text: Але досыць ужо насміхацца са шляхты. Хто ж, акрамя яе, бараніў нашу зямлю, а да гэтага яшчэ каріміў сябе і сям’ю, бо шляхта не была аднароднай у матэрыяльным плане. Часам у шляхціца было адно багацце: конь, зброя ды гонар. З гістарычных крыніц вядома, што ў ВКЛ напярэдадні ці падчас ваенных дзеянняў аб’яўлялася так званае паспалітае рушэнне, калі кожны воін павінен быў з’явіцца ў прызначанае месца пры поўным ўзбраенні, каб адразу выступіць у паход. А магнаты і заможная шляхта павінны былі за свой кошт узброіць яшчэ і пэўную колькасць воінаў, якая залежала ад велічыні маёнтка і колькасці падданых. Наша гісторыя, на жаль, багатая на войны. І нам вядомыя імёны славутых князёў, гетманаў і ваяводаў, якія бясстрашна вялі свае раці ў бой. Гэта і Канстанцін Астрожскі, які праславіўся перамогай над маскоўскім войскам пад Оршай у 1514 годзе. Гэта і Міхал Глінскі, які праславіўся перамогай над татарамі пад Клецкам у 1506 годзе. Гэта і Юры Радзівіл, які за перамогі ў 30 бітвах быў празваны “Пераможцам” і “Літоўскім Геркулесам”. І Мікалай Радзівіл Руды, які вядомы перамогай над войскам Пятра Шуйскага пад Улай у 1564 годзе. І многія іншыя. Але разам з тым, не змяншаючы заслуг вялікіх гетманаў, хочацца ўбачыць і простага воіна, шляхціца, без мужнасці і смеласці якога ніякі палкаводзец не здабыў бы ніводнай перамогі. Пра што думаў гэты просты чалавек, гледзячы ў вочы смерці? Можа, ён успамінаў сям’ю, блізкіх і родных людзей, якія засталіся ў небяспецы? Можа, проста глядзеў на сонца і неба, думаючы, што бачыць гэта ў апошні раз? А можа, ціха маліўся, спяваючы “Багародзіцу”? “Песнь о велебной девици панне Марии” ці “Багародзіца”—вайсковы духоўны гімн 14-16 стст. Словы і музыка невядомага аўтара. Іх з’яўленне адносяць да 13ст. У 15 ст. “Багародзіцу” называлі “Песняй Айчыны”, ужо тады яе лічылі вельмі старой. Словы беларускага варыянта “Багародзіцы” запісаны, як гімн, у Статуце ВКЛ 1529 года. Багародзіца спявалася перад бітвамі войскам ВКЛ, на цырымоніях і ўрачыстасцях, пры пахаванні і асвяшчэнні беларускіх святых. Яна была напісана на змешанай старабеларускай і стараславянскай мове.
  Гэта малітва да Багародзіцы, просьба дапамагчы ў цяжкі час, даць на свеце “збожны прэбыт”, а пасля смерці “райскі побыт”.
  З 15 ст. песня была перароблена палякамі, якія зрабілі яе гімнам і Кароны Польскай. “Хроніка” Яна Длугаша сцвярджае, што гэты вайсковы духоўны гімн выконваўся і падчас Грунвальдскай бітвы 1410 года, калі войскі ВКЛ і Польшчы атрымалі перамогу над крыжакамі. На пачатку бітвы ўсё войска Літоўскае і Польскае заспявала “Багародзіцу”, а потым патрасаючы дзідамі рушыла ў бітву. На чале літоўскага войска быў вялікі князь Вітаўт, час княжання якога лічыцца “залатым векам” у гісторыі нашай краіны. Аб гэтым часе распавядае М. Гусоўскі.
  Век той названы па простай прычыне: дзяржаўца Перад багаццем і шчасцем зямным пастаянна Ставіў багацце духоўнае як злата дзяржавы.
  Перад нашэсцямі ворагаў з поўдня і ўсходу.Нават татарын, пакорліва ўнурыўшы голаў,Лук свой зламаны яму аддаваў і тлумачыў,
  На галаву сваю з боку Літоўскай дзяржавы. Тры каршуны, што наводзілі жах на паўсвета, Як пылюкі, перад ім нават і ціўкнуць не смелі.
  “Дзяржава абапіраецца больш на мужнасць духу, чым на сілу цела,”— казаў М. Гусоўскі ў далёкім 16 стагоддзі. Чым была шляхта ў нашай гісторыі —“мужнасцю духу”, якая рабіла чалавека высакародным, а краіну велічнай, ці “сілай цела”, якая не дазваляла панаваць на нашай зямлі чужынцам? А можа, мы не маем права ТАК ставіць пытанне? Шляхта была ў нашай гісторыі. Шляхта калісьці вызначала наш шлях. І таму сёння мы павінны ўзяць ад яе самае лепшае: воінскую мужнасць, высакароднасць, гонар, любоў да свабоды і Радзімы.
  Яшчэ ў 19 стагоддзі на Беларусі існаваў звычай прысвячэння хлопчыка-падлетка ў мужы. Пасля гэтага ён меў права прымаць важныя рашэнні разам з дарослымі мужчынамі і насіць зброю. Гэты звычай апісаны і ў рамане Ул. Караткевіча “Каласы пад сярпом тваім…”
  «Княжацкі сын Аляксандр Загорскі, сын Георгія, унук Данііла, праўнук Акіма і прапраўнук Пятра, схілі апошні раз сваю галаву. ( схіляе). Ты пастрыгаешся днесь у падлеткі, як загадваюць звычаі гэтай зямлі. Ты насіў дзіцячыя доўгія валасы, з якіх сёння ўпадзе адна пасма. Пасля гэтага ты не будзеш дзіцём і зможаш сядзець з мужамі, бо сам займееш імя мужа. З гэтай хвіліны памятай, князь, душа твая належыць толькі Богу і гэтым палям, шабля—ваяводзе справядлівай вайны, жыццё—усім добрым людзям, сэрца—каханай. Але гонар належыць толькі табе і больш нікому. Цябе пастрыгаюць у мужы, каб ты быў незалежны з моцнымі, братні—з роўнымі, памяркоўны і добры— з ніжэйшымі. Каб ты быў добры да дзяцей і жанчын, верны для сяброў і страшны для ворагаў, бо ты — муж і зброя дадзена табе для таго, каб ты быў мужам… На што княжацкі сын Аляксандр Загорскі адказвау: Я клянуся, што ніколі не саступлю з гэтага шляху і буду вартым гэтага моманту і гэтай зямлі…» Гэтыя словы можна аднесці да кожнага з нас, бо яны маюць духоўную сілу. Яны абуджаюць нас, яны робяць нас шляхетнымі і не даюць стаць бяздумнымі таўрамі, што забыліся на сваю Радзіму. Дык памятайце ўсе, людзі простага роду і шляхецкага, што душа наша належыць Богу і гэтым палям, жыццё—усім добрым людзям, сэрца—любімым, а гонар належыць толькі кожнаму з нас і больш нікому…