text: Пазакласная работа па беларускай мове з’яўляецца неад’емнай часткай вучэбна-выхаваўчага працэсу і ўяўляе сабой абавязковы элемент добра арганізаванай працы школы. У метадычнай літаратуры пазакласная работа разглядаецца як дадатковы сродак фарміравання ў вучняў цікавасці да прадмета, пашырэння і паглыблення ведаў, што набылі вучні на ўроках беларускай мовы. І хоць канчатковая мэта ўрокаў і пазакласных заняткаў супадаюць, пазакласная работа мае свае, важныя для навучання і выхавання мэты і задачы. Яна павінна садзейнічаць не толькі развіццю ў вучняў інтарэсу да роднай мовы, але і выхаванню ў іх беражлівых адносін да слова, да багаццяў мовы , імкнення не толькі авалодаць гэтымі багаццямі, але зберагчы і ўзбагаціць духоўны скарб беларускага народа.
  2. Развіваць пазнавальную актыўнасць вучняў, паглыбляць і пашыраць іх веды па асобных раздзелах мовы, што засвоены на ўроках;
  6. Ствараць умовы для выхавання глыбокіх духоўных запатрабаванняў і развіцця творчых здольнасцей школьнікаў.
  Пазакласная работа з малодшымі школьнікамі мае важнае значэнне і для ажыццяўлення пераемнасці ў рабоце па беларускай мове паміж пачатковымі і старэйшымі класамі.
  Паколькі пазакласная работа з’яўляецца неад’емнай часткай вучэбна-выхаваўчага працэсу школы, то арганізацыя ўсіх відаў заняткаў, што праводзяцца пасля ўрокаў, павінна адпавядаць агульнадыдактычным прынцыпам навучання і выхавання: навуковасці, свядомасці і актыўнасці, даступнасці, трываласці, сістэматычнасці і паслядоўнасці, нагляднасці, займальнасці, сувязі тэорыі з практыкай, індывідуальнага падыходу да вучняў. Пры арганізацыі і правядзенні пазакласнай работы настаўнікі абапіраюцца і на метадычныя прынцыпы. Ушакоў М.М. выдзяляе наступныя метадычныя прынцыпы:
  У “ Методыцы выкладання беларускай мовы” Варановіч З.Б. вызначаны прынцыпы выбіральнасці, навуковай паглыбленасці, практычнай накіраванасці, добраахвотнасці.
  Метадычныя прынцыпы арганізацыі і правядзення пазакласнай работы па мове вынікаюць са спецыфікі гэтай формы вучэбнай дзейнасці, з мэт і задач пазаўрочных заняткаў вучняў па мове, з існуючых асаблівасцей беларускай мовы як вучэбнага прадмета.
  Адной з галоўных умоў пазакласнай работы па беларускай мове з’яўляецца варыятыўнасць і разнастайнасць яе форм і відаў. У методыцы вызначаны тры групы арганізацыйных форм пазакласнай работы: масавая, групавая, індывідуальная. Сярод іх выдзяляюць формы, якія пастаянна дзейнічаюць і эпізадычныя мерапрыемствы. Да групавой пастаянна дзейнічаючай формы належыць і гурток беларускай мовы.
  Але ў пачатковых класах трэба гаварыць пра гурток не як калектыў, які паглыблена вывучае беларускую мову, а толькі пра групавыя заняткі, пра пэўную частку класа, якая пастаянна ўдзельнічае ў пазакласных занятках па беларускай мове.
  У метадычнай літаратуры ўказазваецца, што гурток у пачатковых класах ствараецца звычайна для вучняў аднаго узросту. Удзельнікамі яго з’яўляюцца школьнікі паралельных ці сумежных класаў. Аснову гуртка складаюць вучні, якія цікавяцца беларускай мовай. Аднак, акрамя іх, у гуртку бяруць удзел і вучні, цікавасць якіх не так ярка выражана. Колькасць удзельнікаў, звычайна, чалавек 10. Састаў гуртка, замацаваны спісам. Але нельга забараняць удзельнічаць у занятках вучням, якія аддаюць перавагу вольнаму наведванню іх. У практыцы гуртковай работы склалася традыцыя праводзіць заняткі гуртка адзін раз у два тыдні.
  Пытанне аб змесце работы гуртка найбольш складанае. У пачатковых класах самым распаўсюджаным з’яўляецца гурток займальнай граматыкі. З арганізацыйнага боку ў рабоце гуртка займальнай граматыкі Паноў Б.Т. выдзяляе тры часткі: гульнёвую (рашэнне граматычных задач) , тэарэтычную (абагульненне настаўніка ці вучняў) і практычную (падрыхтоўка матэрыялаў для правядзення граматычных гульняў, выпуску газет і г.д.). Ушакоў М.М. прапануе крыху іншую структуру: паведамленне настаўніка, знаёмства вучняў з этымалогіяй некаторых слоў і выразаў, гульнёвы этап. Працягласць заняткаў гуртка з улікам узроставых асаблівасцей малодшых школьнікаў 30-35 мінут. З гэтага часу на гульнёвую частку адводзіцца 15-20 мінут, 5 мінут - на вывады і абагульненні, 10-15 мінут – практычная дзейнасць.
  Александровіч Н.Ф. адзначае, што поспех і выніковасць пазакласных заняткаў залежыць ад многіх фактараў. І найперш – ад актыўнасці, захаплення справаю самога настаўніка. Другі фактар – прадуманасць сістэмы пазакласнай работы па мове на ўсіх этапах навучання.
  Мы прыводзім адзін з магчымых варыянтаў плана гуртковых заняткаў па беларускай мове ў 2-3 класах, распрацаваны разам з настаўнікамі пачатковых класаў Астрамечаўскай сярэдняй школы.
  Кожны кіраўнік (настаўнік) уносіць карэктывы, зыходзячы з асаблівасцей, інтарэсаў гурткоўцаў і сваіх магчымасцей. Члены гуртка вядуць спецыяльныя сшыткі, у якіх робяць неабходныя запісы, занатоўваюць уласныя назіранні, казкі, загадкі, прыказкі і г.д.
  Настаўнік паведамляе, што цікавыя змены могуць адбыцца са словам, калі замяніць адну літару другой. І такіх слоў, якія адрозніваюцца толькі адной літарай, у беларускай мове шмат. Вы пераканаецеся ў гэтым, калі ўважліва паслухаеце і скажаце, пра якія словы апавядаецца ў вершаваных радках.
  На табліцы намаляваны два калодзежы.На іх надрукаваны словы з прапушчанымі літарамі. Побач стаяць вёдры, якімі неабходна дастаць ваду з гэтых калодзежаў. Выберыце вядро так, каб літара на ім падыходзіла да слоў, што напісаны на калодзежы. У вас павінны атрымацца словы, якія адрозніваюцца адной літарай. Будзьце ўважлівыя.
  На дошцы запісаны словы : каза, лапка, сыр, палка. Замяніце выдзеленую літару так, каб атрымаліся новыя словы
  На дошцы запісваецца якое-небудзь слова з адной прапушчанай літарай. Гурткоўцы павінны здагадацца, якое слова задумаў настаўнік. Напрыклад: ...ом. Дзеці называюць словы дом, том, лом, бом, ром. Настаўнік адзначае, што гэта не тое слова. Калі ніхто больш не зможа назваць новае слова, настаўнік гаворыць яго сам.
  Калі Надзя і Сярожа пайшлі ў падрыхтоўчы клас, мама падарыла кожнаму з іх разразную азбуку, Яны ўжо даўно вывучылі ўсе літары і любілі складваць з іх словы. А Сярожа склаў нават цэлае апавяданне. На жаль, у яго дзесьці згубілася літара Е. Але ён і без яе абышоўся. Узяў ды паставіў замест Е розныя іншыя літары. “Прачытай”,- прапанаваў Сярожа Надзі.Надзя прачытала, але нічога не зразумела. Дапамажыце ёй, дзеці, яна ж яшчэ маленькая. Пастаўце літару Е ў тыя словы, дзе яна павінна быць. (На дошцы напісаны змест апавядання, якое склаў Сярожа.)
  У полі было горача. Мы охалі доўга-доўга, пакуль убачылі лос і сяло. Нас сустракалі цётка Луна і дзядзька Соня. Яны былі рады нам. Мы добра адпачылі лотам. Амаль кожны дзінь вудзілі рыбу на рацэ, хадзілі ў лыс у ягады. Куляліся на луза ў сані. Хутка прайшло лота. У жніўні мы паохалі ў горад.
  Настаўнік адзначае, што цудоўныя пераўтварэнні могуць здарыцца не толькі пры замене адной літары, але і тады, калі мы дабавім да слова ці адымем 1-2 літары.
  Калі вы былі ў лесе ці вечарам на рэчцы, то, напэўна, чулі рэха. Вы крыкнулі, а рэха вам адгукнулася. Але вы пачулі толькі канец слова. Паспрабуем зараз пагуляць у рэха. Вам называецца слова, а вы ўсе разам вымаўляеце яго канец так, каб атрымалася новае слова.
  Як бачым, адна іншая літара ў слове, і слова набывае новы сэнс. Літары ў алфавіце і ў словах любяць парадак, добра ведаюць сваё месца. Не парушайце гэты парадак, дапамагайце літарам захоўваць правілы беларускай мовы.
  Гурткоўцы дзеляцца на дзве каманды. У склад каманд могуць быць уключаны вучні 2-3 класаў, якія пажадаюць узяць удзел. Пачаткоўцы выконваюць шэраг заданняў.
  Першае заданне – размінка. Кожная каманда павінна хутка прачытаць скорагаворку. (На дошцы вісяць плакаты са скорагаворкамі.) Каманды слухаюць кожнага свайго ўдзельніка і выбіраюць, хто лепш прачытае. Потым прадстаўнікі ад кожнай каманды чытаюць скорагаворку, а журы ацэньвае па пяцібальнай сістэме.
  Трэцяе заданне - гульня ў перакладчыкаў. У канвертах лісты з заданнямі: перакласці на беларускую мову словы: ученик, девочка, учебник, мальчик, карандаш, тетрадь, доска, учитель, буквы, часы. Вызначыць, якой часцінай мовы з’яўляюцца гэтыя словы?
  Чацвёртае заданне – гульня “Хто лепш і хутчэй зрыфмуе?” Кожнай камандзе прапануюцца словы, да якіх трэба падабраць рыфму.
  Шостае заданне – замяніць у кожным слове выдзеленую літару іншай, якая абазначае парны глухі зычны гук: борт, год, дом, дзень, жыццё, каза, код.
  Спаборніцтвы закончыліся. Журы вызначае каманду-пераможцу. Усе члены яе ўзнагароджваюцца медалямі. Удзельнікі другой каманды таксама ўзнагароджваецца медалямі, але іншага колеру.
  Заняткі пачынаюцца гульнёй “Хто больш і правільна?” Настаўнік называе некалькі слоў пэўнай тэматычнай групы, а вучні прадаўжаюць пералік. Напрыклад, бяроза, вярба...; ліса, воўк... Пасля гульні вучням прапануюцца пытанні: Як вы здагадаліся, што менавіта гэтыя словы патрэбна назваць? Ці ўсе назвы дрэў вы пералічылі? Якіх звяроў вы яшчэ ведаеце?
  Настаўнік паведамляе, што многія словы можна аб’яднаць у тэматычныя групы. Некаторыя групы – назвы птушак, кветак, рыб, жывёл – вельмі вялікія. А ёсць зусім маленькія групы, напрыклад, поры года. Усяго чатыры словы. Назавіце іх. Назавіце групу, якая складаецца толькі з сямі слоў. І больш іх не можа быць.(Дні тыдня) А з пяці?(Пальцы)
  Наступныя загадкі дзеці павінны не толькі адгадаць, але і адказаць, да якой групы слоў можна аднесці словы-адгадкі і чаму.
  У чароўны кошык трэба назбіраць ягад. А для гэтага неабходна ўспомніць назвы іх і пакласці ў настаўнікаў чароўны кошык. Настаўнік з кошыкам падыходзіць да вучняў, а яны называюць ягады. Пасля адказваюць на пытанне:” А ці можна ў гэты кошык пакласці арэхі? Чаму?”
  3. Аўтобус, метро, самалёт, тралейбус, цягнік. (Самалёт. Гэта від паветранага транспарту, а не наземнага.)
  Умова: за 5 мінут напісаць словы наступнай тэматычнай групы: садавіна, агародніна. (Заданне выконваецца па радах.)
  Настаўнік паведамляе, што ў тэматычныя групы аб’ядноўваюцца не толькі словы, якія адказваюць на пытанні хто? што?, але і словы, якія адказваюць на пытанні што рабіць? які? якая? якое?, і што сёння вучні пазнаёмяцца са словамі, якія называюць колер. Ён раіць паглядзець навокал і звярнуць увагу на тое, што ўсе прадметы, якія нас акружаюць, рознага колеру. Мы прывыклі бачыць свет рознакаляровым. Настаўнік прапануе ўявіць сабе, што было б, калі б зніклі ўсе колеры, акрамя аднаго. Як сумна жылося б на свеце!
  Затым настаўнік дэманструе малюнкі кураняці, морквы, васілька, ландыша, лісточка бяроза. Усе яны пафарбаваны ў зялёны колер. Вучні называюць прадметы, іх колер у рэальным жыцці і прымацоўваюць пад малюнкам палоску адпаведнага колеру.
  Часта ў час дажджу ты стаіш каля акна, глядзіш, прыслухоўваешся, і табе пачынае здавацца, што ўсе рэчы размаўляюць. І алоўкі таксама. Чуеш, гаворыць чырвоны: - Я – мак, я – агонь, я – сцяг!
  Пытанні. Якога колеру агонь, трава, званочак? Якія колеры ўтвараюць вясёлку? У якім парадку іх патрэбна называць? Пра якую пшаніцу гаварыў жоўты аловак? Якога колеру сад і лес восенню?
  Настаўнік адзначае, што ў народзе здаўна высока цаніліся назіральнасць, кемлівасць, цікаўнасць. Складаючы загадкі, а менавіта яны разлічаны на наяўнасць такіх якасцей у чалавека, людзі часта звярталіся да прыметніка. Вучням прапануецца ўспомніць загадкі, у якіх выкарыстаны прыметнікі . Затым праводзіцца конкурс “САМЫ КЕМЛІВЫ”. Настаўнік загадвае загадкі, а ўдзельнікі павінны запісваць адгадкі і пазначаць кожную адпаведным парадкавым нумарам.
  Затым вучням прапануецца выпісаць са слоўніка, што ў падручніку, 10 слоў, якія абазначаюць прымету прадмета.
  Сапраўды, якая бывае трава? Часцей за ўсё адказваюць, што зялёная. А калі паназіраць за ёю на працягу месяцаў, у розны час, у рознае надвор’е? А калі глядзець на яе вачамі мастака, паэта? Ужо не толькі зялёная, але і светлая, і цёмная. Вясною кволая, увосень пажухлая. Дык якая бывае трава?
  Давайце пойдзем па траве. Не, мы не будзем таптаць яе. Мы проста будзем назіраць і запісваць, якая яна. Возьмем скрынку і будзем апускаць у яе маленькія карткі з апісаннем травы. На картцы неабходна напісаць сваё прозвішча, прыметнікі, якія характарызуюць траву, а таксама апісанне травы пісьменнікам ці паэтам. Не забудзьце ўказаць назву твора і прозвішча аўтара. Праз два тыдні мы падвядзём вынікі.
  У пачатку заняткаў паўтараецца, якія словы называюцца роднаснымі, як называецца агульная частка роднасных слоў, вучні прыводзяць прыклады аднакаранёвых роднасных слоў і выдзяляюць у іх агульную частку. Затым выконваюцца заданні:
  Адзін з удзельнікаў гульні называе якое-небудзь слова. Другі называе другое слова з гэтым жа коранем. Перамагае той, хто апошнім назаве аднакаранёвае слова.
  Настаўнік паведамляе, што сёння на заняткі прыйшлі госці – Вучоны Рак і Ганарыстая Варона. Яны хочуць даведацца, ці сябруюць нашы дзеці з граматыкай. Затым гурткоўцы разам з наснаўнікам чытаюць запіс на дошцы.
  Настаўнік заўважае, што Вучоны Рак трымае ў клюшнях вялікі канверт, і прапануе аднаму з вучняў паглядзець, што ў ім знаходзіцца. У канверце заданні ўдзельнікам гуртка.
  1. Разбярыце сказ па членах сказа і назавіце вядомыя часціны мовы. Вакол ляжыць мяккі снег. (Сказ запісаны на дошцы).
  3. Устаўце ў словы прапушчаныя літары і растлумачце іх напісанне. Б...ларускія л...сы, в...лікі л...с, л...снік Мікола.
  Настаўнік адзначае, што Вучоны Рак цікавіцца, якое правіла патрэбна ведаць, каб правільна пісаць галосныя е, ё – я? Вучні адказваюць.
  Заданне 1. Паглядзіце на дошку і знайдзіце словы, у якіх корань выдзелены няправільна. Растлумачце памылкі і запішыце словы ў сшытак. Гусяняткі, лясны, беларускі, зямля, кніжны, гняздзечка, пячнік.
  Заданне 2. Як правільна напісаць словы в...снавы, в...сновы, б...рэзнік, др...ўляны, ж...лудовы, сц...жынка, пес...нька?
  Заданне 3. Адгадайце загадкі, запішыце адгадкі і вызначце ў іх корань. Падбярыце і запішыце да кожнага слова-адгадкі па 2-3 роднасныя словы.
  Настаўнік падводзіць вынікі заняткаў і адзначае, што Вучонаму Раку і Ганарыстай Вароне спадабалася, як дзеці старанна працавалі. І яны будуць часта прыходзіць да гурткоўцаў на заняткі і прыносіць заданні.
  У конкурсе бяруць удзел некалькі каманд. Падрыхтоўка да яго пачынаецца загадзя. Каманды падбіраюць загадкі, якія можна загадаць у слоўнай форме, у форме малюнка, а таксама пантамімы. Акрамя таго, кожная каманда малюе прадмет, пра які каманды-саперніцы будуць складаць загадкі.
  Пачынаецца конкурс са знаёмства з камандамі. Перш за ўсё патрэбна адгадаць іх назвы. А яны зашыфраваны ў азначэннях.
  Вядучы паведамляе тэму, а ўдзельнікі ўспамінаюць загадкі і на лік “тры”адна за другой называюць іх. Калі ж якая-небудзь з каманд не спраўляецца з пастаўленай задачай, то прапускае ход. Калі прапушчана тры хады, то каманда выбывае з конкурсу. Перамагае каманда, якая назвала апошнюю загадку. Можна карыстацца запісамі, зробленымі ў час падрыхтоўкі. На працягу конкурсу тэма мяняецца некалькі разоў.
  Каманды загадваюць адна другой загадкі ў слоўнай форме і пантаміма. Апошнюю неабходна не толькі адгадаць, але і сфармуляваць.
  Удзельнікам выдаецца папера і фламастары. Кожнай камандзе вядучы зачытвае загадку (яе можна даць і ў пісьмовай форме), якую патрэбна адгадаць, а адгадку намаляваць.Перамагае каманда, якая зробіць гэта лепш і хутчэй за іншыя.
  Камандам прапануюцца словы ці малюнкі. Выкарыстаўшы іх, неабходна скласці загадку і загадаць яе іншай камандзе.
  Усім камандам даецца адна і тая ж крыжаванка, якую трэба рашыць за тры мінуты. У ёй зашыфраваны адгадкі загадак.
  Нарэшце ўсе конкурсы завершаны і журы падводзіць вынікі. Калі ў дзяцей узнікне жаданне яшчэ папрацаваць з загадкамі, можна параіць ім самастойна скласці крыжаванку.і змясціць яе ў кутку беларускай мовы.
  Настаўнік прапануе назваць лексічныя значэнні слоў аловак, агурок, парта, стол. Пасля сам называе значэнні, а вучні запісваюць словы.
  Настаўнік адзначае, што ўсе гэтыя словы маюць адно значэнне. Але не заўсёды бывае так. Гурткоўцы ўспамінаюць, якія яны ведаюць значэнні слова зорка. Складаюць сказы , ужываючы яго ў розных значэннях. Робіцца вывад, якія словы называюцца мнагазначнымі. Затым дзеці адшукваюць мнагазначныя словы, напрыклад, у вершаваных радках.
  Высвятляецца, якія значэнні мае слова шышка? Чым падобны шышка з елкі і шышка на галаве? На якія пытанні адказваюць і што абазначаюць словы спінка, ручка, язычок?
  Настаўнік паведамляе, што мнагазначнымі могуць быць не толькі словы, што абазначаюць прадмет, але і словы, якія абазначаюць прымету і дзеянне прадмета. Вучні слухаюць апавяданне Б. Рабініна “Вострыя рэчы”.
  Гурткоўцы разважаюць, хто сказаў праўду: мама, якая назвала гарчыцу вострай, ці Грыша, калі сказаў, што яна горкая? Высвятляецца, на якое пытанне адказвае слова вострая. Якія прадметы, з прыведзеных, можна назваць вострымі: шаблю, нажніцы, перац, лямпу?
  - Можна. Можна. Можаш завесці што хочаш.Хоць слана, - адказаў тата і падцягнуў да Сашы скрынку. А ў скрынцы ляжалі сабака і кацяня, трус, качаня і нават слон. Іх усіх можна было завесці ... ключом.
  Высвятляецца, што прасіў Саша ў таты? Як хлопчык разумеў слова завесці? Чаму Саша так хутка атрымаў дазвол таты?
  Гурткоўцы тлумачаць выраз будзільнік ідзе. Удакладняецца, калі гавораць будзільнік стаіць, спяшаецца, адстае.
  Настаўнік чытае вершы М. Пазнякова “Вясёлка” і “На лузе”, а вучні знаходзяць у іх мнагазначныя словы і тлумачаць, што абазначае слова бяжыць у гэтых двух чатырохрадкоўях.
  Настаўнік адзначае, што ў беларускай мове шмат мнагазначных слоў і вельмі важна ведаць гэтыя розныя значэнні, адрозніваць іх і правільна ўжываць у мове.
  Вучні адказваюць, ці ва ўсіх значэннях слова ўжыта ў прамым сэнсе? Складаюць сказы з кожным з гэтых значэнняў. Настаўнік паказвае, як у “Тлумачальным слоўніку” абазначаюцца розныя значэнні слова. Называе слова і старонку, а дзеці знаходзяць гэтае слова ў слоўніку і аналізуюць яго значэнні. Разам з вучнямі робіцца вывад, што новыя значэнні слова ўзнікаюць шляхам пераносу аднаго прадмета, прыметы ці дзеяння на іншыя. Далей работа праводзіцца ў форме конкурсу кемлівых. Гурткоўцы дзеляцца на дзве каманды і падбіраюць пераносныя значэнні да слоў, якія называе вядучы. Напрыклад: галава. Галава чалавека і галава цягніка. Апошняе – перанос назвы з аднаго прадмета на другі на аснове падабенства знешніх прымет.
  Бяруць удзел дзве каманды. У кожнай з іх выбіраецца вядучы. Каманды падбіраюць па пяць мнагазначных слоў і выпісваюць са слоўніка ўсе іх значэнні. Гульня пачынаецца. Вядучы адной з каманд называе адно са значэнняў слова, якое каманда падабрала і прапануе на аўкцыён. Удзельнікі другой каманды за пэўны час павінны назваць усе астатнія значэнні гэтага слова (можна карыстацца слоўнікам) і толькі ў гэтым выпадку яны атрымаюць ачко. Калі ж якое-небудзь значэнне слова не будзе названа, то камандзе залічваецца паражэнне і права называць слова атрымлівае іншая каманда.
  Гульня працягваецца да таго часу, пакуль не будуць выкарыстаны ўсе словы, якія ўключаны ў праграму аўкцыёна. Перамагае каманда, што набрала большую колькасць ачкоў.