text: Адварыць макарошкі. Перакруціць мяса з цыбуляй, убіць у фарш яйка, дадаць батону або манкі (каб не развальвалася), соль, перац на смак. Зляпіць катлеты, пасмажыць на патэльні. Пакрышыць памідоркі, паліць алеем (лепей сланечнікавым, нерафінаваным – як у дзяцінстве). Смачная маміна вячэра гатовая.
  А можна проста падсмажыць фарш з цыбуляй, кінуць у рондаль, дадаць памідоры і таматную пасту, віно, спецыі – і амаль з тых самых прадуктаў маем спагеці баланьезэ. Простае, сытнае і смачнае вынаходніцтва італьянскай кухні. Кажуць, гэта найчасцей замаўляная страва ў рэстарацыях свету.
  Калі задацца пытаннем, якая асноўная тэма раману “Сцюдзёны вырай”, адказ будзе такі: каханне на фоне дыктатуры.
  Перспектыва двух тэкстаў, якая разгарнулася перад намі пасля рэлізу на сайце 34mag.net, дае права сцвярджаць:
  Аўтарскага жанру, які ён, лічы, запатэнтаваў на абсягу былога СССР, выдаўшы рускамоўную “Параною”. Жанру палітычнай антыўтопіі, дзе ўсё самае страшнае адбываецца не ў рэчаіснасці, а ў свядомасці герояў. Калі заўгодна, Марціновіч запантэтаваў параною як сродак літаратуры.
  Але адна справа вяшчаць на ўсю шостую частку сушы для “валькірыяў на джыпах” (паводле аўтара, адрасаткі раману “Параноя”), а іншая – шчыраваць для “300 чалавек – прадстаўнікоў нашай інтэлектуальнай эліты, аскепкаў некалі адной з самых адукаваных у Еўропе нацыяў, якія яшчэ цікавяцца тым, што адбываецца ў роднай літаратуры.”
  Катлеты з макаронамі – каб праторыць шлях да сэрца маладога мужа, не даўшы яму сумаваць па мамінай гатоўцы ў родных Ганцавічах. Спагеці па-балонску – каб уразіць яго сталічных сяброў-снобаў, маўляў, і мы не пальцам пханыя, і гэты папяровы ліхтар ад “IKEA” невыпадкова падпірае кут здымнай хрушчоўкі. А фарш і там, і там – з аднаго і таго ж маразільніка ў найбліжэйшым гіперы.
  Сам Марціновіч падчас мінскай прэзентацыі кнігі расказваў пра ледзь не зменены стан свядомасці, у якім пісаў шматузроўневы, поўны лінгвістычных забаваў і практыкаванняў твор па-беларуску. Але, калі добра ўчытацца ў “Вырай”, становіцца відавочным, што ў гэтым сваім запамарочным стане аўтар займаўся ні чым іншым, як перапісваннем “Параноі”. Яе чытачы выдатна памятаюць феерычную другую частку, дзе каханне галоўных герояў пераказана ў выглядзе пратаколаў праслушак (“влюблённые отслеживали закат”). Дык вось – праслушка як творчы метад прысутная і ў “Сцюдзёным выраі”! Праўда, вам у жыцці яе не прыкмеціць, пакуль аўтар не ткне пальцам – гэтак жа, як любімая бабуля ніколі не сцяміць , што ў баланэзе, па сутнасці, плаваюць яе фірмовыя катлеты.
  (дарэчы, па моцы ўздзеяння на жаночы пол, Вівэг, поруч з Янушам Леонам Вішнеўскім – самы блізкі літаналаг нашага Марціновіча ў сучасных славянскіх літаратурах)
  мае такую завязку: галоўны герой, разыйшоўшыся з дзяўчынай, спрабуе вярнуць яе, праплаціўшы рэламную плошчу ў пражскім метро: яго мілосныя лісты друкуюць проста ў вагонах падземкі.
  Кажуць, раскрутка раману Вівега пачыналася менавіта з такога віруснага маркетынгу – выдавецтва сапраўды змяшчала ў метро млосныя допісы, якія потым увайшлі ў кнігу. У “Сцюдзёным выраі” выкарыстаны падобны прыём – штопраўда, да такога стратэгічнага аб’екту, як Мінскі метрапалітэн, героя Марціновіча б ніхто не падпусціў і блізка – але ж і задачы перад ім стаяць іншыя.
  Галоўны герой “Выраю” – амерыканец Джон Вілаў, які, дазнаўшыся пра сваё паходжанне з-пад Наваградку, адчуў сябе беларусам Янам Вярбіцкім – апісвае гісторыю свайго стамбульскага знаёмства з беларускай апазіцыянеркай Настай, якая адкрыла яму шлях да беларушчыны і загадкава знікла. Вілаў з нуля вывучвае беларускую мову, прызнаецца на гэтай самай мове дзяўчыне ў каханні і – праз старонкі “часопіса беларускай культуры ACHREM” – прызначае ёй рамантычнае спатканне ў Вільні.
  Але калі б у фінале твору нованароджаны Янка Вярбіцкі сапраўды кінуў аплот рэспубліканцаў штат Масачусэтс і, па выніках віленскага спаткання, прадаў дом і прыляцеў проста ў абдымкі Насты ў тутэйшы Сцюдзёны Вырай адраджаць маёнтак продкаў, выкупіўшы руіну ў наваградскага райвыканкаму, або нават не прыляцеў, бо праз умовы надвор’я, толькі крыху не дацягнуўшы да “Мінску-2”, ляснуўся рэйс “Люфтганзы” з Франкфурту – чытач, перапстрыкнуўшы ў кіндле апошнюю старонку, расчаравана пазяхнуў бы: ружовыя соплі па маніторы і поўнае адчуванне таго, што камусьці стала “с@мотн@ ў сеціве”.
  Але канец мілоснай гісторыі – гэта толькі пачатак. У кнізе чатыры наратары, і кожны наступны ладзіць, шляхам лінгівістычнага разбору, дэканструкцыю вобразу папярэдняга. Зноў жа, твор можа быць прачытаны як дэтэктыў, дзе некалькі персанажаў выкладаюць сваю версію падзеяў – у сусветнай літаратуры, здаецца, першым дадумаўся да такога японец Акутагава.
  “Сцюдзёны вырай” – кніга пра беларускую мову – “майго падзельніка, майго сааўтара, майго памочніка ды мой праклён (праклён таго мяне, які дагэтуль пісаў выключна па-руску)”, – і няпростыя стасункі аўтара з гэтай мовай. Мова – адзін з галоўных персанажаў раману.
  Не спяшайцеся падкрэсліваць граматычныя і стылістычныя памылкі, прапушчаныя напачатку твору рэдактаркай Сашай Дорскай – гэта тая самая стрэльба, якая стрэляць у чацьвёртым акце.
  Калі заўгодна, мова (аўтар зазначае, што калі кажаш “мова” – не трэба ўдакладняць, якая) – і ёсць той самы таматны соўс – dressing, які да непазнавальнасці змяняе кухарскі стыль Марціновіча, запраўляе яго твор так, што аўтар не пазнае сябе сам.
  У працэсе чытання можна сачыць не толькі за пакручастым сюжэтам, але і за тым, як трансфармуецца лінгвістычная асоба Марціновіча.
  Вось перад намі беларус-неафіт, якому цяжка падбіраць словы і які глядзіць на мову не знутры, як натуральны носьбіт, а звонку, нібы прымяраючы яе, спрачаючыся з ёй:
  “...беларускія-беларускія лексемы, якія я знаходзіў у напаўзабароненых слоўніках, выглядалі дзіўна, напрыклад – “міска”. Калі б я ляпнуў гэтую “міску” ў тэкст, большасць напаўбеларускамоўных чытачоў вырашыла б, што размова ідзе пра нейкі бляшаны тазік. Ці пра пераможцу конкурсу “міс Беларусь”… - смакуючы сакавітыя словы: “Калі снежань быў названы снежнем з-за таго, што ўся беларуская зямелька засыпаная белымі гурбамі, дык ці не мае сэнсу дзе-небудзь у Тайландзе называць гэты месяц “сонцнем”?
  А вось – ужо крыху абцясаны настаўнікамі і дарадцамі: “Аўтар выказвае шчырую падзяку Сяргею Шупу і Валянціну Акудовічу – першым чытачам рамана, заўвагі якіх дапамаглі ўдасканаліць яго”, – малады беларускі літаратар, які выпускае кнігу, названую “ў строгай адпаведнасці з традыцыяй, якая пануе у белліце: павінна быць два словы, адно з якіх зразумелае без слоўніка шырокаму колу чытачоў ды самому аўтару, другое знойдзена “паэтам” у кніжках і сімвалізуе дасканалае валоданне моўнай матэрыяй”.
  “Смарагдавы далягляд”. “Аксамітныя поплавы”... “Сцюдзёны вырай”, – вось тая шклянка чырвонага віна, якая выгодна адцяняе смак баланьезы а-ля Марціновіч – самаіронія, абсалютна не ўласцівая “Параноі”.
  І вось нарэшце, пад канец аповеду, літаратар разнявольваецца ў моўным плане настолькі, што нязмушана валіць гарадскім слэнгам беларускамоўнага блогу, дэманструючы сапраўднае лінгвістычнае кунг-фу. Ці, дакладней, айкідо – менавіта такім баявым мастацтвам валодае гераіня твору.
  Пра літаратуру як такую, куды пакутліва ўваходзіць таленавіты публіцыст, доктар культуралогіі, аматар Набокава – але ўсё-ткі журналіст Віктар Марціновіч – і пра сучасную беларускую літаратуру, лаяльнасць і прыналежнасць да якой дэкларуе аўтар.
  Заўважна, як аўтару хочацца “пагаварыць пра гэта”, як злапамятна ён кпіць са сваіх крытыкаў рассыпанымі сям і там па сюжэце шпількамі – наіўны намер пакараць недабразычліўцаў вечнасцю, які лучыць яго з калегам па Літаратурнай прэміі Гедройца – Альгердам Бахарэвічам. Усходняя прымаўка “сабака брэша, караван ідзе” яўна не мае шанцаў прапісацца ў беларускай ментальнасці.
  Але пры ўсёй сваёй дэкларатыўнай беларусацэнтрычнасці – “гэты тэкст (...) не зразумее ніхто па-за межамі беларускаці. Калі хочаце, гэта тэкст для чытання беларусамі”, -
  “Сцюдзёны вырай” мае мізэрныя шанцы атабарыцца ў свядомасці нашых прафесійных пісьменнікаў і не менш прафесійных крытыкаў як паўнавартаснае беларускае чытво.
  Калі меркаваць па рэцэпцыі “Сцюдзёнага выраю”, Марціновіча ўжо не прынялі у дружную (горкая іронія) і знітаваную (непрыхаваны сарказм) літаратурную сям’ю. І, можа здарыцца, яшчэ доўга не прымуць. Пачастуйце любімую бабулю баланэзай і праслухайце даўгую натацыю, колькі нармальных катлетаў можна было насмажыць замест гэтай таматнай баланды.
  Гэтак жа і Марціновіч – з самымі шчырымі намерамі! – сядае за навагодні стол, выстаўлены на калідорчык суседзямі, рабочымі “Аўтазу”, з прыкупленым прынагодна на перасадцы ў капенгагенскім аэрапорце “Джэкам Дэніэлсам”. Спачатку суседзі не пададуць выгляду, што нешта не так, але нязмушанасць з бяседы выпарыцца і напрыканцы вечару – нібыта не за віскі, нібыта за штосьці зусім іншае – Марціновіча адп...ць.
  ХХ стагоддзе беларускай прозы прышчапіла айчынным пісьменнікам своеасаблівы этас – пісаць па-беларуску так, нібы з мовай нічога не адбываецца.
  Чым больш русіфікавалася краіна, чым больш занепадала размоўная беларушчына, тым грунтоўней і распрацаваней рабілася літаратурная мова. Так – нібы ўсе фарбы і формы засушваліся ў кнігах, як гербарыі.
  У дзевяностыя разыходжанне паміж жыццём і рэальнасцю стала такім выразным, што пісьменнікі новай генерацыі пачалі шукаць натуральны спосаб падкрэсліць гэта. Але калі чэшскі пісьменнік Яхім Топал і яго пакаленне бунтавалі супраць разрыву паміж літаратурнай і размоўнай чэшскай, паслядоўна ўводзячы гутарковую мову ў літаратурны ўжытак, то ў Беларусі той жа прыём ператварае твор у найлепшым выпадку ў двухмоўны, з нязначным украпленнем беларушчыны. Самым элегантным выйсцем, папанаваным сучаснымі творцамі, па-ранейшаму ёсць культываванне трасянкі як мовы літаратуы(Сірожка Пістончык, Баба Броня).
  У большасці ж выпадкаў беларуская мова, якой апісваецца жыццё сучаснай Беларусі, – па-ранейшаму мастацкая умоўнасць.
  Свядома ці не, аўтар абраў натуральны для сябе кантэкст бытавання беларускай мовы. Па сутнасці твор – гэта літаратурная палеміка, падобная да той, якая ў апошнія месяцы адбываецца на Радыё Свабода вакол Бахарэвічава Каяна Лупакі.
  Вось гэтага парушэння моўнай канвенцыі на беларускім літаратурным Аўтазе (наш лакальны сінонім “літаратурныага Парнасу”) і не даруюць Марціновічу.
  Бо гэта, па сутнасці, тая ж баланьеза, рэцэпт якой яшчэ ў “Імені Ружы” прадыктаваў усяму прагрэсіўнаму чалавецтву Умбэрта Эка. Толькі замест каб сумленна збіваць таматную пасту з натуральных памідораў, як зрабіў бы прыстойны італьянец, наш Марціновіч убухаў у рондаль таматны соўс “Мінскі”.
  Другаснасць – яшчэ адно пасля “постмадэрнізму” лаянкавае слова афіцыйнага беларускага літаратуразнаўства. Дадайце да гэтага згаданую вышэй самаіронію і... Меў рацыю Ралан Барт, аўтар па-любому труп.
  І з кім са сваіх наратараў атаясамлівае сябе аўтар? З наіўным і кранальнымі беларускім амерыканцам Джонам Вілаў? Ці з цынічным літаратарам-прыстасаванцам Іванам Пільняком? "Мы не дазнаемся ніколі".
  Аднак любы, хто перакананы, што сучасная літаратура мусіць быць адначасова святам густу і ежай для розуму, праглыне “Сцюдзёны вырай” да канца і пагодзіцца са мною ў тым, што Віктар Марціновіч – выдатны кулінар.