text: 6 год таму беларусы абралі сабе першага прэзыдэнта. Шмат вады ўцякло з тае пары: ужо й прэзыдэнт – "не зусім" прэзыдэнт, і Канстытуцыю, на якой ён кляўся, ён сам жа й зьнішчыў, і краіна іншая…
  Крыніцы таго, што адбылося за апошнія 6 гадоў, палягаюць у галасаваньні 10 ліпеня, у аглушальнай перамозе "чалавека ніадкуль", пасьля якой гісторыя Беларусі пайшла зусім іншым шляхам. Нешта падобнае, дарэчы, адбывалася і ў нашых суседзяў: Станіслаў Тыміньскі на прэзыдэнцкіх выбарах у Польшчы і Аляксандар Лебедзь – у Расеі былі такімі ж "людзьмі ніадкуль", што кінулі выклік усёй нацыянальнай эліце. Але Польшча і Расея здолелі абыйсьці гэтыя пасткі, а Беларусь трапіла ў яе "з галавою". Чаму?
  Якія былі чаканьні ў 1991 годзе! Незалежнасьць, бел-чырвона-белы сьцяг, што лунаў над парлямэнтам, сьвядомы, прыстойны й разумны кіраўнік дзяржавы (тагачасны старшыня Вярхоўнага Савету Станіслаў Шушкевіч)… Акрамя гэтых сымбаляў і палітычных зьдзяйсьненьняў, былі і аб'ектыўныя чыньнікі, што падсілкоўвалі надзею: адукаваныя і працавітыя жыхары, добрае геаграфічнае становішча, адсутнасьць міжэтнічных канфліктаў.
  Але ў хуткім часе гэтыя надзеі пачалі тануць у дрыгвяністай палітычнай сыстэме, пабудаванай Вячаславам Кебічам. Суседзі – Краўчук ва Ўкраіне, Ельцын у Расеі – мелі нейкія ідэялёгіі, пры ўсім іхным цынізьме бачылі ў сваім праўленьні выкананьне нацыянальнае місіі. А тагачасны прэм'ер Беларусі ня меў аніякае мэты. Гэта не было вяртаньнем да агрэсіўнага камунізму, улада Кебіча была проста ніякаю. Запомнілася ягонае праўленьне толькі крадзяжом. І не таму, што кебічаўскія чыноўнікі кралі неяк неверагодна шмат – куды ім да цяперашніх звычак! – але больш і прыгадаць няма чаго…
  Быў заключаны негалосны альянс: Рух "атрымаў" украінізацыю, часткова сфэру ідэялёгіі і адукацыі, былыя ўкраінскія партапаратчыкі – фактычнае захаваньне ўлады, а з улікам набыцьця Ўкраінаю незалежнасьці – і істотнае яе пашырэньне. Ну і магчымасьць пераразьмеркаваньня ўласнасьці. Можа, гэта не было актам сьвядомым. Магчыма, не сядзелі, напрыклад, Чарнавіл з Краўчуком і не дзялілі: гэта – мне, гэта – табе. Але так нарэшце атрымалася.
  На мінулых прэзыдэнцкіх выбарах ва Ўкраіне кандыдатку Натальлю Вітрэнку называлі "Лукашэнкам у спадніцы". Але посьпех яе быў даволі сьціплым…
  (Бялецкі: ) "Такія палітыкі кшталту Вітрэнкі, якія выкарыстоўваюць чысты папулізм і дэмагогію, ня маюць ва Ўкраіне аніякіх шанцаў, таму што досыць моцная эліта, якая супраціўляецца гэтаму. Эліта мае досыць вялікі уплыў на тое, што адбываецца, яна мае уплыў на электарат. У нас – калі казаць пра выбары – досыць рознае грамадзтва, арыентацыі электарату досыць розныя і гэта моцна дапамагае таму, каб не ўдалося ўсталяваць аўтарытарны рэжым".
  У Беларусі ж апазыцыя і "партыя ўлады", схапіўшыся на сьмерць, запалохваючы адна адную, не заўважылі, што адчыняюць дзьверы трэцяму, хто "вынясе за дужкі" і адных, і другіх.
  Камусьці падаецца, што шанец быў упушчаны яшчэ ў 1991 годзе, калі апазыцыя не "дадушыла" камуністычную намэнклятуру, разгубленую паразаю ў путчы. Але гэта – як мінімум спрэчна. "Не дадушыла" нідзе, нацыянальна-дэмакратычныя сілы ў Грузіі ды Азэрбайджане, атрымаўшы ўладу, праз кароткі час саступілі яе "старой гвардыі". Пра прыроду гэтага працэсу гаворыць расейскі палітоляг Дзьмітры Фурман:
  (Фурман: ) "Вяртаньне да аўтарытарных мэтодаў кіраваньня было непазьбежным і, акрамя краінаў Балтыі, адбылося паўсюль. Дэкляраваўшы ў 1991 годзе рынак і дэмакратычныя свабоды, ані Беларусь, ані Расея, ані Ўкраіна, ані тым больш Сярэдняя Азія былі да гэтага непадрыхтаваныя. Пэрыяд падрыхтоўкі, выпрацоўкі адпаведных псыхалягічных і культурных чыньнікаў для дэмакратычнага сучаснага грамадзтва абыйсьці ўсё роўна нельга. І калі гэты працэс не адбываўся да "перавароту", ён павінен ісьці пасьля, але ўжо ня ў форме змаганьня з камуністычным таталітарным рэжымам, а ў форме змаганьня з посткамуністычнымі аўтарытарнымі рэжымамі. У нейкай ступені адбываецца расплата за надта хуткі надыход рынкавых і дэмакратычных формаў пасьля развалу СССР. І Беларусь і Расея ў межах гэтых у рознай ступені аўтарытарных рэжымаў вучацца дэмакратыі, засвойваюць яе каштоўнасьці і, гэта больш актуальна для Беларусі, засвойваюць каштоўнасьць незалежнае нацыянальнае дзяржаўнасьці".
  (Фурман: ) "Я ўпэўнены, што лукашэнкавы рэжым і лукашэнкавы досьвед, пры ўсёй іх балючасьці й цяжкасьці для Беларусі – гэта ня страчаныя і безсэнсоўныя гады. За гэты час у Беларусі адбываюцца павольныя працэссы, якія рыхтуюць грамадзтва да разьвітае дэмакратычнае сыстэмы. Гэта ўзмацненьне прызнаньня беларускім грамадзтвам каштоўнасьці нацыянальнае дзяржавы насуперак, а можа, і дзякуючы інтэграцыйным памкненьням Лукашэнкі. Гэта і асэнсаваньне базавых каштоўнасьцяў дэмакратыі ў вельмі шырокіх колах беларускага грамадзтва. Той факт, што шмат прадстаўнікоў старое беларускае партыйнае эліты знаходзіцца зараз у апазыцыі – гэта сьведчаньне засваеньня дэмакратыі. Варта зьвярнуць увагу й на выпрацоўку нейкага агульнаапазыцыйнага кансэнсусу, агульных рамак, якія ўсталёўваюцца ў змаганьні з лукашэнкаўскім рэжымам. Гэта бачна па эвалюцыі і БНФ, і камуністычнага руху. Гэтыя агульныя рамкі, каштоўнасьці незалежнасьці, дэмакратыі, беларускае мовы – гэта той падмурак, на якім у далейшым будзе разьвівацца нармалёвы цывілізаваны палітычны працэс.
  Я мяркую, што да гэтых падрыхтоўчых працэсаў можна аднесьці й больш шырокі ўдзел народных масаў у палітычным жыцьці. Разумеючы, як апазыцыя хваравіта ставіцца да досьведу абраньня пераважнаю бальшынёю народу такога чалавека, як Лукашэнка, у пэўным сэнсе гэты досьвед каштоўны. У Расеі, напрыклад, гэтага досьведу няма, у ёй не было адпрэчваньня народам элітарнага кандыдата. У Беларусі гэта адбылося. Да якіх бы наступстваў гэта не прывяло, якім бы антыдэмакратычным кандыдат ня быў, ёсьць досьвед сур'ёзнага народнага ўдзелу і ў нейкай ступені ратацыі ўлады".
  Урок, на які ён зьвяртае ўвагу, дваісты. Галасаваньне 1994 году – напамін пра тое, што народ "мае значэньне", што гэта – не пустая дошка, на якой эліта піша тое, што ёй заўгодна. З другога боку – гэта выклік інтэлекту, волі й розуму эліты, сьведчаньне таго, што якраз пры дэмакратыі анічога не гарантаванае і што захаваньне свабоды залежыць ад штодзённых высілкаў. Перафразуючы Чэрчыля, можна сказаць, што "народаўладзьдзе – надта сур'ёзная рэч, каб цалкам давяраць яе народу". А калі фармуляваць менш цынічна, народ мусіць вызначаць пераможцу паводле правілаў, якія вызначае эліта. Але гэта магчымае толькі тады, калі сярод самой эліты існуе згода наконт гэтых правілаў.
  У Беларусі гэта тым больш важна, што правілы гэтыя – ня толькі ўмовы палітычнае гульні, гэта і самая дзяржава – "грамадзкая дамова", паводле Русо.
  1994 год ёсьць урокам ня толькі для апазыцыі, але й для намэнклятуры, посткамуністаў, называй іх як хочаш. Урок у тым, што, па-першае, нельга абмяжоўвацца адным захапленьнем уладаю і крадзяжом, патрэбныя пэўныя ідэйныя мэты, а па-другое, нельга вызнаваць прынцып "усё ці нічога", трэба дамаўляцца з апазыцыяй хаця б дзеля захаваньня свайго становішча. Не прагнуў бы ў свой час Кебіч "усяго", ня выклікаў бы на дапамогу "джына"-Лукашэнку.
  Палітычнае жыцьцё апошніх гадоў пляжыць, напаўняе нэгатыўным сэнсам самыя добрыя паняцьці: "кансэнсус" асацыюецца са шматслоўем Гарбачова, "згода" – зь ня надта ўдалым сьпікерствам Шушкевіча, "дыялёг" – з самай апошняй лукашэнкавай гульнёю.
  Але, так – патрэбныя і дыялёг, і згода. І размова, гледзячы па ўсім, ужо пачалася. Сьведчаньне таму, напрыклад – распачатая гульня вакол альтэрнатыўнага кандыдата ў прэзыдэнты. Ці ёсьць гэты кандыдат на самой справе – пакуль хто ведае, але куды больш карысным вынікам гэтае кампаніі могуць стаць "пабочныя эфэкты" – той самы альянс, які не адбыўся напачатку 90-х гадоў, але можа скласьціся зараз. У рэшце рэшт у нашых краёх часам перамога на выбарах і "палацавы пераварот" – гэта адное і тое ж: чыноўнікі, якім загадана фальсыфікаваць выбары на карысьць аднаго, раптам фальсыфікуюць іх на карысьць зусім іншай асобы…