text: б) "Historja o pozabijaniu..." была напісаная а.Антонам Завадзкім таксама кансультарам базылянскага закону ў 1713-1717гг.;
  в) "Historja o zamęczeniu ..." зьяўляецца пераробкай без скажэньня зьместу, выкананай пасьля 1721г. і цалкам абапёртай на папярэднім паведамленьні. Аднак жа існуе пэўная вераоднасьць, што пераробка гэтая выйшла з-пад пяра Аляшэўскага. Выкладзем доказы дзеля абгрунтаваньня вышэй прыведзеных высноваў.
  З зьместу "Abrys ..." вынікае, што ягоны аўтар цягам году 1704-1705 знаходзіўся ў Вільні, як вікары (намесьнік - рэд. ) базылянскага манастыру Сьв.Тройцы. З другіх жа крыніцаў ведаем, што гэтым вікарыям быў тады а.Аляшэўскі [13]. У сьвятле ж так званай "гісторыі Аляшэўскага" бачым, што ейны аўтар займае ў той час пасаду супэр'ёра (старэйшага - рэд. ) манастыра ў Віцебску [14]. Каб разьвязаць гэтую супярэчнасьць насамперш падцьвердзім, што аўтарам "Abrys..." зьяўляецца Аляшэўскі. У 1706-1708гг. бачым аўтара помніку "як старэйшага на зьверхніцтве менскім", на якім застаецца да сярэдзіны 1709г. [15] Разам з тым у розных дакумантах знаходзім у тым самым часе імя Яна Аляшэўскага, старэйшага менскага манастыру Сьв.Духа [16]. У 1709-1710гг. і пазьней сустракаем аўтара "Abrys..." на пасадзе старэйшага барунскага, а з другога боку ведаем дакуманты, паводле якіх гэтую самую пасаду займае Ян Аляшэўскі [17]. Гэтыя дадзеныя прыводзяць нас да думкі, што аўтар "Abrys..." ня мог напісаць "Historja o zamęczeniu..." Заглянуўшы ў парыскую "Historja o pozabijaniu..." на васямнаццатай старонцы прачытаем: "[падпісана] а.Антон Завадзкі З[акону] Сь[вятога] Б[азыля] В[ялікага] кансультар, супэр'ёр Сараканскі [sic! трэба без сумневу прыняць Тараканскі] M.P. [manu propria]" [18]. Зьвернемся да "Abrys..." Аляшэўскага, давер да якога ў нас умацавалі шматлікія архіўныя крыніцы, і знойдзем паведамленьне, што на кангрэгацыі (збор, аб'яднаньне - рэд. ) ў Белай Падляшскай былі абраныя кансультарамі закону аўтар і тры іншыя законьнікі, між іх Антон Завадзкі "былы старэйшы віцебскі, а цяпер віленскі" [19]. Зь іншых крыніцаў ведаем, што ў 1703г. гэты базылянін быў старэйшым быценьскім, у чэрвені ж 1704г. ён піша ліст да протаархімандрыта закону (кіраўніка - рэд. ) Лявона Кішкі, як ігумен манастыра ў Віцебску [20]. Адсюль вынікае, што калі аўтар "Historja o zamęczeniu..." у вэрсыі апублікаванай Лікоўскім паведамляе пра сябе, што быў старэйшым віцебскім, дык быў ім Антон Завадзкі.
  Адкажам цяпер на пытаньне: "У якіх гадох магло быць напісаным вышэй згаданае паведамленьне Завадзкага?" Заўважым, што ў 1717-1718гг. Завадзкі зьяўляецца супэр'ёрам манастыру ў Жыровічах, пасьля чаго едзе на пасаду старэйшага ў Вільні й пазьней да Быценя, дзе знаходзіцца аж да сьмерці, гэта значыць да 1737г. [21] Дададзём да гэтага супастаўленьня наступнае: у 1719г. Завадзкі быў абраны протаархімандрытам інакш кажучы генэралам закону базылянаў, пад рукапісам жа "Historja o pozabijaniu..." падпісаўся як кансультар [22]. З вышэй напісанага вынікае terminus ante quem (мяжа да якой - рэд. ): 1717г. Terminus a quo (мяжа ад якой - рэд. ) дазваляе вызначыць наступны ўрывак "Historja o pozabijaniu..." : "Цар маскоўскі... забіў, жорстка катуючы, чатырох сьвятароў, а пятага брата клерыка пасьля сьмяротных ранаў, Г[оспад] Бог дзеля сьведчаньня аб гэтай тыранскай акцыі... аж да сёньняшняга дня 28 траўня 1713 году жывым захоўвае" [23]. Праўдападобна, што вышэй прыведзеная дата ёсьць разам з тым датай напісаньня "Historja o pozabijaniu..." , бо толькі ад 1712г. існаваў Тараканскі манастыр (Манастыр існаваў ад 1517г., тут адбываліся базылянскія кангрэгацыі ў 1656 і 1661гг., але высноваў аўтара гэта не абвяргае - рэд. ).
  Важным у раскрыцьці заблытанай загадкі можа быць тое, што падае пра Аляшэўскага й Завадзкага на падставе архіўных пошукаў М.Дзікоўскі. Выяўляецца, што а.Ян Аляшэўскі, паміраючы ў 1723г., пакінуў пасьля сябе рукапіс зь вельмі даўгім назовам, які падаем ў скароце: " Pominnik albo wizerunak śmiertelności ludzkiej przez opisanie wielebnych ojców i braci, zmarłych w Zakonie Ś-o Bazylego od roku 1686 aż do roku teraźniejszego 1721 od jednego zakonnika tejże reguły". (Памінальнік альбо выяўленьне людзкае сьмяротнасьці праз апісаньне вялебных айцоў і братоў, памерлых у законе Сь[вятог]а Базыля ад 1686 году аж да цяперашняга 1721, праз аднаго законьніка таго ж закону - рэд.) Прадаўжальнікам гэтага "Памінальніка" стаўся Антон Завадзкі, які працягнуў яго да 1730 году й пазначыў наступным назовам: "Dyptycha patrum et fratrum Ord. S. Basilii M., collecta a Ioanno Oleszewski, Consultore Ordinis, superiore Torokanensi, continuata vero per Antonium Zawacki ex-protoarchimandritam, consultorem et superiorem Torocanensem ad annum 1730. Quibus praefixus est Catalogus patrum et fratrum A-o 1675 viventium et ad finem libri annexa historia de nostris in odium fidei Polociae A-o 1705 trucidatis." (Дыптых айцоў і братоў Зак[ону] Сь[вятога] Базыля В[ялікага], сабраны Янам Аляшэўскім, кансультарам закону, супэр’ёрам тараканскім прадоўжаны Антонам Завадзкім, экс-протаархімандрытам, кансультарам і супэр’ёрам тараканскім да 1730 году. Які дапоўнены сьпісам айцоў і братоў, дажыўшых да 1675г., і напрыканцы кнігі далучаная гісторыя нашых, забітых празь нянавісьць да веры ў Полацку ў 1705г. – рэд.) Калі ў двух словах гісторыя рукапісу наступная. Трэцяга верасьня 1729г. ён быў ахвяраваны Завадзкім манастырскай бібліятэцы ў Быцені, у 1731г. перавезьлі яго да Жыровічаў, у сярэдзіне XIXст. перайшоў ва ўласнасьць Паўла Дабрахотава й урэшце ў канцы мінулага стагодзьдзя стаўся складоваю часткай збору Імпэратарскае бібліятэкі ў Петэрбурзе. Трэба аднак падкрэсьліць, яшчэ перад тым як трапіць у рукі Дабрахотава рукапіс быў ампутаваны праз адцён "annexa historia de nostris... trucidatis" [24]. Неабходна прызнаць, што гэтая адцятая частка "Dyptycha patrum..." дакладна невядомым нам чынам накіравалася да Парыжу, каб у 1863г. зьявіцца ў друку як "Historja o pozabijaniu...".
  Застаецца нам яшчэ адказаць на пытаньне: "Калі й кім выкананая пераробка "Historja o pozabijaniu..." на апублікаваную Лікоўскім "Historja o zamęczeniu...". Адбылося гэта не раней 1721г., на што паказвае наступны ўрывак пераробкі: " Пётар І Аляксеевіч, якога першым зь вялікіх князёў маскоўскіх абвясьцілі імпэратарам..." [25]. Пераробка вызначылася ў падзеле "Historja o pozabijaniu..." на параграфы, больш аздобным і ўрачыстым стылі некаторых выразаў, а таксама ў апушчэньні двух урыўкаў, зь якіх апошні, што апісвае пажар Віцебска, ня мае ніякае лягічнае сувязі з асноўнаю часткай паведамленьня. Адным словам пераробка выкананая, каб зрабіць "Historja o pozabijaniu..." цікавейшай. Асноўная частка зьместу фактычна засталася такой самай. Не выключана, што пераробку выканаў сам Аляшэўскі, які насуперак сьцьвержаньняў некаторых аўтараў, памёр не ў 1720г., а на тры гады пазьней [26].
  Заслугоўвае ўвагі той факт, што Ігнат Сьцябельскі, пішучы ў 1781г. сваю вядомую працу "Dwa wielkie światła..." карыстаў не з першапачатковага тэксту паведамленьня Завадзкага, але зь пераробкі, якую будзем менаваць паведамленьнем псэўда - Аляшэўскага [27]. Мусім на заканчэньне адзначыць, што канчатковую выснову аб дзьвюх рэдакцыях аднаго паведамленьня можна будзе сфармуляваць толькі пасьля адшуканьня й вывучэньня аўтографаў. Мяркуем, што прыведзеныя вышэй, крытычныя заўвагі прыдадуцца ў будучыні выдаўцам крыніцаў па гісторыі царкоўнае Уніі.
  Застаецца нам яшчэ разгледзіць іншую групу крыніцаў, якую складаюць тры паведамленьні пра забойства полацкіх базылянаў.
  1 ."Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum, cum sancta Romana Ecclesia unitorum, patrati a Serenissimo Moschoviae Duce, anno praesenti 1705 die 11 et 12 Julii" (Апісаньне зьнішчэньня полацкіх манахаў базылянаў, зьяднаных з сьвятою царквой рымскай, зьдзейсьненае бяз боязі князем маскоўскім сёлета 11 і 12 ліпеня 1705.- рэд.) Частку гэтага апісаньня адшукаў а.Э.Лікоўскі, дзякуючы выпісцы, знойдзенай у паперах, што засталіся пасьля а.П.Шыманскага [28]. У выніку далейшых пошукаў знайшлі цалкам гэтае паведамленьне надрукаваным у выданьні "Витебская старина" і змаглі яго параўнаць з копіяй арыгіналу, дасланай а.Мяйштовічам з Рыму [29].
  3. "Ведомость, разосланая из Рима по всем епархиям о убиении монахов из ордена Св.Василия, которое учинил царь 11 июля". Дакумант гэты знойдзены Устралавым у Галоўным архіве ў Маскве й апублікаваны ім у IV-м таму выданьня "История Петра Великого". Пры гэтым Устралаў адзначыў, што маем дачыненьне з расейскім перакладам, выкананым з грэцкага перакладу арыгіналу італійскага [31].
  Пасьля стараннага супастаўленьня й параўнаньня зьместу гэтых дакумантаў прыйшлі да высновы, што маюць яны значнае падабенства, якое дазваляе прыпусьціць існаваньне аднаго першаўзору. "Relation des cruates..." здаецца ёсьць пераробкай, дакладней кажучы вольным перакладам. Характэрна, што зьяўляюцца ў ёй "каталікі" там, дзе ў "Diarium excidii..." ёсьць "уніяты".
  Акрамя гэтага ўражлівага падабенства апошнія часткі абодвух паведамленьняў розьняцца прынцыпова. "Diarium excidii..." кажа, што ўсю маёмасьць полацкага манастыру цар перадаў каманданту маскоўскага гарнізону ў замку [32]. "Relation des cruates..." згадваючы гэта, зьмяшчае інфармацыю пра замысьлены Пятром Вялікім перасьлед езуітаў [33].
  Калі казаць пра расейскую "Ведомость..." дык яна значна меншая памерамі й зьяўляецца папросту канспэктам "Relation des cruates...". Кажам пра пераемнасьць "Ведомость..." у адносінах да "Relation des cruautes...", бо ўтрымлівае яна ў канцы фрагмэнт пра езуітаў, якога няма ў "Diarium excidii...". На падставе зьместу гэтых трох паведамленьняў можам выказаць абгрунтаванае прыпушчэньне, што першаўзорам зьяўляецца лацінскі "Diarium excidii...", які пазьней Кангрэгацыяй Пашырэньня Веры ў прапагандовых мэтах быў перакладзены на мовы францускую й італійскую.
  Што да самаго "Diarium excidii..." , удалося адшукаць нам у архіве гэтай самай кангрэгацыі "Continuatio Diarii Polocensis..." (Працяг апісаньня полацкага - рэд.) з пазначанай датай напісаньня, дзякуючы гэтаму можам вызначыць terminus ante quem дзёньніка 7 верасьня 1705г. [34]
  Дзякуючы зычлівасьці прафэсара Е.Ф.Шмурло, нядаўна спачыўшага ў чэскай Празе расейскага вучонага, змаглі займець копіі некалькіх дакумантаў зь ягонага прыватнага збору. На падставе гэтых копіяў з актаў Ватыканскага архіву вызначылі наступнае:
  Першае. Аўтарам "Diarium excidii..." зьяўляецца протаархімандрыт базылянскага закону Лявон Лукаш Кішка, які між іншым абапёр сваё паведамленьне на аповядзе відавочцы войта полацкага. Сьведчыць пра тое "Probationes relationis Basilianorum unitorum sacricidii..." (Кароткае паведамленьне пра сьвятабойста базылянаў уніятаў... - рэд.) мітрапаліта Лявона Заленскага [35].
  Другое. Знойдзеная намі ў папках Тэнэ вялікая й цікавая "Relation du massacre..." зьяўляецца перакладам напісанай на дзень раней па-лацінску "Historia cruentae caedis...". Перш чым патрапіць у Рым гэтае паведамленьне прайшло праз рукі мітрапаліта Заленскага, біскупа Жабакрыцкага й нунцыя Спады [36].
  Згаданае вышэй напісанае ўніяцкім мітрапалітам "Probationes relationis Basilianorum unitorum sacricidii..." каштоўнае сваім аўтарствам. На падставе копіі дэпешы нунцыя Гарацыя Спады ад 28 верасьня 1705г., якая знаходзіцца ў бібліятэцы Красінскіх, можам сьцьвярджаць, што паведамленьне сваё мітрапаліт напісаў у манастыры ў Тынцу ў першай палове верасьня 1705г. і праз свайго слугу даслаў нунцыю ў Апаву (Сылезыя), які пераслаў яго як дадатак да Рыму [37]...
  Між паведамленьняў пра так званыя падзеі полацкія 1705г. асабліва ўлюбёнай была апублікаваная Тэнэ "Relazione dello stato delle cose di Moscovia umiliata nel 1707 a Sua Santitá da un missionario di Mosca" [38]. Гэтае агромністае паведамленьне бязыменнага езуіта да сёньня зьяўляецца найважнейшай, па-просту клясычнай крыніцай, якой не мінаў амаль ніхто з тых гісторыкаў, што пісалі пра стаўленьне Пятра Вялікага да ўніятаў. Тым часам не зьвярнулі належнае ўвагі на шэраг недакладнасьцяў і супярэчнасьцяў "Relazione ..." з дадзенымі, вядомымі зь іншых крыніцаў. Урэшце, абмінаючы гэтыя разнагалосьсі, неабходна згадаць пра тэндэнцыйнасьць значнае групы крыніцаў, якія тычацца стаўленьня Пятра Вялікага да ўніятаў і царкоўнае ўніі. Амаль бязмоўныя лісты й мэмарыялы місыянэраў - езуітаў, што працавалі ў маскоўскай дзяржаве ў часе панаваньня творцы новае Расеі. Яны, падпарадкоўваючыся закону творчага аптымізму, паказвалі Пятра Вялікага талерантным, які шчыра сымпатызаваў каталіцтву, сябрам і дабрачынцам Societatis Jesu й да таго падобнае. Прыкладам такі пракуратар ці кіраўнік маскоўскае місыі а.Ільля Броджыа (Broggio), які мог бы данесьці да нас каштоўную інфармацыю, калі ў часе забойства базылянаў полацкіх суправаджаў расейскую армію, абмежаваўся кароткаю заўвагай: "Пра тое які сумны выпадак здарыўся з уніятамі ў Полацку, яшчэ не ўважаю за разумнае апісваць з гэтага места [Вільні]" [39]. Той самы Броджыа праз два гады паводле жаданьня цара Пятра хутка рушыў спачатку да Вэны, а пазьней да Рыму, каб пераканаць імпэратара й папу ў незвычайнай прыхільнасьці маскоўскага ўладара да каталіцтва, пра чаканьне тым папскага нунцыя й да таго падобнае [40].
  Праблемай, якую паспрабуйма, хаця б і часткова, разьвязаць у гэтым разьдзеле, зьяўляецца высьвятленьне як імёнаў полацкіх пакутнікаў, гэтак і іншых прысутных манахаў - базылянаў полацкага манастыру, што засталіся жывымі.
  З паведамленьняў першае групы крыніцаў ведаем, што на той час у манастыры было дзевяць манахаў ( "Historja o pozabijaniu ..." і "Historja o zamęczeniu ..." ). З прычыны адсутнасьці ў царкоўных гэрархаў дакладных зьвестак пра падзеі, яны пісалі да Рыму, што былі забітыя ўсе. Таму пералік манахаў у "Diarium excidii ..." і "Relation des cruatez ..." пэўна й ёсьць сьпісам духоўных асобаў базылянскага манастыру Сьв.Сафіі. Колькасьць забітых манахаў розныя крыніцы падаюць розную: паводле Магілеўскае кронікі, " Relazione dello stato ...", Мэмарыяла Пятра І - пяцёра, паводле "Historja o pozabijaniu ..." і "Historja o zamęczeniu ..." - чацьвёра. Спробу ўзгадніць зьвесткі розных крыніцаў зробім ніжэй.
  Цяпер прывядзем паасабовы разгляд паводле часу пакутаў як саміх пакутнікаў, гэтак і сьведкаў падзеяў.
  1. Айцец Канстантын Заячкоўскі (згодна "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." - Зайкоўскі) - вікары (намесьнік) полацкага манастыру. Паводле найбольш падрабязных крыніцаў "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." забойства распачатае менавіта зь яго. Забіты паводле "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." ля галоўнага алтару, паводле "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." ля алтару Сьв.Язафата. Цар зьбіў яго кіём, паадцінаў вушы, а пасьля загадаў павесіць. Але перад тым як павесіць яго катавалі на востраве, каб дазнацца пра месца схову царкоўных каштоўнасьцяў і парэшткаў Сьв.Язафата. Пасьля павешаньня цела было ўкінутае ў Дзьвіну.
  2. Айцец Тэафан Калбячынскі - казальнік полацкага манастыру. Атрымаў адукацыю ў папскай калегіі ў Брансбэрзе. Напярэдадні падзеяў перадаў свае абавязкі а.Клемэнту Разьнятоўскаму, а сам зьбіраўся на такую самую пасаду да Віцебска ( "Historja o pozabijaniu..." ) ці Вільні ( "Historja o zamęczeniu..." ). Паводле "Diarium excidii..." , "Relation des cruautez..." і Магілеўскае кронікі забойства распачатае зь яго. Цар зьбіў на зямлю й нацкаваў вялізнага, чорнага ангельскага сабаку, які ледзьве што не да сьмерці закусаў яго. Потым быў павешаны. Паводле "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." схоплены расейскімі ахвіцэрамі, калі спрабаваў выйсьці з царквы, прыцягнуты да алтару Сьв.Язафата. Тут цар ці то адсек яму галаву, ці то разам зь Меншыкавым працялі яго шпагамі наскразь. Пасьля сьмерці цела пэўна спаленае.
  3. Айцец Якуб Кнышэвіч - рэгэнт (кіраўнік) царкоўнага хору. Паводле "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." жудасна пасечаны ахвіцэрамі ў другім баку царквы ў той час, калі цар зь Меншыкавым катавалі а.Канстантына Заячкоўскага. Празь нейкі час памёр ад ранаў. Пасьля сьмерці цела пэўна спаленае.
  4. Айцец Якуб Кізікоўскі - супэр`ёр (старэйшы) полацкага манастыру. Адукацыю набыў у Грэцкай калегіі ў Рыме, доктар тэалёгіі. Напярэдадні падзеяў здаў свае абавязкі а.Лаўрэну Капарскаму, а сам зьбіраўся на пасаду старэйшага віленскага манастыру Сьв.Тройцы. Паводле "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." схоплены расейскімі вайскоўцамі ля манастырскае брамы й дзе потым быў закатаваны невядома. Але "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." паведамляюць, што ён быў забіты царом у сваёй кельлі. Паводле ж Магілеўскае кронікі працяты царом шпагай, калі ўваходзіў у царкву. А дзесятай гадзіне ўвечары быў прыцягнуты вайскоўцамі да манастырскага пакою, дзе праз паўтары гадзіны аддаў Богу душу. Пасьля сьмерці цела пэўна спаленае.
  5. Брат Язэп Анкудовіч (паводле "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." - Язафат) - "Historja o pozabijaniu..." , "Diarium excidii..." і "Relation des cruatez..." паведамляюць, што быў закрыстыянінам (шатнікам). Пэўна гэтай згадцы можна давяраць. "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." даводзяць, што пасечаны разам з а.Якубам Кнышэвічам расейскімі ахвіцэрамі, але выжыў. "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." паведамляюць, што працяты царовай шпагай калі маліўся ля алтару Сьв.Язафата. Да таго ж Магілеўская кроніка, "Relazione dello stato...", Мэмарыял Пятра І сьцьвярджаюць пра пяцёра забітых. Верагодна з пункту гледжаньня расейцаў быў у безнадзейным стане, таму яшчэ да скону залічаны да палеглых. Іншыя крыніцы пакарысталіся афіцыйнай інфармацыяй. Больш абазнаныя "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." паведамляюць, што застаўся жывым дзеля сьведчаньня аб тых жахлівых падзеях. Аднак не выключана, што пятаю ахвярай была невядомая нам асоба.
  6. Айцец Клемэнт Разьнятоўскі ( у "Historja o zamęczeniu..." згаданы й як Лаўрэн, але гэта пэўна памылкова, бо імя Лаўрэн меў новы супэр`ёр а.Капарскі) - новы полацкі казальнік, які зьмяніў на гэтай пасадзе а.Тэафана Калбячынскага. Быў сьведкам падзеяў у царкве Сьв.Сафіі. Паведаміў а.Якубу Кізікоўскаму аб злачынствах царовых. Схаваўся з трыма іншымі манахамі ў сутарэньнях манастыру. Пазьней быў схоплены й увязьнены на 22 тыдні ( "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." ).
  7. Брат Мялет Кандратовіч - паводле "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." быў дыяканам, "Historja o zamęczeniu..." падае, што займаў пасаду закрыстыяніна, а "Historja o pozabijaniu..." , што нядаўна прыбыў з навіцыяту. Як відаць зьвесткі даволі супярэчлівыя. Схаваўся зь іншымі манахамі ў сутарэньнях манастыру. Пазьней быў схоплены й увязьнены на 22 тыдні ( "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu..." ).
  8. Айцец Гаўрыла Каляда - спаведнік, яго згадваюць сярод іншых манахаў манастыру "Diarium ..." і "Relation des cruautez ..." . Далейшы лёс невядомы.
  9. Айцец Міхал Кавалеўскі - яго згадваюць сярод іншых манахаў манастыру "Diarium excidii ..." і "Relation des cruautez ..." . Далейшы лёс невядомы.
  10. Айцец Забролка - згаданы толькі ў "Historja o pozabijaniu ...". Схаваўся зь іншымі манахамі ў сутарэньнях манастыру. Пазьней быў схоплены й увязьнены на 22 тыдні.
  11. Брат Б. - згаданы толькі ў "Historja o pozabijaniu...". Схаваўся зь іншымі манахамі ў сутарэньнях манастыру. Пазьней быў схоплены й увязьнены на 22 тыдні.
  Як відаць прыведзены сьпіс большы за агульную колькасьць манахаў, прыведзеную ў "Historja o pozabijaniu..." і "Historja o zamęczeniu...". Калі першыя сем асобаў згаданыя ў чатырох дакумантах "Historja o pozabijaniu..." , "Historja o zamęczeniu..." , "Diarium excidii..." і "Relation des cruautez..." , дык знаходжаньне іншых чатырох асобаў у полацкім манастыры патрабуе далейшага высьвятленьня, што магчыма пры ўмове адшуканьня новых сьведчаньняў пра падзеі 11 ліпеня 1705г.
  Ніколі нябачны й нячуты ад пачатку перасьледу Царквы Хрыстовай (цэзарамі, каралямі й уладарамі, што паганству служылі, ані найгоршымі гаратыкамі) не практыкаваны аж да 30 чэрвеня паводле старога календара 1705 году, славуты й для наступных стагодзьдзяў дзівосны, для Царквы Хрыстовай у Русі, Літве й Польшчы, што ў адзінстве Сьвятым з Царквой Сьвятой Рымскай, якая (як і для ўсіх іншых ва ўсім сьвеце каталіцкіх цэркваў, і што між народаў яшчэ ня верных) ёсьць агульнаю пераможнай настаўніцай і маці, слаўны, закону Сь[вятога] Базыля В[ялікага] аздобны, адшчапенству грэка-расейскаму ганебны, шырока вядомы ўчынак вялікага манарха расейскага Пятра Аляксеевіча цара маскоўскага, неразумнага веравызнаньня й вар'яцкае палкасьці гнюсны экспэрымэнт [42] зьдзейсьнены публічна 30 чэрвеня 1705г. паводле старога, а 11 ліпеня паводле новага календара ў катэдральнай полацкай царкве Сьв.Сафіі пасьля шостай гадзіны ад палудня, паводле зьвестак, што здолеў атрымаць як ад сваіх братоў манахаў (асабліва тых удзельнікаў, што засталіся пасьля таго жорсткага ўчынку) гэтак і ад саміх маскоўскіх людзей (што былі тамака, а потым ў Віцебску) дзеля напаміну апішу.
  Калі згаданы цар маскоўскі Пётар Аляксеевіч за сьвятую веру з прычыны адзінства з Сьвятой Царквою Рымскай забіў жорстка катуючы, рознымі сьмерцямі, што ніжэй будзе выкладзена, чатырох сьвятароў, а пятага брата клерыка пасьля сьмяротных удараў, Госпад Бог дзеля сьведчаньня аб гэтай тыранскай акцыі (пра якую ніхто іншы дакладна паведаміць ня мог) аж да сёньняшняга дня 28 траўня 1713 году, жывым захоўвае. І насамперш:
  1.Ніводнае прычыны, ня толькі ніводная асоба, але й увесь закон, ані хто з уніятаў для гэткага сьвятабойства ня толькі цару, але й ніводнаму маскалю нідзе ня даў. Што ж да полацкага манастыра Сьв. Сафіі, досыць таго доказу, што генэрал князь Мікіта... Рапнін [44], ужо блізу паўгады стаяўшы з войскам у Полацку, часьцяком бываў у манастыры ў айца старэйшага Якуба Кізікоўскага , ласкава да яго канвэрсуючы [45] з асабліваю, ці меў ці выяўляў, канфідэнцыяй [46].
  Барыс Пятровіч Шарамет [47] фэльдмаршал артылерыі, бываючы ў Полацку, таксама бываў у манастыры й царкве й па-людзку абыходзіўся. Deniq[ue] [48] заўсёднае наведаньне ніжэйшымі ахвіцэрамі й людзьмі адбывалася ў варунках надзвычайнае ўзаемнае ветлівасьці й не дало ані нашым, ані магло стацца прычынай для крыўды, ці незадаволенасьці й звароту да манарха, і ягонага на такія справы абурэньня. Увогуле толькі айцы бэрнардыны, францішканы й дамініканы, разважаючы аб ёй, паведамлялі, што на Сьвятога Пятра па-рымскаму ў полацкім францішканскім касьцёле базылянскі тэалёг і казальнік Theophanes [49]Калбячынскі , кажучы аб зьверхнасьці Сьв.Пятра над апосталамі й біскупа патрыярха рымскага над іншымі патрыярхамі прамаўляў, але безь ніякай абразы гэтага народу й прапазыцыі публічнага выкрыцьця ягонае схізмы. Маскалі ж іншую вэрсыю гэткае рэзалюцыі царскай гнюсна апасьля ўжо распаўсюдзілі, што нібыта айцы, якія ў царкве знаходзіліся, а дакладней адзін зь іх полацкі вікары айцец Канстанцін Заячкоўскі , словамі сваімі цара зьняважыў, што ёсьць выразным фальшам і будзе паказана ніжэй, дзе пісана аб пачатку гэтага забойства гнюсна распачатага з таго ж айца Канстанціна. Іншыя ж ня толькі нашыя ўніяты, каталікі, але й некаторыя полацкія схізматыкі (ад якіх віцебскія месьцічы чулі, калі на той час знаходзіліся ў Полацку, як уніяты, гэтак і некаторыя з тых, хто дыхае схізмаю, мне ў Віцебску паведамлялі аб тым забойстве) адзначаючы, што прычынаю былі браты манахі-схізматыкі полацкія, асабліва іхні тамтэйшы ігумэн і архімандрыт Себескі, які цару ня толькі generaliter [50] на ўніятаў, але таксама на манахаў полацкіх (нібыта вялікі перасьлед і крыўды духоўныя й сьвецкія благачэсьцівыя ад нас цярпелі) жаласьліва скардзіўся й гэткім чынам таго, здаўна ўжо на ўніятаў раззлаванага (як будзе ніжэй паказана) разьюшылі й падбухторылі, таму й сам архімандрыт (пэўна й сумленьнем і, што хутчэй, палітыкай, прыгнечаны й занепакоены) назаўтра, упаўшы ў апрэгэнцыю [51], гэтак цяжка ў часе службы ў алтара in praesentia [52] цара захварэў, што ня здолеў і ахвяры спажыць, і службы скончыць, але зьнясілены быў вынесены й на трэцьці альбо чацьвёрты дзень памёр. Той самай апрэгэнцыі сам цар яму даў запытам, калі пад час падрыхтоўкі да службы ў яго, ўжо адпраўляўшага праскамідыю [53], asccessit [54] запытаўся his formalibus [55]: «Батюшка, ей гаразд я зделал, што тых попов воніятов показніл?» На што той доўга hesitando [56], ледзьве нешта indifferens [57] адказаў.
  Тады сапраўднай, не прыдуманай прычынаю гэткіх жорсткіх дзеяньняў царовых была менавіта Сьвятая вера й Адзінства з Царквою Рымскай, што больш выразна відаць ніжэй з наступных дакумантаў.
  Першы дакумант , што ў 1704 годзе пасьля захопу маскоўскім царом Ругадзова ці Нарвы - швэдзкае фартэцыі, (у бытнасьць п[ана] Рыгора Агінскага [58] старасты жамойцкага й гэтмана польнага В.К.Літ. пасьля прайгранай Крычборскае [59] [бойкі] хутка за паратункам да маскаля зьбеглага) і вяртаньні з трыюмфам да Масквы ці cталіцы, пасьля прыйшоўшай ад я[го] м[ілась]ці караля Аўгуста [60] й Р[эчы] П[аспалі]тай празь я[го] м[ілась]ць пана Людвіка Пацэя на той час падкоморыя берасьцейскага легацыі [61] й урэшце рэквізыцыя [62] я[го] м[ілась]ці пана Агінскага, каб Цар я[го] м[ілась]ць войска сваё, што з-пад Ругадзова рухалася ex nunc [63] накіраваў да Літвы, учыніў цар генэральны consilium [64] у сталіцы, склікаўшы на яго як усіх вайсковых і status [65] міністраў, гэтак і духоўных усіх мітрапалітаў, біскупаў, архімандрытаў значнейшых, выклаў propositio [66]: - ці трэба яму ўводзіць войскі ў Польшчу, а найперш у Літву, каб там sedem belli [67] з антаганістам сваім швэдам сабе прызначыць альбо не? Пасьля розных меркаваньняў, якія прапаноўвалі й фармулявалі максымы [68]) паводле асабістага разуменьня, калі дайшла чарга да духоўных, тыя ўсе ня толькі раілі, каб на гэта рэзальваваўся [69], але й дамагаліся зьмены [думкі] цара: «Цару! Госпад Бог дае Табе мажлівасьць і для набытку дзяржаве, і дапамогі Царкве Благачэсьцівай, і тое гэткім чынам, што калі будзеш мець там sedem belli , надта лёгка выкараніш у Літве й Польшчы ўніятаў, якія між Табой і палякамі, ды іншымі хрысьціянскімі дзяржавамі нязгоды чынюць. Бо адныя, якіх уніяты прымушалі й цэрквы ў брацтваў адбіралі, добраахвотна да Благачэсьція вернуцца, etc . Другія ж будуць змушаныя, бо Тваёй, Цару, магутнасьці будуць баяцца. Нарэшце калі дапаможаш палякам, перамогшы швэда, які іх непакоіць, тыя самі будуць сьцерагчыся Тваёй магутнасьці. А пасьля ня толькі зацьвяржэньня Гадзяцкіх [70] [дамоваў] etc. лёгка ад іх атрымаеш, але й мноства ўладыцтваў, якія ўніяты трымаюць, вернуцца да нашае веры. І канешне самі палякі, асабліва кароль, адыйдуць ад уніятаў, як і перад тым, і Ты зробіш тое, што Табе да спадобы. Так, Цару, вялікі Гасудару, толькі май гэтую інтэнцыю [71] й палкасьць да Благачэсьція, каб уніятаў вынішчыць, і перамогу над ворагам дасьць Табе Бог і ўславіць перад народамі, і палякаў да сяброўства аблігуеш [72]etc . etc .
  Гэткую тады ад духоўных рэзалюцыю атрымаўшы, дэтэрмінаваўся [73] й, бэнэдыкцыю [74] на гэтую вайну ў Польшчы ад іх узяўшы, загадаў некаторым палкам выдаць ordinanses [75] рушыць да Літвы. Усё гэта ў 1705 г. ultimis diebus Ianuarii retulit [76] канкрэтны паручнік з Масквы, што праводзіў людзей-выбранцоў дзеля фармаваньня палкоў, які ў нас у Віцебску спавядаўся й прычасьціўся, будучы таемным уніятам, natione [77] валыняк. Як яго клічуць паведаміў, але празь недагляд майго віцебскага а[йца] вікарыя (якому гэта ў маёй старшынскай кельлі паведаміў у часе маёй адсутнасьці ў Віцебску, наўмысна ўчыніўшы сабе адмысловую сакрэтную аўдыенцыю), які адразу не запісаў, пасьля з памяці выпала. Той самы паручнік дадаў: «Ведайце ж В[аша] м[іла]сьць дакладна, што Ваш[ым] м[іла]сьцям цяжка будзе, і будзьце асьцярожны» etc .
  Другі дакумант добра фэльдмаршал пан Барыс Пятровіч Шарамет перад тым у месяцы сьнежні шляхцічам віцебскім, а дакладна панам Канстанціну й Мікалаю, чэсьніку й ротмістру Жабам, зь якімі былі п[аны] Базыль Шышка, п[ана] Мікалая, і Слонскі, п[ана] Канстанціна, зяці, п[ан] Сьвяціцкі, дзяржаўца Нэвельскі, і шмат іншым прысутным, што віталі яго ў Нэўлі, гэткім чынам выразна даў. Запытаўся пад час размовы ў ротмістра п[ана] Канстанціна Жабы ці шмат меў гадоў, жонку альбо дзетак. Калі ён між іншымі дзецьмі паведаміў, што мае дачку манашку базылянку ў Менску, зганіў тое адразу Шарамет, кажучы: « І што з гэтага В[ашай] м[ілась]ці апасьля? В[аша] м[ілась]ць каталік, а да гэтых сабакаў etc. дачку сваю каталічку аддаў etc !» На адказ жа п[ана] Жабы, што ў нас адзінства, бо вера адна, і ня варта дзяўчыне забараняць таго закону, да якога хоча ўступіць, дадаў тады Шарамет: « Не так, м[іла]сьцівы пане, але трэба гэтых сабак пад корань высекчы». Гэта мне адмыслова паведаміў з сьлязьмі я[го] м[ілась]ць чэсьнік віцебскі пан Мікалай Жаба, inferendo consequentiam [78]: «Што добрага можна чакаць ад гэткага сябра, калі ён на самым уваходзе ў нашыя межы робіць такія заявы» etc .
  Трэці дакумант. Той самы Барыс Шарамет, быўшы ў віцебскай царкве Сьвятога Духа, пры якой знаходзяцца нашыя манашкі, і пытаючыся аб фундацыі, фундатары, etc ., і даведаўшыся, што ўбогія й жабракі маюць падтрымку дадаў да кіраўніцы панны Бэнэдыкты Асіпоўскай formalia [79]: «Паненкі (уздыхнуўшы), ня ведаете, што з вамі станется». На пасьледак haec [80] formalia : «Да вы не вінны нічого, моліте Бога», і зноўку гэта паўтарыўшы: «Не ведаете, што з вамі станется», скончыў.
  Чацьвёрты дакумант даў Аляксандар Данілавіч Меншыкаў. Меншыкаў на той час толькі, што быў тытуляваны губэрнатарам усёй Масквы [81]. Гэткім чынам у тым жа 1705 годзе пасьля ад'езду Шарамета з кавалерыяй да Воршы, знаходзячыся на Лукішках у Віцебску ў Вялікодную Сераду, што прыпала на 22 Aprilis [82], чацьвёра ў суправаджэньні шасьці службоўцаў ці то драгунаў, як мне гэтак і кожнаму з нашых манахаў яшчэ не знаёмы, прыйшоў у манастыр і кельлю старэйшага. Як звычаем памаліўшыся й папрасіўшы бэнэдыкцыю звычайную ў Бога, падаў знак першаму свайму дыяку, ці канцлеру (бо й яны ўжо гэткі тытул давалі) Анісіму Мікітавічу Шчукіну, прывітаны honorifice [83] мной і пасьля віншаваньня з сьвятамі быў запрошаны прысесьці. Пачаў Шчукін адразу з пытаньня: «Чый то - пытае - балван на столпе?» (Быў гэта драўляны разьбяны багата залачоны манумэнт Бл[аславёнага] пакутніка Язафата, на мураваным высокім слупу, які паставіў сь[вятой] п[амяці]] пан Крышпін, ваявода віцебскі [84]. Адказаў directe [85], што гэта не балван, але выява Бл[аславёнага] Язафата. Дадаў: «За што ваш Ёзэфат убіт?» Адказаў, што "за Духа Сьвятого і первоначальство Сьвятого Петра". «То вы уніаты?» Адказаў: «Так нас клічуць». І адсюль Шчукін пачаў спрэчку de Prіmatu Petri et Pontifiсum Romanorum [86], а я яму выкладаў responsis Confessionem Catholіcam [87]. (Interim [88]Меншчык simpliciter [89] моўчкі вачыма вагністымі minas spirabat [90], а тыя шасьцёра assistentes [91], пра якіх я ня ведаў, быўшы адзін у кельлі, на калідоры засталіся. Айцы ж з кельляў сваіх іх заўважыўшы, зусім духам заняпалі, асабліва чуючы нашую гучную спрэчку). S ensim sensim [92] пачаў Шчука carpere [93] cловамі й даволі значна tandem devolutus discursus [94] ў другім пытаньні de Processione Spiritus Sancti [95]. Пад час якога Аляксандар Данілавіч, ужо не стрымаўшыся, ускочыў і з імпэтам прамовіў: «Маете лі Евангелію? Велі прінесті». «Што ж мне тады - кажу - В[ас]пан новага з Эвангельля прывядзеш?» - «В тот час велі несті Евангелію».
  Пакліканы закрыстыянін [96] прынес, прывёў тады зь пятнаццатага разьдзелу Сь[вято]га Яна такое: «іже от Отца ісходіт» [97]. Deinde [98] энэргічна спрачаючыся, дайшоў да таго, што абразіў Сына Божага, кажучы, што ня ўсё мае Сын, што мае Айцец, прыводзячы такое: «Отец мой болей мене ест» [99]. Калі я заўважыў, што ён не зразумеў што вымавіў, exarsit [100] кажучы: «Я сам не разумію што мовлю? Как же ты сказуеш?» Патлумачана яму тады, што так казаць значыць зьневажаць разам з Арыям Сына Божага, распавёў каталіцкае разуменьне ўрыўку, а калі хутка не хацеў assentiri [101], Шчукін паўстаў кажучы: «Пожалуй, гаразд по благочестівому ігумен сказует, право Арія беззаконну хулу на Сына Божія глаголал і ересь свою создал на сіх словах». За што вельмі на Шчукіна раззлаваны, і лаючы мяне, выйшаў на калідор, кажучы там (гэта чулі айцы ў кельлях, а ня я): «Зажэч поганых собак», і ўгневаны абыходзіў вакол манастыра садам. Тым часам Шчукін са мной дыскутуючы, больш мяне лаяў кіруючыся не мудрасьцяй, але палітыкай, але таксама дайшло да таго, што прамовіў: «Право! Вы люде мудрые, научоные, токмо шчо людей зводіте ат путі спасенія», і дадаў: «От вы, вуніяты слово в слово пітманые как іезуіты, такіе сыны, вельбёная мать [102], зводітелі». Толькі тутака мяне для зьнявагаў непрыступнага нячысты, але стрымана, падштурхнуў да большае жарсьці, і я прамовіў: «М[іласьцівы] пане! За што мяне в[аша] м[осьць] пан зьневажаеш, калі аб веры спрачаесься? Вера - рэч сьвятая, аб якой нельга інакш, як толькі сьвятабліва дыскутаваць, а не абражаць, асабліва таго, хто пашану належную в[аша]ці аддае, хаця мог бы гэтак сама в[ашу] м[осьць] пана абразіць. Шануй жа сябе й вялікае імя я[гамо]сьці Цара, слугой якога зьяўляешся. І да таго ж, як сьмееш за веру мяне зьневажаць, калі найясьнейшы я[га]мосьць цар, войску, ардынаванаму [103] ў Польшчу між іншымі й такі загад аддаў, каб ня толькі нас каталікоў але ані жыдоў, ані татараў з-за веры не зьневажалі й не абражалі etc . На што той у задуменьні прамовіў: «Добро! Прості Батьку, волю поговорыты».
  Tamdem [104] Меншыкаў, з саду вярнуўшыся, з-за дзьвярэй закрычэў: «Полно! Ступай!» і сам да брамы пасунуўся, а Шчукін, з двума (якія нібы безьязыкія слухалі спрэчку) ўзьняўшыся, зноўку прамовіў: «Прості Отчэ ашчэ согрэшіх» і адыйшоў. Да стаяўшага ля брамы, казаў зноўку: «Отчэ право, вы люді мудрыі, да люді зводіте, буде вам беда не задолго». І гэта разы тры паўтарыўшы пайшоў. А я, праводзіўшы недабразычліўцаў, узьвярнуўся.
  Увайшоўшы ў царкоўны бабінец, загадаў Меншыкаў царкву адчыніць і пайшоў проста да алтара, пытаючы: «А шчо то на прэстоле?» (Дарасхоўніца cum venerabili [105] стаяла). Адказаў закрыстыянін а[йцец] Мартыніян Саўтыч, "Найсьвяты Сакрамэнт". Прамовіўшы: «Ну знаю, знаю Сакрамэнт». Запытаўся Меншыкаў аб ахвярніку: «А се шчо?» Закрыстыянін адказаў: «Жэртвеннік». На што Меншыкаў: «То вы еретікі!», і тут Шчукін паправіў яго: «Пожалуй, дело то благочэстівое, по нашому жэртвеннік» etc . Зноўку на Шчукіна за гэтае выпраўленьне ягонай прамовы раззлаваўся і, больш нічога не кажучы, вяр нуўся ад алтара да левае капліцы з абразом Прачыстае Дзевы, дзе трохі нахіліўшы галаву й штосьці замысьліўшы, адыйшоў праз бакавыя дзьверы да бабінцу, а затым, дайшоўшы да дзьвярэй, павярнуўся да мяне (я ж ў мантыі й каптуры суправаджаў яго) й з палкім пачуцьцём выгукнуў: «Ну! Пролілі вы собакі кров благочэстівою, проліется ваша собачая кров». Адказаў: «Ня добра в[аша] м[іласьць] пан кажаш, але кроў Хрыстовую ахвяруем штодня». На тое ён зноўку: «Ну! Ну! Не долго вас, не долго! Вельбёные матеры собакі».
  Я аднак суправаджаў яго, правёўшы аж да апошніх дзьвярэй на могілкі. А калі спыніўся, адзін зь іх (быў ён, як чуў потым, але не спытаў як званы, смаленскім шляхцічам), нізка перада мной сьхіліўся раз і другі. Гэта заўважыўшы, Меншык, ужо добра адыйшоўшы ад царквы, павярнуўся да мяне й, пагрозьліва памахаўшы пальцам, гучна й з жарсьцю прамовіў: «Ну! Ну! Ну! Собакі, не долго вас, не долго! Собакі кров вашу піті будут!» На што я адказаў: «М[іласьцівы] пане! Гэта ёсьць у руцэ Божай. Пабачым у свой час». І на тым разыйшліся.
  Тае ж ночы а самай дванаццатай на доле пад манастыром хата была падпалена, каб манастыр згарэў. Але Госпад Бог захаваў, бо вецер павярнуўся да гораду й пад гарой значную частку гораду выпаліў. А Міхал Барысавіч Шараметаў, палкоўнік, (з прычыны, што частка ягонае палкавой [зброі] была складзенай побач з падпаленай хатай, а другая з другога боку ля шпіталю нашага на біскупскай юрыздыцы [106], дзе было больш за дзесяць бочак пораху, гранаты, бомбы гатовыя etc ., кінуўся прымушаць людзей маскоўскіх, каб баранілі з усіх бакоў, і насамперш раськіданы быў наш шпіталь, ад якога б пэўна загарэліся званіца й царква, і манастыр. А так акрамя страху манастыр аніякае шкоды не адчуў.
  Пяты дакумант . Хаця на маю думку мала значны, што passim [107] маскалі, як ахвіцэры гэтак і ніжэйшыя прызвычаіліся казаць: «Буде вам беда». Таксама адзін капрал будучы fere domesticus i mensalis monasterialis [108], Васілей, калі яму казальнік айцец Язафат Якімовіч Капуста ў нейкай просьбе адмовіў, казаў formalibus : «Эй Отче казнодія! Колі вам беда будет, прыдамся я» etc . Шосты дакумант глядзі ніжэй.
  Тады з гэтых дакумантаў liquido patet [109]: 1. Што гэтае тыранскае забойства не было нечым выпадковым, але задуманым, сплянаваным і з халодным розумам наўмысна зьдзейсьненым апантанасьцю супраць уніятаў.
  2. Што ніводнае прычыны з нашага боку маскалі ня мелі, але тое, што цар задумаў, раней, няўчасна выконваць пачаў, чаго за доказ даволі будзе таго, што фэльдм[аршал] Барыс Пятровіч Шараметаў expresse [110]увёў у вушы айцу Сьпірыдону Навасельскаму рэзідэнту крычборскаму, кажучы па-расейску, на прапановы розных палкоўнікаў etc ., што падбухторвалі яго на айца Навасельскага: "Эй, пожалуйте, дайте покой, не во время Государ почал тое дело, etc. " Шкадаваць жа цар мог толькі аб самой няўчаснасьці гэтага свайго рашэньня, таму што гэтым актам выявіў перад палякамі зубы на каталіцкую веру, якія навостранымі добра хаваў, і гэтым самым generaliter сэрцы ўсіх палякаў ад ветлівага спрыяньня адвярнуў.
  Час і спосаб гэтага царскага тыранства. Дзень Сь[вято]га Пятра ў пятніцу як свайго аднайменьніка звыклым спосабам адзначаючы на банкетах у гуляньні, пьянстве, урачыстасьцях etc . Назаўтра раніцой у суботу архімандрыт чарэйскі айцец Хрызастом Францкевіч Радзімінскі прыйшоў да царскай стаянкі, каб яго наведаць і што больш вызначальна, каб цара да сябе запрасіць (уважаю гэта ня вельмі разумным). Калі яго прапусьцілі пакланіўся й таго прывітаў. Запытаны ім кім зьяўляецца, адказаў, што ён архімандрыт чарэйскі, пасьля запытаны: «Чыёй фундацыі?» Калі адказаў, што сапегавай адразу respons [111] ад цара атрымаў у гэткіх словах: «Колі ты сапежінскій іді ж проч, бо тебе собака мой (паказаўшы на жахлівага пакаёвага ангельскага сабаку) закусіть. Іді ж!» etc.
  Тым часам учора перад вячэрняю, гэта значыць на Сь[вятога] Пятра прыехалі: старэйшы а[йцец] Якуб Кізікоўскі здаваў, сам быўшы прызначаным у Вільню, абавязкі старэйшага а[йцу] Лаўрэну Капарскаму , і казальнік новы a[йцец] Клемэнт Разьнятоўскі зьмяняў казальніка полацкага а[йца] Тэафана Калбячынскага, прызначанага ў Віцебск. Віншуючы якіх, адных з прыездам другіх з ад'ездам, гэтаксама прысутнічалі архімандрыт полацкі барысаглебскі а[йцец] Яўхім Корбус і архімандрыт чарэйскі а[йцец] Францкевіч. Пасьля сканчэньня абеду айцы архімандрыты ад'язджалі да сябе за раку, а інсталяваны [112] старэйшы полацкі а[йцец] Капарскі да фальварку Чарсьвяты, і калі намовіць з сабою ня здолелі былога старэйшага а[йца] Якуба Кізікоўскага, які адмовіўся, бо хацеў адпачыць перад дарогай, адмовіўшагася пакінулі. Ад'язджаючы застаюць замкавую браму ўжо замкнёнай, так што нікому з нашых людзей не дазваляюць ані ўвайсьці, ані выйсьці,
  І таму нейкі сьвятар мусіў як знаёмы пайсьці аж да капітана, які кіраваў вартаю, і прасіць, каб выпусьцілі. Той, загадаўшы выпусьціць, з гэтае прычыны прыдаў жаўнера, каб варта на мосьце праз раку Дзьвіну іх не турбавала, да сьвятара прамовіў: «Батькі ступайте, бо вам беда будеть». Калі ўзьехалі на мост варта прапускаць не хацела, аж пакуль пасланы з замку жаўнер не дайшоў да капітана, які меў уладу над вартай на мосьце, і той уражаны прамовіў: «Ступайте ж батькі ногамі».
  Хутка пасьля гэтага ці адразу зазванілі на вячэрню, і ўсе айцы сыйшоўшыся адслужылі, а адслужыўшы некаторыя, як абодва казальнікі, ўзьвярнуліся ў манастыр, іншыя ж: намесьнік а[йцец] Канстанцін Заячкоўскі, рэгент хору а[йцец] Якуб Кнышэвіч , малады брат Мялет Кандратовіч , які толькі што з навіцыяту [113], закрыстыянін брат Язафат Анкудовіч літанію [114] да Б[лаславёнага] Язафата з хлапчукамі сьпяваць скончылі.
  Як раптам зь вялікай людзкой мітусьнёю, ў суправаджэньні адных ахвіцэраў цар Пётар Аляксеевіч [ўвайшоў] і напоўнілася царква ахвіцэрамі гэтак, што стала цесна надзвычай. Паведамілі ў манастыр, што цар я[га]м[ось]ць знаходзіцца ў царкве й абодва казальнікі, што перад тым выйшлі з царквы й стаялі на калідоры, адразу пабеглі ў мантыях да царквы, каб прывітаць. Засталі ўжо я[га]м[ось]ць цара ля галоўнага алтару, там дзе Cimborium [115], які пільна разглядаў дарасхоўніцу, дзе былі distinctis depositoriis [116] рускія й рымскія Сьвятыя Дары. Хацеў казальнік а[йцец] Тэафан Калбячынскі прывітаць цара, той жа прамовіў: «Полно ша» і адвярнуўся ад яго. Той, з другога боку зайшоўшы, пачаў прамаўляць, а цар зноўку in affektu [117]: «Полно!» і адвярнуўся, і, ходзячы па царкве, разглядаў абразы, аж пакуль не дайшоў да абраза капліцы Бл[аславёнага] Язафата. Айцы ж усе ішлі за ім, толькі а[йцец] Якуб Кнышэвіч з братам Язэпам Анкудовічам адасобіліся ў другім баку царквы з іншымі ахвіцэрамі, і там на пытаньні аб абразах адказвалі. Цар жа стануўшы на прыступцы й абапёршыся задам аб алтар, запытаўся ў а[йца] вікарыя: «Чый то образ?». Адказаў запытаны: «Сь[вятога] Язафата». Пытае: «Какой он сьвяты?» Адказаў вікары: «Свяшчэнномучэнік». Запытаўся: «Кто его умучыл?» Адказаў: «Віцебляне». «Шчо за людi?» - пытае. Адказвае: «Шляхта й мешчане». «Какой веры?» Пры гэтым пытаньні сьвятар змоўкнуў. Але Меншыкаў, стоячы ля прыступак, кажа: «Сказуй жэ, какой веры?» І, падскочыўшы, зноўку запытаўся з палкасьцю. Толькі тады айцец вікары адказаў: «Той веры шчо і Твоя мілость».
  І на гэта адразу цар, стаяўшага перад ім а[йца] вікарыя, кулаком сваім так стукнуў у зубы, што той адразу заліўся крывёю, а потым кіём па галаве, denique рапіраю, ці (як іншыя паведамлялі) шабляю нос і вушы паадцінаў і загадаў на шыбеніцы павесіць. Казальнікі, убачыўшы, што цар кулаком стукнуў айца, пасунуліся да дзьвярэй царкоўных. Былі ўжо ля самых дзьвярэй, калі ад капліцы гучна закрычэлі: «Казнодеі, казнодеі!» Нехта за мантыю ззаду схапіў а[йца] Тэафана, а а[йцец] Клемэнт пабег да манастыру, каб паведаміць былому старэйшаму а[йцу] Якубу Кізікоўскаму, пра тое што ў царкве адбываецца. Прыцягнуўшы а[йца] Калбячынскага да цара, які знаходзіўся на тым самым месцы ля капліцы Язафатавай, запыталіся: «Чы ты казнодея?» Адказаў што так.
  Загадалі яму расшпіліць каўнер у сутаны й, узяўшы за валасы, цар і Аляксандар рапірамі ці шпагамі горла пракалолі з такім імпэтам, што ледзьве адзін у другога не трапілі. Іншыя ж (гэта ўсё маскалі апавядалі, бо на той час нікога з польскіх людзей зусім не было) сьцьвярджалі, што Аляксандар трымаў за валасы, а цар шабляю шыю сек аж пакуль галава не звалілася.
  Усё гэта ўчыненае было ля капліцы Бл[аславёнага] Язафата. У другім жа баку царквы, як толькі цар стукнуў кулаком у зубы а[йца] вікарыя, а вушы й нос пачаў адцінаць, ахвіцэры маскалі, якія зь ім былі, адразу пачалі забіваць сьвятароў, калоць штыхамі, зьбіваць, таптаць, хто чым мог дацягнуцца. А[йца] Якуба Кнышэвіча й брата Язэпа Анкудовіча, што ад гэткае навалы на зямлю паваліліся, спачатку брат, а на яго паваліўся сьвятар, іх, ужо ляжаўшых, толькі нагамі таўклі, білі кулакамі й шпорамі ірвалі. Да гэтага месца паведамленьне брата Анкудовіча. Троху ж а[йцец] Размятоўскі напачатку сьведка несумненны дакладае. Далей ужо няма зьвестак, што interim з тымі пазабіванымі сталася.
  Пасьля цар занепакоены, выйшаўшы на могілкі да жаночага манастырку, сеў на зямлю й рукі, крывёю аблітыя, аб траву выціраў. Потым пайшоў да манастырку, дзе напужаныя сёстры з пакорай яго сустракалі, і казаў: «Не бойтеся! Не буде вам нічого», і, загадаўшы прынесьці сабе піва, піў.
  Interea калі а[йцец] Размятоўскі паведаміў а[йцу] старэйшаму, што а[йцец] вікары скрываўлены, а казальніка пацягнулі, а[йцец] старэйшы, exnunc reconcilationem [118] перад тым самым а[йцом] Клемэнтам учыніўшы, апрануўшы габіт, інакш кажучы мантыю й каптур, пайшоў на могілкі ці да царквы кажучы: «Jam venit hora mea» [119]. Айцец Клемэнт спрабаваў затрымаць яго й раз і другі, угаворваючы, каб застаўся на месцы, чакаючы Божай волі. Нарэшце ўжо за трэцім разам, калі маскалі violentissime [120] пазванілі ў званок, што ля ўваходнае брамы, пера хрысьціўшы соцыя [121], які застаўся ля сходаў да брамы, выйшаў праз браму, і адразу ўзьняліся мітусьня й крык вялікі, калі схапілі яго. І адтуль ужо ніхто з нашых ня мог ведаць, што зь ім здарылася, толькі брат Анкудовіч пра канец ніжэй распавядзе.
  А[йцец] Размятоўскі й тры браты: а[йцец] Забролка , брат Мялет Кандратовіч і Б. разам зь ім, выйшаўшы зь кельляў і зыйшоўшы ўніз, пахаваліся ў сутарэньнях, на якіх кельлі былі збудаваныя, чакаючы пэўнае сьмерці, альбо нечага падобнага.
  Тады ў манастыр была ўведзеная варта й паўсюдна ля вокнаў і дзьвярэй etc . пастаўленая, тое самае й у жаночым манастыры: па два жаўнеры ля кожных дзьвярэй і кожнага вакна. Апоўначы адзін з братоў, Мялет Кандратовіч, так быў змучаны смагаю ад таго страху й упуду, што яму падалося аднолькавым што так жыць, што на сьмерць пайсьці. І так крадучыся дабраўся да студні, што была ў сенцах перад дзьвярыма сталоўкі, ледзьве калодзежнае кола за вяроўчыну пацягнуў, прыскочылі маскалі й схапілі яго кажучы: «Не бойсе! Не бойсе etc., а где вас болей?» Выдадзеныя тады й іншыя s ponte [122] трапілі пад варту й так да ранку заставаліся ў манастыры.
  Назаўтра кожнага пад вартаю пасадзілі ў асобную кельлю, прыставіўшы па чатыры жаўнеры да кельлі, па чатыры да дзьвярэй з вонку й па чатыры ля вакна, і ў гэткім шчыльным увязьненьні тыдняў з дванаццаць, ня тое што размаўляць, бачыць адзін другога не маглі. Не дазвалялася мець аніякіх папераў нават кніжачкі, нават палустаўца [123] не далі, што было не малым няшчасьцем, бо не маглі нечым пачцівым заняцца, безупынна зьневажаліся жаўнерамі, размовы й словы, поўныя непачцівых жартаў і блюзьнерстваў, змушаныя былі слухаць.
  Целы забітых з царквы да нейкай хаткі пры званіцы былі перацягненыя й, загадаўшы гаспадарам пакінуць яе, зацягнулі ў пакой а[йца] Кнышэвіча й брата Анкудовіча, якія стагналі, але брат (акрамя вельмі пасечанай галавы, але праз [цэлыя] косткі несьмяротна), мог бы й узьняцца, але прыціснуты страхам, што маскалі даб'юць, сілу, якую яшчэ адчуваў, дысымуляваў [124]. А дзесятай гадзіне ўвечары старэйшага а[йца] Якуба Кізікоўскага туды ж прывезьлі й у ночвы, нібы парсюка, паклалі, закатаванага й цяжка стагнаўшага, які толькі паўтары гадзіны быўшы жывым і стогнучы, там і сканаў.
  Адкуль жа прывезены быў і як катаваны, дакладных зьвестак не было, бо толькі маскалі распавядалі, што ў шатры царовым на востраве зьдзекваліся й катавалі, пыталіся пра reliquie [125] Бл[аславёнага] Язафата й de supellectilibus [126], чаго абойга нябожчык ня ведаў. Да таго якога павесілі, а[йца] вікарыя, перш чым павесіць, прывялі папа маскоўскага, які саліцытаваў [127]: «Абы вунію проклял і благочестіе пріял». З ганьбай адаслаў яго, кажучы: « Прэч ідзі, сыне д'яблаўскі! Я сёньня Богу майму склаў ахвяру й цела Хрыстовае прыняў, гатовы памерці й памру за адзінства Веры сьвятой праваслаўнай etc. » Правісеўшы, як апавядаюць, ня доўга, абарваўся й на калені на зямлю паваліўшыся, назад адваліўся, рукі на грудзёх маючы складзенымі, так як ля алтару. Сам таго відавочца езуіт (місыянэр, які ехаў праз Маскву да Пэрсыі) мне паведаміў у Віцебску на пяты дзень пасьля забойства, што бачыў як той ляжаў пад шыбеніцай.
  Тых жа двух яшчэ дыхаўшых, а[йца] Кнышэвіча й брата Анкудовіча, назаўтра зранку перанесьлі да кельлі старэйшага, як хворых паклалі й пільнавалі. Айцец быў зусім непрытомны, толькі стагнаў. Брат жа хаваў у сабе сілу й не выдаваў яе. Але тут сам цар прыйшоў і прасьціну з а[йца] Якуба адкінуўшы, ня ўбачыў у твары ягоным і падабенства чалавека (бо зьбітымі былі твар і галава так, што калі цырульнік на загад царовы хацеў рану на галаве пагаліць, за брытваю й валасамі мяса з скурай цягнуліся). Цар, здрыгануўшыся, адвярнуўся й прамовіў: «Не быть тому жіву». Да брата ж падыйшоўшы, калі той, вочы заплюшчыўшы, ляжаў вельмі слабы, закрычэў: «Для чого ты глаза замкнул, а не смотріш? Можно тобе глядеті etc ! Дайте тому лекара». - і адыйшоў. А цырульнік каталік пан Каськевіч, які служыў у вайсковага дохтара пана Глюзынга, узяўся даглядаць, лячыў і вылечыў, а вылечанаму як і тым чатыром сэквэстар [128] асобны быў выдадзены. А[йцец] Якуб Крышэвіч у той самы час, на тыдні, у які быў зьбіты, скончыў жыцьцё й быў прэч забраны з манастыру. Манастыр увесь і кельлі так вартавалі, што ні водная рэч у ім ня зьнікла, і калі пасьля дваццаці двух тыдняў на загад царовы манахі з-пад варты былі выпушчаныя, усё на сваіх месцах, што ў якой кельлі было, знайшлі. Але пра жыцьцё гэтых пяці манахаў у нашых ніякіх звестак не было.
  Скуль былі пэўныя, што ўсе дзевяць забітыя, так і да Рыму было напісана, аж больш як праз дзесяць тыдняў загадаў камандант Озераў пісаць сваім да фальварку, каб даслалі харчоў для сябе, і толькі тады ў Чарсьвятах вестка зьявілася, што пяцёра жывыя й толькі чацьвёра закатаванымі паляглі.
  Дзе й як зьнішчаныя целы забітых розныя па рознаму апавядалі, падобна паведамлялі збольшага паводле здагадак. Толькі аб адным тым павешаным вядома, што ўтоплены ў Дзьвіне. Але тое пэўна, што ў замку (ці ўсе, ці толькі некалькі спаленыя, бо й маскалі апавядалі, што "много телег пожэглі, спалілі", і сьведка несумненны Аляксандар Ворскі, надворны перакладчык польскі, рускі й лацінскі князя Мікіты Рапніна, вогнішча бачыў і костку недагарэлую, ўзяўшы, манашкам паказваў, кажучы: «Паненкі! Вось reliquie братоў вашых! Аднак жа й тае косткі сёстры ўзяць не адважыліся, бо адразу варта падскочыла, забараняючы Ворскаму размаўляць зь сёстрамі, а ён баючыся, каб не знайшлі ўзятую костку, недзе яе пакінуў.
  Тых пяцёра, што засталіся, аж пасьля трэцьцяга царовага загаду камандант вызваліў і ўтрактаваных [129] на рукі а[йц]а Мартыньяна Сантыча, на той час вікарыя полацкага ці чарсьцьвяцкага, перадаў, і ўсе рэчы як з царквы, гэтак і з кельляў манаскіх дня 20 Augusti [130] 1705г.
  Царэвіч Аляксей Пятровіч, вяртаючыся з Польшчы ў Маскву, начаваў у Віцебску. Раніцой, каля сёмай альбо восьмай гадзіны, праязджаючы празь Віцебск да Смаленску, збочыў да саборнай царквы, куды людзі беглі як на пэўную сьмерць нас законьнікаў, мяркуючы, што дзеля гэтага паехаў царэвіч, і вялікі натоўп зьбегся (я ж кіраўнік выпадкова ад'ехаў трохі раней да фальварку). Тады калі прыехаў, зьлез з каня й увайшоў у царкву, паведамілі а[йцу] Язафату Яхімовічу Капусьце, намесьніку, які й прывітаў царэвіча, ўжо стаяўшага ля алтара. Пытаўся ці ня ёсьць ён старэйшым, deinde як шмат было нас законьнікаў. Адказаў: «Было пяць, а цяпер тры». Запытаўся царэвіч: «А тыя дзе?» Адказаў: «Уцяклі». Пытаўся царэвіч: «Ад чаго?» Адказаў, што ад страху полацкага. На гэта царэвіч змоўк і, усміхнуўшыся, аглядаў царкву, ў капліцы перад абразом Найсьвяцейшае Дзевы трохі памаліўся, пакланіўся, а за ім усе зь ягонага почату. Deinde гледзячы на абраз Б[лаславёнага] Язафата, пытаўся: «Чый гэта абраз?» Respondit [131] а[йцец] Язафат гэткімі словамі: «Ведают граждане места сего». На гэта Нарышкін, царэвічаў дзядзька, запытаў: «А ты без'языкій?» Deniq[ue] выйшаўшы з царквы праз бабінец на манастырскую пляцоўку й стоячы тут, прыглядаўся да калёны й помніка Б[лаславёнага] Язафата, а жаўнеры, што суправаджалі, усім натоўпам пыталіся: «Што гэта за выява?» Сьвятар, стоячы ля калёны, адказаў: «Образ сей ізваяный блажэннаго Ёзэфата». На што ўсе выкрыкнулі: «Какой он сьвяты, кто его освятіл?» Сьвятар адказаў: «Хрыстус, а Папа Рымскій іменовал». На што царэвіч маўчаў і, адвярнуўшыся, пайшоў да бабінцу й на цьвінтар. А адзін знаёмы, маскаль, што жыў у Віцебску, казаўшаму далоньню вусны закрыў, каб гэтага не казаў. Калі ж царэвіч на могілках пахаваньні й царкву аглядаў, адзін з дваровых ягоных вельмі таўстым бізуном замахнуўся, каб выцяць і лаяў. А сьвятар сваё сьцьвярджаў і маўчаў. Царэвіч жа, вярнуўшыся да каня, сеў і ад'ехаў. Haec curiositas [132]царэвіча notabilis [133], бо ўвайшоўшы ў алтар, адразу ж глядзеў антымінс [134] і яго, ўжо клаўшага зноўку антымінс на сваё месца, засьпеў айцец Язафат. Тое ж у Полацку цар зрабіў, адразу падаўшыся да алтара, і да Ciborium , і да дараносіцы. Такім чынам, сеўшы на каня, проста рушыў у дарогу да Смаленску вуліцай Бага слоўскай ці Вялікай Узгорскаю. Яго, калі ехаў, мноства месьцічаў і братчыкаў саборнай царквы суправаджала да выезду. Некаторыя зь іх чулі між іншых размоваў царэвіча са сваімі гэткае formalia : «Надобе іх всіх вырубіть». Гэта запісана паводле найдакладнейшага паведамленьня а[йца] Язафата Яхімовіча.
  Цар Віцебск выпаліў, абрабаваўшы, 27 верасьня 1708 году а гадзіне дванаццатай у самы поўдзень. Некалькі сотняў людзей маскоўскіх сабраных з розных народаў: маскалёў, казакаў, немцаў, калмыкаў, якія перад тым і Магілеў спалілі, сталі пад Віцебскам на гарах з боку Лукішак. Больш за дзясятак, прыехаўшы да ратушы, запатрабавалі, каб адразу ж з гораду далі іхнім людзям хлеба, піва, мёду, гарэлкі etc. і каб галоўныя месьцічы ў табары размесьціліся. Люд адразу хвалявацца пачаў, але яны заспакоілі, кажучы: «Не опосайтеся нічего, мы к вам смірно», і ад'ехалі, забраўшы бурмістра й пісара пана Боніча, якіх аж да поўначы там пратрымаўшы, адпусьцілі, але пэўна прысягай прымусілі да маўчаньня, каб ня выявілася, што зьбіраліся горад паліць. Гэта infero [138] з таго, што Боніч, узьвярнуўшыся, зусім не хваляваўся, але толькі паведаміў, што патрабуюць 600 талераў, на самой справе гэтыя 600 талераў мусілі выплаціць, каб не спалілі Зарэчча, дзе Боніч жыў, чаго аднак жа пісар Боніч не паведаміў, ашукаў да такой ступені ганебна, што ня столькі маскалям, як гэтай таемнасьці такое разбурэньне слушна прыпісаць належыць, бо тое пэўна, што калі б люд быў папярэджаны, ня толькі б паліць не дапусьціў, але б тых самых маскалёў сярод ночы моцна напужаў. Таму ўжо просты люд пачаў наракаць і раіцца, пра што паведамлена як гаспадару я[гамосьці] п[ану] Самуэлю Кісялю харужаму й падваяводу віцебскаму. Той будучы заспакоеным і самой бязьвіннасьцю горада, бо ня даў аніякае прычыны, і хлусьлівай дэклярацыяй маскалёў, загадаў абвясьціць у горадзе па юрыздыках, каб пад сьмяротнай карай ніякага замяшаньня не рабілі etc . Што й было зроблена, аднак каму Госпад Бог рухомую маёмасьць хацеў захаваць, тыя лепшыя рэчы ўначы вынасілі, вывозілі, у зямлю закопвалі, бо ўсё ж такі нейкі добры чалавек з маскалёў добра некаторым знаёмы напісаў да свайго суродзіча: «Стережыся, будут місто жэч», і словы гэтыя дайшлі да некаторых толькі як чуткі.
  Раніцой 28 верасьня як толькі ўзышло сонца, зыйшоўшы з гор да гораду, расьцягнуліся па ўсім горадзе й аж на другі бок праз Узгор'е, і разьмесьціліся, частка на гарах над горадам, частка за горадам, ужо падзяліўшы на дзялянкі, дзе каму рабаваць і паліць належала. А сам камандант Салаўёў, прыехаўшы да ратушы з больш чым дзясяткам вершнікаў, загадаў, каб зараз жа былі ля ратушы кіраўнікі, інакш начальнікі замку, гораду, духоўныя, габрэйскія etc., каб «слово Государово слухаті». Тым часам адзін маскаль Боніч, адыйшоўшы ад ратушы, загадаў паведаміць свайму пляменьніку Бонічу, што будуць паліць, што адразу між люду разыйшлося, так што ўжо жонкі ў горадзе выць, плакаць, лямантаваць пачалі. І таму ім не ля ратушы трэба было быць, але ў хаце хаваючы, што можна ад вагню.
  Не дачакаўшыся паўгадзіны, каля гадзіны прастаяўшы, нарэшце паведаміў яму Боніч, што люд ужо занепакоены, дадумаліся, што зьбіраецеся рабіць, ужо ня будзе тутака кіраўнікоў. Толькі тады прамовіў: «Слово государэво до вас такое, што вы вітэбляне радіете швэда, і провіанты даетэ врагу государэву, велено вас жэч. От вам тры часа немецкіе, убірайтэся».
  Адразу ж горад лямантам і крыкам напоўніўся, хто што меў даражэйшага хапаў, хочучы вынесьці. Не прайшло й паўтары гадзіны, як пачалі па ўсім горадзе рабаваць, а найперш людзей абіралі, аж да бялізны, шукаючы ў ёй дарагіх рэчаў, альбо грошаў, і гэтак зь людзьмі рознага стану. Найпершага ж абабралі аж да бялізны й абутку я[гамосьць] п[ана] Самуэля Кісяля харужага й падваяводу, і гэта пасярод вуліцы, і шляхцічаў, што былі зь ім: стражніка віцебскага п[ана] Вацлава Шапку ды іншых. І пачаўшы рабаваць, пачалі ад ветру запальваць. Запалілі базылянскі жаночы манастырок Сь[вято]га Духа, ня сам манастырскі буды нак, але пякарні etc . І кожны, абрабаваўшы сваю дзялянку, запальваў, а калі ўсё выгарала ад'язджалі, і адны другіх выганялі за горад, і ўжо каля гораду, дзе каго маглі злавіць, абіралі: паноў, шляхту, сьвятароў, жанчын etc. Дарасхоўніцы ва ўсіх касьцёлах і цэрквах пабралі, de Ciborijs [139] Сьв.Таямніцы выкідалі, апрача саборнай царквы, бо там дарасхоўніцу за дзень да таго з цыны pro omnia eventu [140] паставілі, і тая згарэла з царквою. У айцоў жа езуітаў калі старэйшы а[йцец] Мрачкоўскі, узяўшы Ciborium нес да закрыстыі, казак недасьведчаны запытаўся: «Шчо то нэсэш?» Адказаў, што Госпада Бога. Тады пакланіўся нізка галавой да зямлі, стукнуў сябе ў грудзі, уздыхнуў і кажа: «Отчэ, собачые деті, нехрэсты возьмут тое, я - хрэстіянін, возьму я тое». І ўзяўшы, дарасхоўніцу адчыніў і, Найсьвятыя Таямніцы на Corporat [141] высыпаўшы, дарасхоўніцу пад кашулю схаваў, і пайшоў. У касьцёле а[йцоў] дамініканаў на вачох а[йца] прэора калмык Ciborium адамкнуў і Сьвятыя Дары прэч кінуў на зямлю аж да паўхораў etc. Калі полымя горад увесь ахапіла й ўсе з гораду зьбеглі, адабраўшы, што было лепшага й што маглі забраць дык забралі, а рэшту кінуўшы, самі ад'ехалі. І да цёмнае ночы горад увесь з манастырамі, касьцёламі etc. згарэў. Засталося толькі поле пасыпанае попелам і закіданае галавешкамі. Саборнаю царкву 16ст., узятаю на рэстаўрацыю immediate [142]перад спаленьнем, спалілі, і праз сем гадоў яшчэ не адноўленая. Звон вялікі, і з чатырох меншых згарэлі тры званы. Манастыр de nova radice [143] у 1706 годзе збудаваны цалкам пад попелам пахаваны. Некалькіх казакоў і калмыкаў у мітусьні, калі ўжо горад гарэў, людзі пазабівалі, у аднаго між капеек, што ёсьць драбязой, знайшлі 2000 злотых.