text: Часопіс "НАША ВЕРА" :: 1/2000 :: «MAESTRO ВАЛЕНЦІ»
  В.Ваньковіч. Аўтапартрэт.
  Да 200-годдзя з дня нараджэння Валенція Ваньковіча (1800—1842)
  Ёсць творцы, кожны год жыцця якіх, кожны твор кладуцца ў скарбонку нацыянальнай спадчыны. Іх імёны служаць арыенцірам да вызначэння пэўнай нацыянальнай культуры, пэўнага этнасу: Рэпін і Шышкін — Расія, Гоя — Іспанія, Хогарт — Англія, Матэйка — Польшча... І засталіся ў гісторыі мастацтва іншыя постаці. Яны ўжо пры жыцці былі грамадзянамі Еўропы, служылі агульначалавечым ідэалам, адорваючы сучаснікаў і нашчадкаў сваімі адкрыццямі. Мы памятаем, што Тарвальдсэн — датчанін, Кіпрэнскі — рускі, Пікасо — іспанец. Але абсалютная каштоўнасць іх творчасці вымяраецца паводле шкалы еўрапейскай культуры. З імі асацыіруецца перш за ўсё пэўны мастацкі светапогляд, пэўны стыль, развіццю і сцвярджэнню якога яны паслядоўна служылі. Імем першага са згаданых называецца адна з вяршыняў класіцызму, і датчане ганарацца гэтым. Другі — узнёслы еўрапейскі рамантык. А Пікасо, вядома, стаў адным з сімвалаў авангарднага мастацтва ХХ стагоддзя ў шматаблічным яго ўвасабленні. І справа не ў тым, што гэтыя мастакі значную частку жыцця правялі па-за межамі сваёй радзімы.
  На наш погляд, Валенці Ваньковіч належыць да другой «катэгорыі» творцаў. За яго спрачаюцца храністы літоўскай культуры (для іх ён — Vankiavicius) і польскай. Не будзем удзельнічаць у спрэчцы. Творы Ваньковіча могуць быць прадметам дыскусіі, але эстэтычнай, мастацтвазнаўчай, гісторыка-культурнай. Мастак атрымаў класічную адукацыю. Ён якраз належыць да першага пакалення беларускіх творцаў, якія маглі засвоіць прафесійныя дысцыпліны ў навучальных цэнтрах на радзіме. У пачатку ХІХ ст. у еўрапейскім мастацтве панаваў класіцызм. Гэты стыль, мастацкі светапогляд сваёй крыніцай меў мастацтва антычнасці, тую, першую грэцкую і рымскую класіку, на высакародных руінах і прыгожых міфах якой грунтавалася ўся еўрапейская культура. На антычных узорах будавалася сістэма навучання ў Полацкім езуіцкім калегіуме, дзе падлетак Валенці рабіў першыя крокі ў мастацтве. Калегіум меў выдатную калекцыю твораў выяўленчага мастацтва і першакласных педагогаў. Рысунак выкладалі мастакі-французы Якуб Пірлінг і Якуб Журдэн, а таксама знакаміты святар, вучоны-энцыклапедыст Габрыэль Грубэр. Юнаку на ўсіх стадыях шкалярства выключна шэнціла на педагогаў.
  А захапленне мастацтвам пачалося ў Валенція яшчэ ў дзяцінстве. Будучы мастак нарадзіўся 12 мая 1800 года у родавым маёнтку Калюжыцы Ігуменскага павету (цяпер Чэрвеньскі раён) Менскай губерні ў сям'і павятовага суддзі Мельхіёра Ваньковіча. Шляхецкі род Ваньковічаў пачаўся яшчэ ў ХІ ст., калі баярын Ванька за ваенныя подзвігі атрымаў тытул ад вялікага князя Кейстута. Маці Валенція — Схаластыка — паходзіла са старажытнага роду Гарэцкіх.
  Пасля Полацка юнак накіроўваецца ў беларускія Афіны — Вільню, дзе ў 1818—24 гг. вучыцца на факультэце жывапісу, скульптуры і графікі універсітэта. У гісторыі нашай культуры віленская мастацкая школа заняла асобнае месца. Ян Рустэм і Ян Дамэль, лідэры гэтага мастацкага цэнтру, былі настаўнікамі Ваньковіча. Штудыйныя малюнкі віленскага перыяду сведчаць аб засваенні пачынаючым мастаком законаў класіцызму: пластычнасць формы, строгі лінейны лад, стылізацыя матыву паводле антычных узораў. Трэба зазначыць, што ў беларускім мастацтве класіцызм нават на позняй стадыі свайго развіцця не набыў уласцівасцяў, характэрных для іншых нацыянальных мастацкіх школ: халоднай трактоўкі ідэалізаваных вобразаў, паўтарэння кампазіцыйных штампаў, браку кантакту з натурай. Ваньковіч, як і іншыя беларускія мастакі, успрымаў антычную гісторыю і міфалогію як яркі, поўны пачуццяў і жарсцяў свет. І мастацкія рашэнні яму дыктавала не толькі натхненне. Юнак чытаў у арыгінале творы Герадота, Тацыта, Ксенафонта. Не выпадкова ён атрымаў першую прэмію ў конкурсе на кампазіцыю па тэме са старажытнагрэцкай міфалогіі «Філактэт на востраве Лемнас». Акрамя таго, ён наведваў заняткі на факультэце фізічных навук, вывучаў оптыку і законы распаўсюджання святла.
  Выключныя поспехі дазволілі Ваньковічу працягнуць вучобу ў імперскай сталіцы. У 1824 г. па рашэнні вучонай рады універсітэту ён быў накіраваны ў Пецярбургскую Імператарскую Акадэмію мастацтваў. Ян Рустэм у суправаджальным лісце так сфармуляваў задачы пецярбургскага перыяду: «Вывучаць антычнасць і капіраваць узоры. Потым працаваць з натуры, удасканальвацца ў кампазіцыі, капіраваць алеем па палатне творы найбольш дасканалых майстроў (асабліва венецыянскіх). Навучыўшыся рысаваць, трэба развіць пачуццё формы, мадэліроўкі. Прысвяціць вольныя ад мастацтва гадзіны вывучэнню гісторыі, як старажытнай, так і сучаснай, бо вывучэнне ўзбагаціць ідэямі фантазію і дасць уздым пачуццям...»
  Трэба прызнаць, што Ваньковіч значна перавыканаў гэтую праграму. Фактычна за чатыры гады ён сфармаваўся як выдатны самастойны мастак. І гэта не выпадкова, бо ягонымі педагогамі ў Акадэміі былі вядучыя майстры расейскага класіцызму А.Ягораў і В.Шабуеў. Ён шмат працаваў і адну за адной заваёўваў узнагароды. Таленавітым юнаком хутка зацікавіліся ў культурных колах Пецярбурга. Партрэты ягонага пэндзля прыцягвалі ўсеагульную ўвагу.
  На шчасце, ён не быў самотны ўдалечыні ад радзімы. Побач з ім у Акадэміі вучыўся яго равеснік яшчэ па віленскім перыядзе В.Смакоўскі (ён пакінуў цікавыя ўспаміны пра Ваньковіча). Беларускія мастакі А.Арлоўскі і І.Аляшкевіч таксама жылі і працавалі тады ў Паўночнай Пальміры. І самае галоўнае, тут ён зноў сустрэўся з Адамам Міцкевічам, таксама сябрам па Віленскім універсітэце. Значна паўплывалі на развіццё мастака расейскія літаратары В. Жукоўскі, П. Вяземскі, М. Палявы.
  Адам Міцкевіч на скале Аю-Даг.
  Адам Міцкевіч стаў добрым геніем творцы. Партрэт вялікага паэта «Адам Міцкевіч на скале Аю-Даг», выкананы ў гэты час, набыў значэнне маніфесту рамантызму ў беларускім жывапісе. Ваньковіч дасягнуў у ім прафесійнай смеласці і прадэманстраваў непаўторную адоранасць. Карціна намалявана свабодным, лёгкім мазком, у адзінай плыні формы. Колеры, някідкія, але жывыя, трапяткія, злучаюцца ў далікатныя гамы шматслойнага пісьма. Душа героя карціны зліваецца з прыродай, думкі і настрой знаходзяць гарманічны водгук у краявідзе. Развітаўшыся з класіцызмам, мастак аддаў сябе новай стыхіі, якая заваёўвала еўрапейскае мастацтва. Безумоўна, вялікую ролю ў гэтай «перамене курсу» адыграла творчасць яго сучасніка, мастака-рамантыка А.Кіпрэнскага.
  А. Пушкін каля крыніцы.
  Застаецца толькі пашкадаваць, што не захаваўся парны гэтаму палатну партрэт. Адам Міцкевіч пазнаёміў Валенція Ваньковіча з Аляксандрам Пушкіным. Вядома, што мастак працаваў над партрэтам вялікага паэта (не будзем забывацца, што ўсе трое былі маладыя сябры-равеснікі), але захаваўся толькі малюнак алоўкам «Пушкін каля крыніцы».
  ...Непадалёк ад новага сталічнага тэлецэнтру, у канцы вуліцы Парніковай стаіць прыгожы будынак, які вылучаецца ў безаблічным наваколлі сваімі класічнымі рысамі. Сюды, у родавы маёнтак у Сляпянцы, Ваньковіч вярнуўся з Пецярбурга ў 1828 г. Тут ён працаваў, збіраў калекцыю твораў мастацтва, выхоўваў вучняў. Адсюль часта выязджаў у Вільню.
  Вакол Ваньковіча ўтварылася кола творчай інтэлігенцыі Менску. Кампазітар Станіслаў Манюшка, сям'я якога была ў даўніх сяброўскіх і сваяцкіх адносінах з Ваньковічамі, апісаў у сваіх успамінах музычныя вечары, што адбываліся ў доме Эдварда, стрыечнага брата мастака, на вул. Валоскай (цяпер вул. Інтэрнацыянальная). Там выступалі і героі партрэтаў Ваньковіча — музыканты еўрапейскай славы Марыя Шыманоўская і Караль Ліпіньскі. А модныя ў тыя гады карты саступалі месца шахматам, музыцы і літаратуры.
  На Беларусь насунулася навальніца 1830—31 гг. Ваньковіч вырашыў далучыцца да паўстанцаў (купіў зброю і каня), але працяглая хвароба не дала здзейсніцца гэтаму намеру. Ён цяжка перажываў паразу паўстання і трагічны лёс народу. Скончыўся шчаслівы перыяд у жыцці мастака. Рамантычныя ідэалы маладосці разбіліся аб мур рэакцыі, што правіла баль па ўсёй Еўропе, не толькі ў мікалаеўскай Расіі.
  Мастак перажываў глыбокі крызіс. Сухоты аслаблялі ягоны арганізм. Нервовыя прыпадкі магла ўлагодзіць толькі ягоная жонка. У 1839 г. ён канчаткова вырашыў ад'ехаць за мяжу. Тагачаснае падарожжа — гэта не цяперашняе мільгаценне вакзалаў і аэрапортаў. Мастак падоўгу спыняўся ў культурных цэнтрах Еўропы, напружана працаваў над карцінамі, капіраваў класічныя творы ў музеях Дрэздэна, Мюнхена, Страсбурга.
  Маці Божая з Дзіцем і св. Янам Хрысціцелем.
  У Парыжы яго гасцінна сустрэў Адам Міцкевіч (у яго доме на вуліцы Д'Амстэрдам мастак і жыў да самага скону). Не зважаючы на цяжкую хваробу, Ваньковіч працаваў над новымі творамі. Апошняя ягоная карціна «Маці Божая Вастрабрамская» знаходзіцца ў парыжскім касцёле Сэн-Севярын. Віленскі святы абраз заступніцы Беларусі натхніў мастака, прагучаўшы заключным акордам яго зямнога жыцця і непарыўнай лучнасці з Радзімай.
  12 мая 1842 г. Міцкевіч запісаў тэстамант сябра. Багаццем паміраючага былі толькі карціны. Частку з іх ён перадаў сваёй сям'і і сябрам юнацтва — А.Міцкевічу і А.Тавяньскаму. Астатнія былі прададзеныя з аўкцыёна за пазыкі, але сумы на ўсю выплату не хапіла. Пахавалі мастака на парыжскіх могілках Манмартр-дэ-Сэн-Дэні. І цяпер там стаіць прыгожы, строгіх формаў надмагільны абеліск. Думаецца, што гэтая магіла павінна стаць месцам паломніцтва для беларусаў, якія шляхамі Ваньковіча апынуцца ў Парыжы.
  Творы мастака захоўваюцца ў зборах Вільні, Пецярбурга, Варшавы, Кракава, Парыжа. Адным словам, па-за межамі сучаснай Беларусі. Галоўныя дасягненні Ваньковіча належаць жанру партрэта. Мая любімая работа (з ліку «нехрыстаматыйных») — «Партрэт невядомага ў жоўтай камізэльцы» з віленскага Мастацкага музея. Тут раскрыўся каларыстычны дар мастака, які, на жаль, часцей за ўсё стрымліваў свабоднае гучанне колераў, грунтуючыся на прыглушанай акадэмічнай гаме. У гэтым партрэце ёсць энергія святла, якая прасякае кожную часцінку выявы.
  Партрэт невядомай.
  Партрэты літаратараў Казіміра Пясецкага і Антонія Гарэцкага, губернатара Менска Сяргея Строганава, аўтапартрэты мастака — гэта галерэя выразных характараў, плён пранікнёнага назірання і саманазірання. Строгія, класічныя па кампазіцыі, яны тым не менш увасабляюць бясконцыя варыяцыі творчых рашэнняў. Жаночыя патрэты пэндзля Ваньковіча пяшчотныя і гарманічныя. У пастэльным «Партрэце невядомай» з Нацыянальнага мастацкага музея ў Варшаве вельмі хочацца бачыць адлюстраванне жонкі мастака — Анэлі з Растоцкіх, прыгожай, адукаванай шляхцянкі, з якой ён ажаніўся яшчэ ў Пецярбургу (яна надоўга перажыла мужа, памерла ў 1870 г.). Рэлігійныя творы Ваньковіча сведчаць пра яго вернасць класічнай спадчыне еўрапейскага жывапісу і стаяць трохі ўбаку ад асноўнага шляху развіцця ўсёй творчасці. Так, карціна «Маці Божая з Дзіцем і св. Янам Хрысціцелем» перадае захапленне мастака італьянскай рэнесансавай традыцыяй.
  Напалеон каля вогнішча.
  Асобная старонка — тэма Напалеона. Захавалася палатно драматычнага гучання «Напалеон каля вогнішча», а ў Парыжы была створана карціна «Апафеоз Напалеона». Неапраўданыя надзеі пакалення Ваньковіча на вызваленне Радзімы з расейскай няволі ў выніку крыжовай выправы з Еўропы працягвалі хваляваць творцу і ягоных сучаснікаў. На мастака паўплывалі містычныя рэлігійныя плыні, асабліва рух так званай «напалеонаўшчызны», дзе постаць і дзейнасць вялікага карсіканца ўспрымалася як Боскае наканаванне. Даследчыкі адзначаюць, што герой карціны Ваньковіча — Напалеон-пакутнік, выратавальнік Еўропы і Айчыны мастака.
  Вясной гэтага года павінна адбыцца надзвычай важная падзея ў беларускай культуры. Адкрыццём новага музея ў старым горадзе Мінска завершыцца шматгадовая праца калектыву спецыялістаў Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі (мастацтвазнаўцы І.Паньшына і Н.Сычова) і ВА «Белрэстаўрацыя» (архітэктары І.Дорахава і А.Кандратаў).
  Магіла В. Ваньковіча на парыжскіх могілках Манмартр-дэ-Сэн-Дэні.
  Назва музея (на вул. Інтэрнацыянальнай) абрадуе ўсіх, каму дарагія памяць і творчасць таленавітага майстра — «Дом Ваньковіча». У згаданым вышэй будынку, які належаў стрыечнаму брату мастака Эдварду, разгорнута экспазіцыя «Мастацтва і культура Беларусі канца ХVІІІ — пачатку ХІХ ст.». Архіўныя дакументы, фотаматэрыялы, кнігі, гравюры і літаграфіі тае пары раскажуць пра мастака і ягоную эпоху. Адноўлены інтэр'еры «галантнага стагоддзя», у экспазіцыю ўключана мэбля, прадметы эпохі. А стрыжнем экспазіцыйнага шэрагу з'яўляецца галерэя партрэтаў з фондаў Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі, выкананых сучаснікамі Ваньковіча. Адзіным пакуль аўтэнтычным творам пэндзля мастака ў музеі з'яўляецца «Партрэт Аляксандра Манюшкі» (дзядзькі славутага кампазітара) ранняга перыяду творчасці жывапісца. У адной з залаў размясцілася канцэртная гасціная на 50 месцаў, дзе будзе гучаць камерная музыка.