text: — Што можна было купіць за заробак у тры мільены вясной? — уздыхае Пушкін. — Цэмент каштаваў 23 тысячы рублёў за мяшок. Мы планавалі рабіць прыстройку, пашыраць хату. А летам цэмент узляцеў да 80 тысяч. Уяўляеш? І яго было, дарэчы, не набыць. Калі б не крызіс, я набыў бы яшчэ блокаў сценавых, а так хапіла грошай толькі на фундамент. І тое, дзякуючы сезоннай працы на рэстаўрацыі касцёла ў Валожынскім раёне. Не атрымалася нічога адкласці. Мы жывем адным днём, дэпазіты і грошы адкладзеныя на чорны дзень — гэта не пра нас. Жонка выкладае гісторыю ў школе. Яе заробак дзесьці пад мільён чатырыста тысяч.
  Мастак — гэта тая прафесія, якая патрэбная, калі людзі сытыя, адзетыя, абутыя. Тады яны думаюць: куплю карціну, замоўлю абраз. На жаль, у нас няма арт-рынку. Няма агентаў у мастакоў. А сам сабе менеджэрам я не збіраюся станавіцца. Бегаць, прасіць, званіць: «Купіце мае работкі!».
  — Не ведаю. Але я знаёмы з адным мастаком, які на месцы паражэння Напалеона на Бярэзіне хоча устанавіць каплічку. Калі прыйшоў новы амбасадар Францыі, ён пасунуўся да яго са сваім праектам. Той паглядзеў на яго і сказаў, што не ў традыцыях Францыі святкаваць паражэнні. Тады ён пайшоў да Паўла Барадзіна і будаўнікоў Саюзнай дзяржавы. Мастачок пішчом лезе, каб свае тварэнне прапіхнуць. Калі б гэтым нейкі агент займаўся — якая-небудзь цетачка з аддзела культуры — гэта было б прыстойна больш-менш, а калі сам мастачок прапагандзіруе свае працы, пытаецца іх уцюхаць…
  — Маляваць карціны, старацца іх дзесьці паказваць. Вось я збіраюся пісаць абраз Маці Божай, які замовілі беларусы Прагі, а для беларусаў Калінінграда напішу партрэт Максіма Багдановіча, — дзеліцца планамі гаспадар і прапануе другі тост: — Каб мы прадавалі сваю працу і перажылі крызіс. За вольны хлеб!
  — Гэта ўсё Яначка, — хваліць жонку Пушкін. — Агуркі, буракі, морква, цыбуля, бульба – усё сваё ў нас.
  — Калі мастак будзе трымаць хатнюю гаспадарку, ён ужо не будзе мастаком, — катэгарычна заяўляе Пушкін. — Якое яму натхненне, калі ён чуе роў галоднай скаціны? Упершыню з 1516 года ў мястэчку Бобр сярод людзей, якія трымаюць курэй, свіней і працуюць на асноўнай працы, паявіўся мастачок, які не трымае жывёлу і займаецца толькі сваей працай, і які альбо выжыве ў крызіс, альбо памрэ з голаду. Дарэчы, калі сюды ўлетку прыязджаюць паэты, літаратары, мы садзімся ў лодкі і плывем: хто з гітарамі, хто з бутэлькамі. А на нас з нянавісцю паглядаюць людзі, якія грабуць сена, косяць траву, сушаць бярвенні, складаюць камяні.
  Дык вось, калі мы памром у выніку крызісу, не мы вінаватыя, а грамадства, якому не патрэбна мастацтва. Людзі скажуць: «Памёр — значыць, туды яму і дарога, бо не трымаў кароў і свіней. Сам вінаваты». (Смяецца).
  Пасля Пушкін прызнаецца, што аднойчы ў іх быў фантастычны ўраджай бульбы, нават раздавалі яе знаёмым. «Толькі пра гэта не пішы, — папярэдзіў ён. — Бо гэта ж сорамна! Людзі падумаюць, што я больш на агародзе працую, чым мастацтвам займаюся».
  Перад тым, як узняць трэцюю (і апошнюю – расчарую чытача) чарку, высвятляецца, што традыцыі прамаўляць тост за каханне ў сям’і Пушкіна няма. Бо няма, як кажуць гаспадары, традыцыі выпіваць. Хіба што з гасцямі.
  — Жыць у вёсцы вельмі выгадна, — расказвае Алесь па абедзе. — Вось глядзі, мы топім хату, а раз на тыдзень і лазню. На ацяпленне на сезон выходзіць мільен рублёў. Прывозім бярозавыя дровы. Я сам іх калю.
  — Ага, — смяецца мастак. — 36 000 рублёў ідзе на аплату налогу на нерухомасць, 50 000 штомесяц на свет і падагрэў вады, страхоўка дома каштуе 120 000 на год.
  — Такая завядзёнка ў беларускай сям’і, — тлумачыць гаспадар і прапануе зазірнуць …у лядоўню. — Пабачыце на свае вочы, як крызіс нас закрануў.
  Адразу бачна, што змест лядоўні Пушкіну малавядомы. У маразільніку ён знаходзіць замарожаныя ягады, гародніну, зеляніну, курыныя пупкі, рэбры для супа і вельмі радуецца, калі бачыць шмат сала.
  — З ягад мы варым кампоты дзецям, а сокі не набываем — гэта дорага, — тлумачыць жонка Алеся. — Курыца таксама стала рэдкай у рацыёне. Яйкі старшэнна падаражэлі. Цяпер дзесятак дамашніх каштуе 15 тысяч, а ў краме — 10.
  Можа, таму яек ў лядоўні не знайшлося ніводнага! Затое ёсць тварог, рыбін жыр , прывезены Пушкіным са Швецыі для дзяцей, капуста, малако, варэнне, тры сасіскі…
  — Гэта вельмі каштоўная рэч — масла з Халопенічскага завода. Яно выраблена на савецкім абсталяванні. Адчуваеш, як пахне? — з гонарам працягвае мне пачак масла гаспадар. — Хлеб у нас таксама смачны пякуць у вёсцы Ухвала. Тэхналогіі сорак год. Прадпрымальніка, які трымае пякарню, хацелі “задушыць”. Мясцовы чыноўнік загадаў менш гэтага хлеба прывозіць. Я сабраў бабак, якія любяць гэты хлеб, мы напісалі ў выканкам, i яго вярнулі.
  У Мікалаеўскай царкве Пушкін намаляваў Лукашэнку ў пекле. Праз сем год яго зафарбавалі. А ў лютым 2011-га царква згарэла. Зараз яе аднаўляюць
  На майстэрню, на жаль, не стае часу. Ён з гонарам дэманструе праект рэканструкцыі роднага мястэчка да 500-годдзя, якое адбудзецца праз некалькі год.
  — Скажы, ты верыш, што Бобр такі будзе? — данімае ён кожнага знаёмца, у тым ліку і прыбіральшчыцу сельсавета.
  …Я вяртаюся дамой на электрычцы і думаю, што без такіх, як Пушкін было б сумна жыць на Беларусі. Заплюшчваю вочы, і мне мроіцца, што Цэслер сапраўды прыехаў жыць у наш Слуцак, спраўляе свае дні нараджэння не на Мінскім моры, а на набярэжнай Случы, і па гораду ездзяць мясцовыя алігархі-лайт на ё-мабілях…
  З гэтага рэпартажу «Салідарнасць» пачынае новы праект “Жыццё (не)звычайнага беларуса”. Яго госці – як вядомыя, так і простыя людзі – падзеляцца з чытачамі сваімі рэцэптамі, як іх сем’і выжываюць у крызіс. Калі ў вас ёсць прапановы, пішыце на скрыню gasetaby@gmail.com.
  
  Мы вырашылі не проста актуалізаваць яго, але падрабязней засяродзіцца на кожнай кнізе. Крытык Ціхан Чарнякевіч падрыхтаваў серыю матэрыялаў, у якіх ён коратка раскрывае важнасць усіх выданняў са спіса. Вашай увазе трэцяя частка (першая тут, другая – тут).
  1 студзеня 1927 года Францішак Аляхновіч, чатыры дні як савецкі грамадзянін, быў арыштаваны ў цягніку “Віцебск-Мінск”. Пачаліся доўгія блуканні па пакутах – ГПУ, турма, Салавецкі лагер асобага прызначэння і ўрэшце абмен на вязня польскай турмы Браніслава Тарашкевіча 6 верасня 1933 года. Крывавая сталінская мясарубка толькі набірала абароты, і Аляхновіч здолеў заспець гэты момант, уратавацца і апісаць, як працуе савецкая прапаганда. Першы наш экспартны бестсэлер – кніга Аляхновіча ў 1930-я гады, акрамя як па-беларуску, выйшла на партугальскай у Бразіліі, на рускай у Парыжы, двойчы на польскай, а таксама на італьянскай і ўкраінскай мовах.
  29. Янка Купала. Тутэйшыя : трагічна-смяшлівыя сцэны ў 4 дзеях / Янка Купала; уступ Р. Склюта. – Мюнхэн: Выдавецтва “Бацькаўшчыны”, 1953. – 83 с.
  ʼʼТутэйшыяʼʼ, як і раней згаданы Мрый і шмат што іншае з антысаветчыны, уцялесніліся кнігай толькі на эміграцыі. Самі ж яны ўвайшлі ў гісторыю як спектакль – і двойчы. Першы раз яго забаранілі ў 1926 годзе, пад час Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу, за русафобію. Другі – на пачатку 2000-х, калі высноўванне шматметровага, на ўсю глядзельную залу Купалаўскага тэатра, бел-чырвона-белага сцягу зусім перастала супадаць з эстэтычнай сістэмай мінкульта. Пакуль існуюць ʼʼВаршава панская і хамская Маскваʼʼ, ʼʼТутэйшыяʼʼ застаюцца нязручным і знакавым тэкстам.
  28. Максім Гарэцкі. Гісторыя беларускае літаратуры. – Вільня: Кошт У. Знамяроўскага і Э. Будзькі, Друкарня кооп. Таварыства “Друк”, 1920. – 207 с.
  Калі вы зноў трапіце ў Вільню і, пасля агляду Вострае Брамы, збочыце налева паглядзець Базыльянскія муры, будынак Віленскай беларускай гімназіі і “цэлю Конрада”, то, выходзячы, звярніце ўвагу на два вакны па-над аркай – гэта кватэра Максіма Іванавіча Гарэцкага, дзе ён напісаў “Гісторыю беларускае літаратуры”. Як і ў выпадку з “Геаграфіяй” Смоліча гэта не проста першы падручнік па сабжы, а бліскуча напісаны раман пра пісьменнікаў. Не адмоўце сабе ў задавальненні пагартаць гэтую кнігу ў нацыяналцы – колер старонак нагадае вам шурпатыя сцены царквы святой Троіцы і перанясе ў 1920 год, калі ўсё толькі пачыналася.
  Алексіевіч амаль у сярэдзіне спісу – прывітанне шведскім акадэмікам. Нарэшце ейны манументальны цыкл уваходзіць у экспертны канон. Пачынаючы ад “У вайны не жаночы твар”, яе кнігі дрэйфуюць да большай ускладненасці, структураванасці мовы. Першая кніга не мела, бадай, жорсткай структуры, а вось астатнія былі прывязаныя да маналогаў “саўдзельнікаў” – маналогі, зрэшты, і ўтваралі змест кнігі. Што да “Часу сэканд-хэнд”, то ў ім самая ідэя кнігі аўтаркай мысліцца крыху больш глабальна: вядома, сам змест па-ранейшаму дыктуе структуру, аднак самаарганізацыя кнігі таксама адбываецца. Паасобныя часткі і нават тэмы кнігі становяцца лейтматывамі, пранікаюць на найніжэйшыя ўзроўні расповеду, з’яўляюцца словы, якія будуць трапляцца на ўсім працягу кнігі, усплываць у тым ці іншым маналогу і не паходзіцьмуць з самога зместу.
  Зборнік-сімвал паўставання незалежнасці, згустак эмоцый 1980-х, ад якога ўзнікае эфект прысутнасці ў тым часе, калі аднаўляліся старыя яркія фарбы ў нібыта спарахнелай архаіцы, а сучаснасць адступала прэч, анямела назіраючы ўваскрэсенне птушкі Фенікс. Анатоль Сыс, як у сваю пару Купала, адчуў і ўвайшоў у ролю містагога, паэта-шамана, які заклінае містэрыяльнае тварэнне нацыі. Выклаўся дарэшты ў гэтай кнізе, бліснуў шаравой маланкай на шматтысячных мітынгах і згарэў, страціўшы адчуванне містэрыі – адзінай стыхіі, якая была яму роднай.
  25. Янка Купала. Спадчына. – Менск: Беларускае кааперацыйна-выдавецкае таварыства “Адраджэнне”, 1922. – 221 с.
  “Спадчына” – магчыма, адзіная кніга Купалы, дзе ён, не азіраючыся ні на якую цэнзуру і ні на якое атачэнне, нарэшце напоўніцу выказаўся пра тое, што яго хвалюе: “а мы, як цені з таго свету, ідзём, не знаючы куды”. Адвечны шлях беларуса ў адным зборніку – з войнамі, пакутамі і беспрасвеццем, з памкненнямі, якія пастаянна заводзяць цябе на гібельныя сцежкі-дарожкі. Змрок і надзея міжчасся – паміж першай вайной і другім абвяшчэннем БССР, праз калатнечу і замірэнне. Найцяжэйшая і адкрытая, як крывавая рана, кніжка ненаіўнага дзядзькі Купалы.
  1843 год: у посны дзень, на Івана Галавасека, пабожны 55-гадовы дырэктар гімназіі Іван Насовіч зайшоў у госці да свайго віленскага начальніка і адмовіўся ад кавы з вяршкамі. Праз дзень Насовіч вылецеў з працы, але за наступныя 34 гады, якія яму намералі зверху, склаў аднатамовік беларускіх прыказак, анталогію беларускіх песень, гістарычны слоўнік старабеларускай лексікі і ўрэшце першы тлумачальны “Слоўнік беларускай мовы”, больш за 30 тысяч адзінак – прычым выключна беларускіх (ніякай “нагі”, “рукі” і “галавы” вы там не знойдзеце). Акадэмікі-рэдактары выкасавалі з назвы слова “мова”, замяніўшы яго “гаворкай”, “цікавым адгалінаваннем” рускай мовы, не зразумеўшы, што нават і з скалечанай назвай гэткім талмудам, выдадзеным на грошы рускага імператара, можна прыбіць любога, хто пачне ляпаць языком пра неіснаванне беларусаў.