text: У Татарстане са спазненнем была надрукавана кніга М.І. Маш-кова «Таня» (г. Цяцюша, 2013). Та-тарын Мікалай Іванавіч Машкоў 14 месяцаў партызаніў на Магілёўшчы-не, куды быў закінуты ў жніўні 1942 года пасля заканчэння адмысловых трохмесячных курсаў у Маскве.
  Легендарны беларускі пар-тызан Герой Савецкага Саюза Васіль Захаравіч Корж напісаў кнігу пра сваю партызанскую брыгаду і даў сваю праўдзівую характарыстыку некаторым кіраўнікам БССР, а гэта не спадабалася ў ЦК КПБ, а таму яго кнігу не надрукавалі. З вялікімі ска-рачэннямі ён друкавацца адмовіўся. Пасля яго смерці дачка здала рукапіс кнігі Каржа ў Нацыянальны архіў Беларусі. Варта сказаць, што В. Корж (псеўданім Камароў) арганізаваў і ўзначаліў адзін з першых партызанскіх атрадаў у Беларусі яшчэ ў чэрвені 1941 года і правёў адразу першы бой. Амаль такі ж лёс напаткаў і кнігу ка-місара брыгада «Штурмавая» Ільі Мартынавіча Фёдарава «Вблизи Минска». Яму ў ЦК КПБ прапанавалі перапісаць кнігу па-іншаму, паказаць шырэй баявую дзейнасць партызан. А на мой погляд, у кнізе пра гэта на-пісана нямала. Рукапіс гэтай кнігі ця-пер захоўваецца ў Музеі генерала М.К. Пуцейкі, што ў Заслаўскай ся-рэдняй школе № 2.
  Некаторыя ўспаміны парты-занаў і пра жыццё ў часе нямецка-на-цысцкай акупацыі запісвалі настаўнікі многіх школ і друкавалі іх у часопісах і газетах. У бягучым стагоддзі выйшла з друку невялікім накладам кніга былога настаўніка С. Струменскага «Бліскавіцы над Заслаўем» (Мн., 2015), у якой апавядаецца пра пад-польшчыкаў Заслаўя і партызан бры-гад «Штурмавая» і імя М. В. Фрунзе, якія дзейнічалі ў Заслаўскім, Радаш-ковіцкім і Ільянскім раёнах.
  У Слоніме ў 2003 годзе была надрукавана кніга Уладзімра Наву-мавіча Хартановіча «Трудные дни ленинградской блокады: Воспоми-нания», а ў 2006 годзе — яго кніга «Годы нашей молодости: воспомина-ния; Послевоенный мирный труд: воспоминания». Хоць у гэтай кнізе і даюцца праўдзівыя факты аб вайне, але дзе-нідзе былы настаўнік дае сваю надуманую характарыстыку некато-рых падзей. Так ён у апошняй кнізе крытыкуе былых старшынь Вярхоў-нага Савета С. Шушкевіча, М. Грыба і С. Шарэцкага. Што датычыцца Гры-ба, дык ён нават памылкова называе яго ініцыял В. А пра апазіцыю дык і наогул сцвярджае ўпэўнена: «… помогает Америке оппозиция, за это она получает от неё подачки в дол-ларах. (…). Они соответствуют на-званию: агенты американских спец-служб» (с. 317). Такія выказванні ў прававой дзяржаве павінен бы разгля-даць суд. Хачу адзначыць, хоць аўтар і атрымаў вышэйшую адукацыю, але так і застаўся савецкім камуністам, ён так і не зразумеў сутнасці калгас-нага ладу. Яго кнігі мне падараваў яго сын, які вывучыўся на настаўніка гіс-торыі.
  На пачатку гэтага ХХІ ста-годдзя з’явілася некалькі кніг пад-леткаў, якія добра памятаюць тую страшную вайну. Вельмі цікавая кніга «Сквозь тернии» Уладзімра Васіле-віча Гарбачова (1926, г. Талачын — 2016, Мінск). Ён падрабязна расказаў пра захоп немцамі Менска, пра паку-ты ўцекачоў. Потым ён стаў парты-занам. Славуты ўрач-кардыёлаг, пра-фесар, Заслужаны дзеяч навукі Рэс-публікі Беларусь, памёр у 2016 годзе. Вядомы гісторык прафесар Леанід Лыч у 2011 годзе выдаў сваю кнігу ўспамінаў «Магільнае ў часы нямец-кай акупацыі (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.). У ёй расказваецца пра тры-вожнае жыццё местачкоўцаў падчас апошняй вайны. Былы савецкі афіцэр Ілля Копыл распавёў пра сваё бачанне вайны ў кнізе «Нябышына. Акупацыя вачыма падлетка», якая была выда-дзена невялікімі накладамі ў 2009 і 2014 гадах. Гэта кніга была адмоўна ацэнена ветэранамі савецкіх узброеых сіл. Ім не спадабалася страшная пра-ўда.
  У серыі «Бібліятэка Свабо-ды» пасля 2013 года выйшлі кнігі былога дэпутата Вярхоўнага Савета 12-га склікання Сяргея Навумчыка «Дзевяноста першы», «Дзеяноста дру-гі», «Дзевяноста трэці», «Дзевяноста чацьверты», «Дзевяноста пяты» 2015). У іх расказваецца аб палітыч-ных падзеях у Беларусі ў 1991 — 1995 гадах, удзельнікам якіх быў сам аўтар.
  Кіраўнікі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь таксама пакінулі свае ўспаміны. Надрукавана кніга «Уроки жизни» Мікалая Дземянцея (Мн., 2006). Яго ўспаміны заканчва-юцца 1991 годам. Вось адказы Мі-калая Іванавіча на пытанні карэс-пандэнта «Народнай газеты». Адка-звае і тлумачыць М. Дземянцей: «Жыццё ў мяне, як бачу цяпер, скла-лася ўдала, было вельмі насычанае і цікавае. Мне давялося працаваць ра-зам з Пятром Міронавічам Машэра-вым, Кірылам Трафімавічам Мазу-равым, Ціханам Якаўлевічам Кісялё-вым, многімі іншымі вядомымі бела-рускімі дзяржаўнымі дзеячамі, па-бываў у многіх краінах, многае бачыў і перажыў. Але, кажучы пра сябе, пра тое, чым даводзілася займацца мно-гія гады, з кім сустракацца, я ста-раўся паказаць гэта праз перапля-ценні асабістых адносін з людзьмі, якія атачалі мяне, расказаць аб най-больш яркіх рысах характару былых кіраўнікоў рэспублікі, іх захапленнях. Бо ўсе яны, нягледзячы на тое, што былі выбітнымі асобамі, заставаліся рознымі па натуры, вызнавалі розны стыль у працы. Скажам, Машэраў, хоць і быў патрабавальны, ніколі не ладзіў разносаў падначаленым, не стараўся іх зняважыць. Пры ім, калі чалавек не спраўляўся з абавязкамі, яго ціха пераводзілі на іншую, менш адказную пасаду. А вось Мікалай Мі-кітавіч Слюнькоў прытрымліваўся некалькі іншых прынцыпаў. Як гаво-рыцца, не дай Бог было трапіцца яму пад гарачую руку. Ён і мяне, калі я выязджаў у камандзіроўкі, часта прасіў быць больш жорсткім і асаб-ліва не цырымоніцца з адсталымі.
  Не заўсёды проста, як гэта здавалася неазнаёмленаму, складва-ліся і асабістыя адносіны паміж пер-шымі асобамі Рэспублікі. Мне, на-прыклад, прыйшлося быць сведкам, калі на просьбу загадчыка аддзела ЦК партыі прыняць баявога сябра Пят-ра Міронавіча Машэрава, незадоўга да гэтага загінулага ў аўтаката-строфе, новы першы сакратар Ціхан Якаўлевіч Кісялёў адказаў рэзкай ад-мовай.
  Узяцца за пяро вырашыў і яш-чэ па адной прычыне. Мне давялося стаяць ля руля Рэспублікі ў вельмі ця-жкі, можна сказаць, драматычны для нашай, на вялікі жаль, былой вялікай краіны час. Я, як і многія міль-ёны савецкіх грамадзян, вельмі хвара-віта ўспрыняў развал СССР, а падпі-санне ў Белавежскай пушчы віску-лёўскіх пагадненняў лічу крыміналь-ным злачынствам. Сёння што-не-будзь выправіць у гэтай справе нема-гчыма, але атрымаць урокі з раней-шых памылак, каб зноў не наступіць на тыя ж граблі, мы проста аба-вязаны.
  Як дэпутат Вярхоўнага Са-вета СССР, я меў магчымасць па-стаянна знаходзіцца ў курсе ўсяго, што адбывалася ў яго кабінетах і кулуарах. У кнізе я досыць падрабязна распавядаю пра перыпетыі барацьбы паміж Гарбачовым і Ельцыным, аб падрыўной дзейнасці розных парла-менцкіх фракцый і аб’яднанняў, заку-лісных інтрыгах. Асобная частка ўспамінаў прысвечана падзеям у Віль-ні ў студзені 1991 года, якія сталі, як цяпер ясна, свайго роду першым сцэнарам так званых «каляровых рэвалюцый», якія час ад часу ўспых-ваюць на тэрыторыі былога Саюза. Мне давялося не толькі ўбачыць гэ-тыя падзеі на свае вочы, але і рассле-даваць іх у якасці старшыні камісіі саюзнага парламента. Спадзяюся, што напісаў пра іх не для гісторыі, а для тых, хто жыве цяпер і прыйдзе на змену нашаму пакаленню. Бо пасля знікнення Савецкага Саюза з карты ў палітыцы, кажучы па вялікім ра-хунку, нічога не змянілася, супраць-стаянне працягваецца. І пра гэта, калі мы хочам бачыць Беларусь моц-най, багатай і стабільнай, таксама трэба памятаць.
  — Як мне ўяўляецца сёння, са-мае важнае — шанаваць сучаснае, не бурыць без разбору створанае раней, быць паслядоўным у сваіх учынках і дзеяннях. Да чаго можа прывесці іг-нараванне гэтых прынцыпаў, думаю, наглядна і ярка паказаў развал краі-ны, якая займала шостую частку зямнога шара. Да сённяшняга дня, праз дваццаць з лішнім гадоў, тыя, не зусім прадуманыя, не да канца ўзважаныя, а часам і шкодныя рэ-формы даюць аб сабе ведаць. Пры-чым, заўважце, цяжэй за ўсіх даво-дзіцца тым, хто больш за іншых ста-раўся вытруціць з розумаў і душ лю-дзей усё савецкае, усё тое, што звя-звала і аб’ядноўвала нас многія дзе-сяцігоддзі, тым, каму не цярпелася хутчэй прывесці свой народ у «свет-лую капіталістычную будучыню».
  Яго першая кніга «Спакуса уладай» (2008 год) — асабліва мему-арная: ва ўспамінах аўтара з’яўляюцца яшчэ матывы крыўды, часам ён не-справядлівы да сваіх супрацоўнікаў, не хавае горычы ад паражэння на прэ-зідэнцкіх выбарах. Другая кніга «Бе-лавежскі гамбіт» (2013) уяўляе сабой фактычна пратакольны запіс усяго таго, што адбывалася ў «Віскулях» у канцы 1991 года.
  У трэцяй кнізе «Ці любім мы Расію?» (2016) В. Ф. Кебіч ахоплівае практычна ўвесь перыяд гісторыі бе-ларускага этнасу: ад першых яго пра-яў у Вялікім Княстве Літоўскім да станаўлення дзяржаўнасці ў 1919 го-дзе, яе страты падчас польска-рускай вайны 1920 года, аднаўлення тэры-тарыяльнай цэласнасці нашага краю ў поўным аб’ёме ў 1939 годзе, цяжкі і слаўны перыяд пасляваеннай працы ўсіх народаў СССР па аднаўленні раз-бураных рэгіёнаў краіны ў ходзе Вя-лікай Айчыннай вайны.
  У гэтай кнізе В. Ф. Кебіч выступіў за больш цесную інтэгра-цыю Менска і Масквы, прааналізаваў з прарасейскіх пазіцый гісторыю Бе-ларусі, жорстка раскрытыкаваў на-цыяналістаў і трохі мякчэй — беларус-кую ўладу і некаторых навукоўцаў Акадэміі навук за «скажэнне гісто-рыі». Такім чынам, Кебіч імкнецца даказаць, што лепш ведае гісторыю, чым акадэмічныя вучоныя. Адзначу, што сам ён мае толькі тэхнічную аду-кацыю, а не гістарычную і хоча ву-чыць вучоных-гісторыкаў, як праві-льна пісаць.
  Кебіч пачынае кнігу з тлума-чэння, навошта напісаў яе: «Прыму-сіла тое, што развярнулася ў апошнія гады ў СМІ жорсткая палеміка аб ўзаемаадносінах Беларусі і Расіі». Экс-прэм’ер шкадуе, што яго пака-ленню ўжо не дажыць да заканчэння гэтай «бессэнсоўнай» спрэчкі.
  Аўтар пачынае з агляду кан-фліктаў у свеце і адразу пазначае свае сімпатыі. Вайну на Данбасе ён называе грамадзянскай і развязанай «ўзброе-нымі сіламі Украіны і Нацыянальнай гвардыяй разам з прафашысцкімі добраахвотніцкімі фарміраваннямі». Зрэшты, далей Кебіч прызнае, што канфлікт ідзе паміж Расеяй і Украінай, але ляжыць ён «за гранню зразуме-лага».
  Сямён Шарэцкі напісаў так-сама тры кнігі, але яны намнога мен-шыя па аб’ёму і па ахопу падзей: «Аба-ронім наш дом — Беларусь», «Наш бе-ларускі дом», «Яшчэ раз аб нацыя-нальнай ідэі для беларускага народа».
  Станіслаў Станіславаіч Шу-шкевіч хоць і выступаў шмат гадоў са сваім лекцыямі ў замежных краінах, але напісаў успамінаў зусім мала. Ягоная кніга «Моя жизнь, крушение и воскрешение СССР» была надру-кавана ў Маскве ў 2012 годзе. Другая кніга Шушкевіча «Наброски первого. Мемуары» друкавалася толькі ў га-зеце «Народная воля» ў 2012 годзе (з 18 студзеня па 30 сакавіка).
  Тры кнігі выдаў Мечыслаў Іванавіч Грыб «Беларусь на шляхах незалежнасці» (Мн., 1994); «На гіс-тарычным скрыжаванні» (Мн., 1996); «Белорусский мост: история, факты, события» (Великие Луки, 2006). Аса-бліва лёгка чытаецца апошняя кніга: хоць яна і дакументальная, але захоп-лівае чытача як нейкі дэтэктыўны твор. Раю ўсім чытачам яе прачытаць. Цікава згадвае Грыб аб тым, як у 1993 годзе В. Кебіч у Маскве падпісаў да-кумент аб увядзенні расійскага рубля ў Беларусі замест беларускіх грошай, а ў Прэзідыуме Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь за гэты ўчынак разглядалася пытанне аб арышце прэ-м’ер-міністра. Але было прынята кам-прапіснае рашэнне: расійскі рубель не ўводзіць, а Кебіча не чапаць, бо ў Вярхоўным Савеце яго падтрым-лівала большасць дэпутатаў. Стар-шыня Нацыянальнага банка Рэспуб-лікі Беларусь Станіслаў Багданкевіч са згоды Прэзідыума Вярхоўнага Са-вета адмовіўся ад расійскага рубля і не падпісаў той дакумент. Тлумачыць Мечыслаў Іванавіч, чаму Наталля Пятроўна Машэрава адмовілася быць кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь.