text: Вакол Балтыйскага мора і далей на захад у прыбярэжных раёнах Скандынавіі відавочна ўплыў прыморскага гаспадарча-культурнага тыпу, дзе мора з'яўлялася аб'яднаўчым элементам - гэтак жа, як Эгейскае мора аб'ядноўвала грэкаў.
  Характэрны вельмі маленькія селішчы і земляробства, падобнае з культурай варонкападобных кубкаў, а таксама ўтрыманне хатняга быдла. Большасць, аднак, відаць, вяло качавую або паўкачавую выяву жыцця. Выкарыстоўваўся колавы транспарт (меркавана з валамі ў якасці цяглавай сілы). Коні, магчыма прыручаныя, былі прадстаўлены тарпанам . Асноўнай хатняй жывёлай была свіння, ежа з якой з'яўляецца характэрнай рысай кельцкай, ангельскай і ўкраінскай кухняў.
  Культура шнуравай керамікі ў тэрмінах тэорыі Гімбутас можа разглядацца як "курганная" культура, узнікшая ў Еўропе ў эпоху неаліту (у Расеі культуры шнуравай керамікі адносяць да энеаліту або ранняму мосенжу). Пачатак гэтай "курганізацыі" або індаеўрапеізацыі прыкладна супадае з Культурай шарападобных амфар (каля 3400-2800 да н.э.) і Бадэнскай культурай (каля 3600-2800 да н.э.), працэс, апісаны Гімбутас як другая хваля "уварвання" курганнай культуры. Гл.таксама Гіпотэзу германскага субстрата. Падобна, што ў ранняй фазе існавала вялікая не індаеўрапейская агульнасць, частку якой Гімбутас пазначыла як Старая Еўропа. Пасля гэтая агульнасць магчыма станавілася больш індаеўрапейскай.
  Аднак па сваім значэнні і наступствам распаўсюджвання на тэрыторыі Беларусі культуры шарападобных амфар не ідзе ні ў якое параўнанне з уздзеяннем на мясцовыя структуры традыцый круга культур шнуравай керамікі. Большасць даследнікаў у якасці найболей старажытнага гарызонту культуры шнуравай керамікі вылучае комплекс старажытнасцяў, у першую чаргу пахавальных, выяўленых на тэрыторыі цэнтральна-усходняй Нямеччыны, Чэхіі, Польшчы, а таксама ўздоўж узбярэжжаў Балтыйскага і Паўночнага мораў. Самыя раннія пахаванні і селішчы, атаясняныя з культурай шнуравай керамікі, ставяцца да 3000-2900 гадам да н.э. У сярэдзіне - другой палове 3-га тысячагоддзя да н.э. у перыяды свайго максімальнага распаўсюджвання элементы, характэрныя для круга культур шнуравай керамікі, адзначаюцца на шырокіх прасторах Еўропы: ад берагоў Рэйна да Паўднёвай Скандынавіі, Усходняй Прыбалтыкі, Паволжа, Верхняга і Сярэдняга Падняпроўя.
  У асноўны комплекс старажытнасцяў круга культур шнуравай керамікі адмыслоўцы звычайна ўключаюць: дэкараваныя шнурам або іншым арнаментам кубкі, амфары, гаршкі, каменныя свідраваныя і крэмневыя сякеры, нажы своеасаблівай формы, некаторыя тыпы ўпрыгожванняў. Са з'яўленнем культуры шнуравай керамікі ў Еўропе актыўна пачынае распаўсюджвацца курганны абрад пахавання, а таксама індывідуальныя пахаванні без курганнага насыпа. Магілы вельмі часта атачаліся кругавой канаўкай, слупамі. Памерлы звычайна ляжаў у пахавальнай яме скорчаным на боку. Сустракаюцца пахаванні з крэмацыяй. У пахавальным рытуале вялікае значэнне надавалася агню і дарункам, якія прыносіліся, у тым ліку і ў выглядзе пахавальнай керамікі, каменных і крэмневых сякер, стрэл, ахвярных жывёл. Істотна адрозніваліся пахаванні мужчын, жанчын і дзяцей. Сярод вывучаных селішчаў рэдка сустракаліся доўгачасовыя пасёлкі. Звычайна носьбіты культуры шнуравай керамікі стваралі невялікія кароткачасовыя селішчы з сезоннымі жылымі і гаспадарчымі пабудовамі. Мусіць, гэта было звязана з асноўным тыпам гаспадаркі - жывёлагадоўляй.
  У групах прадстаўнікоў культур шнуравай керамікі вялікае значэнне прыналежыла дарослым мужчынам. Іх пахаванні вылучаліся спецыфічным пахавальным інвентаром, у тым ліку і вайсковага прызначэння, а таксама слядамі адмысловых рытуальных дзеянняў. Не выключана, што дарослыя мужчыны ў супольнасцях такога тыпу стваралі свае сацыяльна-узроставыя кланавыя структуры, падкрэсліваючы сваю вынятковасць вызначаным рэчыўным комплексам і адмысловымі рытуаламі.
  На тэрыторыі Беларусі ўзнікненне комплексаў, характэрных для культуры шнуравай керамікі, відавочна, мела месца бліжэй да сярэдзіны 3-га тысячагоддзі да н.э. Распаўсюджванне "шнуравых" традыцый магло адбыцца як у выніку інфільтрацыі невялікіх груп мігрантаў, так і працэсе абмену ідэямі і доўгіх культурных кантактаў, якія ўсталяваліся ў 3-ім тысячагоддзі да н.э. на прасторах ад Одэра да Верхняга, Сярэдняга Падняпроўя і Верхняга Паволжа. (Ніякага абмену не было. Гэта быў адзіны народ, што і пацвердзілі сучасныя генетычныя даследванні). У гэты час у межах сучаснай Беларусі жыла позненеоалітычнае насельніцтва, культура якога засноўвалася галоўнай выявай на старажытных мясцовых традыцыях больш ранніх этапаў каменнага стагоддзя. У канцы 4-го - пачатку 3-го тысячагоддзяў да н.э. на тэрыторыі Беларускага Палесся і Панёмання яно ўжо адчула ўплыў культуры варонкападобных кубкаў, а затым, пачынаючы з сярэдзіны 3-га тысячагоддзя да н.э., пранікненне носьбітаў культуры шарападобных амфар.
  Сінтэз прыўнесеных і засвоеных традыцый культур шнуравай керамікі, культуры шарападобных амфар і некаторых іншых вонкавых элементаў, з аднаго боку, аўтахтонных неалітычных культурных рыс, з другога боку, прывёў да ўзнікнення груп насельніцтва, якія ў адмысловай літаратуры атрымалі назоў сярэднедняпроўская культура, паўночнабеларуская культура, група палескай шнуравай керамікі, група шнуравай керамікі Беларускага Панёмання.
  Сярэднедняпроўская культура (3200-2300 да н. э.) - археалагічная культура, галіна культуры шнуравай керамікі на яе ўсходняй мяжы. Вылучаная рускім археолагам У. А. Гарадцовым у 1927г. Распаўсюджана на тэрыторыі сучасных паўночнай Украіны і Беларусі. Цэнтр яе знаходзіўся ў сярэдняй плыні Дняпра.
  Пахаванні праводзіліся ў курганах; некаторыя з іх выкарыстоўваліся яшчэ з часу ямнай культуры. У пахаваннях выяўлены кераміка і каменныя сякеры. У паўночнай частцы арэала сярэднедняпроўскай культуры адзначаны выпадкі крэмацыі. Селішчы і выява жыцця мала адрозніваліся ад ямнай культуры і культуры шнуравай керамікі.
  У рамках курганнай гіпотэзы Марыі Гімбутас сярэднедняпроўская культура з'яўляецца галоўнай крыніцай уварвання індаеўрапейцаў у Паўночную і Цэнтральную Еўропу.
  Сярэднедняпроўская культура, археалагічная культура плямёнаў бронзавага стагоддзя, прабываўшых у Сярэднім і Верхнім Падняпроўі у 2-й палове 3-га - 1-й палове 2-га тыс. да н. э. вылучаная Ў. А. Гарадцовым у 1927 г. На селішчах знойдзены астаткі наземнага драўлянага жылля слупковай канструкцыі з агменямі ўсярэдзіне. Даследаваныя пахаванні ў курганных і грунтавых магільніках (трупапакладанні і трупаспаленні). Плямёны выраблялі крэмневыя, каменныя, бронзавыя прылады працы і зброю, упрыгожванні з металу (каўказскага і прыкарпацкага паходжання), разнастайны гліняны посуд. Мелі абмен з плямёнамі Прыбалтыкі, Валыні і Прычарнамор'я. Грамадскі лад - патрыярхальна-радавы.
  Бронзавае стагоддзе (каля 24-15 стст. да н.э.), у Верх. і Сяр. Падняпроўе. Адна з баявых сякер культура. Астаткі селішчаў, курганы і грунтавыя магільнікі з трупапакладаннямі; каменныя свідраваныя і металічныя сякеры, керамічная пасуда з шарападобным тулавам і шнуравым арнаментам. Гаспадарка: быдла, матычнае земляробства.
  Свідзерская культура - мезалітычная постледніковая ўсходнееўрапейская археалагічная культура 10-7 тыс. да н.э. Ядром свідзерскай культуры лічыцца тэрыторыя Польшчы, Літвы і Беларусі. Аднак яе элементы прасочваюцца на сумежных тэрыторыях Расеі (Пскоўская вобласць) і Ўкраіны аж да Крыму. Названая па стаянцы Свідры-Вельке блізу Варшавы (Swidry Wielkie). Прадстаўленая стаянкамі тундравых паляўнічых на паўночнага аленя, якія выкарыстоўвалі стрэлы з крэмневымі наканечнікамі. На аснове свідзерскай культуры сфармавалася бутаўская і кундская культуры. Знікненне свідзерскай культуры звязана з стварэннем ва Ўсходняй Еўропе лясных масіваў.
  Лужа - адносна невялікая скупнасць вадкасці, у большасці выпадкаў вады ў паглыбленнях на паверхні зямлі ці ў няроўнасцях якога-небудзь пакрыцця (ходнік, праезная частка дарогі і г. д.).
  Лужыны ўтвараюцца, напрыклад, пасля дажджу ці ў выніку раставання снега і могуць існаваць некалькі гадзін ці дзён, датуль, пакуль вадкасць не прасочыцца пад зямлю ці не выпарыцца. Але бываюць і лужыны, якія існуюць увесь час, бо ўтвараюцца ў западзінах, дзе няма натуральнага сцёку. Папярочныя памеры і глыбіня лужыны могуць быць розныя (даўжыня - ад некалькіх сантыметраў да дзясяткаў метраў) у залежнасці ад надвор'я і рэльефу мясцовасці.
  Лужыны на дарогах ствараюць перашкоды для перасоўвання пешаходаў і транспарта, таму дарожныя службы па магчымасці імкнуцца ўхіляць няроўнасці на дарогах і накладваюць латкі на няроўныя ўчасткі ці асфальтуюць іх. У зялёных насаджэннях, такіх як траўнікі і паркі, западзіны і ўзвышэнні таксама імкнуцца выраўноўваць. Аднак, для дзяцей лужыны з'яўляюцца прадметам забавак і гульняў.
  Лужына таксама з'яўляецца самай маленькай формай ціхіх вадаёмаў, а з пункту гледжання экалогіі водныя лужыны ўяўляюць сабою маленькія водныя біятопы. З дапамогай мікраскопа ў лужынах можна выявіць таксама мікраскапічныя формы жыцця, якія адным з першых выявіў Антоні ван Левенгук у 1668 годзе.
  Для шматлікіх жывых арганізмаў, такіх як напрыклад казуркі і ракападобныя, лужыны прывабныя прахалодай, падвышанай вільготнасцю і ўласна наяўнасцю вады, у той час, як на ўзвышшах звычайна больш сонечнага святла і некалькі цяплей. У глыбейшых лясных лужынах развіваюцца земнаводныя: жабы і трытоны, якія таксама могуць спыняцца поруч лужын падчас свайго перасоўвання для адпачынку ў прахалодзе.
  Лужыны ўяўляюць вызначаную важнасць і для птушак: як крыніца вады для пітва і вадаём для купання. Ластаўкі выкарыстоўваюць вільготную гліну з лужын для віцця сваіх гнёздаў. Адным з чыннікаў памяншэння папуляцыі вясковай ластаўкі ў некаторых краінах Еўропы з'яўляецца знікненне лужын з ландшафту вёсак, якое адбылося ў выніку абнаўлення і перабудовы шматлікіх дарог (праект "эканамічныя дарогі") у рамках садзейнічання сельскай гаспадарцы ўсярэдзіне Еўрапейскага звяза.
  Лужыны маюць значэнне для млекаспажыўцоў і рыб. Ласі і кабаны выкарыстоўваюць лужыны для таго, каб напіцца, калі паблізу няма буйных вадаёмаў. Пры перасыханні некаторых горных раўчукоў, якія ўпадаюць у Сакмару, у паглыбленнях - калдобінах застаецца вада, гэта значыць утвараюцца лужыны, у якіх на працягу лета кожны год жывуць рыбы: гальяны, а часам яльцы і харыусы.