text: Сарамлівасць – гэта такая ўнутраная пазіцыя чалавека, калі ён залішне зважае на меркаванні іншых людзей. Чалавек робіцца празмерна адчувальным да непрымання яго людзьмі навокал. Адсюль – жаданне ўнікнуць людзей і сітуацый, якія патэнцыйна пагражаюць крытыкай наконт ягонай знешнасці ці паводзінаў. Як вынік, чалавек імкнецца трымацца ў ценю, пазбягаць стасункаў, якія могуць прыцягнуць залішнюю ўвагу да яго асобы.
  Сарамлівасць можна разумець як добраахвотнае пазбаўленне сябе волі. Гэта падобна да турмы, калі зняволеных пазбаўляюць права на свабоду слова, свабоду стасункаў і г.д.
  Большасць людзей у той ці іншай ступені адчувае сарамлівасць. Яна з'яўляецца пэўным натуральным ахоўным прыстасаваннем, якое дазваляе ацаніць магчымыя наступствы таго ці іншага ўчынка да яго здзяйснення.
  Звычайна сарамлівасць ідзе поруч з нізкай самаацэнкай. Нягледзячы на тое, што сарамлівыя людзі ўмеюць цаніць некаторыя свае якасці ці здольнасці, у большасці выпадкаў яны – самыя строгія самакрытыкі. Адна з прычынаў нізкай самаацэнкі – залішне высокія патрабаванні да сябе. Яны ўвесь час крыху не дацягваюцца да ўзроўню, які самі ад сябе патрабуюць.
  Ідэальная стасункі бацькоў і дзяцей мусяць развіваць ў дзіцяці індывідуальнасць, заснаваную на цвёрдай ўпэўненасці ва ўласнай каштоўнасці. Калі любоў даецца не бязвыплатна, калі яе прапануюць у абмен на штосьці, напрыклад на «слушныя» паводзіны, то дзіця з кожным сваім учынкам душыць уласнае «я» і самапавагу. Пасыл такіх стасункаў з дзіцём відавочны: ты добры роўна настолькі, наколькі значнае тваё апошняе дасягненне, і ты ніколі вышэй ад сваіх пят не падскочыш. Такім чынам, любоў, ухвала і прызнанне робяцца спажывецкімі таварамі, якія можна выгандляваць у абмен на «добрыя паводзіны». І самае жахлівае – пры найнязначнейшай правіне можна пазбыцца іх. А няўпэўнены, сарамлівы чалавек успрымае такі парадак рэчаў за абсалютна нармальны: ён нібыта не заслугоўвае лепшага. Тады як чалавек, якому дораць безумоўную любоў, нават пасля некалькіх няўдачаў не губляе веры ў сваю першасную каштоўнасць.
  Частка псіхолагаў лічыць, што сарамлівасць генетычна абумоўлена. Ужо ў першыя тыдні жыцця дзеці эмацыйна адрозніваюцца адно ад аднаго: некаторыя больш плачуць, больш схільныя да зменаў настрою. Да таго ж, дзеці першапачаткова адрозніваюцца паводле тэмпераменту і неабходнасці кантактаў. Пазней гэтыя асаблівасці могуць прарасці і ператварыцца ва ўстойлівыя мадэлі паводзінаў. Дзеці з надзвычай адчувальнай нярвовай сістэмай усё бяруць да душы. Адпаведна выпрацоўваецца надзвычай асцярожны падыход і сталая гатовасць адступіць.
  Набыты сацыяльны вопыт дазваляе дааформіць генетычна абумоўленыя мадэлі паводзінаў. Усмешлівым дзеткам часцей усміхаюцца, іх часцей бяруць на рукі, чым гэта робяць са змрочнымі ці спакойнымі і ціхамірнымі дзецьмі.
  Існуе цэлы шэраг прычынаў узнікнення сарамлівасці, якія вынікаюць з дзіцячых эмоцый, а таксама з таго, як гэтыя эмоцыі ўспрымаюцца канкрэтнай асобай. Калі бацькі не ўмеюць сваім прыкладам навучыць дзяцей таварыскасці, дзеці найхутчэй вырастуць сарамлівымі.
  Даследаванне паказала, што ў краіне з самым шырокім распаўсюджаннем сарамлівасці – Японіі, дзе 60% апытаных вызнаюць сябе сарамлівымі, - пачуцце сораму прынята выкарыстоўваць для карэктавання паводзінаў асобных людзей згодна агульнапрынятым нормам паводзінаў. Японцы вырастаюць глыбока перакананыя, што яны не маюць права хоць нязначна дыскрэдытаваць сваю сям’ю. У Японіі ўся адказнасць за няўдачу кладзецца выключна на плечы самога чалавека, а вось за поспех дзякуюць бацькам, настаўнікам, трэнерам ці Буду. Такая сістэма каштоўнасцяў душыць у чалавеку прадпрымальнасць і ініцыятыву.
  Ізраільскіх дзяцей выхоўваюць абсалютна супрацьлеглым чынам. Любое дасягненне прыпісваецца выключна здольнасцям дзіцяці, у той жа час як няўдачы звальваюць на няслушнае выхаванне, неэфектыўную адукацыю, несправядлівасць і г.д. Іншымі словамі, дзеянні заахвочваюцца і стымулююцца, а няўдачы не караюцца строга.
  Ізраільскія дзеці нічога не губляюць у выніку паразы, а ў выніку поспеху – атрымліваюць узнагароду. Дык чаму ж не паспрабаваць? Японскія дзеці, наадварот, нічога не выйграюць, а вось згубіць могуць шмат. Таму яны заўжды сумняваюцца і спрабуюць не рызыкаваць.
  Існуе шмат чыннікаў, якімі абумоўлена ўзнікненне сарамлівасці, гэтак жа існуе шмат пэўных абставінаў, якія выклікаюць сарамлівасць як рэакцыю на канкрэтную сітуацыю. Ніжэй пералічаны катэгорыі людзей і тыпы сітуацыяў, якія могуць выклікаць падобную рэакцыю.
  У найбольшай ступені сарамлівасць выклікаюць людзі, якія пэўнымі параметрамі адрозніваюцца ад вас, маюць уладу, кантралююць тыя ці іншыя неабходныя вам рэсурсы, альбо людзі, блізкія вам настолькі, што могуць дазволіць сабе крытыку на ваш адрас.
  Сарамлівыя людзі пачынаюць хвалявацца, калі ім выпадае выконваць нейкія дзеянні ў незнаёмых абставінах, прыцягваць крытычныя выказванні іншых людзей, якія падаюцца ім патрабавальнымі і ўплывовымі.
  Існуе тры асноўныя «бацькоўскія» мадэлі паводзінаў. Псіхолаг Дыяна Баўмрынд апісала іх наступным чынам:
  аўтарытэтная мадэль – бацькі імкнуцца кіраваць дзейнасцю дзіцяці ў разумнай і канструктыўнай манеры.
  З вынікаў даследаванняў доктар Баўмрынд зрабіла вынік, што пажаданай і найбольш эфектыўнай з’яўляецца аўтарытэтная мадэль. Яна спрыяе выхаванню ў дзіцяці пачуцця ўпэўненасці ў сабе, а значыць, найбольш эфектыўная ў барацьбе з дзіцячай сарамлівасцю.
  Насуперак агульным меркаванням, надта выразны лібералізм ў выхаванні не спрыяе развіццю ўпэўненасці ў сабе. Ліберальныя бацькі часта няўважлівыя да дзіцяці, не лічаць патрэбным удзельнічаць у выпрацоўцы асноўных ліній ягоных паводзінаў. Яны часта бываюць непаслядоўнымі ў выхаванні, адпаведна ў дзяцей узнікае пачуцце, што бацькі імі не цікавяцца і яны не патрэбныя бацькам.
  Іншая скрайнасць – аўтарытарная мадэль выхавання. Бацькі, якія абралі гэтую мадэль, таксама надаюць мала ўвагі дзецям, калі гаворка ідзе пра праяву любові і клопату. Яны задавальняюць усе фізічныя патрэбы, надаюць шмат увагі такім аспектам выхавання, як дысцыпліна і кіраўніцтва, аднак эмацыйнае здароў’е іх не клапоціць. Для аўтарытарных бацькоў важна, якое ўражанне пакідаюць дзеці на іншых людзей. Гэта для іх важней за стасункі ўнутры сям’і. Яны ўпэўненыя, што робяць з дзіцяці «сапраўднага чалавека» і не разумеюць, што дасягаюць адваротнага.
  Аўтарытэтная мадэль выхавання з аднаго боку ўключае бацькоўскі кантроль, але з іншага – развівае дзіця як асобу. Такія бацькі маюць аб’ектыўнае ўяўленне пра тое, на што здольнае дзіця, яны рэгулярна гутараць з ім і прыслухоўваюцца да таго, што яно адказвае. Такія бацькі не баяцца мяняць правілы гульні, калі новая акалічнасць вымагае іх дзейнічаць інакш.
  Перад тым, як перайсці да апісання таго, як выхаваць адкрытае, таварыскае, эмацыйна ўспрымальнае і пры гэтым не сарамлівае дзіця, я бы хацеў вас папярэдзіць. Магчыма., вам прыйдзецца ў першую чаргу змяніць сябе. А можа, вам давядзецца цалкам змяніць атмасферу ў доме, каб яна не спрыяла развіццю сарамлівасці ў дзіцяці.
  Гэтак жа, як немагчыма не заўважыць сувязь між сарамлівасцю і няўпэўненасцю, нельга не ўбачыць залежнасці пачуцця бяспекі ад дотыкаў. Нават калі вы не рабілі гэтага раней, пачынайце цяпер песціць сваіх дзяцей, цалаваць іх, дэманстраваць сваю любоў.
  Было даказана, што дзеці, з якімі мамы ад самага нараджэння шмат размаўляюць, потым самі робяцца больш гаваркімі, у адрозненні ад тых дзяцей, мамы якіх моўчкі выконваюць свае абавязкі. Нават калі дзіця замалое, каб разумець – размаўляйце з ім, гэта закладзе ў яго пэўную праграму камунікатыўнасці. Калі дзіця само пачне размаўляць, ягонае жаданне камунікаваць будзе залежыць ад таго, ці слухаеце вы яго і ці адказваеце.
  Дазвольце дзіцяці свабодна выказваць свае думкі. Няхай дзіця вольна кажа пра тое, што яму падабаецца, а што не падабаецца.
  Дазвольце выплюхваць свой гнеў. Гэта асабліва важна, бо большасць сарамлівых людзей не ўмеюць слушна паводзіцца падчас спохватаў гневу. Трэба, каб дзіця не назапашвала эмоцыі ўнутры сябе, а вучылася адстойваць свае правы.
  Няхай дзіця заўжды выказвае свае пачуцці наўпрост, напрыклад : «Мне маркотна» ці «Я шчаслівы» і г.д.
  Пастаўцеся сур’ёзна да словаў псіхолагаў, якія лічаць, што калі вы не задаволеныя паводзінамі дзіцяці, вам трэба абавязкова данесці да яго, што вас абурае не само дзіця, а ягоны ўчынак. Іншымі словамі, дзіця мусіць ведаць, што яго любяць і любоў гэтая не залежыць ні ад чаго, яна пастаянная і нязменная, то бок безумоўная.
  1. Дысцыпліна часта заснаваная на тым, што дзіця першапачаткова не мае рацыі і яму абавязкова трэба змяніцца. Гэта зніжае самаацэнку.
  2. Страх перад аўтарытэтам бацькоў можа атрымаць далейшае развіццё, і дзіця будзе адчуваць страх перад любымі аўтарытэтнымі асобамі. Сарамлівасць у гэтым выпадку не ёсць праявай шанавання, гэта праява страха перад уладай.
  3. Цэнтральны панятак дысцыпліны – кантроль. Празмерна падкантрольныя дзеці вырастаюць са страхам, што згубяць кантроль ці што будуць вымушаныя кантраляваць складаную сітуацыю.
  4. Аб’ектам дысцыпліны з’яўляецца чалавек, а не абставіны. А вельмі часта прычына паводзінаў – у абставінах ці паводзінах іншых людзей. Перад тым, як пакараць дзіця, абавязкова пацікаўцеся, чаму яно парушыла адно з вашых правілаў.
  Дысцыпліна не павінна быць публічнай. Шануйце годнасць вашага дзіцяці. Прылюдныя вымовы і сорам, які адчувае пры гэтым дзіця, могуць узмацніць ягоную сарамлівасць.
  На сваім прыкладзе навучыце дзяцей быць спагадлівымі. Вучыце шукаць прычыну няўдачаў у першую чаргу ў абставінах, а не ў людзях. Паспрабуйце абмеркаваць, чаму той ці іншы чалавек зрабіў пэўны неразважлівы ўчынак, ці што паўплывала на змены ягоных паводзінаў.
  Кожны раз, калі вы хочаце сказаць дзіцяці штосьці непрыемнае, узгадайце шчыльную сувязь паміж самаацэнкай дзіцяці і сарамлівасцю. Магчыма, гэта дапаможа вам пераадолець імпульс. Дзіця павінна станоўча ацэньваць само сябе.
  Навучыце дзяцей больш давяраць людзям. Бацькі мусяць мець максімальна блізкія стасункі з дзіцём, запэўніць яго ў тым, што яны яго любяць і шануюць такім, якое яно ёсць, а значыць і іншыя людзі будуць яго любіць, калі яно зблізіцца з імі. Вядома, заўжды знойдуцца тыя, хто будзе падманваць і здраджваць, але па-першае, яны ў меншасці, па-другое, іх рана ці позна выводзяць на чыстую ваду.
  Імкніцеся змяншаць час, які вы бавіце асобна ад дзіцяці і заўжды папярэджвайце яго, калі вы зможаце надзяліць яго ўвагай. Нават хвіліна цёплай і ўважлівай гутаркі з дзіцём значна важней за цэлы дзень, які вы бавілі побач, але былі заняты сваімі справамі.
  Калі вы зразумелі, што вашы паводзіны з’яўляюцца адной з прычынаў сарамлівасці, то ў вашых сілах змяніць становішча. Для гэтага адкажыце на наступныя пытанні.
  Калі вы апошні раз па-сапраўднаму размаўлялі з дзіцём? Ці вучыце вы яго таварыскасці? Ці дэкларуеце вы свабоду самавыяўлення?
  Ці змяншаеце вы колькасць заняткаў дзіцяці, якія вядуць да самаізалявання (тэлевізар, непарыўнае чытанне)?
  Ці ладзіце вы святы з нагоды дня народзінаў дзіцяці так, каб яно адчула сваю адзінасць і непаўторнасць?
  Ці гадуеце вы ў дзіцяці пачуцце ўпэўненасці ў сабе? Ці можа яно спадзявацца на вас? Ці давярае іншым дзецям?
  Ці вучыце вы дзіця цярпліва прымаць свае недахопы метадам цярплівага стаўлення да недахопаў іншых? Ці вучыце цаніць адзінасць і непаўторнасць кожнага чалавека?
  Ці не патрабуеце вы ад дзіцяці зашмат? Ці не чакаеце вы ад яго паводзінаў, уласцівых даросламу чалавеку?