text: Што значыць стаць Папам Рымскім? Атрымаць уладу? Здабыць славу? Быць радасна вітаным шматсоттысячным натоўпам? Прымаць на аўдыенцыях першых персон наймагутнейшых краінаў сьвету? Зьяўляцца на вокладках шматтыражных газет? Пісаць пасланьні, звароты і дырэктывы мільярднай супольнасьці католікаў?..
  Многія асацыююць пасаду Папы Рымскага менавіта з гэтым: з уладай, славай, апладысментамі, прэстыжам, папулярнасьцю. Але дастаткова каліва эмпатыі, каб заўважыць і іншы бок “папскага шчасьця”. Штодзень і штоночы ты знаходзішся пад пільным позіркам “прыхільных” і “непрыхільных” ватыканістаў, зьлева і справа няспынна б’юць фантаны крытыкі, нярэдка зьедлівай і ачарняльнай, а атэістычныя зілоты, кшталту Доўкінса ці Гітчэнса, нястомна працуюць над тваім іміджам як кіраўніка “цемрашальскай” і нават “злачыннай” арганізацыі. Прыемна?
  Але гэта яшчэ толькі айсберг. У дачыненьні да сёньняшняга Папы таксама ўнутры Царквы паўстала своеасаблівая мода на маніторынг “няўдач і памылак” (рэальных або выдуманых) Бенядыкта XVI.
  У гэтым месцы, думаю, варта зрабіць невялікую аўтарэфлексію. Асабіста я заўсёды быў прыхільнікам крытычнай дыскусіі ў Царкве і праціўнікам абагаўленьня якога-небудзь чалавека, нават Папы Рымскага. Чытачы маёй рубрыкі на Сatholic.by, магчыма, памятаюць мой умерана-крытычны допіс на тэму помнікаў Яну Паўлу ІІ. Прызнацца, я ніколі не адчуваў сябе добра ў ролі “апалагета” ці “змагара за рэпутацыю” каталіцкіх ярархаў. Заўсёды лічыў і надалей лічу, што можна, і нават трэба, уздымаць цяжкія пытаньні, называць рэальныя праблемы і – пры ўмове захаваньня належнай павагі – стасаваць “братэрскі напамін” у дачыненьні да пастыраў Царквы.
  Што ж, такім чынам, цяпер прымушае мяне выступіць менавіта ў ролі “апалагета” ў адносінах да папы Бенядыкта XVI? Узровень крытыкі многіх яго апанентаў – вось што бянтэжыць і прымушае выступіць у абарону Пантыфіка. Некалькі дзён таму ў мае рукі трапіў ліст “да біскупаў” вядомага каталіцкага тэолага-дысідэнта і сьвятара прафесара Ганса Кюнга (колішні калега кардынала Рацынгера) з нагоды пяцігоддзя Пантыфікату Бенядыкта XVI. На чатырох старонках бітага тэксту знаходзім толькі і выключна абвінавачваньні, прэтэнзіі і асуджэньні адносна таго, што зрабіў (або чаго не зрабіў) сёньняшні Папа. Вось пара вытрымак: “змарнаваны шанец збліжэньня з пратэстанцкімі Цэрквамі, (...) змарнавана магчымасьць трывалага паяднаньня з габрэямі, (...) Папа без усялякіх уступных умоваў прыняў у Царкву традыцыяналістаў з Брацтва імя сьв. Пія Х, (...) прасоўвае любымі спосабамі сярэднявечную трыдэнцкую Імшу, (...) актыўна ўзмацняе антысаборныя сілы, мянуючы рэакцыйных чыноўнікаў на ключавыя пасады ў Курыі, (...) усё больш і больш аддзяляецца ад значнай большасьці членаў Царквы...”. Вось яно як: папа “аддзяляецца”.
  Разгорнуты аналіз усіх нападкаў, сфармуляваных прафесарам Кюнгам, патрабаваў бы напісаньня ёмістага артыкула. Аднак я абмяжуюся каментарыем толькі да двух абвінавачваньняў, якія, напэўна, найчасьцей сустракаюцца як у Царкве, так і па-за яе межамі: 1) чаму Папа прыняў ва ўлоньне Царквы адлучаных католікаў з Брацтва сьв. Пія Х? і 2) чаму “недастаткова рашуча” змагаўся (-ецца) з педафіліяй у сьвятарскіх шэрагах?
  1. Паяднаньне з “традыцыяналістамі”. Крытыкі адносна гэтага кроку я не разумею. А менавіта: не магу зразумець, куды падзеліся лозунгі “больш разнастайнасьці” і “больш плюралізму”, з якімі заўсёды насіліся лібералы-прагрэсісты а-ля Кюнг? А можа, гэта “ня той плюралізм”, “ня тая разнастайнасьць”? Дыялог з пратэстантамі – так, а з каталіцкімі традыцыяналістамі – не. Удзел у мусульманскіх маленьнях – выдатна, а дазвол адпраўляць Імшу паводле трыдэнцкага абраду – ганьба. Сімпозіюм з удзелам атэістаў – выдатная ідэя! А з удзелам кансерватыўных католікаў – непрымальна.
  Дагэтуль ніхто з тых, хто крытыкуе Бенядыкта XVI, так і ня даў мне зразумелага тлумачэньня, чаму, адкрываючыся на пратэстантаў, мы мусім закрывацца на каталіцкіх традыцыяналістаў, чаму, ведучы дыялог з мусульманамі або будыстамі, мы павінны пагарджаць лефэўрыстамі, чаму, адкрываючы духоўную вартасьць мусульманскага або габрэйскага культаў, мы павінны выключыць вартасьць трыдэнцкай Імшы?
  2. Пазіцыя Папы адносна педафіліі ў Царкве. Вось ужо каторы год многія католікі і тыя, хто сімпатызуе каталіцызму, знаходзяцца ў разгубленасьці: у чым сакрэт “рыма-каталіцкай педафіліі”? Якім чынам Царква, такая строгая ў пытаньнях сэксуальнай этыкі, стала ледзь не манапалістам сэксуальных дэвіяцый?
  Паспрабую раскрыць гэты “сакрэт”, указваючы на тры “міні-сакрэты”.
  Першы “міні-сакрэт”: да нядаўняга часу ўлады Царквы былі перакананыя, што перамагчы педафілію і іншыя сэксуальныя злоўжываньні яны змогуць уласнымі сіламі. Пры гэтым трэба заўважыць, што – насуперак інсінуацыям каталіцкіх і некаталіцкіх дэмаскатараў – гэтая барацьба была даволі рашучай, настолькі, наколькі дазвалялі “ўнутрыцаркоўныя рэсурсы”. Узгадаем, што ўжо з часоў Бенядыкта XIV (XVIII ст.) кожны вернік быў “у сумленьні абавязаны” паведаміць вышэйшым царкоўным органам пра факт сэксуальнага дамагальніцтва з боку духоўнай асобы, асабліва калі нешта такое адбывалася падчас споведзі. Выдадзеная ў 1962 годзе інструкцыя Crimen sollicitationis прадпісвала працэдуры дзеяньняў, якія вышэйшыя духоўныя ўлады павінны прадпрыняць у выпадку атрыманьня скаргі на сьвятара. У залежнасьці ад цяжару правіны прадугледжваліся розныя пакараньні, у тым ліку пазбаўленьне сьвятарскага сану.
  Кароткі каментар: думаю, ня так цяжка зразумець, чаму Царква імкнулася ўласнымі сіламі, без заахвочваньня сьвецкіх уладаў, змагацца з праблемамі сэксуальнага характару сярод духавенства. Гледзячы з персьпектывы часу, можам сказаць, што гэта было ёй не пад сілу, бо, па-першае, унутрыцаркоўныя рычагі ўзьдзеяньня ўсё ж такі вельмі абмежаваныя, асабліва ў плане пеналізацыі злачынства, а па-другое, ня кожны біскуп быў схільны ўсур’ёз трактаваць тыя ці іншыя абвінавачваньні і задзейнічаць усе наяўныя ў яго сродкі для прадухіленьня злачынстваў і належнага пакараньня вінаватых. Таму, у найгоршым выпадку, можам казаць пра наіўнасьць царкоўных уладаў, хоць і гэта не відавочна, бо гэта цяпер мы ўсе “не-наіўныя”, аднак яшчэ трыццаць-сорак гадоў таму людзі не валодалі дастатковымі ведамі пра ўстойлівасьць і дынаміку дэвіяцыйных схільнасьцяў.
  Другі міні-сакрэт: Царква заўжды верыла ў апраўданасьць і дзейснасьць т. зв. poena medicinalis (“лячэбнае пакараньне”). Гэта значыць, зыходзіла з прынцыпу, што пакараньне павінна быць сродкам, а ня мэтай. За такім падыходам стаіць вера ў тое, што чалавек па сваёй прыродзе добры і што яму заўжды трэба даваць шанец для навяртаньня і рэабілітацыі ў вачах супольнасьці. Гэты прынцып прымяняўся таксама да сьвятароў, за якімі былі заўважаны правіны сэксуальнага характару. І зноў жа: з персьпектывы часу, валодаючы даволі сучаснымі псіхалагічнымі ведамі і навучаныя горкім вопытам, мы можам казаць, што, на жаль, у дачыненьні да многіх сэксуальных дэвіянтаў царкоўная poena medicinalis была недастатковай. Аказалася, што патрэбны такія тэрапеўтычныя або/і карныя захады, якія выходзяць па-за кампетэнцыі і рэсурсы ўлады Царквы.
  Трэці міні-сакрэт: мас-медыя пасьпяхова спладзілі стэрэатып Царквы як “гнязда педафіліі“, перш за ўсё дзякуючы спрашчэньням у апісаньні фактаў і стасаваньні рыторыкі падазрэньняў. Цікавыя ў гэтым плане назіраньні прафесара Філіпа Джэнкінса (Penn State University), шматгадовага дасьледчыка праблемы сэксуальных злоўжываньняў у Рыма-Каталіцкай Царкве. Ён апавядае, што, напрыклад, у Чыкагскай архідыяцэзіі ў выніку адмысловых дасьледаваньняў было выкрыта, што сярод 2 тысяч 200 сьвятароў адносна 40 маюцца сур’ёзныя падазрэньні ў сэксуальным выкарыстаньні малалетніх. Гэта – ні многа, ні мала – 1,8%. Але ўвага: з гэтых 40 толькі адзін сьвятар мог быць кваліфікаваны як “педафіл”, паколькі астатнія мелі сэксуальныя кантакты з асобамі ва ўзросьце 16-17 і больш гадоў. “Такія стасункі хутчэй за ўсё таксама падлягаюць крымінальнай адказнасьці, – піша праф. Джэнкінс, – і, бясспрэчна, зьяўляюцца амаральнымі і грахоўнымі, але яны ня маюць характару бязьлітаснага, эксплуатацыйнага выкарыстаньня дзяцей”.
  Назіраньне амерыканскага эксьперта прыведзена тут зусім не для таго, каб апраўдваць сьвятароў, якія дапусьцілі ганебныя ўчынкі. Нават калі сьвятар практыкуе сэкс з дарослымі асобамі і пры ўзаемнай згодзе, гэта непрымальна з маральнага і кананічнага пункту гледжаньня, а тым больш, калі да такіх стасункаў заахвочвае асобаў з яшчэ несфармаванай да канца псіхікай. Назіраньні эксьперта прыведзены для таго, каб паказаць механізм стварэньня вобразу Царквы як нейкай фабрыкі педафіліі. Газеты і інтэрнэт-рэсурсы часта аздабляюць загалоўкі сваіх артыкулаў пры дапамозе словаў накшталт “ксёндз-педафіл”, хоць пры больш уважлівым прачытаньні высьвятляецца, што гаворка ідзе пра сэкс з асобамі сярэдне- або позьнепадлеткавага ўзросту (а гэта не педафілія, а эфебафілія – зусім іншая псіхіятрычна-крыміналістычная катэгорыя). У сьвядомасьці ж чытачоў (многія абмяжоўваюцца чытаньнем загалоўкаў і падзагалоўкаў) дамінантным застаецца загалоўкавы пасыл, а не “сухія факты” ў тэксьце. Пазьней гэты “медыя-факт” пачынае функцыянаваць як факт аўтэнтычны, затым абагульняецца і прыпісваецца ўсім альбо большасьці з дадзенай супольнасьці. З такім разгулам індукцыйнай сафістыкі ўсё насельніцтва Зямлі трэба было б акрэсьліць “педафільскім”.
  Пасьля гэтых канстатацый можам штосьці сказаць наконт “віны” Бенядыкта XVI. Так, гэта праўда, што ў перыяд сваёй бытнасьці архібіскупам Мюнхенскім і Фрайзінгскім, а нават у тыя часы, калі зьяўляўся прэфектам Кангрэгацыі Веравучэньня, Ёзаф Рацынгер быў прыхільнікам “унутрыцаркоўнага” вырашэньня праблемы сэксуальнага выкарыстаньня малалетніх з боку сьвятароў. Памыляўся? Што ж, можам і так сказаць, але варта заўважыць, што ў 70-ыя, а нават 80-ыя гады ня кожны псіхолаг арыентаваўся ў механізмах педафіліі або эфебафіліі, а тым больш тэолаг, хоць і шырока адукаваны.
  Аднак жа па меры ўсьведамленьня глыбіні гэтай праблемы і пазнаньня яе маштабаў Рацынгер-Бенядыкт даволі хутка ператварыўся ў аднаго з найбольш рашучых прыхільнікаў “жорсткай пазіцыі” і супрацоўніцтва са сьвецкімі сьледчымі і карнымі органамі. “Панцырны” і “цьвёрды” кансерватар, як яго называюць некаторыя крытыкі, выявіўся ў гэты раз даволі гнуткім, гатовым прызнаць памылковасьць ранейшай тактыкі і адкрытым на распрацоўку карэнна новага падыходу.
  Думаю, калі б хтосьці вынайшаў прыладу для вызначэньня ўзроўню “цьвёрдасьці” і “эластычнасьці”, то, магчыма, аказалася б, што папа Бенядыкт XVI зьяўляецца больш эластычным, адкрытым і дыялагічным, чым многія яго крытыкі з-пад прагрэсіўнага брэнду.