text: КОСТАРЫКАНЦЫ, народ, асноўнае насельніцтва Коста-Рыкі. Колькасць больш 3 млн. чалавек, у тым ліку 2,94 млн. чалавек у Коста-Рыке. Жывуць таксама ў ЗША (25 тыс. чалавек) і краінах Цэнтральнай Амерыкі. Кажуць на іспанскай мове з некаторымі мясцовымі асаблівасцямі, вялікая частка неграў і мулатаў — на вест-індскім дыялекце ангельскай мовы. Вернікі — галоўным чынам каталікі (2,67 млн. чалавек), негры і мулаты — галоўным чынам пратэстанты.
  Аснову этнаса костарыканцаў (80%) складаюць так званыя белыя — нашчадкі выхадцаў з Іспаніі XVI—XVII стст. (галоўным чынам з Галісіі, а таксама з Арагоны і Біскайі), якія насяляюць галоўным чынам гарады, а таксама Цэнтральнае плато, дзе засяроджана звыш паловы ўсіх костарыканцеў. 10—12% костарыканцаў — метысы (ладыно), блізкія па этнакультурным абліччы да белых костарыканцаў, з якімі паступова асімілююцца (павольней іншых — жыхары паўвострава Нікоя), жывуць галоўным чынам на Ціхаакіянскім узбярэжжы. Негры і мулаты — нашчадкі ўвезеных з Вест-Індыі рабоў — засяроджаны галоўным чынам на Карыбскім узбярэжжы.
  Вялікая частка костарыканцаў занята ў сельскай гаспадарцы, вырашчываюць каву, бананы, какаву, цукровы трыснёг. Значны лік белых костарыканцаў — фермеры. Частка занята ў прамысловасці. Павялічваецца іх доля сярод плантацыйных працоўных. Традыцыйны занятак неграў і мулатаў — праца на плантацыях.
  Звыш 1/3 насельніцтва жыве ў гарадах, дзе пераважаюць адно - і двухпавярховыя каменныя і бетонныя будынкі. У сельскай мясцовасці традыцыйныя пабудовы з сырцовай цэглы з чарапічнымі дахамі.
  Традыцыйная адзежа жанчын — нізка выразаная блузка з карункавымі абшэўкамі, доўгая шырокая спадніца, шалік на шыі; мужчын — яркая кашуля, падабенства галіфэ, высокія боты, шыйная хустка, саламяны капялюш. У ежы пераважаюць кукуруза, бабы, садавіна, плады і асяродак пальмаў (так званая пальміто). З напояў распаўсюджаны кава, агуа дульсе (вада, кіпячоная з неабчышчаным цукрам), гуаро (цукровая гарэлка).
  Традыцыйныя мастацкія рамёствы (ганчарнае, ткацкае, пляценне) злучаны па паходжанні з мастацтвам індзейцаў. Найболей развіта апрацоўка дрэва, у прыватнасці выраб высокіх разьбяных размаляваных двухколак з « спяваючымі» коламі.
  Фальклор (легенды, народныя песенькі бомбас, народны танец пунто, выкананы пад акампанемент гітары і марымбы — род ксілафона) найболей захаваўся ў правінцыі Гуанакасце на поўначы краіны. Захаваліся штотыднёвыя гулянні пад музыку на цэнтральных пляцах гарадоў (так званыя рэтрэтас), а таксама загарадныя пікнікі з танцамі (так званыя мальчокас). Папулярныя скокі, пеўневыя баі і баі быкоў, у якіх можа ўдзельнічаць любы з гледачоў (быка са спілаванымі рогамі не забіваюць, яго трэба толькі крануць рукой), калядныя карнавалы.
  Прозвішчы: Касткоўскі, Кастэцкі, Касьцевіч, Касьцюкевіч, Касьцюшка, Касьцюшка-Сяхновіцкі, Косьць, Косьця – старажытныя беларускія шляхецкія роды
  "Касцеша", прыватнаўласніцкі герб, якім карысталіся больш, чым 200 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у тым ліку Барэйкі, Верашчакі, Жабы, Галашэўскія, Дарагастайскія, Дольскія, Капыткоўскія, Пілсудскія, Сланчэўскія, Статкевічы, Хадкевічы, Шымковічы.
  У Польшчы вядомы з пачатку 14-го стагоддзя, у ВКЛ - з 15-го стагоддзя. На чырвоным полі малюнак стралы, якая накіравана уверх і перахрышчаная пасярэдзіне, з раздвоеным канцом. Клейнод - над верхам з шляхоцкай каронай з страусіных пёраў. Існуе шмат варыянтаў герба: страла з двума перакрыжаваннямі альбо без іх, з шасціканцовымі зоркамі па баках, з рукой з мечам у клейнодзе і іншыя.
  Кашчэй Несмяротны - адмоўны персанаж рускіх казак і ў рускім фальклоры. Цар, часам - вершнік на чароўным размаўляўшым каню. Часта выступае ў ролі выкрадальніка нявесты галоўнага героя. Малюецца ў выглядзе худога высокага старога, часта ўяўляецца жадным і скупым (пар. "там цар Кашчэй над золатам чэзне" А. С. Пушкіна).
  "Вада надае Кашчэю звышнатуральную сілу. Выпіўшы тры вядра вады, прынесеныя яму Іванам-царэвічам, Кашчэй разрывае 12 ланцугоў і вызваляецца з падзямелля Мар'і Марэўны. (Цікавы факт які прасочваецца ў былінах і рускіх народных казках, ваду вёдрамі маглі піць толькі змеі і волаты і ды сапраўды атрымлівалі ад гэтага сілу).
  "Смерць Кашчэя схавана на выспе Буяне (па некаторых тлумачэннях, гэта выспа Руген, на якім расце дуб, на дубе вісіць куфар, у куфры заяц, у зайцу качка, у качцы яйка, у яйку іголка. Калі зламаць гэту іголку, то Кашчэй памрэ. Існуе таксама версія, паводле якой Кашчэй прымае смерць ад свайго чароўнага каня. У народнай казцы пра Мар'ю Марэўну, Кашчэй прымае смерць ад каня: "Іван адкарміў жарабё на зялёных сенажацях і вырас з яго хвалебны конь. Паехаў ён на каню за Мар'яй і зноў яе ад Кашчэя павёз. Кашчэй паспрабаваў было за імі пагнацца, але зараз у Івана конь быў нават яшчэ лепш Кашчэява каня. Ці доўга, ці не, нагнаў Кашчэй уцекачоў і жадаў рассекчы Івана шабляй, але Іванаў конь стукнуў Кашчэя і размажджэрыў яму галаву. Іван развёў агонь і спаліў Кашчэя на кастры, а попел яго пусціў па ветру". Хоць, магчыма, смерць ад каня ўяўляе сабою больш раннюю версію.
  "Дачкой Кашчэя выступае Васіліса (ад грэч. basilissa - царыца) Прамудрая (яна ж Царэўна-Жаба), у другой версіі бацька Васілісы Прамудрай Марскі Цар. Выява "марскіх цароў" узыходзіць да выявы sea-king - германскіх правадыроў марскіх паходаў эпохі Цёмных Стагоддзяў (ад готаў да вікінгаў), якія адбываліся са Скандынавіі. Характэрна, што царства Кашчэя лакалізавана на поўначы.
  Гэтак жа ў шматлікіх казках згадваецца, што Кашчэй з'яўляецца палонным, трыста гадоў прабыўшы у зняволенні або ў вежы, або ў падзямелле, скаваны ланцугамі. Рускія народныя казкі выдаваліся ў пераказваннях вядомых пісьменнікаў: Пушкін, Талсты, Афанасьеў, Булатаў і г. д., але варта памятаць пра тое што гэта народныя казкі і высылацца варта не толькі на казкі пра "Мар'ю Марэўну" і "Царэўну жабу", але гэтак жа і на іншыя паданні. Так у прыватнасці ў некаторых рускіх народных казках Кашчэй з'яўляецца не толькі чарадзеем, ведзьмаком, але і вайскаводам, які прыйшоў паліць рускія гарады. Паданняў пра Кашчэя вельмі шмат і ва ўсіх іх ён з'яўляецца абсалютным злом і ў канцы казкі абавязкова гіне ад чыіх-небудзь рук: яму ломяць іголку, у яго страляюць з лука стралой з іголкай замест наканечніка, ён гіне ад каня, яму разбіваюць галаву, яго спальваюць і г. д. Але тут ёсць адзін цікавы факт: ёсць адна казка, якая фігуравала ў складанках рускіх народных казак (выдавецтва "Дзіцячая літаратура", яшчэ існаваўшага ў савецкі перыяд кіравання). У гэтых складанках можна знайсці казку "Пра Кашчэя-волата". Казка пра Кашчэя-волата не мае аналогаў і перайначванняў, у казцы пра Кашчэя-волата апісваецца ўсяго адзін персанаж, а ніяк не некалькі, як у большасці выпадкаў, гэты персанаж волат. Дадзены волат фігуруе як самы першы волат, які выслабаняў нявольнікаў з варожага палону, у сваім чарговым паходзе супраць ворагаў зямлі рускай, ён быў адданы князямі і патрываў паразу на гарохавым полі, чужацкі цар закаваў волата ў ланцугі і пасадзіў у вежу. Прайшло шмат гадоў, і ланцугі, якія скоўвалі волата, праржавелі, а сам волат забыўся сваё імя і стаў зваць сябе Кашчэем, што азначае "палонны". Выйдучы з вязніцы Кашчэй падпарадкаваў сабе войска свайго ворага і стаў заваёўваць чужацкія гарады. Ён заваяваў усе гарады, пра якія ведаў і аб'яднаў іх пад сваім царствам. Кашчэй пайшоў вайной на Русь, каб адпомсціць за здраду. Дарэчы, у шматлікіх казках ён згадваецца ў першую чаргу менавіта як цар. Кашчэй Несмяротны: цар, раб, вядзьмак, не мае магчымасці памерці, любіць выкрадаць дзяўчат, любіць золата. Правядзіце паралель паміж ім і скандынаўскім Тролем, і вы атрымаеце стоадсоткавае супадзенне, аж да імя, якое перакладаецца як "раб", і ў абодвух выпадках першапачаткова была здрада, а потым ужо неўміручасць.
  Слова "кашчэй" у XII веку азначала раба, палоннага; у Слове аб палку Ігаравым тэрмін згадваюць двойчы: Ігар, патрапіўшы ў палон да Канчака, садзіцца "ў сядло кашчэева"; аўтар "Слова" кажа, што калі б супраць полаўцаў з'явіўся на дапамогу Ўсевалад Юр'евіч Вялікае Гняздо, то чага (рабыня) была б па нагаце, а кашчэй па рэзане (дробныя грашовыя адзінкі). У гэтым жа значэнні кашчэй фігуруе ў Іпацьцеўскім летапісе. У берасцяных граматах XII стагоддзя з Ноўгарада і Таржка Кашчэй (таксама Кашкей, з дыялектным наўгародскім чытаннем -щ- як -шк-) сустракаецца як асабістае імя. Гэта слова, па найболей распаўсюджанай этымалогіі, ад цюркскага košči "нявольнік", якое, у сваю чаргу, утворана ад koš "лагер, стаянка" (у старажытнарускім "кош" - постаць, абоз; ва ўкраінскай мове "кіш" азначае постаць, селішча, а "кашавы" - старшына, начальнік коша, а адпаведна - і захавальнік агульнай казны коша (адгэтуль і аповяды пра багацце Кашчэя - "цар Кашчэй над золатам чэзне" - А. С. Пушкін). У беларускай мове "кашаваць" азначала раскінуць стан); зрэшты, А. І. Саболеўскі прапанаваў славянскую этымалогію - ад касціць 'лаяць'.
  Кашчэй, як імя героя казкі і як пазначэнне худога чалавека, Макс Фасмер у сваім слоўніку лічыць не цюркізмам, а спрадвечна славянскім словам (амонімам) і злучае са словам костка (агульнаславянскае *kostь), гэта значыць гэта ёсць ад'ектыўная форма koštьі (адыменны прыметнік у назоўным склоне адзінага ліку), якая скланялася па тыпу "божы".
  Ў шэрагу казак ворагам Кашчэя выступае Баба-Яга, якая паведамляе галоўнаму герою інфармацыю пра тое, як яго забіць, аднак часам яны заадно.
  Сюжэт пра Кашчэя Несмяротнага узыходзіць да міфалагічнага матыву пра Змея, хтанічнай істоце, захавальніку Сусветнага яйка. Першы культурны герой забівае Змея. Смерць Змея значыць канец першароднаму хаосу і пачатак арганізаванага космасу. Пакуль Змей жывы, космас знаходзіцца да часу ў згорнутым выглядзе ў яйку, падобна зародку. Водгаласам такіх міфалагічных уяўленняў можна сустрэць у тэксце, запісаным Пушкіным, А. С., дзе Цар Кашчэй Несмяротны не жадаў выдаваць сваю дачку замуж, пакуль сам будзе жыць. Дачка жадае смерці Кашчэя. Выпытвае ў яго пра месцазнаходжанне кашчэевай смерці. Пасля шэрагу пытанняў і адказаў, дачка Кашчэя Несмяротнага пазнае пра месца, дзе схавана смерць. Месцазнаходжанне яйка са смерцю Кашчэя ў куфры на дубе і ў качцы, лішні раз даказвае, што архетып Кашчэя з'яўляецца Змей злучаны з Сусветным дрэвам, у якога знаходзіцца Сусветнае яйка, знесенае качкай.