هن جي بي اعتدالين ۽ بيمارين جي ڪري اهڙي حالت ٿي ويئي هئي جو هو بيهي ۽ ڳالهائي به نٿي سگهيو. ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ٿورن ڏينهن کان پوءِ، راءَ ڀرملجي باقاعدي معزول ڪيو ويو ۽ هن جي رهائش جو انتظام فتح محمد جي محل ۾ ڪيو ويو. جهاريجن سردارن کي اجازت ڏني ويئي، ته هو پنهنجي مرضيءَ مطابق هن جو جانشين انتخاب ڪن. عام راءِ اها هئي، ته مقتول شهزادي لدوبا جو معصوم ٻار چونڊيو ويندو. پر پڙهندڙن کي ٻڌي تعجب ٿيندو، ته ڀياد يڪراءِ ڀرملجيءَ جي ٽن ورهين جي اڪلوتي پٽ کي انتخاب ڪري راءِ ڏيسل جي لقب سان گاديءَ تي سرفراز ڪيو. چون ٿا، ته هيءُ وزير لکمياداس مهتا جي چوڻ تي ڪيو ويو هو. جيڪڏهن اها حقيقت آهي، ته هن پنهنجي قربانيءَ ۽ فراخدلي لاءِ بيشڪ کيرون لهڻيون. ياد هوندو، ته راءُ ڪنهن وقت هن جي رت جو پياسي هو ۽ هن جي ملڪيت ضبط ڪرائي هئائين. پر لکمياداس ۽ ٻين گهڻن سان مون ان معاملي متعلق ڳالهايو آهي. هنن جو منڍ کان وٺي اهو خيال هو، ته ڀرملجي فطرتاً ظالم ۽ ڪٺور دل نه هو، مگر هو هڪ نيچ ۽ بدڪار ڌر جي هٿ ۾ ضعيف ۽ گمراهه پـُـتلو هو، وزير جي دل، راءَ جي زوال کان پوءِ، هن ڏانهن نرم ٿي ويئي هئي. راءَ جي معزوليءَ ۾ سڀ راضي هئا، پر تنهن هوندي به جهاريجن سردارن جي مرضي هئي، ته حڪومت سندن نالي ۾ هلائي وڃي. جڏهن اها صلاح قبول نه پئي، تڏهن چيائون، ته قيد ۾ راءَ جي عزت ڪئي وڃي ۽ گادي هن جي خاندان ۾ رهڻ کپي. تاريخ ثابت ڪري ڏيکاريو، ته ڀياد جو فيصلو وڌيڪ معقول هو. جيڪڏهن هو لدوبا جو ناتوان ۽ معصوم ٻار چونڊين ها، ته ان مان ڪو سود ڪونه ٿئي ها. ساڳئي وقت هنن اهو به فيصلو ڪيو هو، ته جيڪڏهن ڏيسلجي بنا اولاد مري ويو، ته هن جو وارث لدوبا جو پٽ ٿيندو. پر لدوبا جو پٽ ٿورن هفتن کان پوءِ مري ويو ۽ ڪڇ جي شاهي خاندان جي حقي شاخ جي وارث ڀائيجي ٻاوا جو نسل هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ان کان پوءِ، ملڪ جي ڪاروبار سڌارڻ جو ڪم شروع ڪيو ويو. ۽ راءَ ڏيسل جي صغيرائپ ۽ حڪومت هلائڻ لاءِ عيوضين مقرر ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جهاريجن کي چيو ويو، ته هو ان ڪم لاءِ ماڻهن جو ڪافي تعداد منتخب ڪن. هنن ڪڇ جا سڀ کان وڌيڪ طاقت وارا ٻه جهاريجا سردار هڪڙو روهه جو وسراجي ۽ ٻيو ننگرچيءَ جو پريتراجي اوڌوجي نالي هڪڙو راجگور برهمڻ، وزير لکمياداس وليجي ۽ سيٺ رتنسي ڄيٺا چونڊيا. انهن کان سواءِ هنن انگريز سفير جو نالو به ڏنو، پر ان تي گورنر جنرل پهريائين اعتراض ورتو، ڇاڪاڻ ته هن جي مرضي هئي، ته ڪڇ هڪ آزاد رياست ٿي رهي. پر جهاريجن جي ڀياد ۽ ٻين چونڊيل عيوضين جي استدعا تي لارڊ صاحب قبول ڪيو، ته ڪئپٽن ايم. مرڊو انهيءَ جماعت جو صدر ٿي رهي. ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ڀـُـڄ ۾ جي قدم کنيا ويا، تن تي گهڻو ڪري سڀني طبقن جا ماڻهو راضي هئا. لکپت بندر کان سواءِ، ٻئي ڪنهن به شهر، نئين راءَ ۽ عيوضين جي جماعت جي حڪومت تي اعتراض ڪونه ورتو. لکپت ۾ عرب فوجون هيون ۽ انهن جي صداقت ۽ وفاداريءَ ۾ پهريائين ڪجهه شڪ هو، پر لکپت به سواءِ ڪنهن فوجي ڪاروائيءَ جي آڻ مڃي. اهڙيءَ طرح ڪاروبار پختي پائي تي بيهارڻ کان پوءِ، راڄگذار حڪومت جي مختلف کاتن ۾ سڌارن ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو. ڀرملجي جيڪي ڪنڌ ڀڳا خرچ ڪري، اجايون فوجون رکيون هيون، سي موقوف ڪيون ويون. ملڪ جي بچاءَ ۽ حڪومت جي مدد لاءِ هڪ انگريزي فوج رياست جي خرچ تي مقرر ڪئي ويئي. راءَ جي محل جي حفاظت خلاصي جهاريجن جي حوالي ڪئي ويئي ۽ راءَ جيڪي ڪميڻا رذيل ماڻهو انهيءَ اهم فرض لاءِ رکيا هئا، تن کي برطرف ڪيو ويو. راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ جا ظلم ۽ زبردستيون اڃا مس بند ڪيون ويون ۽ انگريز سرڪار جي مدد سان هڪ نئون ۽ بهتر دستور قائم ڪيو ويو، ته قدرت جو ڪوپ اچي ڪڇ جي ظالمن مٿان ڪڙڪيو. اوچتو هڪ عجيب قسم جو زلزلو ٿيو، جنهن ملڪ جا سڀ ڪوٽ ۽ قلعا پٽ تي ڪيرائي، خاڪ ۾ ملائي ڇڏيا. انگريز سرڪار کي ڪيتري وقت کان انهن شر ۽ بغاوت جي ڪاشيانن ڊاهڻ جو خيال هو، پر قدرت اهو ڪم پاڻ ڪرڻ مناسب ڄاتو. ملڪ جو نقصان ٿيو، سو تصور کان ٻاهر آهي. فقط ڀـُـڄ ۾ ست هزار گهر پٽ ٿي ٺري پيا، ۽ ٻارنهن سؤ ماڻهو دٻجي مري ويا. انجر ۾ به ايترو ئي نقصان ٿيو. مانڊويءَ ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ به ڪافي جاني ۽ مالي نقصان ٿيو. هن ڀيانڪ حادثي سببان جي ٻيون علامتون ظاهر ٿيون هيون، تن جو ذڪر ڪرڻ هتي ضروري نه آهي. انهن جو احوال ممبئيءَ جي ادبي سوسائٽيءَ جي مخزن ۾ اڳيئي ڇپجي چڪو آهي. انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
انهن ڪارواين مطابق ۽ ٻن حڪومتن جي وچ ۾ دائمي ۽ باعزت دوستي قائم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون عهدنامو ڪيو ويو، جنهن ۾ سنه 1816ع واري عهدنامي جي شرطن کان سواءِ، ٻيا ڪيترا شرط هئا، جي ملڪ ۾ نين حالتن پيدا ٿيڻ ڪري لازمي ٿيا هئا. ڏسڻ ۾ ايندو، ته انگريز سرڪار کي راءَ جي اندروني ڪاروبار ۾ مداخلت ڪرڻ جو بلڪل ارادو ڪونه هو. ساڳئي وقت سرڪار اهو ذمو پاڻ تي کنيو هو، ته راءَ جي طاقت کي ڪو لوڏو ڪونه ايندو ۽ ملڪ جي وحدت کي اندروني خواهه بيروني دشمن کان بچايو ويندو. اهڙيءَ طرح جهاريجن سردارن تي به وڏي عنايت ڪئي ويئي. هنن انقلاب جي زماني ۾ اسان جي مدد ڪئي هئي، تنهنڪري هنن جو اسان تي حق هو. اسان هنن کي خاطري ڏني، ته سندن ملڪيتون سلامت رهنديون، بشرطيڪ هو وعدو ڪندا، ته نياڻين جي هتيا نه ڪندا. انهن ڀاري رعايتن جي مقابلي ۾ انگريز سرڪار کي نالي ماتر فائدو پهتو آهي. اسان کي ڀـُـڄ جي درٻار مان فقط ٻه لک ۽ اسي هزار رپيا ساليانو خراج ملندو آهي، جو ضروري فوج جي خرچ جي اڌ کان به گهٽ آهي. هوڏانهن درٻار کي انجر ۽ ان جي ماتحت وارا علائقا واپس ڪيا ويا آهن. انهن دوستيءَ جي فائدن کي شمار ڪندي، اسان کي ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ ۾ جا اخلاقي فتح حاصل ٿي آهي، سا وسارڻ نه کپي. ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ انهيءَ وحشتناڪ رسم بند ڪرڻ جي اسان شروع کان وٺي ڪوشش پئي ڪئي آهي، ۽ هاڻي ان جو رواج گهڻو گهٽ ٿي ويو آهي. ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
ڪڇ ۾ اسان جي اچڻ کان اڳ، جي حالتون هيون، انهن تي جيڪڏهن غور ٿو ڪجي، ته چئجي ٿو ته نئون انتظام ملڪ لاءِ مفيد ثابت ٿيندو- جيڪڏهن اسان مداخلت ڪري پنهنجي اختياريءَ ۽ انصاف جوهٿ نه ڊگهيڙيون ها، ته هن وقت تائين فسادن ۽ بدانتظاميءَ جي ڪري ملڪ جو نالو نشان به نه هجي ها. ڪڇ، سنڌ جي فوجي ظالمن جي فولادي چنبي ۾ اچي وڃي ها، يا اڳي وانگر مڪاني ستمگرن جو شڪار هجي ها. تحقيق اهو تصور ڪرڻ محال آهي، ته حڪومت جون بدڪاريون ۽ بدعنوانيون ۽ بدبخت صوبي جي ماڻهن جي بداخلاقي، جن لاءِ خونريزي ۽ بغاوت رواجي ڳالهيون آهن، ملڪ کي ڪٿي پهچائين ها! قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
قلم تازو، 15- جون 1829ع، جتي اسان پنهنجو قصو ختم ڪيو هو، ان وقت کان وٺي ڪڇ کي انگريزن جي حڪومت جي نعمت حاصل پئي ٿي آهي. اتفاق سان گوڙ فساد پيو ٿيندو آهي، پر ان جو ڪارڻ ڏڪار يا اهڙا ٻيا طبعي سبب هوندا آهن، جن تي ڪابه انساني حڪومت قابو پائي نٿي سگهي. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ بارش بلڪل ڪانه پئي، ان ڪري ڪڇ جهڙي ملڪ ۾، جنهن جي آبپاشيءَ جو سارو دارومدار آسمان جي رحم تي هوندو آهي، جا تڪليف ٿي هوندي، ان جو تصور ڪري نٿو سگهجي. گهڻا ماڻهو گجرات لڏي ويا، جتان هو پوءِ، جڏهن پاڻيءَ جي ڪميءَ جي شڪايت دور ٿي، تڏهن موٽي آيا. ٻيا جي گهٽ صلح پسند هئا، سي پارڪر ۽ سنڌ ۾ ٽپي ويا. اتي هنن فوجي سپاهين ۽ ٻين صوبن جي جانبازن سان گڏجي ٽولا ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هنيا، ڳوٺ ڦريا ۽ ساڙيا. سن 1825ع ۾ ڪجهه برسات پئي. ان سال ريجنسي جي چوڻ تي نائب سفير جي نظرداريءَ هيٺ ڍالن وصول ڪرڻ جو هڪ نئون ۽ ڪم آزاد طريقو اختيار ڪيو ويو. ان ڪري ملڪ ۾ ڪجهه ٺاپو ٿي ۽ ڌاڙيلن جون ڪاروايون گهٽ ٿيون. انهن مان گهڻن بک جي ڪري اهو ناجائز پيشو اختيار ڪيو. جڏهن ملڪ وري سائو ۽ سبز ٿيو، تڏهن هنن چپ چپاتيءَ ۾ موٽي اچي پنهنجون ٻنيون وسايون ۽ درٻار گهڻو ڪري سڀني کي سواءِ چند ماڻهن جي ڪرم فرمائي، زمين آباد ڪرڻ جي اجازت ڏني. سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
سنڌ جي حڪومت انهن چورن ۽ ڌاڙيلن کي هميشه پناهه پئي ڏني آهي، جنهنڪري اسان جا انهن سان وقت بوقت مت ڀيد پئي ٿيا آهن. ٻين موقعن تي، هڪڙو سن 1829ع ۽ ٻيو سن 1825ع ۾، ميرن کي هيسائڻ لاءِ، ته جيئن هو عهدنامن جي ڀڃڪڙي نه ڪن، اسان کي ڪڇ ۾ فوج جو مظاهرو ڪرڻو پيو هو. سن 1823ع ۾ انگريزن ۽ ڪڇ جي حڪومتن جي وچ ۾، هڪ نئون عهدنامو ٿيو هو. هن جي شرطن مطابق انجر ۽ ان جي ماتحت علائقا راءَ کي واپس ڏنا ويا. انهن جي عيوض هن اسان کي اٺاسي هزار رپيا ڏيڻا ڪيا. تخمينو ڪيو ويو هو، ته اها رقم انهن علائقن جي آمدنيءَ جيتري آهي. راءَ صاحب کان ڪل اسان کي ٻه لک ۽ اٺاسي هزار رپيا ملندا آهن. ڏڪر ۽ ٻين سببن ڪري اهو خراج باقاعدي ڪونه ڏنو ويندو آهي. وقتن تي اسان اهو خراج معاف به ڪري ڇڏيو آهي. بهرحال، اهو اسان جي خرچ لاءِ ڪافي نه آهي. اها حقيقت آهي ته اسان جي عاليشان سلطنت جي لاءِ ڪڇ هڪ سرحدي صوبو آهي. پر انهيءَ جا فائدا مشڪوڪ آهن. ڪڇ اسان جي خزاني تي هڪ دائمي ۽ اجايو بوجو آهي. ڪڇ جي دوستيءَ مان اسان کي وڏا ۽ ڏٺا وائٺا نقصان ٿيا آهن، پر هن موضوع تي وڌيڪ اپٽار ڪرڻ جي ضرورت نه آهي. هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
هن تذڪري ۾ جن شخصن جا نالا ڏنل آهن، تن متعلق وڌيڪ معلومات دلچسپيءَ کان خالي نه ٿيندي. ڪئپٽن ايم. مرڊو، سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ جلدي وفات ڪري ويو. هن جي وفات ڪري سندس لاءِ ملڪ کي سخت صدمو پهتو ۽ ڪڇ جي يورپي خواهه ديسي رهاڪن کي ڏک ٿيو. هو سچ پچ ته ڪڇ جو هڪ وڏو خيرخواهه هو. هو واگر جي علائقي ۾ پلنسوا جي ڀرسان برون وادي ۾ گذاري ويو، ۽ دفن به اتي ئي ڪيو ويو. مڪاني ماڻهو هن جي قبر جي نهايت خبرداريءَ سان حفاطت ڪندا آهن، ۽ پري پري جا ماڻهو ان جي زيارت ڪرڻ ايندا آهن. هڪڙي شريف ماڻهوءَ کي ان کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو محنت جو اجر کپي! راءَ ڏيسل هاڻي تيرهن ورهين جو ٿيو آهي ۽ اميد ڪئي وڃي ٿي، ته هو رعيت جي دل جون مرادون پوريون ڪندو. هن ڀـُـڄ جي پادريءَ ريورنڊ مسٽر گريءَ کان ڪجهه انگريزي سکي آهي ۽ هن بزرگ، جوان شهزادي جي دل ۾ حسابن ۽ ٻين علمن لاءِ شوق پيدا ڪيو آهي. هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
هن جو پيءُ، سابق راءَ ڀرملجي، اڃا نظربند آهي. هو ويچارو اڃا چوٽيهن ورهين جو به نه آهي ۽ ان مان ڏهه ورهيه بند ۾ گذريا اٿس. پنج ورهيه ٿيا، ته مون هن کي ڏٺو هو. ان وقت هن جي تمام رحم جهڙي حالت هئي ۽ هو فتح محمد جي محل ۾ رهيل هو. هن کي سندس معزوليءَ جي وقت کان وٺي پـُـٽ يا گهر جي ٻئي ڪنهن به ڀاتيءَ جي منهن ڏسڻ جي اجازت ڪانه ڏني ويئي هئي. ڪرنل پاٽنجر سن 1825ع ۾ ڀـُـڄ جو سفير مقرر ٿيو. هن کي سندس حال تي رحم آيو ۽ سرڪار کان اجازت ورتائين، ته هن کي ڪنهن وڌيڪ آرام واريءَ جاءِ تي رهايو وڃي. ان وقت کان وٺي هو پنهنجي پٽ جي محل ۾ رهندو آهي، جتي کيس وڏا آرائش ٿيل ڪمرا مليل آهن. ائين آهي، ته هن تي انگريزي فوج جو پهرو بيٺل آهي، ته جيئن هو ڀڄي نه وڃي، پر ان کان سواءِ کيس هر نموني جون ٻيون سهوليتون ڏنيون ويون آهن. هن کي هفتي ۾ ٻه دفعا ٻاهر هوا خوريءَ لاءِ هڪ يورپي عملدار ۽ ڪن سپاهين سان گڏجي وڃڻ جي اجازت هوندي آهي. هو گهڻو وقت پنهنجي پـُـٽ، راءَ جي صحبت ۾ گذاريندو آهي. هو پٽ جي تعليم ۾ گهـَـري دلچسپي وٺندو آهي ۽ هن لاءِ محبت اٿس. هو هاڻي اهڙو ڳنڀير ۽ معتبر لڳندو آهي، جو ڪو ڪونه چئي سگهندو ته هو اڳي هڪ مڪار قاتل ۽ ڪٺور ظالم هو، جنهن رعيت تي هر قسم جي مصيب آندي هئي. هو ڪجهه قدر پرهيزگار آهي ۽ چون ٿا ته سؤٽ جي خون لاءِ سچ پچ پڇتايو اٿس، ۽ توبهه تائب ٿيو آهي. انهيءَ واقعي هن جي دل ۾ ضمير تي گـَـهرو اثر ڪيو ٿو ڏسجي. هن سن 1827ع ۾، پنهنجن پاپن جي پراسچيت ڪرڻ لاءِ لدوبا جي مٽي، گهڻو ڪري، ڪريا ڪرم سان، گنگانديءَ جي پاڻيءَ ۾ اڇلائڻ لا”، برهڻن هٿان، بنارس جي پوتر شهر ڏانهن موڪلارائي هئي. زواليت جا اهي فائدا آهن. گهٽ ۾ گهٽ راءَ ڀرملجيءَ تي ان جو چڱو اثر پيو آهي. راءَ راهه دين جا هڏا به تازو بنارس موڪليا ويا آهن، ان لاءِ ته هن جي آتما کي شانتي حاصل ٿئي. ڇاڪاڻ ته هو پنهنجن وڏن جي ڌرم کان ڦري ويو هو، ۽ پنهنجي مذهب جي جنون ۾ ملڪ کي آزاريو هئائين. راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
راءَ ڀرملجي جي ڀيڻ ڪيسر ٻائيءَ جي شادي ڪاٺياواڙ ۾ جهونا ڳڙهه جي نواب سان ڪرائي ويئي هئي. چون ٿا، ته اتي هن کي ڪنهن حيلي سان مارايو ويو هو. ڪڇ جا ماڻهو چوندا آهن، ته هن جي جـُـثي ۾ زهر وڌو ويو هو. پهرئين عهدنامي کان پوءِ، محمد سوٽي ۽ سيويراج هنسراج کان زوريءَ وڏيون رقمون، جي هنن غبن ڪيون هيون، وصول ڪيون ويون هيون. ان کان پوءِ هنن جو اقتدار گهٽ ٿي ويو، هو ٻيئي سن 1818ع ۾ مري ويا. چون ٿا، ته کين زهر ڏنو ويو هو. ميان حسين جي ذليل زندگي اڃا پوري ڪانه ٿي آهي. هو سال ۾ ٻه دفعا ڀـُـڄ ويندو آهي، جتي سندس پيءُ ڪمال حاصل ڪيو هو ۽ پاڻ بدناميءَ ۾ رهيو هو. هن جو ذليل ۽ فربه بدن ڏيکاري ٿو، ته هو ڪهڙن شغلن ۾ مشغول آهي. هن جي ڀيڻ جنهن جي راءَ ڀرملجيءَ عصمت دري ڪئي هئي، سا هڪ فاحش ۽ بازاري عورت ٿي چڪي آهي. سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
سن 1819ع جي عهدنامي کان پوءِ، ڪڇ جي حڪومت جو ڪاروبار انگريز سفير، وزير لکمياداس ۽ سيٺ ڄيٺا جي هٿن ۾ هوندو هو. جماعت جا جهاريجا ميمبر دست اندازي ڪونه ڪندا هئا، سن 1825ع ۾ ثابتي ملي هئي، ته جهاريجن جو مکيه سردار روهٽن وارو وسواجي ڪن باغين سان بغاوت ڪرڻ جهڙي خط و ڪتابت ۾ ملوث هو: تنهنڪري هن کي پنهنجي عهدي تان لاهي، شهر نيڪالي ڏني ويئي هئي ۽ هن جاءِ تي ٻيو سردار مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ وري رتنسي کي هٽايو ويو، جو هن ڏانهن رياست جي بقايا رهيل هئي ۽ هن جو ڪيترن ذليل ۽ ڪڌن ڪمن ۾ هٿ هو، جن جي ڪري هو پاڻ ۽ سنرجي سيئوجي جو سارو خاندان تباهه ٿي ويو ۽ انگريز سرڪار کانئن بدظن ٿي. راءَ ڏيسل، ملڪي ڪاروبار ۾ دلچسپي وٺي رهيو آهي، ۽ اڪثر درٻار ڪندو آهي. پر مکيه ڪاروبار اڃا سفير لکمياداس جي هٿ ۾ آهي. عام خيال هو، ته هن جو به انهن ذليل ڪمن ۾ هٿ هو، جن جو مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. پر هن وقت هو نهايت ايمانداريءَ سان ڪم ڪري رهيو آهي. ڪڇ ۾ هن وقت هيءُ ئي هڪ شخص آهي، جو پنهنجي نسل ۽ لياقت جي ڪري مٿي چڙهيو آهي. 17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
17- اپريل 1830ع مارچ ۾ جڏهن سرجان مالڪوم ڀـُـڄ ويو هو، تڏهن حڪم ڏنو هئائين، ته سابق راءَ ڀرملجيءَ تان پهرو لاٿو وڃي. - سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع
- سفارتخانه ڀـُـڄ، 1- جنوري 1830ع


پڄاڻي ڪڇ جي رهاڪن جو هيءُ احوال مون ڪجهه سال ٿيا، ته هڪ دوست لاءِ لکيو هو، ان کان پوءِ حالتون بدلجي ويون آهن، پر تنهن هوندي به اهو احوال هت ڏجي ٿو. ڏسڻ ۾ ايندو، ته مسٽر ايلفنسٽن ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، جيڪي هن عنوان تي لکيو آهي، تنهن کان وڌيڪ، سواءِ ڪن رابين جي، هن مضمون ۾ ڪجهه ڏنل نه آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هن وقت ڪڇ ۾ ٽي لک پنجاهه هزار ماڻهو رهن ٿا، جن جو ٽيون حصو مسلمان آهن، ۽ باقي مختلف ذاتين جا هندو آهن. اڳي آبادي وڌيڪ هوندي هئي، پر هاڻي ڪيترن سببن ڪري گهٽجي ويئي آهي. سنه 1816ع ۾ جو گجرات ۽ ڪاٺياواڙ ۾ ڏُڪر ۽ مرض پيو هو، تنهن ۾ ڪڇ جي اڌ آدم شماري چٽ ٿي ويئي. راءَ لڪا، غوري ۽ راهه دين جي ظلمن ۽ فتح محمد جي لڙاين ويتر ملڪ جو خانو خراب ڪيو. ان کان پوءِ، ڪيترا سال ساندهه برسات ڪانه پئي آهي، جنهنڪري ڪيترا ڪڙمي پيٽ گذران لاءِ سنڌ يا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا آهن. ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي هن ڀاڱي جي ٻين ملڪن جي رهاڪن کان وڌيڪ مضبوط، جانٺا ۽ ٺاهوڪا آهن. انهن مان ڪيترن ۾ خاص ڪري راجپوتن ۾ اوچي فوجي ذات جا اهڃاڻ آهن. مٿئين طبقي جي ماڻهن جون زالون خوبصورت ليکيون وينديون آهن. ظاهري نظر ايندو، ته ماڻهو جاهل ۽ ڪاهل آهن، پر جيڪڏهن ويچار ۽ ڌيان سان ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته ائين نه آهي. اوهان کي اهو ٻڌي تعجب لڳندو، ته ڪڙمي ماڻهو نهايت ذهين آهن، ڪمين جي ڪاريگري، ته اڳيئي مشهور آهي. مانڊوي جو محل ۽ ڀـُـڄ ۾ راءَ لڪا جو مقبرو، معماريءَ جا لاجواب مثال آهن. ڪڇ جا سونا روپا زيور مشهور آهن ۽ يورپي ماڻهن به انهن جو قدر ڪندا آهن. انهن ۾ اهڙي لطافت ۽ نزاڪت هوندي آهي، جو سواءِ چينائين جي، ٻيو ڪوبه ايشيا جو ملڪ انهن جو مقابلو نٿو ڪري سگهي. دنيا ۾ ڪا اهڙي ڪل ڪانه آهي، جا ڪڇ جا سونارا، واڍا ٿوريءَ سمجهاڻيءَ ۽ صلاح سان ٺاهي نه سگهن. مون هڪڙو انهن جو ٺهيل بندوق جو گهوڙو ڏٺو، جو اهڙو هو جو سڀڪنهن ٿي سمجهيو، ته ولائتي آهي. مان نٿو سمجهان، ته ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي ٻين ماڻهن کان وڌيڪ بداخلاق آهن، جي ائين هجي به، ته به ياد رکڻ گهرجي، ته هو وڌيڪ احتياط وارا آهن ۽ ظالم، بيرحم ۽ بداخلاق حڪومت جي اثر کان اڃا هاڻي آجا ٿيا آهن. سنه 1819ع تائين هو اهڙيءَ حڪومت هيٺ رهندا ٿي آيا. هو گهڻو ڪري صلح پسند، فرمانبردار ۽ ادب وارا هوندا آهن. هنن ۾ ڌاڙا ۽ خون ورلي ٿيندا آهن، سواءِ مياڻن جي، جن جو احوال هيٺ ڏنو ويو ويندو. آفيم ۽ حقي جو ملڪ ۾ عام رواج آهي. ڪڇين جي نظر ۾ آفيم ۽ حقو هر دماغي خواهه جسماني مرض جو علاج آهن. ڪڇي گهر ۾ هوندو يا ٻاهر، مسافريءَ تي، ته حقو ساڻ هوندس. فرصت جو سمورو وقت هو حقو ڇڪيندو آهي. مون راءَ جي سوارن سان مسافري ڪئي آهي، هو تکا هلندا آهن، ته به حقو پيا ڇڪيندا آهن. ڪڇ جي هر طبقي جي ماڻهن ۾ آفيم جو اثر نظر ايندو. ماڻهو آفيم جي اثر کان سست ۽ ڪاهل ٿي پيا آهن، پر جي ڏسبو، ته آفيم جو کاپو ڪيترو آهي، ته پوءِ ان جا اثر تمام خراب ڪونه آهن، آفيمي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائيندا آهن، پر ممڪن آهي، ته ماڻهو فطرتا= به سست هجن. آفيم جسم يا دماغ کي ايترو نقصان نٿو پهچائي، جيترو پهچائڻ کپيس. روهه جو جهاريجو سردار وسراجي، جو ڪڇ جي تاريخ ۾ گذريل سٺ ورهين کان مشهور آهي، تنهن پنهنجي عمر ۾ آفيم پئي کاڌو آهي، تنهن هوندي به هن تي ڪو خراب اثر ڪونه پيو آهي- ايتريقدر جو گذريل سال هن سرڪار جي خلاف سازشون پئي ڪيون، پر پڪڙجي پيو ۽ کيس سندس قلعي ڏانهن روانو ڪيو ويو. هو هاڻي اسي ورهين جو آهي ۽ ڪمزور ۽ لاغر ٿي ويو آهي، پر دماغ اڃا سالم اٿس. اها ڳالهه فقط وسراجيءَ جي حالت ۾ صحيح نه آهي: مون جاچ ڪري معلوم ڪيو آهي، ته ڏيهي ماڻهن تي آفيم جو تمام برو اثر ڪونه ٿو پوي، ائين به آهي جو اوڀر هندستان جو آفيم، ترڪيءَ جي آفيم کان گهٽ نقصانڪار آهي. آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جي رهاڪن جو هيءُ احوال مون ڪجهه سال ٿيا، ته هڪ دوست لاءِ لکيو هو، ان کان پوءِ حالتون بدلجي ويون آهن، پر تنهن هوندي به اهو احوال هت ڏجي ٿو. ڏسڻ ۾ ايندو، ته مسٽر ايلفنسٽن ۽ ڪئپٽن ايم. مرڊو، جيڪي هن عنوان تي لکيو آهي، تنهن کان وڌيڪ، سواءِ ڪن رابين جي، هن مضمون ۾ ڪجهه ڏنل نه آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هن وقت ڪڇ ۾ ٽي لک پنجاهه هزار ماڻهو رهن ٿا، جن جو ٽيون حصو مسلمان آهن، ۽ باقي مختلف ذاتين جا هندو آهن. اڳي آبادي وڌيڪ هوندي هئي، پر هاڻي ڪيترن سببن ڪري گهٽجي ويئي آهي. سنه 1816ع ۾ جو گجرات ۽ ڪاٺياواڙ ۾ ڏُڪر ۽ مرض پيو هو، تنهن ۾ ڪڇ جي اڌ آدم شماري چٽ ٿي ويئي. راءَ لڪا، غوري ۽ راهه دين جي ظلمن ۽ فتح محمد جي لڙاين ويتر ملڪ جو خانو خراب ڪيو. ان کان پوءِ، ڪيترا سال ساندهه برسات ڪانه پئي آهي، جنهنڪري ڪيترا ڪڙمي پيٽ گذران لاءِ سنڌ يا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا آهن. ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي هن ڀاڱي جي ٻين ملڪن جي رهاڪن کان وڌيڪ مضبوط، جانٺا ۽ ٺاهوڪا آهن. انهن مان ڪيترن ۾ خاص ڪري راجپوتن ۾ اوچي فوجي ذات جا اهڃاڻ آهن. مٿئين طبقي جي ماڻهن جون زالون خوبصورت ليکيون وينديون آهن. ظاهري نظر ايندو، ته ماڻهو جاهل ۽ ڪاهل آهن، پر جيڪڏهن ويچار ۽ ڌيان سان ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته ائين نه آهي. اوهان کي اهو ٻڌي تعجب لڳندو، ته ڪڙمي ماڻهو نهايت ذهين آهن، ڪمين جي ڪاريگري، ته اڳيئي مشهور آهي. مانڊوي جو محل ۽ ڀـُـڄ ۾ راءَ لڪا جو مقبرو، معماريءَ جا لاجواب مثال آهن. ڪڇ جا سونا روپا زيور مشهور آهن ۽ يورپي ماڻهن به انهن جو قدر ڪندا آهن. انهن ۾ اهڙي لطافت ۽ نزاڪت هوندي آهي، جو سواءِ چينائين جي، ٻيو ڪوبه ايشيا جو ملڪ انهن جو مقابلو نٿو ڪري سگهي. دنيا ۾ ڪا اهڙي ڪل ڪانه آهي، جا ڪڇ جا سونارا، واڍا ٿوريءَ سمجهاڻيءَ ۽ صلاح سان ٺاهي نه سگهن. مون هڪڙو انهن جو ٺهيل بندوق جو گهوڙو ڏٺو، جو اهڙو هو جو سڀڪنهن ٿي سمجهيو، ته ولائتي آهي. مان نٿو سمجهان، ته ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي ٻين ماڻهن کان وڌيڪ بداخلاق آهن، جي ائين هجي به، ته به ياد رکڻ گهرجي، ته هو وڌيڪ احتياط وارا آهن ۽ ظالم، بيرحم ۽ بداخلاق حڪومت جي اثر کان اڃا هاڻي آجا ٿيا آهن. سنه 1819ع تائين هو اهڙيءَ حڪومت هيٺ رهندا ٿي آيا. هو گهڻو ڪري صلح پسند، فرمانبردار ۽ ادب وارا هوندا آهن. هنن ۾ ڌاڙا ۽ خون ورلي ٿيندا آهن، سواءِ مياڻن جي، جن جو احوال هيٺ ڏنو ويو ويندو. آفيم ۽ حقي جو ملڪ ۾ عام رواج آهي. ڪڇين جي نظر ۾ آفيم ۽ حقو هر دماغي خواهه جسماني مرض جو علاج آهن. ڪڇي گهر ۾ هوندو يا ٻاهر، مسافريءَ تي، ته حقو ساڻ هوندس. فرصت جو سمورو وقت هو حقو ڇڪيندو آهي. مون راءَ جي سوارن سان مسافري ڪئي آهي، هو تکا هلندا آهن، ته به حقو پيا ڇڪيندا آهن. ڪڇ جي هر طبقي جي ماڻهن ۾ آفيم جو اثر نظر ايندو. ماڻهو آفيم جي اثر کان سست ۽ ڪاهل ٿي پيا آهن، پر جي ڏسبو، ته آفيم جو کاپو ڪيترو آهي، ته پوءِ ان جا اثر تمام خراب ڪونه آهن، آفيمي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائيندا آهن، پر ممڪن آهي، ته ماڻهو فطرتا= به سست هجن. آفيم جسم يا دماغ کي ايترو نقصان نٿو پهچائي، جيترو پهچائڻ کپيس. روهه جو جهاريجو سردار وسراجي، جو ڪڇ جي تاريخ ۾ گذريل سٺ ورهين کان مشهور آهي، تنهن پنهنجي عمر ۾ آفيم پئي کاڌو آهي، تنهن هوندي به هن تي ڪو خراب اثر ڪونه پيو آهي- ايتريقدر جو گذريل سال هن سرڪار جي خلاف سازشون پئي ڪيون، پر پڪڙجي پيو ۽ کيس سندس قلعي ڏانهن روانو ڪيو ويو. هو هاڻي اسي ورهين جو آهي ۽ ڪمزور ۽ لاغر ٿي ويو آهي، پر دماغ اڃا سالم اٿس. اها ڳالهه فقط وسراجيءَ جي حالت ۾ صحيح نه آهي: مون جاچ ڪري معلوم ڪيو آهي، ته ڏيهي ماڻهن تي آفيم جو تمام برو اثر ڪونه ٿو پوي، ائين به آهي جو اوڀر هندستان جو آفيم، ترڪيءَ جي آفيم کان گهٽ نقصانڪار آهي. آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
تخمينو ڪيو ويو آهي، ته هن وقت ڪڇ ۾ ٽي لک پنجاهه هزار ماڻهو رهن ٿا، جن جو ٽيون حصو مسلمان آهن، ۽ باقي مختلف ذاتين جا هندو آهن. اڳي آبادي وڌيڪ هوندي هئي، پر هاڻي ڪيترن سببن ڪري گهٽجي ويئي آهي. سنه 1816ع ۾ جو گجرات ۽ ڪاٺياواڙ ۾ ڏُڪر ۽ مرض پيو هو، تنهن ۾ ڪڇ جي اڌ آدم شماري چٽ ٿي ويئي. راءَ لڪا، غوري ۽ راهه دين جي ظلمن ۽ فتح محمد جي لڙاين ويتر ملڪ جو خانو خراب ڪيو. ان کان پوءِ، ڪيترا سال ساندهه برسات ڪانه پئي آهي، جنهنڪري ڪيترا ڪڙمي پيٽ گذران لاءِ سنڌ يا ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا آهن. ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي هن ڀاڱي جي ٻين ملڪن جي رهاڪن کان وڌيڪ مضبوط، جانٺا ۽ ٺاهوڪا آهن. انهن مان ڪيترن ۾ خاص ڪري راجپوتن ۾ اوچي فوجي ذات جا اهڃاڻ آهن. مٿئين طبقي جي ماڻهن جون زالون خوبصورت ليکيون وينديون آهن. ظاهري نظر ايندو، ته ماڻهو جاهل ۽ ڪاهل آهن، پر جيڪڏهن ويچار ۽ ڌيان سان ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته ائين نه آهي. اوهان کي اهو ٻڌي تعجب لڳندو، ته ڪڙمي ماڻهو نهايت ذهين آهن، ڪمين جي ڪاريگري، ته اڳيئي مشهور آهي. مانڊوي جو محل ۽ ڀـُـڄ ۾ راءَ لڪا جو مقبرو، معماريءَ جا لاجواب مثال آهن. ڪڇ جا سونا روپا زيور مشهور آهن ۽ يورپي ماڻهن به انهن جو قدر ڪندا آهن. انهن ۾ اهڙي لطافت ۽ نزاڪت هوندي آهي، جو سواءِ چينائين جي، ٻيو ڪوبه ايشيا جو ملڪ انهن جو مقابلو نٿو ڪري سگهي. دنيا ۾ ڪا اهڙي ڪل ڪانه آهي، جا ڪڇ جا سونارا، واڍا ٿوريءَ سمجهاڻيءَ ۽ صلاح سان ٺاهي نه سگهن. مون هڪڙو انهن جو ٺهيل بندوق جو گهوڙو ڏٺو، جو اهڙو هو جو سڀڪنهن ٿي سمجهيو، ته ولائتي آهي. مان نٿو سمجهان، ته ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي ٻين ماڻهن کان وڌيڪ بداخلاق آهن، جي ائين هجي به، ته به ياد رکڻ گهرجي، ته هو وڌيڪ احتياط وارا آهن ۽ ظالم، بيرحم ۽ بداخلاق حڪومت جي اثر کان اڃا هاڻي آجا ٿيا آهن. سنه 1819ع تائين هو اهڙيءَ حڪومت هيٺ رهندا ٿي آيا. هو گهڻو ڪري صلح پسند، فرمانبردار ۽ ادب وارا هوندا آهن. هنن ۾ ڌاڙا ۽ خون ورلي ٿيندا آهن، سواءِ مياڻن جي، جن جو احوال هيٺ ڏنو ويو ويندو. آفيم ۽ حقي جو ملڪ ۾ عام رواج آهي. ڪڇين جي نظر ۾ آفيم ۽ حقو هر دماغي خواهه جسماني مرض جو علاج آهن. ڪڇي گهر ۾ هوندو يا ٻاهر، مسافريءَ تي، ته حقو ساڻ هوندس. فرصت جو سمورو وقت هو حقو ڇڪيندو آهي. مون راءَ جي سوارن سان مسافري ڪئي آهي، هو تکا هلندا آهن، ته به حقو پيا ڇڪيندا آهن. ڪڇ جي هر طبقي جي ماڻهن ۾ آفيم جو اثر نظر ايندو. ماڻهو آفيم جي اثر کان سست ۽ ڪاهل ٿي پيا آهن، پر جي ڏسبو، ته آفيم جو کاپو ڪيترو آهي، ته پوءِ ان جا اثر تمام خراب ڪونه آهن، آفيمي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائيندا آهن، پر ممڪن آهي، ته ماڻهو فطرتا= به سست هجن. آفيم جسم يا دماغ کي ايترو نقصان نٿو پهچائي، جيترو پهچائڻ کپيس. روهه جو جهاريجو سردار وسراجي، جو ڪڇ جي تاريخ ۾ گذريل سٺ ورهين کان مشهور آهي، تنهن پنهنجي عمر ۾ آفيم پئي کاڌو آهي، تنهن هوندي به هن تي ڪو خراب اثر ڪونه پيو آهي- ايتريقدر جو گذريل سال هن سرڪار جي خلاف سازشون پئي ڪيون، پر پڪڙجي پيو ۽ کيس سندس قلعي ڏانهن روانو ڪيو ويو. هو هاڻي اسي ورهين جو آهي ۽ ڪمزور ۽ لاغر ٿي ويو آهي، پر دماغ اڃا سالم اٿس. اها ڳالهه فقط وسراجيءَ جي حالت ۾ صحيح نه آهي: مون جاچ ڪري معلوم ڪيو آهي، ته ڏيهي ماڻهن تي آفيم جو تمام برو اثر ڪونه ٿو پوي، ائين به آهي جو اوڀر هندستان جو آفيم، ترڪيءَ جي آفيم کان گهٽ نقصانڪار آهي. آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي هن ڀاڱي جي ٻين ملڪن جي رهاڪن کان وڌيڪ مضبوط، جانٺا ۽ ٺاهوڪا آهن. انهن مان ڪيترن ۾ خاص ڪري راجپوتن ۾ اوچي فوجي ذات جا اهڃاڻ آهن. مٿئين طبقي جي ماڻهن جون زالون خوبصورت ليکيون وينديون آهن. ظاهري نظر ايندو، ته ماڻهو جاهل ۽ ڪاهل آهن، پر جيڪڏهن ويچار ۽ ڌيان سان ڏسبو، ته معلوم ٿيندو، ته ائين نه آهي. اوهان کي اهو ٻڌي تعجب لڳندو، ته ڪڙمي ماڻهو نهايت ذهين آهن، ڪمين جي ڪاريگري، ته اڳيئي مشهور آهي. مانڊوي جو محل ۽ ڀـُـڄ ۾ راءَ لڪا جو مقبرو، معماريءَ جا لاجواب مثال آهن. ڪڇ جا سونا روپا زيور مشهور آهن ۽ يورپي ماڻهن به انهن جو قدر ڪندا آهن. انهن ۾ اهڙي لطافت ۽ نزاڪت هوندي آهي، جو سواءِ چينائين جي، ٻيو ڪوبه ايشيا جو ملڪ انهن جو مقابلو نٿو ڪري سگهي. دنيا ۾ ڪا اهڙي ڪل ڪانه آهي، جا ڪڇ جا سونارا، واڍا ٿوريءَ سمجهاڻيءَ ۽ صلاح سان ٺاهي نه سگهن. مون هڪڙو انهن جو ٺهيل بندوق جو گهوڙو ڏٺو، جو اهڙو هو جو سڀڪنهن ٿي سمجهيو، ته ولائتي آهي. مان نٿو سمجهان، ته ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي ٻين ماڻهن کان وڌيڪ بداخلاق آهن، جي ائين هجي به، ته به ياد رکڻ گهرجي، ته هو وڌيڪ احتياط وارا آهن ۽ ظالم، بيرحم ۽ بداخلاق حڪومت جي اثر کان اڃا هاڻي آجا ٿيا آهن. سنه 1819ع تائين هو اهڙيءَ حڪومت هيٺ رهندا ٿي آيا. هو گهڻو ڪري صلح پسند، فرمانبردار ۽ ادب وارا هوندا آهن. هنن ۾ ڌاڙا ۽ خون ورلي ٿيندا آهن، سواءِ مياڻن جي، جن جو احوال هيٺ ڏنو ويو ويندو. آفيم ۽ حقي جو ملڪ ۾ عام رواج آهي. ڪڇين جي نظر ۾ آفيم ۽ حقو هر دماغي خواهه جسماني مرض جو علاج آهن. ڪڇي گهر ۾ هوندو يا ٻاهر، مسافريءَ تي، ته حقو ساڻ هوندس. فرصت جو سمورو وقت هو حقو ڇڪيندو آهي. مون راءَ جي سوارن سان مسافري ڪئي آهي، هو تکا هلندا آهن، ته به حقو پيا ڇڪيندا آهن. ڪڇ جي هر طبقي جي ماڻهن ۾ آفيم جو اثر نظر ايندو. ماڻهو آفيم جي اثر کان سست ۽ ڪاهل ٿي پيا آهن، پر جي ڏسبو، ته آفيم جو کاپو ڪيترو آهي، ته پوءِ ان جا اثر تمام خراب ڪونه آهن، آفيمي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائيندا آهن، پر ممڪن آهي، ته ماڻهو فطرتا= به سست هجن. آفيم جسم يا دماغ کي ايترو نقصان نٿو پهچائي، جيترو پهچائڻ کپيس. روهه جو جهاريجو سردار وسراجي، جو ڪڇ جي تاريخ ۾ گذريل سٺ ورهين کان مشهور آهي، تنهن پنهنجي عمر ۾ آفيم پئي کاڌو آهي، تنهن هوندي به هن تي ڪو خراب اثر ڪونه پيو آهي- ايتريقدر جو گذريل سال هن سرڪار جي خلاف سازشون پئي ڪيون، پر پڪڙجي پيو ۽ کيس سندس قلعي ڏانهن روانو ڪيو ويو. هو هاڻي اسي ورهين جو آهي ۽ ڪمزور ۽ لاغر ٿي ويو آهي، پر دماغ اڃا سالم اٿس. اها ڳالهه فقط وسراجيءَ جي حالت ۾ صحيح نه آهي: مون جاچ ڪري معلوم ڪيو آهي، ته ڏيهي ماڻهن تي آفيم جو تمام برو اثر ڪونه ٿو پوي، ائين به آهي جو اوڀر هندستان جو آفيم، ترڪيءَ جي آفيم کان گهٽ نقصانڪار آهي. آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
مان نٿو سمجهان، ته ڪڇ جا رهاڪو هندستان جي ٻين ماڻهن کان وڌيڪ بداخلاق آهن، جي ائين هجي به، ته به ياد رکڻ گهرجي، ته هو وڌيڪ احتياط وارا آهن ۽ ظالم، بيرحم ۽ بداخلاق حڪومت جي اثر کان اڃا هاڻي آجا ٿيا آهن. سنه 1819ع تائين هو اهڙيءَ حڪومت هيٺ رهندا ٿي آيا. هو گهڻو ڪري صلح پسند، فرمانبردار ۽ ادب وارا هوندا آهن. هنن ۾ ڌاڙا ۽ خون ورلي ٿيندا آهن، سواءِ مياڻن جي، جن جو احوال هيٺ ڏنو ويو ويندو. آفيم ۽ حقي جو ملڪ ۾ عام رواج آهي. ڪڇين جي نظر ۾ آفيم ۽ حقو هر دماغي خواهه جسماني مرض جو علاج آهن. ڪڇي گهر ۾ هوندو يا ٻاهر، مسافريءَ تي، ته حقو ساڻ هوندس. فرصت جو سمورو وقت هو حقو ڇڪيندو آهي. مون راءَ جي سوارن سان مسافري ڪئي آهي، هو تکا هلندا آهن، ته به حقو پيا ڇڪيندا آهن. ڪڇ جي هر طبقي جي ماڻهن ۾ آفيم جو اثر نظر ايندو. ماڻهو آفيم جي اثر کان سست ۽ ڪاهل ٿي پيا آهن، پر جي ڏسبو، ته آفيم جو کاپو ڪيترو آهي، ته پوءِ ان جا اثر تمام خراب ڪونه آهن، آفيمي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائيندا آهن، پر ممڪن آهي، ته ماڻهو فطرتا= به سست هجن. آفيم جسم يا دماغ کي ايترو نقصان نٿو پهچائي، جيترو پهچائڻ کپيس. روهه جو جهاريجو سردار وسراجي، جو ڪڇ جي تاريخ ۾ گذريل سٺ ورهين کان مشهور آهي، تنهن پنهنجي عمر ۾ آفيم پئي کاڌو آهي، تنهن هوندي به هن تي ڪو خراب اثر ڪونه پيو آهي- ايتريقدر جو گذريل سال هن سرڪار جي خلاف سازشون پئي ڪيون، پر پڪڙجي پيو ۽ کيس سندس قلعي ڏانهن روانو ڪيو ويو. هو هاڻي اسي ورهين جو آهي ۽ ڪمزور ۽ لاغر ٿي ويو آهي، پر دماغ اڃا سالم اٿس. اها ڳالهه فقط وسراجيءَ جي حالت ۾ صحيح نه آهي: مون جاچ ڪري معلوم ڪيو آهي، ته ڏيهي ماڻهن تي آفيم جو تمام برو اثر ڪونه ٿو پوي، ائين به آهي جو اوڀر هندستان جو آفيم، ترڪيءَ جي آفيم کان گهٽ نقصانڪار آهي. آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
آفيم ۽ حقي جو ملڪ ۾ عام رواج آهي. ڪڇين جي نظر ۾ آفيم ۽ حقو هر دماغي خواهه جسماني مرض جو علاج آهن. ڪڇي گهر ۾ هوندو يا ٻاهر، مسافريءَ تي، ته حقو ساڻ هوندس. فرصت جو سمورو وقت هو حقو ڇڪيندو آهي. مون راءَ جي سوارن سان مسافري ڪئي آهي، هو تکا هلندا آهن، ته به حقو پيا ڇڪيندا آهن. ڪڇ جي هر طبقي جي ماڻهن ۾ آفيم جو اثر نظر ايندو. ماڻهو آفيم جي اثر کان سست ۽ ڪاهل ٿي پيا آهن، پر جي ڏسبو، ته آفيم جو کاپو ڪيترو آهي، ته پوءِ ان جا اثر تمام خراب ڪونه آهن، آفيمي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائيندا آهن، پر ممڪن آهي، ته ماڻهو فطرتا= به سست هجن. آفيم جسم يا دماغ کي ايترو نقصان نٿو پهچائي، جيترو پهچائڻ کپيس. روهه جو جهاريجو سردار وسراجي، جو ڪڇ جي تاريخ ۾ گذريل سٺ ورهين کان مشهور آهي، تنهن پنهنجي عمر ۾ آفيم پئي کاڌو آهي، تنهن هوندي به هن تي ڪو خراب اثر ڪونه پيو آهي- ايتريقدر جو گذريل سال هن سرڪار جي خلاف سازشون پئي ڪيون، پر پڪڙجي پيو ۽ کيس سندس قلعي ڏانهن روانو ڪيو ويو. هو هاڻي اسي ورهين جو آهي ۽ ڪمزور ۽ لاغر ٿي ويو آهي، پر دماغ اڃا سالم اٿس. اها ڳالهه فقط وسراجيءَ جي حالت ۾ صحيح نه آهي: مون جاچ ڪري معلوم ڪيو آهي، ته ڏيهي ماڻهن تي آفيم جو تمام برو اثر ڪونه ٿو پوي، ائين به آهي جو اوڀر هندستان جو آفيم، ترڪيءَ جي آفيم کان گهٽ نقصانڪار آهي. آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
آفيم گهڻو ڪري پاڻيءَ ۾ ڳاري ننڍين وٽين سان پيئندا آهن. پڙهندڙ ٻڌي حيران ٿي ويندا، ته ماڻهو ڪيترو آفيم پي سگهن ٿا. ان ۾ شڪ ڪونه آهي، ته آفيم ٿڪل جسم ۾ جان وجهي ٿو. هڪ لڱا مون هڪ ڪڇي سوار سان رات جو مسافري ٿي ڪئي. اسان ڏاڍا ٿڪا هئاسين. ٽيهه ميل پنڌ ڪري چڪا هئاسين. هن جي چوڻ تي مون کي لاچار ٻن - ٽن منٽن لاءِ ترسڻو پيو. انهيءَ وچ ۾ هن تولو- ڏيڍ آفيم جو پاڻ به کاڌو ۽ پنهنجي گهوڙي کي به کارايائين. ان جو اثر هڪدم گهوڙي ۽ سوار ٻنهي تي پيو. گهوڙي چاليهن ميلن جي مسافري آسانيءَ سان طئي ڪئي، ۽ سوار به ڦڙت ۽ هوشيار نظر ٿي آيو. ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جا هندو سواءِ جهاريجن راجپوتن جي، هندستان جي ٻين ڀاڱن جي هندن کان مختلف نه آهن. ملڪ جا امير امراءَ جهاريجا آهن ۽ هنن جو راءَ جي گهراڻي سان ٿورو گهڻو لاڳاپو آهي. هو پنهنجو نسل ساڪي گولاري مان ڇڪيندا آهن، جو سنڌ ۾ هزارها سال اڳ حڪومت ڪندو هو. هن جا چار پٽ: مور، انڙ، ڦول، ۽ منيا ڀائي گهرو اختلافن سبب ڪڇ ۾ لڏي اچي ويٺا هئا. پويان ٻه، بنا اولاد مري ويا. ساڪو ڦولائي مور جي ٽين پيڙهي هو. هن جو نالو ڪڇ ۾ اڃا مشهور آهي. نواننگر جو هاڻوڪو ڄام ۽ ڪڇ جي راجپوت جهاريجا، انڙ جي اولاد مان آهن. هـُـميرجي هن جي پوين مان هو. هو چار سؤ ورهيه اڳ اتي رهندو هو. هن کي چار پٽ هئا: کينجر، رهائبجي، صاحبجي ۽ الياجي. راءَ کينجر جي اولاد مان آهي. ٻيا جهاريجا ٻن ٽن پٽن جي نسل مان آهن. هو پنهنجي ذات وڌيڪ اوچي سمجهندا آهن. ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ ۾ اٽڪل اڍائي سؤ جهاريجا سردار آهن. هنن سڀني کي سندن يا سندن وڏن جي خدمتن يا عزازت سبب راءَ وٽان جاگيرون مليل آهن، جو سندن ولي نعـِـمت آهي. هو ’ڀياد‘ يعني راءَ جي برادري ڪري سڏبا آهن ۽ سندس موروثي صلاحڪار آهن. راءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو نر ٻار پيدا ٿيندو آهي، ته شاهي جاگيرن مان کيس ۽ هن جي اولاد کي حصو مقرر ڪري ڏنو ويندو آهي. سردارن جي خاندان ۾ به ساڳئي اصول تي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ جاگيرون عزيزن ۾ ورهائي تقسيم ڪيون وينديون آهن، جي سردار جا ”ڀياد“ سڏبا آهن. ظاهر آهي، ته انهيءَ رواج ڪري جاگيرون ٿوري عرصي ۾ ننڍا ننڍا حصا ٿي ورهائجي وينديون. پر ٻالڪ هتيا جي وحشي رسم انهيءَ رواج جو اثر ڪجهه قدر گهٽائي ٿي، سڀڪنهن کي خبر آهي، ته اهو رواج هندستان جي راجپوتن ۾ به آهي. ڪڇ جي جهاريجن جو چوڻ آهي، ته اهو رواج، انڙ جي اولاد مان هڪ پوئين پٽ جاڙي وٽان شروع ٿيو، جنهن جي نالي پٺيان هنن جو خاندان جاڙيجو سڏبو آهي. چون ٿا، ته هن ست سؤ ورهيه اڳ، هڪ ڏينهن ۾ پنهنجون ست ڌيئرون ماري، پنهنجن پوئين لاءِ هڪ مثال قائم ڪيو هو. افسوس آهي ته هن جا پويان سندس پيرويءَ جي خلاف معصوم پٽ به ماريندا آهن. انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
انگريز سرڪار شروع کان وٺي انسانيت جي تقاضا مطابق هن وحشتناڪ رواج بند ڪرڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي، پر اهو رواج ماڻهن ۾ گهر ڪري ويو آهي ۽ راجپوت خاندان سمجهن ٿا، ته ان ۾ سندن فائدو آهي، تنهنڪري شڪ نه آهي، ته جهاريجن جي ڪوٽن جي اونداهين ڪوٺين ۾، جتي کين ڪوبه ڏسي ڪونه ٿو سگهي، انهيءَ رواج تي اڃا عمل ڪيو وڃي ٿو. ڀـُـڄ درٻار کي جيڪي انگ اکر مليا آهن، سي ڏيکارين ٿا، ته ڇوڪرين کان ڇوڪرا وڌيڪ پيدا ٿين ٿا. ان مان ظاهر آهي، ته نياڻين جي هتيا ڪئي وڃي ٿي. چون ٿا ته معصوم ٻارن کي، ٿڻن کي آفيم لڳائي يا کير ۾ آفيم ٻوڙي پياري ماريو ويندو آهي. جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
جهاريجا، ٻين راجپوتن کي ٻانهون (نياڻيون) ڏيندا وٺندا آهن، پر هو سڀ هڪ ڏاڏي جو اولاد آهن، تنهنڪري هو پنهنجي قوم مان شادي ڪرڻ گوتر گمن ڪري سمجهندا آهن، هنن ۾ ٻالڪ هتيا جو وڏو ڪارڻ اهو اصول آهي. هندستاني سماج ۾ ڪنوارين ۽ اڻپڙهيل عورتن جو مانُ ڪونه هوندو آهي. جيڪڏهن ڇوڪر جي ٻالڪ اوستا ۾ شادي نه ٿي، ته اها ڳالهه هن ۽ هن جي عزيزن لاءِ رسوائيءَ جو ڪارڻ سمجهي ويندي آهي، جهاريجن جي ڇوڪرين لاءِ ڪڇ ۽ ڪڇ جي ڀر وارن ملڪن ۾ مڙس ملڻ مشڪل آهي، تنهنڪري جي انهن کي ڇڏيو ويندو، ته هو بدڪار ۽ بدچلن ٿينديون. سماج جي هيءَ حالت هڪدم فقط قدرت ڦيري سگهي ٿي. اُميد آهي، ته اسان جي حڪومت جي اثر هيٺ ۽ سڌريل خيالن جي پکڙجڻ ڪري، اهو رواج آهستي آهستي بند ٿي ويندو. ٻالڪ هتيا بند ڪرڻ لاءِ جيڪي اُپاءَ اسان ورتا آهن، تن کي وڌيڪ ڪجهه ڪابه حڪومت نٿي ڪري سگهي. سنه 1819ع وارو عهدنامو، ان ڳالهه جو شاهد آهي، ته انهيءَ مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون قربانيون ڪيون ويون آهن، انهيءَ عهدنامي جي شرطن مطابق اسان جهاريجن سردارن کي انجام ڏنو هو، ته هنن جي ملڪيت کي هٿ ڪونه لاتو ويندو ۽ هنن وعدو ڪيو هو، ته هو پنهنجن نياڻين کي ايذاءُ ڪونه رسائيندا. اهڙي طرح اسان نه فقط ملڪ جي واليءَ پر ٻن- ٽن سون سردارن سان ناتو ڳنڍيو، جو اسان لاءِ نقصانڪار آهي: پر هاڻي اسان ٽوڙي نٿا سگهون. ٻالڪ هتيا مخفي نموني ۾ ڪئي ويندي رهي ٿي، جو ان جي خبر ڪانه پئجي سگهندي آهي، ڪڇ جي راجپوتن جي وڏائيءَ ۽ ظلم جو هڪ مثال هت ڏجي ٿو: سنه 1762ع ۾ جاره جي لڙائيءَ وقت هنن ڪيترا هزار ٻار ۽ زالون قتل ڪري ڇڏيون، ته جيئن هو سنڌين جي ور نه چڙهن. جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
جهاريجن ۾ هڪڙي روايت آهي، ته هو جڏهن پهريائين ڪڇ ۾ داخل ٿيا هئا، تڏهن مسلمان هئا. ٻه سؤ ورهيه پوءِ، جڏهن ملڪ سمورو هنن جي قبضي ۾ اچي ويو، تڏهن هنن پاڻ تي هندڪا نالا رکايا ۽ هندن جون رسمون اختيار ڪيون. ان وقت کان وٺي هو راجپوت ڪري سمجهيا ويندا آهن، هندو ڌرم ۾ تبليغ ڪانه آهي، پر اها روايت مستند نظر اچي ٿي. هنن ۾ اڃا ڪيتريون مسلمانن جون رسمون آهن. هو قرآن مجيد ۽ شاسترن ٻنهي تي قسم کڻندا آهن. قاعدن قانونن لاءِ هو قرآن مجـيد ۽ شاسترن جا حوالا ڏيندا آهن، هو مسلمان بورچي رکندا آهن ۽ انهن جي هٿ جو کاڌو کائيندا آهن، راءُ، هندن جي مندر ۽ مسلمانن جي مسجد ۾ عبادت ڪندو آهي. گذريل صديءَ جي وچ ڌاري، راءُ لڪا، بغداد جي مشهور ولي، پيران پير جي يادگيريءَ ۾ ڀـُـڄ ۾ هڪ روضو ٺهرايو هو. هنن جو پويون راءُ ڏيسل پاڻ هر جمعي تي، جو مسلمانن جي عبادت جو ڏينهن آهي، روضي تي قرباني ڪندو هو، ڀـُـڄ جي درٻار هر سال مانڊويءَ مان حاجين کي مڪي شريف پهچائڻ لاءِ جهاز موڪليندي آهي ۽ مسافريءَ ۾ حاجين کي راءَ جي طرفان کاڌو خوراڪ ملندي آهي، ان ۾ شڪ نه آهي، ته هي مغلن جي زماني جو رواج آهي. مان سمجهان ٿو، ته ڪڇ جي راجائن کي انهيءَ شرط تي دهليءَ جي حاڪمن وٽان ملڪ تي حڪومت ڪرڻ جي اجازت ملندي هئي. اهو رواج اڃا هلندو اچي ٿو، اها ڳالهه ڏيکاري ٿي، ته جهاريجن جا مذهبي خيال مستقل نه آهن. ڪڇ جي شاهي خاندان کي مسلمانن سان عزازت ڳنڍڻ ۾ اعتراض ڪونه هوندو آهي، خاص ڪري جي مائٽي موزون هوندي آهي يا ان ڪري جو ڪو سياسي مقصد سڌ ٿيندو اٿن. راءَ گورا پنهنجي هڪ مائٽياڻي جي شادي سنڌ جي حاڪم ميان محمد سرفراز ڪلهوڙي سان ڪرائي هئي. تازو راءَ ڀرملجيءَ جي ڀيڻ ڪيسرٻائيءَ جي شادي جهوناڳڙهه جي نواب سان ٿي. ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جا مسلمان مغربي هندستان جي مسلمانن وانگر گهٽ ذات جا آهن. ڪڇ جي مسلمانن جو هڪڙو طبقو خاص ڌيان جوڳو آهي. انهن جون عبادتون ۽ رسمون ٻين کان نراليون آهن،اهي آهن مياڻا جي ڦرن ۽ ڌاڙن لاءِ مشهور آهن. مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
مياڻا چوندا آهن، ته اسان جو ۽ جهاريجن جو نسل ساڳيو آهي. جهاريجا مسلمان ٿيا هئا، پر اسان پنهنجي ڌرم تي قائم رهيا هئاسين. خير حقيقت ڪهڙي به هجي، هاڻي هنن راجپوتن وارو شان ۽ وڏائي ڪانه رهي آهي. هو قديم زماني کان وٺي اڇوت ۽ چور ٿي رهيا آهن ۽ ملڪ جي حالتن جو فائدو وٺي هميشه ڏوهه ڪندا رهندا آهن. توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
توهان کي ان ڳالهه تي تعجب ٿيندو ته هنن ڌاڙيلن کي ڪڇ ۾ ايترو وقت ماڻهن کي آزارڻ جي اجازت ڪيئن ڏني ويئي آهي؟ ان جو جواب هيءُ آهي، ته اهي ماڻهن لاءِ هميشه تڪليف جو باعث هئا: پر هو اڪثر حڪومت کي ڪم ايندا هئا. ظلم زبردستيءَ ۾ هو حڪومت جو طرف وٺندا هئا. وقتن تي هنن کي حڪومت جي طرفان جاگيرون به مليون آهن. هنن جي خدمت جو هڪڙو مثال هت ڏجي ٿو، سو هيءُ آهي، ته سنه 1817ع ۾ احمدآباد جي نواب ڪڇ تي حملو ڪيو هو، پر مياڻن هن جي رسد بند ڪري ڇڏي ۽ نواب کي لاچار واپس موٽي وڃڻو پيو. فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
فتح محمد جي حڪومت اهڙي زبردست هئي، جو هن کي ڌاڙيلن جي مدد جي ضرورت ڪانه هئي. جڏهن فتح محمد زور ورتو، تڏهن ملڪ ۾ سخت وڳوڙ ۽ مونجهارو هو ۽ ڌاڙيلن جو اوج هوندو هو، فتح محمد اچڻ سان ڌاڙيلن جي پاڙ پٽڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان ڪم ۾ هو ذري گهٽ ڪامياب به ٿيو. پر پوءِ انهن مان ڪيترا ڌاڙيل موٽي اچي ٽڪرين ۾ رهيا، جتي هو آباديءَ تي ڏکيو سکيو گذران ڪندا آهن. سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
سنه 1823ع ۽ 1824ع ۾ جڏهن ڏُڪر پيو، تڏهن هو سنڌ ۾ لڏي ويا. اتي هو ٻين سان ملي، ٽوليون ٺاهي، ڪڇ ۾ ڌاڙا هڻڻ لڳا ۽ ڪيترا ڳوٺ ڦري، ساڙي ناس ڪري ڇڏيائون. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ سڪر ٿي ويو ۽ گهڻا ماڻهو موٽي اچي پنهنجن ٻنين تي ويٺا ۽ سرڪار مٿن ٻاجهه ڪري کين زمينن جو قبضو ڏنو. ٻيا اڃا سنڌ ۾ رهيا پيا آهن ۽ موقعي ملڻ تي وري شورشون ڪندا. ڪي پنهنجن ڏوهن سببان درٻار جي هٿان سزائون کائي ويا آهن. انهن مان ڪيترن اهڙي مردانگيءَ سان موت جو مقابلو ڪري، ڦاسيون کاڌيون آهن، جي اڳين ڏينهن جي يادگيري ڏيارين ٿيون. ڪاش! انهن جي هڪڙي قوت ۽ همت ڪنهن چڱي ڪم ۾ صرف ڪن ها. انهن جي هڪڙي سردار کي، جنهن جو نالو امريو هو، اسان جي فوج جي هڪ دستي گذريل اپريل ۾ جهليو هو، ڪڇ جي رواج مطابق هن کي توب جي منهن وٽ بيهاري، اڏايو ويو هو. هو قيد ۾ رهي تمام هيڻو ٿي ويو هو، ۽ ڪيترا زخم هئس، ته به هن جي دل ڪانه دهلي، مڙسيءَ سان موت کي منهن ڏنائين، هن جي روبرو سندس ڪيترا ساٿي توب جي گولي ڇٽڻ سان اڏامي، پرزا پرزا ٿي ويا هئا، هو نهايت همت سان توب جي اڳيان اچي بيٺو ۽ پاڻ کي ٻـَـڌائڻ نه ڏنائين، توب جي منهن وٽ بيهي چيائين، ته مون کي اجازت ڏيو، ته مان پاڻ توب کي ڇوڙيان. هنن اوائلي قوم جي ماڻهن ۾ اڃا سندن وڏن جون عادتون ۽ رسمون موجود آهن، هنن جي دليريءَ ۽ سختيءَ کان صلح پسند ڳوٺاڻا ڪنَ هڻندا آهن. انگريزن جي فوجي چوڪين ڪجهه ماڻهن ۾ اطمينان پيدا ڪيو آهي، مياڻن جو چوڻ آهي، ته اسان جي قوم کي بد دعا ٿيل آهي، هنن جو هر بـُـري ڪم سان واسطو آهي، ڪڇ ۾ جيڪو به ڏوهه ٿيندو آهي، تنهن ۾ هنن جو هٿ ضرور هوندو آهي. ماڻهو هنن کي هٿ کڻي پٽيندا آهن. جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
جون - 1829ع قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
قلم تازو: مٿيون احوال سنه 1826ع جي شروع ۾ لکيو ويو هو، جڏهن ڌاڙيلن جون ڪاروايون زور شور سان چالو هيون، ان کان پوءِ، ملڪ ۾ سڪر ۽ حڪومت جي سٺي انتظام سببان حالتون بدلجي ويون آهن ۽ مياڻن جو نالو هاڻي ٻڌڻ ۾ به ڪونه ٿو اچي. سنه 1827ع ۾، ڀـُـڄ جي درٻار هنن کي اڳين ڏوهن جي عام معافي ڏني هئي. اهو هڪ نهايت مصلحت آميز ۽ رحم جوڳو قدم هو، ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي، جو سنڌ ۾ جيڪي ڪڇي هئا، سي واپس موٽي آيا آهن. طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڀـُـڄَ جو سفارتخانو، 16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
16- سيپٽمبر 1828ع. ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ممبئيءَ جي طبعي محڪمي جي سيڪريٽري ڏانهن. حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
حضور اعليٰ! توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
توهان جو هن مهيني جي پهرين تاريخ تي لکيل خط پهتو. اوهان جي 23- اپريل 1828ع واري سپرنٽينڊنگ سرجنس ڏانهن موڪليل اشتهار جي سوالن جا جواب طبعي محڪمي جي خدمت ۾ پيش ڪجن ٿا. ان سان گڏ ڀـُـڄ جي طبعي حالتن تي منهنجا رايا پڻ ڏنل آهن. جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
جيمس برنس طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
طبعي نقطهء نظر کان ڀُڄَ جو احوال ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جو صوبو اٺهٺ ۽ ستهتر اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ ٻاويهين ۽ چوويهين اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ان جي ڊيگهه اوڀر کان اولهه تائين هڪ سؤ پنجهٺ ميلن کان وڌيڪ نه آهي. ان جي ويڪر، اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ ٻاونجاهه ميل ۽ گهٽ ۾ گهٽ پندرنهن ميل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ان جي ڏکڻ ۾ ڪڇ جي نار ۽ هندي سمنڊ آهي: اتر- اوڀر ۾ اتريون رڻ آهي، جو مئي کان آڪٽوبر تائين کاري پاڻيءَ سان ڀريل هوندو آهي: اولهه ۾ ڪوري ندي يا سنڌونديءَ جي اولاهين شاخ آهي. ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جو گهڻو حصو ويران ۽ بـُـٺ آهي. شهر گهڻا قدرت جي لوڏن يا انسانن جي زيانڪاري قوتن هٿان زبون ٿي ويا آهن. ڳوٺن جي ڀرسان ٿوري ڪا آبادي آهي، باقي ملڪ ٽـَـڪرُ ۽ واري آهي. ان ۾ ڪوبه سلوڪ جو ٽـُـڪر ڪونه آهي. پاڻي جي سخت قلت آهي، ۽ جتي پاڻي آهي به، ته به کارو. ماڻهن جي آبادي ساڍن ٽن لکن کان وڌيڪ نه آهي. پر پيدائش ايتري به نه آهي، جو انهن جي گذران لاءِ ڪافي ٿئي: تنهنڪري سـُـڪر جي زماني ۾ ڪڇ کي سنڌ مان اَن گهرائڻو پوندو آهي. سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
سال جا نوَ مهينا آبهوا معتدل ۽ خوشگوار هوندي آهي. آڪٽوبر جي مهيني کان ديسي خواهه يورپي ماڻهو ڊڄندا آهن، جو اتي روڳ ۽ بيماريون پيدا ٿينديون آهن، ۽ شايد گرمي گهٽ ٿيندي آهي. اونهاري ۾ گرمي گهڻي ٿيندي آهي. اپريل ۽ مئي جي مهينن ۾ سفارتخانو رهڻ جي قابل نه هوندو آهي. سڄو ڏينهن لـُـڪ لڳندي آهي ۽ گهر مٽيءَ ۽ واريءَ سان لـَـٽجي ويندا آهن. شيشي جون دريون به بچاءُ ڪونه ڪري سگهنديون آهن. چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
چوماسي ۾ برسات پوري پني پوندي آهي. بعضي بعضي، ته مينهن به بلڪل ڪونه پوي. جنهن ملڪ جو سارو دارومدار آسمان تي آهي، ان ۾ برسات جي قلت ڪري ماڻهن کي سخت تڪليف ۽ رنج ٿيندو آهي. پر ڏٺو ويو آهي، ته جنهن سال ۾ برسات نه پوندي آهي، ته اهو سال يورپي ماڻهو خوش گذاريندا آهن. ڪڇ سن 1823ع ۽ سن 1824ع ۾ ڏاڍو خوشگوار هو، سن 1825ع ۾ سخت برسات کان پوءِ، آبهوا بگڙي وئي. ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ممبئي کاتي جي ٻين ڀاڱن جا رهاڪو ڪڇ جي آبهوا صحت بخش ڪونه ڪري سمجهندا آهن. هو اوڏانهن وڃڻ کان ڪيٻائيندا آهن، جيستائين وڌيڪ پگهار ۽ ڪو چڱو شهر نه ڏنو ويندو اٿن. مان ڀانئيان ٿو، ته ماڻهن کي ڪڇ بابت اجائي غلط فهمي ويٺل آهي. ڀـُـڄ جي ڏيهي فوج جو دفتر ڏيکاري ٿو، ته اتي سپاهين جي صحت ٻين ملڪن کان خراب ڪانه آهي. ساڳئي وقت مون ڏٺو آهي، ته ممبئيءَ جا ماڻهو، خاص ڪري نوڪريءَ وارا، ڪڇ ۾ اچڻ سان بيمار ٿي پوندا آهن ۽ وري جڏهن واپس ويندا آهن، ته نوبنا ٿي پوندا آهن. ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڏيهي ماڻهن کي اڪثر بخار ۽ سنڌن جي سور جي تڪليف هوندي آهي. تعجب آهي، ته هيضه (ڪالرا) جو مرض، جو ڀر وارن ملڪن ۾ راڱا ڪندو آهي، سو ڪڇ ۾ زور ڪونه وٺندو آهي. يورپي ماڻهن کي عام طرح بخار ٿيندو آهي. منهنجو آزمودو آهي، ته بخار جو پهريون وار هميشه خطرناڪ هوندو آهي، بخار سان پـِـت جون الٽيون ٿينديون آهن: ان کان پو”، واري جا تپ ٿيندا آهن، ۽ دؤرا پوندا آهن. ڪڇ سمنڊ جي ڪناري تي آهي، پر تنهن هوندي به بيماريءَ مان اٿڻ ۾ جيترو وقت هتي لڳندو آهي، اوترو ٻئي هنڌ ڪٿي ڪونه لڳندو آهي ۽ سو به ماڻهو بلڪل تندرست ڪڏهن ڪونه ٿيندو آهي. هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
هي شايد هڪ وهم سمجهيو وڃي، پر ڀـُـڄ ۾ اسان پنج عملدار ٽي ورهيه ساندهه رهيا آهيون ۽ اسان سڀني کي مدي تي دؤرا پوندا رهندا آهن. اسان مان هر هڪ کي اچڻ کان پوءِ، جلد ئي بخار ٿيو هو ۽ ان کان پوءِ، ڇهن مهينن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ دفعو اسان مان هرهڪ کي دؤرو ضرور پوندو آهي. خوش قسمتيءَ سان دؤرو سخت نه هوندو آهي، ڪوئنين هڪدم فائدو ڪندي آهي ۽ تڪليف گهڻو وقت ڪانه هلندي آهي. جسم بخارن تي هري ويندو آهي ۽ نقصان گهڻو ڪونه ٿيندو آهي ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ ۾ ڪي جايون تمام مـُـهلڪ آهن، نرونا جو ڳوٺ، جو ڀـُـڄ جي اتر - اوڀر ۾ رڻ جي ويجهو سيلاني زمين ۾ واقع آهي. سو ته خاص ڪري مشهور آهي. لکپت بندر جو پاڻي اهڙو خراب آهي، جو ماڻهو چوندا آهن، ته هڪ ڍڪ ڀرڻ سان ماڻهو عمر ڀر ويهجي ويندو آهي. هيءُ هڪ وهم آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو، ته ماڻهو ان شهر کان ڪيترو بد ظن آهن. مانڊوي هڪ خوشگوار ۽ تندرست شهر آهي. تازو ڪڇ جي حڪومت گهڻو خرچ ڪري، راءَ جي پراڻي محل کي فوج جي بيمار عملدارن لاءِ سجايو آهي، تنهن هوندي به مريضن کي گهڻو فائدو ڪونه ٿو پوي. آڪٽوبر جي مهيني ۾ سمنڊ جي هوا به فائدو ڪانه پهچائي سگهندي آهي. مون ڏٺو، ته مانڊويءَ ۾ هڪ وقت نوَ يورپي عملدار، جي ڀـُـڄ مان تازا توانا آيا هئا، سي بيمار هئا ۽ انهن جو ڪوبه پٽيوالو چاق نه هو، جو انهن جي خدمت ڪري سگهي. مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
مانڊويءَ ۾ چوماسي جي پڇاڙيءَ ۾ سخت گهـُـٽ ٿيندي آهي ۽ مئي ۾ اهڙي سخت گرمي ٿيندي آهي، جو ڄڻ ماڻهو ٻرندڙ باهه جي ڀرسان بيٺو آهي. منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
منهنجو رايو آهي، ته ڪڇ جي آبهوا اهڙي صحت بخش نه آهي، جهڙي سمجهي وڃي ٿي، پر ان ۾ شڪ نه آهي، ته اها گجرات جي ڪيترن هنڌن جي آبهوا کان سٺي آهي. ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڀـُـڄ 45- 67 اوڀر ڊگهائي ڦاڪ 15- 23 اُتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهي. چون ٿا ته سرطان جو خط يا ليڪو سومرا سير جي ڳوٺ مان لنگهي ٿو، جو رڻ جي ڏاکڻي ڪپ تي ڇانوڻيءَ کان پندرنهن ميل اتر طرف آهي. جيڪڏهن نقشو ڏسبو ته معلوم ٿيندو، ته سمورو ڪڇ، سواءِ لکپت ۽ ٻيلي جي سرطان ۽ جدي جي ليڪن جي وچ ۾ آهي. ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جي زمين کي اتر طرف رڻ ڏانهن ٿوري سلامي آهي. رڻ ۾ جنهن نموني سمنڊ جي وِير جو پاڻي ايندو آهي، سو ڏيکاري ٿو، ته رڻ سمنڊ جي سطح کان ٿورو ڪو مٿي هوندو. تنهنڪري ڀـُـڄ جون ڇانوڻيون به گهڻيون مٿي ڪونه هونديون. منهنجي خيال موجب اهي سمنڊ جي سطح کان سؤ فوٽن کان وڌيڪ مٿي نه هونديون. طبعي محڪمي کي ٺيڪ روشن آهي، ته مٿانهينءَ جو صحيح اندازو ڪرڻ مشڪل آهي، پر اها حقيقت آهي، ته ڀـُـڄ ۾ پاڻي ٿورن فوٽن تي ملندو آهي، ۽ رڻ جي ڪناري تي، اٺن - ڏهن فوٽن تي، شهر ۽ سفارتخانو ڇانوڻيءَ کان هيٺانهينءَ زمين تي آهي. ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جو ضلعو، جنهن ۾ ڀـُـڄ جو شهر اچي وڃي ٿو، سو سڄي صوبي جو سڀ کان غيرآباد علائقو آهي. شهر ۽ ڇانوڻيءَ جي پسگردائيءَ سال ۾ نوَ مهينا هڪ ويران پٽ هوندو آهي، جنهن ۾ گاهه جو هڪ تيلو به نظر نه ايندو آهي. ڪڇ ۾ عام روايت آهي، ته اڳين حاڪمن اها جاءِ ان ڪري پسند ڪئي هئي، جو اها ملڪ جي وچ ۾ آهي ۽ اتان ڌاڙيلن سان مقابلي ڪرڻ ۾ سهوليت ٿيندي هئن، نه ان ڪري، ته ڪو اتي آبادي وڌيڪ هئي. ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڀـُـڄ جي پسگردائيءَ ۾ زمين وارياسي ۽ ٽاڪرو آهي. ڀـُـڄيا جي ٽڪري، جا ڇانوڻيءَ جي اتر - اوڀر کان آهي، سا ويران ۽ خشڪ آهي. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻي کوهن جو استعمال ڪندا آهن، پر اهو کارو هوندو آهي. يورپي عملدار سفارتخاني جي کوهه جو پاڻي استعمال ڪندا آهن. اهو هڪ ئي کوهه آهي، جنهن جو پاڻي مٺو هوندو آهي. ڏيهي ماڻهو بيپرواهه هوندا آهن. ڇانوڻيءَ ۾ پاڻيءَ مان ڪنهن کي ڪڏهن نقصان ڪونه پهتو آهي. برسات کان پوءِ، ڀـُـڄ جي تلاءَ ۾ پاڻي جام هوندو آهي ۽ شهر جي ماڻهن جو سمورو دارومدار ان تي هوندو آهي. اهو گويا هنن لاءِ هڪ چشمهء آب حيات آهي. ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڀـُـڄ جي نزديڪ ٻه نديون آهن. هڪڙي ڇانوڻيءَ جي اوڀر ۽ ٻي اولهه ۾. ڪڇ جي ٻين ندين وانگر، انهن ۾ پاڻي ڪونه هوندو آهي، سواءِ برسات جي موسم جي. جڏهن اهي ڀريون ڦوڪيون وهنديون آهن. اهي نديون رڻ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. ٻنهي ندين جا پيٽ هڪڙي نديءَ جي شاخ ۾، ڀـُـڄ کان ست ميل اتر- اوڀر، ڪڇ جو ڪوئلو لڀندو آهي. ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڇانوڻيءَ جي ويجهڙائيءَ ۾ سيلابي زمين يا پاڻيءَ جو دُٻو ڪونه آهي. ڀـُـڄ جو شاهي تلاءُ، جنهن جو اڳي ذڪر ٿي چڪو آهي، سو ميل پري آهي. اهو شهر جي اولاهينءَ ديوار کان شروع ٿئي ٿو ۽ سفارتخاني تائين هليو وڃي ٿو. اهو جڏهن ڀربو آهي، تڏهن سفارتخاني جي اڱڻن سان اچي لڳندو آهي. برسات کان پوءِ، ان جو سوا ميل گهيرو ٿي ويندو آهي، پر جون مهيني جي شروعات ۾ ان جو ٻه ڀاڱي ٽيون حصو سڪل هوندو آهي. تلاءُ شهر جي ديوار جي ويجهو وڌيڪ اونهو آهي. تنهنڪري اهو پهريائين سفارتخاني جي طرف کان سڪڻ شروع ڪندو آهي. اڳي باغن جي تري ۾ سيلاب ٿيندو هو. پر گذريل سال ان کي بند ڪرڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا هئا، ۽ هاڻي اهو آزار بند ٿي ويو آهي، انهيءَ تلاءَ ۾ پاڻي، ڀـُـڄ جي ڏکڻ طرف، جي پيٽ آهن، تن جي پريان، ٽڪرين تان ايندو آهي. ننڍيون ننڍيون ڪـَـسيون گڏجي هڪ واهڙ ۾ اچي پونديون آهن. واهڙ ورزشگاهه سفارتخاني جي ٻن اڱڻن جي وچان لنگهي اچي تلاءَ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي. اتر وارو وڏو رڻ، ڀـُـڄ کان تيرنهن يا چوڏنهن ميل اتر طرف آهي. سال ۾ ڪيترا مهينا رڻ پاڻيءَ هيٺ هوندو آهي. ان کان پوءِ سڪي ڪلراٺو ٿي ويندو آهي. ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڇانوڻيءَ ۾ ڪابه ساوڪ يا آبادي ڪانه آهي. فقط فوج جي اعليٰ عمدار جو هڪ زمين جو ٽڪر آهي، جنهن کي چوڌاري جهنگلو ڏنل آهي، ان کي باغيچي جي نالي سان سڏي سگهجي ٿو. اهو ڇانوڻيءَ جي کٻي طرف، ۽ ان کان ٻاهر آهي. سفارتخاني جي گهرن جي اڱڻن ۾ به باغيچا آهن، پر سفارتخاني خواهه ڇانوڻيءَ ۾ گهڻي ساوڪ يا گند ڪچرو ٿيڻ ڪونه ڏيندا آهن. ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ ۾ گهڻو ڪري اولهه جي هوا لڳندي آهي. چوندا آهن، ته سال ۾ ڏهه مهينا هوا اولهه- ڏکڻ ۽ اتر جي وچ تي پئي لڳندي آهي، هڪ مهينو اوڀر لڳندي آهي، ان ۾ ماڻهو بيمار ٿيندا آهن ۽ دل خراب ٿيندي اٿن، جي اها گهڻو وقت هلندي آهي، ته وچڙندڙ مرض ۽ مڪڙ پيدا ٿيندا آهن. هڪ مهينو مختلف طرفن جي هوا لڳندي آهي. برسات کان پوءِ، بيماريءَ جي موسم ۾، هوا بعضي بعضي اتر کان لڳندي آهي، پر ڀـُـڄ جي ڇانوڻي کي ٽـَـڪر ۽ قلعي جي پناهه آهي. ڪڇ جي چوماسي جي برسات زور سان اتر - اوڀر کان شروع ٿيندي آهي ۽ ڏکڻ - اولهه ۾ وڃي ماٺي ٿيندي آهي. گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
گرميءَ جي مهينن ۾ پارو سؤ کان مٿي ڊگرين تي چڙهي ويندو آهي. مون مانڊويءَ ۾ اپريل جي مهيني ۾ پارو 106 ڊگرين تي ڏٺو آهي. سياريءَ جي موسم ۾ پارو 40 ڊگرين کي وڃي پهچندو آهي. چون ٿا، ته هڪ وقت پارو 33 ڊگريون وڃي ٿيو ٿو. ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ڪڇ جي هوا خشڪ هوندي آهي. ڀـُـڄ جي بارودخاني ۾ دارون ٻين شهرن کان وڌيڪ سلامت هوندو آهي. برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
برسات کان پوءِ، ڪڇ ۾ تپاولي ٿيندي آهي. تخمينو ڪيو ويو آهي، ته گذريل سال آڪٽوبر ۾، ڀـُـڄ جي ماڻهن جي ٽئين حـصي کي واري جا بخار ٿيا هئا. انهن بخارن ۾ ماڻهو ڪو ورلي مرندو آهي. ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.
ساري ممبئي کاتي ۾ ڀـُـڄ جي ئي هڪ ڇانوڻي آهي، جنهن جي ڀرسان گند ڪچرو يا ڪا ٻي اهڙي شيءِ ڪانه آهي، جنهن مان بيمار ٿيڻ جو امڪان هجي. سفارتخانو، تلاءَ جي ڀرسان نه ٺهرائڻ کپندو هو. پر جيتريقدر مون کي خبر آهي، جي ماڻهو ان ۾ رهن ٿا، تن جي صحت ٻين کان وڌيڪ خراب نه آهي. مون کي ياد آهي، ته مان ”ڪئارٽرلي ريويو“ اخبار ۾ پڙهيو هو، ته مليريا جو بخار نه فقط سيلابي زمينن مان پيدا ٿئي ٿو، پر خشڪ زمين ۽ ٻرندڙ جبلن وارين ايراضين ۾ به اُٿي ٿو. ڪڇ جي زمين به جوالامـُـکي ايراضي آهي. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي، ته پوءِ صوبي ۾ خراب آبهوا لاءِ معقول سبب ڏئي سگهجن ٿا، پر منهنجي خيال ۾ ڪڇ جي خراب هوا لاءِ ٻيا ڪافي وزنائتا سبب آهن: هڪڙو ته ڪڇ رڻ سان لڳ آهي. بيماريءَ جي موسم ۾ رڻ مان گرم بخار ٿيندا آهن. ائين آهي، ته انگلينڊ ۽ اٽليءَ ۾ تجربو ڪري ڏٺو ويو آهي، ته سيمن جا بخار سيلابي زمين کان وڌ ۾ وڌ پندرهن ميلن جي مفاصلي تائين ويندا آهن. پر گرم ملڪن ۾ بخار وڌيڪ مضر هوندا آهن، ۽ پري پري تائين پکڙجي ويندا آهن، تنهنڪري اتي حالتون شايد نراليون هجن. ڇهن هزارن ميلن جي ايراضيءَ مان جي بخار اٿندا، تن جو ضرور ويجهن صوبن تي اثر پوندو، خاص ڪري جڏهن اولهه جي هوا لڳندي. سنه 1825ع ۾ ملڪ ۾ تپاولي ۽ مڪڙ ڏاڍا ٿيا هئا. ان وقت مون ڏٺو هو، ته اتر- اوڀر ٿي لڳو. هيءُ هڪ رايو آهي، مان خود خاطريءَ سان چئي نه ٿو سگهان، ته ڪيتريقدر صحيح آهي. گذريل آڪٽوبر ۾ مان سنڌ ۾ هئس ۽ ان وقت منهنجي صحت اهڙي نه هئي، جو مان هوا جو رخ جاچي سگهان، اڳتي هلي جيڪڏهن مون کي ڪجهه معلوم ٿيو، ته مان طبعي محڪمي کي ضرور خبردار ڪندس.