text: Найстарэйшы рускі літаратурна-мастацкі штомесячны часопіс «Прастор» заснаваны ў 1933-м годзе, да першага з’езду пісьменнікаў СССР. Ён і сёння, дзякуючы намаганням старшыні Праўлення Саюза пісьменнікаў Казахстана Нурлана Аразаліна, цяпер сенатара Парламента Рэспублікі Казахстан, з’яўляецца часопісам Саюза пісьменнікаў Казахстана, уваходзіць у структуру «Каламгер-медыя».
  У часопіса «Прастор» багатая гісторыя: ля вытокаў яго стварэння разам з Сакенам Сейфуліным, Ільясам Жансугуравым стаяў Дзмітрый Фёдаравіч Снегін, афіцэр-артылерыст, які прайшоў Вялікую Айчынную вайну ад самых баёў пад Масквой да Берліна ў складзе 8-й Гвардзейскай дывізіі ім. І. В. Панфілава. Ён стварыў мастацкую гісторыю горада Вернага і многія дакументальна-біяграфічныя аповесці, змяніў назву часопіса «Савецкі Казахстан» на «Прастор».
  У 60—70-я гады часопіс узначаліў вядомы савецкі пісьменнік, заўважаны ў свой час Горкім, які пакінуў у гісторыі літаратуры і казачую «Горкую лінію», і лірычныя прасноўскія старонкі, Іван Пятровіч Шухаў. Пры ім часопіс здабыў ўсесаюзную вядомасць, праславіўся смелымі публікацыямі, якія «не праходзiлi» парой у самога Твардоўскага ў «Новым міры» — проза Платонава, вершы і проза Цвятаевай, Пастэрнака.
  У гады перабудовы часопіс «Прастор» меў наклад 120 тысяч асобнікаў, зноў жа за кошт усесаюзнага тады яшчэ чытача і гучных, а, можа быць, і «скандальных» публікацый, а часам і шчырага «чытва». Сёння ў часопіса крыху больш за тысячу падпісчыкаў на 17 мільёнаў насельніцтва Казахстана, меншая палова якога чытае па-руску, і каля 10 тысяч наведванняў у інтэрнэце па ўсім свеце.
  Ужо больш як дванаццаць гадоў часопіс узначальвае выдатны паэт і эсэіст Валерый Фёдаравіч Міхайлаў, аўтар дакументальна-публіцыстычнай кнігі «Вялікі Джут» з гісторыі голаду 30-х гадоў, перакладзенай на казахскую, нямецкую, англійскую мовы і выдадзенай адпаведна ў Германіі і Вялікабрытаніі, каля 15 кніг вершаў і паэм, і кніг-даследаванняў пра Паўла Васільева, Юрыя Кузняцова, Міхаіла Лермантава, Яўгенія Баратынскага (апошнія дзве выйшлі ў серыі ЖЗЛ выдавецтва «Маладая гвардыя»).
  Калі роля асобы ў гісторыі ўсё яшчэ аспрэчваецца навукоўцамі, то ў літаратуры і выдавецкай справе толькі на асобах усё і трымаецца, што і даказвае ўся гісторыя літаратуры. Гісторыя часопіса «Прастор» тут не выключэнне. У гэтыя гады, нягледзячы на эканамічныя крызісы, аслабелыя літаратурныя сувязі на постсавецкай прасторы, часопіс «Прастор» не згубіўся на прасторах рускага культурнага поля.
  У выданні, якое імкнецца быць унутры агульнага літаратурнага працэсу, паказваць мастацкі ўзровень сучаснай літаратуры, разам з казахстанскімі публікуюцца вядомыя расійскія паэты, пісьменнікі, літаратуразнаўцы (светлай памяці Валянцін Распуцін, Цімур Зульфікараў, Андрэй Варанцоў, Аляксандр Сегень, Міхаіл Папоў, Юрый Пермінаў, Уладзімір Скіф, Дзіяна Кан, Яўгеній Семічаў, Вячаслаў Лютый, Святлана Замлелава і інш.).
  Шматлікімі яркімі публікацыямі казахстанскіх літаратараў парадаваў чытачоў часопіс у апошнія гады. Назавём толькі некаторыя імёны: эсэ Алжаса Сулейменава, дзённікі Герольда Бельгера і яго проза, паэмы «Русь». «Рускі хаос», «Гадавая Свяча», «Свяцільня», вершы і даследчыя эсэ Валерыя Міхайлава, проза, вершы, эсэ Надзеі Чарновай (Алматы), паэмы і вершы Сяргея Комава (Рыддар), раманы Аляксандра Ялфімава (Уральск), Генадзія Дароніна (Астана), вершы і артыкулы Вольгі Грыгор’евай (Паўладар), дакументальная проза Юрыя Памінава (Паўладар), аповесці Бахытжана Канап’янова і Ануара Жалымбетава (Алматы), апавяданні і вершы Яўгенія Цітаева (Сямей), аповесці Тамары Паўленкі (Актау), вершы Любові Усавай (Цеміртау), Тамары Шабарэнінай і Таццяны Азоўскай (Уральск), Рэны Жуманавай (Какшэтау), Аляксандра Аргентума (Паўладар), артыкулы Святланы Ананьевай, Шахімардэна Кусаінава, Веры Савельевай, Вольгі Абішавай (Алматы) і інш.
  Часопіс публікуе крытычныя і літаратуразнаўчыя артыкулы пра класікаў і вядомых сучасных казахскіх пісьменнікаў, прадстаўляе ў перакладзе лепшыя творы з казахскай літаратуры: новыя пераклады вершаў Абая і Махамбета, новы пераклад Анатоля Кіма рамана-эпапеі «Шлях Абая» Мухтара Ауэзава, яго ж апавядання «Шэры люты» (пераклад Аслана Жаксылыкава), аповесцей і апавяданняў Абіша Кекілбаева (у перакладзе Анатоля Кіма), раманаў «Адплата» і «Масква-Баласаз» у аўтарскім перакладзе Акіма Таразі, рамана Тулена Абдзікава «Розуму зыркая вайна» (пераклад Анатоля Кіма), рамана Кажгалі Мухамбеткаліулы «Цяжкія часы» ў перакладзе Георгія Прахіна, аповесцей Алібэк Аскарава ў перакладзе Раўшан Байгожынай і Майры Жанузакавай, паэм і вершаў Фарызы Унгарсынавай, Нурлана Аразаліна, Ірана Гаіпа, Куляш Ахметавай, Улугбека Есдаўлетава, Галыма Жайлыбая, Акуштап Бахтыгерэевай, Адзільбека Ібрайулы і іншых у перакладах Таццяны Фралоўскай, Сяргея Мнацаканяна, Кайрата Бакберганава, Валерыя Міхайлава, Надзеі Чарнавы, Лідзіі Сцяпанавай, Таццяны Васільчанкі. Прадстаўлены на старонках «Прастору» перакладныя творы аўтараў шматнацыянальнай літаратуры Казахстана — уйгурскай, карэйскай, курдскай і г. д.
  Маладыя літаратары выступаюць у рубрыках «Дэбют» і «Іншыя». Заўважнай штогадовай рубрыкай «Прастору» стала «Акцыя Саюза пісьменнікаў Казахстана і Еўразійскай групы «Краіна майстроў» — з выездам нашых пісьменнікаў на прадпрыемствы Актобе, Хромтау, Руднага, Паўладара, Аксу — на Данскі ГАК і ферасплаўныя заводы, на АТ «Алюміній Казахстана» і на Казахстанскі электролізны завод, на Сакалоўска-Сарбайскае горна-абагачальнае аб’яднанне і Казахстанскую энергетычную карпарацыю. Гэта не толькі мацуе чытацкія сувязі. Сумесна з выдавецтвам «Ана Арыс» мы выпусцілі дзве кнігі па выніках літаратурнага конкурсу «Краіна майстроў», на старонках часопіса дэбютавалі цікавыя паэты і публіцысты з працоўнай глыбінкі.
  Юбілеям карыфеяў нацыянальнай культуры прысвечаны спецыяльныя рубрыкі і цэлыя блокі матэрыялаў. Так, у 2015-м годзе, у год 170-годдзя Абая штомесяц публікаваліся матэрыялы, прысвечаныя жыццю і творчасці вялікага казахскага паэта і мысліцеля. 180-годдзю Чокана Валіханава таксама быў прысвечаны блок матэрыялаў, у бягучым годзе разам з усёй краінай «Прастор» адзначыў юбілей Джамбула. У рамках 150-гадовага юбілею Івана Куратава, які адзначаўся ў рэспубліцы Комі, «Прастор» прымаў вялікую дэлегацыю літаратараў, якія прыехалі ўшанаваць памяць нацыянальнага пісьменніка і асветніка, які большую частку жыцця правёў у горадзе Верным (Алматы). Часопіс прысвяціў юбілею заснавальніка комі літаратуры падборку яго вершаў у перакладзе Андрэя Папова, у працяг літаратурных сувязей апублікаваны і вершы вядомых сучасных паэтаў Надзеі Мірашнічэнкі і Андрэя Папова, проза Алены Казловай.
  Мацуючы міжнародныя пісьменніцкія сувязі, «Прастор» актыўна прапагандуе літаратуру Казахстана ў краінах СНД, супрацоўнічае з літаратурнымі часопісамі Расіі, Беларусі. Толькі ў апошнія два гады творы нашых пісьменнікаў публікаваліся ў расійскім часопісе «Бацькаваў край» (Валгаград). Казахстан быў там прадстаўлены па абмене — часопіс «Прастор» даваў вялікую падборку вершаў і прозы валгаградскіх пісьменнікаў. Таксама выйшлі сумесныя нумары часопісаў «Арт-Бухта» (Севастопаль), «Нява» (Санкт-Пецярбург), «Пад'ём» (Варонеж). Выйшаў сумесны расійска-казахстанскі нумар часопіса «Юнацтва». Актыўна ўдзельнічае «Прастор» у праекце пасольства Рэспублікі Казахстан у Расіі і «Літаратурнай газеты» — выпуску літаратурнага альманаха «Казахстан. Расія». Першы нумар яго выйшаў у мінулым годзе (рэдактар-укладальнік Кайрат Бакбергенаў), другі — з творамі саракагадовых аўтараў — здадзены ў вытворчасць у гэтым годзе (рэдактар-укладальнік Любоў Шашкова).
  Палітычнае, эканамічнае збліжэнне Казахстана і Беларусі, безумоўна, служыць і актывізацыі культурных, літаратурных сувязей на дзяржаўным узроўні. Дамова аб супрацоўніцтве падпісана нашымі творчымі літаратурнымі саюзамі. Але любая ідэя мёртвая, калі яна не адухоўлена дзеяннямі людзей неабыякавых, якія дадаюць у яе сваю прафесійную, асобасную зацікаўленасць. На шчасце, у Беларусі такія неабыякавыя людзі ёсць, на чале з Алесем Карлюкевічам яны — сапраўдныя рухавікі нашых літаратурных сувязей. Яркай падзеяй стаў выхад на беларускай мове кнігі вершаў Абая «Стэпавы прастор» у перакладзе Міколы Мятліцкага пры падтрымцы пасольства РК у Беларусі, а таксама праведзены ў Саюзе пісьменнікаў Беларусі «круглы стол» па абмеркаванні новага перакладу рамана «Шлях Абая» Мухтара Ауэзава з удзелам кіраўніка Міжнароднага фонду ім. М. Ауэзава Мурата Мухтаравіча Ауэзава і перакладчыка Анатоля Кіма.
  «Прастор» актыўна адгукаецца на ўсе беларускія праекты, пасільна ў іх удзельнічае: у «круглых сталах», якія праводзяцца ў рамках Дня беларускага пісьменства, у сумеснай, якая выйшла ў Мінску, кнізе казахстанскіх і беларускіх аўтараў «Не ведаючы межаў», прэзентаванай на Міжнароднай кніжнай выстаўцы-кірмашы «Па Вялікім Шаўковым шляху» ў Алматы. Выпушчаны абменны нумар з часопісам «Нёман», рыхтуем публікацыі нашых аўтараў у часопіс «Полымя» для перакладу на беларускую мову. У «Прасторы» былі апублікаваны новыя пераклады з беларускай Янкі Купалы, Міколы Мятліцкага, Алеся Бадака, артыкула Івана Чароты аб трагедыі Косава, вершы Анатоля Аўруціна — галоўнага рэдактара часопіса «Новая Няміга літаратурная». Але пераклады на казахскі нашых беларускіх сяброў яшчэ толькі рыхтуюцца. Адзначу, што лаўрэат дзяржаўнай прэміі РК Улугбек Есдаўлет з цікавасцю ўдзельнічаў у перакладзе на казахскую верша Францыска Скарыны. Гэта быў цікавы беларускі праект: кніжка аднаго верша пачынальніка славянскага кнігадрукавання на многіх мовах народаў свету!
  Шмат робіць для ўмацавання казахстанска-беларускіх сувязей загадчык аддзела міжнародных сувязей Інстытута літаратуры і мастацтва ім. М. Ауэзава Святлана Ананьева, сталы аўтар часопіса «Прастор». Адна з апошніх прадстаўленых ёй публікацый для «Прастору» — артыкул Алеся Карлюкевіча пра выхад калектыўнай манаграфіі Інстытута «Сучасная літаратура народа Казахстана», дзе дадзена высокая ацэнка працы казахстанскіх літаратуразнаўцаў, што прадставілі нацыянальныя літаратуры, якія іграюць такую важную ролю ў захаванні міжнацыянальнай згоды ў нашай краіне і фарміраванні адзінай нацыянальнай ідэнтычнасці.
  Новыя пераклады на беларускую мову аўтараў «Прастору» ў часопісе «Полымя» — яшчэ адна нітка, якая злучае нашы літаратуры, нашы народы.
  Нядаўна давялося прысутнічаць на судовым пасяджэнні, дзе вырашалася пытанне аб пазбаўленні бацькоўскіх правоў. Аказалася, што маці ўжо праходзіла падобную працэдуру, але праз некаторы час змагла адстаяць свае правы і вярнуць сына. Гэтым разам справа датычыла ўжо дваіх дзетак.
  Гледзячы на гэтую жанчыну, назавём яе Галіна*, і не паверыш адразу, што яна здольная адмовіцца ад дзяцей. Невысокая, стройная, добра апранутая. Акуратныя светлыя валасы сабраны ў прывабны «хвост», твар без макіяжу. Позірк спакойны, упэўнены. Не скажаш, што яна слабая жанчына. Хутчэй гэта можна аднесці да яе мужа, Васіля*. Перад пасяджэннем суда даведалася, што ён крыху маладзейшы за жонку, ёй споўнілася 40 гадоў. І на судзе паводзіў сябе як чалавек, які сам патрабуе апекі. Цягаўся за Ганнай з такім выглядам, быццам яму ўсё абыякава. Жанчына вяла сябе стрымана і маўкліва.
  Акрамя бацькоў на судзе прысутнічала і родная бабуля дзяцей — маці Васіля, і яе сужыцель. У якасці сведак — прадстаўнікі органаў апекі, суседзі, выхавацелі, члены прафілактычнай камісіі, педагогі, прадстаўнікі мясцовай улады, працоўнага калектыву.
  Першае ўражанне — нельга ад такой жанчыны дзяцей забіраць. Эмоцыі былі на яе баку і шукалі нагоды за што-небудзь зачапіцца.
  Але ад аднаго да другога сведчання выяўлялася драма сям'і, у аснове якой аказалася банальнае п'янства.
  ...Пачалася гэтая гісторыя амаль тры гады таму, калі ў сям'і Васіля і Галіны нарадзіўся сын Антон*. Але праз два месяцы хлопчыка знайшлі літаральна на газоне ў цэнтры Гродна. У гэты час яго бацькі пілі-гулялі на кватэры сваёй знаёмай, да якой прыехалі з Гродзенскага раёна. Па іх версіі, дзіця выкралі. Міліцыя адправіла знайдыша спачатку ў бальніцу, адтуль хлопчык трапіў у Дом дзіцяці. Пасля доўгага працэсу суд вынес рашэнне пазбавіць бацькоў права выхоўваць дзіця. Васіль і Галіна вырашылі вярнуць сына...
  — Узнавіцца ў бацькоўскіх правах няпроста, — адзначыла старшы памочнік пракурора Гродзенскага раёна Алена Дайліда. — Мала хто можа такі экзамен вытрымаць. У Гродзенскім раёне за апошнія пяць гадоў толькі двойчы вярталі дзяцей біялагічным бацькам, а штогод такіх спраў разглядаецца каля 30.
  Малому Антону пашанцавала. Свой другі дзень нараджэння ён сустрэў не толькі з мамай і татам, але і з маленькім брацікам Паўлам*, які нарадзіўся, пакуль Антон быў у Доме дзіцяці. Здавалася б, усё павінна наладзіцца. У Васіля ёсць работа, жонка, сыны. Аб чым клапаціцца, як не аб дзецях?
  Аднак не прайшло і года, як малых зноў прыйшлося адправіць у прытулак. Іх забралі на вуліцы, ад бацькоў, якія былі ў нецвярозым стане ў п'янай кампаніі.
  — Чаму вы цягаецеся за мужам, замест таго, каб дзяцей даглядаць? — пацікавілася памочнік пракурора ў Галіны.
  Аказалася, што Васіль паехаў у Гродна плаціць крэдыт за вокны, а Галіна перажывала, што ён можа грошы прапіць, вось і паехала за ім з дзецьмі. А чаму іх забралі, не памятае. Васіль сказаў, што быў у шокавым стане і нават хацеў сабе вены ўскрыць. Галіна ратавала мужа і забыла пра дзяцей. Толькі праз тыдзень ад бабулі яны даведаліся, што малыя зноў у прытулку.
  А між іншым, наведваць дзяцей у прытулку не забаронена, паведамілі ў Гродзенскім доме дзіцяці. Наадварот. Калі бацькі будуць прыходзіць, прыносіць падарункі, прадметы гігіены, праяўляць клопат, то праз паўгода могуць падаць заяву на ўзнаўленне бацькоўскіх правоў.
  Трэба сказаць, што Галіну і Васіля спачатку падтрымлівалі — і сельскі Савет, і мясцовыя жыхары. Дапамаглі ўладкавацца на работу ў мясцовую гаспадарку. Камісія па прафілактыцы неаднаразова адзначала, што яны наладзілі сямейны быт. Тыя, у сваю чаргу, запэўнілі, што змянілі свае адносіны да дзяцей. Васіль закадзіраваўся ад алкагольнай залежнасці. Яны спяшаліся, бо Антон ужо стаяў у спісах на ўсынаўленне.
  — Першы раз іх усе падтрымалі, на судзе выступілі за тое, каб ім вярнулі сына. Мы бачылі, што малодшы іх сын дагледжаны, палічылі, што так будзе і надалей. Лаяльна паставіліся, — расказалі ў сельскім Савеце. — Аднак хутка Васіля зноў сталі бачыць п'яным. Кінуў работу.
  Мне гэта сітуацыя нагадвае арэлі. З аднаго боку — бацькі, з другога — прававыя і сацыяльныя службы. Дзеці на іх гойсаюць туды-сюды. Так адбылося з Антонам, які ў свае тры гады некалькі разоў пераходзіў, што называецца, з рук у рукі. І нарэшце, рашэннем суда гэтыя арэлі спынілі. Толькі дзеці аказаліся не з бацькамі, а па іншы бок. Антон зноў атрымаў статус сацыяльнага сіраты. Такі ж лёс напаткаў і яго малодшага браціка, якому няма яшчэ і двух гадкоў.
  Падчас судовай справы патэлефанавала ў Дом дзіцяці, дзе знаходзіліся хлапчукі. Але выхавацелі не ўтойваюць, што кожнае дзіця праходзіць перыяд адаптацыі. Многія хаваюцца ў сябе, плачуць, крычаць. Стрэсавая сітуацыя не абышла і нашых малых. Патрэбны не адзін месяц, каб яны «адагрэліся».
  У Гродзенскім доме дзіцяці знаходзіцца звыш 80-ці дзяцей да трох гадоў. Усе яны альбо адказнікі, альбо адабраны ў нядбайных бацькоў. Вяртаецца ў біялагічную сям'ю працэнтаў дваццаць. Затое ёсць шанц сустрэць новых бацькоў. Па словах выхавацеля, чым раней забяруць у гора-бацькоў дзяцей, тым лягчэй яны прывыкнуць да новай сям'і. Як сведчыць статыстыка, усынаўляюць 50% дзетак. Зараз у Гродзенскім раённым судзе разглядаецца звыш дзесяці спраў па ўсынаўленні.
  Цяпер у Антона і яго браціка іншыя мама і тата. Магчыма, дзеці атрымалі шанц на дзяцінства, якога былі пазбаўлены...
  А што з Галінай і Васілём? Каб атрымаць адказ на гэтае пытанне, разам з прадстаўніком сельскага Савета едзем у вёску, дзе яны жывуць. Іх дом бачны здалёк. Гэта двухпавярховы цагляны будынак каля дарогі. Кватэра нядбайных бацькоў на другім паверсе, на першым жыве маці Васіля. Але ні ў першай кватэры, ні ў другой, не адгукнуліся. Кружыла па двары, і мяне не пакідала пачуццё пустаты. Магчыма, ад выгляду дзіцячых цацак, зваленых у кучу каля плота...