text: Здавён беларуская навука акцэнтавала сваю ўвагу на праблемах вывучэння нацыянальнай гiсторыi, мастацкай лiтаратуры, культуры, свядома абмяжоўваючы сваю задачу ўласна беларускiмi маштабамi i меркамi. Амаль два стагоддзi, пачынаючы з “фiламатаў” i “фiларэтаў”, актуальнымi былi пошукi адказу на пытанне: хто мы такiя, беларусы? Класiчную фармулёўку гэтага вектару даў Янка Купала: i пiсьменнiкi, i навукоўцы, i палiтыкi iмкнулiся да аднаго – “з цэлым народам гутарку весцi”. Спарадычныя спробы паставiць беларускае пытанне ў больш шырокi еўрапейскi кантэкст назiралiся ўвесь час, зрэдку вылiвалiся ў цэлыя дыскусii: адну з такiх дыскусiй, тады здавалася, далёкiх ад рэальных патрэбаў беларускага руху, быў распачаў Вацлаў Ластоўскi, апублiкаваўшы на старонках “Нашай Нiвы” у 1913 г. пад псеўданiмам Юрка Верашчака артыкул “Сплачвайце доўг”. У апошнiя гады перад сконам камунiстычнай iдэалогii, калi яе бiлi сутаргi нянавiсцi да iншадумства, падобную дыскусiю спрабавалi разгарнуць у беларускiм друку А.Адамовiч, В.Каваленка i iх апаненты Г.Далiдовiч, В.Гiгевiч, Я.Лецка: умоў для адкрытага выказвання думак не было, i дыскусiя сышла на спрэчку “самабытнiкаў” i “усясветнiкаў”, як быццам пазiцыю А.Адамовiча, В.Каваленкi, а таксама У.Калеснiка, У.Конана, якiя далучылiся да размовы пазней i спрабавалi выступiць у ролi мiратворцаў, можна звесцi да чагосьцi аднаго. Толькi ў наш час з’явiлася рэальная магчымасць паставiць беларускае пытанне ў шырокi гiстарычна-лiтаратурны кантэкст.
  Пра тое, што Беларускае Адраджэнне мела ў сабе ад самага пачатку велiзарныя патэнцыi i зусiм не вымагала занiжаных да сябе крытэрыяў, сведчаць напаўзабытыя i рэдка цытаваныя словы зноў жа Янкi Купалы, якi генiяльна адчуў i выказаў амаль афарыстычна сваё разуменне беларускага руху як двухбаковага працэсу: яго марай было “гутарку весцi” не толькi з уласным народам, але i – “грамадой мiльённай з светам гаманiцi”. Гэта азначала далёкае ад чыста фармальнага падыходу iмкненне бачыць сябе, вывучаць, ацэньваць у еўрапейскiм кантэксце. На жаль, iмкненне гэтае найчасцей згасала на ўзроў-нi звыклых заклiкаў ды рэдкiх першых кволых крокаў. Мiж тым, патрэба ў iнфармацыi пра Беларускае Адраджэнне як з’яву ўсеабдымную, з’яву, якая ахоплiвае ўсе бакi беларускага жыцця-быцця XX ст., вельмi вострая: адсюль чуюцца стогны, што нас не ведаюць у вялiкiм свеце (як быццам у свеце больш ведаюць пра славакаў цi славенаў), што мы зусiм не дбаем пра мiжнародную рэпутацыю беларусаў як нацыi з вялiкай гiсторыяй, са значнымi набыткамi ў культуры, лiтаратуры…
  А.Каўка, выдатны знаўца беларускай гiсторыi i культуры, адчуваючы вастрыню гэтай патрэбы, ведаючы пра выпадкi, калi цемрашалы ад расiйскае навукi i палiтыкi свядома паўтараюць даўнiя чарнасоценскiя выказваннi пра беларусаў як неiснуючую, штучна прыдуманую нацыю, паставiў перад сабой свядомую мэту расказаць пра самае галоўнае ў беларускiм руху да свабоды i незалежнасцi, даць своеасаблiвы дайджэст беларушчыны, як яна выявiла сябе ў творчасцi “пачынальнiкаў”, “будзiцеляў”, бо менавiта тады прарасталi зярняты, кiнутыя шчодрай рукой нашых першых сейбiтаў на ўрадлiвую нацыянальную глебу, падрыхтаваную пад будучы багаты ўраджай.
  Даследчык адрасуецца да расiйскамоўнага чытача, най-перш спецыялiста-фiлолага, каб наглядна прадэманстраваць набыткi беларусiстаў у вывучэннi не так маладаследаваных, як невядомых праблем беларускай гiсторыi мiнулага стагоддзя. Многае з таго, пра што паведамляе ў сваiм артыкуле-дайджэсце А.Каўка, беларускаму чытачу, якi цiкавiцца лёсам нацыянальнай культуры, добра вядома. У асобных выпадках ён, уважлiва сочачы за тым, як разгортвае гiстарычную панараму аўтар (цi так, цi адпаведна з рэальнасцю i цi супадае з нашымi асабiстымi ўяўленнямi), адразу адзначае спробу папоўнiць iснуючую картатэку ведаў за кошт новага матэрыялу, невядомых першакрынiц. Так, у прэамбуле, спынiўшыся на кардынальнай праблеме духоўнай жыццятрываласцi беларусаў як нацыi i адвечнай неабходнасцi самасцвярджэння на геацывiлiзацыйнай (менавiта так) прасторы памiж Усходам i Захадам, праваслаўнай Расiяй i каталiцкай Польшчай, даследчык сцiсла пераказвае гiсторыю ўзбагачэння айчыннай гуманiстыкi за кошт больш шырокага разумення паняцця “Адраджэнне”. Заўважым, што ён заўсёды гранiчна карэктны, калi пазначае навуковы прыярытэт у даследаваннi таго цi iншага пытання, i ў гэтым спавядае традыцыi высокай навукi, якая дакладна памятае, хто першы, а хто другi адкрыў той або iншы навуковы напрамак, хто адкрывальнiк новай iсцiны, а хто толькi пераймальнiк i паслядоўнiк, – сёння, калi “усё змяшалася ў доме” навукi, мастацтва, культуры, гэта этычнасць вартая ўхвалы.
  Сярод нямногiх аўтараў, якiя пашырылi гiстарычна-культурны кантэкст ужывання паняцця “Адраджэнне” з улiкам спецыфiчных умоў, у якiх разгортвалася нацыянальна-культурная творчасць паўднёвых i заходнiх беларусаў, А.Каўка называе iмя рускага багемiста С.Нiкольскага. Думка пра тое, што пасля стагоддзяў культурнага заняпаду ў названых рэгiёнах зноў ажывiлася, актывiзавалася духоўнае жыццё, дакладна перадае i стан беларускай iдэi ў канцы XVIII-XIX ст. Мае рацыю i другi згаданы А.Каўкам славiст I.Свiрыд, якi паставiў пытанне пра нацыянальнае Адраджэнне як пра асобны тып культуры, з сваiмi ўласнымi сацыяльнымi, iдэйнымi i эстэтычнымi прыкметамi.
  Адраджэнскiя працэсы на Беларусi адрознiвалiся ад заходнееўрапейскiх рэнесансных з’яў тым, што ў iх стрыжнявое значэнне мела нацыянальна-патрыятычная функцыя, якая адначасова выяўляла спецыфiчна-адрознае ў духоўным жыццi этнасу i агульнае, тое, што яднала, кансалiдавала гэты этнас у адно цэлае. У беларускiх умовах гэта супрацьстаянне ўсяму iншанацыянальнаму i ў той жа час арыентацыя на вышэйшыя дасягненнi суседзяў у сферы культуры набылi асаблiва драматычныя формы. Гiсторыя Беларускага Адраджэння XIX ст. поўнiцца заблытанымi “сюжэтамi”, складанымi ўзаемадачыненнямi, пытаннямi без адказаў, чаго не ведалi нi Рэнесанс, нi Асветнiцтва ў Заходняй Еўропе. Калi згадаць, што ў 20-я г. нашага стагоддзя праблема нацыянальнага Адраджэння набыла палiтычнае адценне, то стане зразумелым, чаму яна была забыта: ужо “маладнякоўцы” высакамерна, а то i грэблiва пiсалi пра “адраджанiзм” як перажытак “нашанiўскай” старасветчыны, а ў 30-я г. крытыкi-вульгарызатары вышуквалi ў творах “адраджэнцаў” сляды “замшэлай нацдэмаўскай спадчыны”, робячы адпаведныя таму часу высновы.
  Чыста тэарэтычная праблема асэнсоўваецца А.Каўкам як праблема стрыжнявая, лёсаносная ў гiсторыi станаўлення беларускай iдэi. Вось чаму ён цалкам прыводзiць вызначэнне, дадзенае ў гiстарычнай энцыклапедыi У.Конанам: “Адраджэнне – гэта заканамернасць у гiстарычным развiццi народаў i рэгiёнаў, якая выяўляецца ў паскораным руху эканамiчных, сацыяльна-палiтычных i культурных працэсаў да больш высокiх формаў пасля працяглых перыядаў застою або заняпаду”. I У.Конан, i А.Каўка пiшуць пра цыклiчнасць, перыядычнасць уздымаў i спадаў беларускага руху, калi кожны новы ўздым мае ўсе прыкметы эпохi Адраджэння, а таму зноў i зноў атрымлiвае гэтую назву. У.Конан налiчвае, услед за С.Дубаўцом i сённяшнiмi “нашанiўцамi”, ажно пяць вузлавых гiстарычных вехаў, якiя маюць усе падставы насiць назву “Адраджэнне”. Аднак, калi колькасць дасягае крытычнай лiчбы, узнiкае сумненне ў дакладнасцi вызначэння. У беларускiм варыянце гэтай з’явы, якая так выразна нагадвае “Адраджэнне”, магчыма, размова павiнна iсцi аб нечым iншым, чаго няма ў гiсторыi еўрапейскiх народаў i культур. Рух, рытм, энергiя пяцi (а можа, i большай колькасцi) “беларускiх адраджэнняў” нагадваюць рух рачной плынi, якая сустракае на сваiм шляху мелi, перакаты, вiры, вузкiя месцы i ўсё гэта, дзе шпарка, а дзе павольна, адольвае, каб кацiцца далей i далей. Больш дакладна было б разважаць пра першае i апошняе – вялiкае Адраджэнне ў гiсторыi беларусаў, у рэнесансна-гуманiстычнай па сваiм характары культуры, прадстаўленай творчасцю Францiшка Скарыны i ўсiх яго вядомых паслядоўнiкаў. Другое “Беларускае Адраджэнне”, названае гэтак з лёгкае рукi Максiма Багдановiча, больш правiльна было б назваць “нашанiўствам” або “адраджанiзмам”, як тое i рабiлася ў артыкулах Адама Бабарэкi. Так мы ўнiклi б той тэрмiналагiчнай блытанiны, якая сёння назiраецца, калi “Адраджэннем” бачыцца i “беларусiзацыя” першай палавiны 20-х г., i “адлiга” 50-60-х г., i “галоснасць” 80-90-х. На жаль, усе гэтыя “адраджэнскiя” хвалi нi па маштабах, нi па характары i блiзка не нагадваюць размах i iмпэт Беларускага Адраджэння, росквiт якога адбыўся падчас “залатога” XVI ст., а вынiкi адчуваюцца па сённяшнi дзень. Ёсць, ёсць загадка амаль пяцiсотгадовага магутнага ўздзеяння iдэй i спраў Скарыны на беларускую гiсторыю, нацыянальны рух, яго кiрунак.
  А.Каўка i сам, пералiчваючы кожны з новых “рыўкоў” беларусаў да сваёй свабоды i незалежнасцi, сумняваецца ў дакладнасцi дэфiнiцыi “Адраджэнне”, як яго разумеюць беларускiя даследчыкi. “I найперш таму, – заўважае аўтар артыкула, – што змест кожнага чарговага перыяду вызначаўся не столькi з’яўленнем новай творчай якасцi, колькi грузам ранейшых нявырашаных праблемаў, якiя з пункту погляду нацыянальна-духоўнага самавыяўлення i самасцвярджэння беларускай культуры, беларускага менталiтэту заставалiся i працягваюць заставацца адкрытымi”. Нацыянальная iнтэлiгенцыя, – А.Каўка заўважае гэта, можа кiдацца то ў роспач, то ў цынiзм, то радасна вяшчаць прыход новага Адраджэння, то змрочна прадракаць яму хуткi скон, i цяпер ужо назаўсёды (“i канцы ў ваду”), але нявырашаныя праблемы будуць адкрытымi датуль, пакуль Беларусь не стане еўрапейскай дзяржавай, з уласцiвай ёй атрыбутыкай i сiмволiкай, а не дакаратыўным утварэннем “Рэспублiка Беларусь”, якiм яна з’яўляецца сёння. Тады векавечныя беларускiя праблемы – заняпад роднай мовы, адсутнасць нацыянальнай iдэнтычнасцi, нiзкi ўзровень культуры i г.д. – набудуць зусiм iншую якасць.
  Вiдавочна, што з гэтымi праблемамi мы застаемся, з iмi мы непрыкметна пераступiм парог новага стагоддзя i тысячагоддзя, а там, на прасторах новай касмiчнай эры, магчыма, усё зменiцца такiм чынам, што нашы праблемы вырашацца хутка i па-еўрапейску грунтоўна, дыхтоўна, прыгожа. Тады ўсе напрацоўкi ў галiне беларусiстыкi, у тым лiку i старанна пералiчаныя А.Каўкам, пiльна спатрэбяцца ў пабудове Беларускага Дому. Заменiм у фiнальнай фразе аўтара артыкула лiчбу “XX” на “XXI” i атрымаецца наступнае: “XXI стагоддзе, якое iдзе на змену, выклiча да жыцця новыя сiлы, новыя класiчныя iмёны. Iдэю нацыянальнага адраджэння, здабытую з-пад попелу забыцця, сiлы гэтыя падхопяць i распаляць у вызвольным руху пад уласнымi беларускiмi скрыжалямi: “Не пакiдайце!.. (Багушэвiч) i “Людзьмi звацца” (Купала). Трэба меркаваць, што зварот А.Каўкi да расiйскамоўнага чытача з заклiкам рэальна ацанiць стан i ступень вырашанасцi беларускага пытання таксама не застанецца без водгуку. У новым свеце, дзе ўсё так шчыльна сышлося ў адным часе i адным месцы, усякi маральна-этычны парыў будзе ўзнагароджаны стакроць: шчодрасць – лепшы капiтал, якi дае вялiкiя працэнты таму, хто нiчога не шкадуе дзеля блiжняга.
  Адным з найважнейшых здабыткаў беларускiх гiсторыкаў у апошнiя гады стала публiкацыя дакументальных матэрыялаў, якiя пралiваюць святло на ролю iнтэлiгенцыi не толькi ў стварэннi iнтэлектуальнага фонду нацыi, але i ў гiстарычным працэсе, у барацьбе за дзяржаўнасць, сацыяльную i палiтычную свабоду народа.
  Кнiга Р.Платонава “Палiтыкi. Iдэi. Лёсы” уключае васемнаццаць сюжэтаў. Частка з iх прысвечана палiтыцы КП(б)Б у дачыненнi да iнтэлiгенцыi, iдэалагiчным акцыям партыi, яе метадам i рэальным рычагам (у асноўным органам АДПУ) уздзеяння на пазiцыi iнтэлiгенцыi, а ў канчатковым вынiку – на яе лёс. Асноўная ж маса сюжэтаў кнiгi Платонава – аналiтычны аповед пра трагiчны лёс палiтычнай элiты Савецкай Беларусi.
  Аналiз выступаў на бюро ЦК, пленумах, з’ездах Кампартыi Беларусi, так званых чыстак, дакладных, аналiтычных запiсак АДПУ-НКУС (усе гэтыя матэрыялы шырока выкарыстаны, прадстаўлены на старонках кнiгi гiсторыка) красамоўна сведчыць аб прывiднасцi суверэнiтэту рэспублiкi. Усiмi iдэйна-прававымi, сацыяльна-палiтычнымi працэсамi ў Беларусi кiравалi з Масквы персанальна генсек i яго найблiжэйшае атачэнне.
  Праз спецыяльна падабраных людзей, прысланых пераважна з цэнтра, ажыццяўляўся кантроль над усiм i ўся, здзяйснялiся такiя падступныя акцыi, як знiшчэнне нацыянальных партыйных i ваенных кадраў, татальная загуба творчай iнтэлiгенцыi. Паводле сцэнараў i загадаў з Масквы iшоў сiстэматычны тэрор, якi к канцу 30-х г. набыў акрэсленыя рысы генацыду, этнацыду ва ўмовах нярускiх зямель iмперыi.
  Зародак таталiтарных метадаў улады ў Беларусi Р.Платонаў адносiць да сярэдзiны 20-х г., “калi, паводле слоў гiсторыка, пачалося зрошчванне органаў дзяржаўнай бяспекi з вышэйшымi партыйнымi структурамi” (С. 64). Ёсць падставы генезiс таталiтарызму ў Беларусi аднесцi да крыху ранейшага часу, прынамсi да пачатку 20-х. Ужо ў 1921 г., выконваючы ленiнскую ўстаноўку на поўную нейтралiзацыю iншых палiтычных партый, надзвычайная камiсiя (ЧК) аршытавала 860 членаў Беларускай партыi сацыялiстаў-рэвалюцыянераў. Старшыня ЧК А.Ротэнбэрг прасiў у Цэнтральнага бюро КП(б)Б прабачэння за затрымку з правядзеннем акцыi i выказваў надзею на ўхваленне сваiх дзеянняў (С. 55).
  Несудовая ж расправа з iнтэлiгенцыяй па сфабрыкаваных сцэнарах “Саюз вызвалення Беларусi”, “Беларускi нацыянальны цэнтр” i iншых генетычна ўзыходзiць да так званай справы прафесара Таганцава, арганiзаванай АДПУ ў 1921 г. у Петраградзе. Аўтарам сцэнара “Справа праф. Таганцава” быў асабiсты сакратар старшынi Савета народных камiсараў Якаў Самуiлавiч Агранаў, якога Iльiч, згодна са сваёй любiмай прымаўкай “хороший коммунист – хороший чекист”, паслаў у Надзвычайную камiсiю з наказам “прижать и припугнуть интеллигенцию”. Цяжка сказаць, хто быў хросным бацькам праекта Якава Агранава, заклiканага “прыцiснуць i напалохаць iнтэлiгенцыю”: аўтар яго яшчэ даволi працяглы час сумяшчаў работу ў сакратарыяце СНК з членствам у калегii АДПУ. Агранаў зрабiў блiскучую кар’еру – з сярэдзiны 30-х г. стаў намеснiкам наркома ўнутраных спраў Г.Ягоды. А ў 1921 г. у Петраградзе з яго санкцыi было арыштавана 800 рускiх iнтэлектуалаў, аб’яднаных ДПУ ў групу прафесара Таганцава. Яны абвiнавачвалiся ў нелаяльных адносiнах да дыктатуры пралетарыяту. Рэчавых доказаў контррэвалюцыйнай дзейнасцi арыштаваных iнтэлiгентаў не было, але мабiлiзаваныя на скорую руку ахоўнiкi “рэвалюцыйнай законнасцi” мусiлi даказаць вiну невiнаватых на падставе ўказанняў чэкiсцкага начальства. Пэўна ж, у вучоных мелiся свае погляды, у тым лiку i на дыктатуру пралетарыяту i мажлiвасць ёю ашчаслiвiць Расiю, свет. Але ж погляды без дзеянняў – яшчэ не крымiнал нават у часы рэвалюцый.
  Кнiга Расцiслава Платонава, нягледзячы на няпросты, спецыфiчны, каб не сказаць трагiчны, змест, чытаецца адным духам. Вучоны пераканаўчы ў сваiм аналiзе i вывадах. Раздзелы i падразделы матэрыялу ў яго кнiзе носяць, як правiла, трапныя, вобразныя загалоўкi. Ёсць толькi адзiн-адзiны недахоп: кнiга выдадзена ў колькасцi 150 экзэмпляраў. Шкада: такiя выданнi садзейнiчаюць разбурэнню таталiтарнай свядомасцi, на жаль, яшчэ такой жывучай у нас.
  Лёсы прадстаўнiкоў iнтэлiгенцыi, дзеячаў беларускага адраджэнскага руху сталi аб’ектам даследчыцкай увагi прафесара Уладзiмiра Мiхнюка. Асаблiвую навуковую i грамадскую цiкавасць выклiкаюць выдадзеныя за мiнулыя два гады кнiгi: гiстарычна-дакументальны нарыс пра Алеся Дудара “Арыштаваць у высылцы” i зборнiк “Антон Луцкевич. Материалы следственного дела НКВД БССР”.
  Трэба сказаць, што кнiга пра таленавiтага паэта, напiсаная па-майстэрску i сцiпла названая нарысам, – цэлае адкрыццё. Сваiмi публiкацыямi, што часта стаяць на мяжы ўласна гiстарычнага даследавання i лiтаратуразнаўства, Уладзiмiр Мiхнюк iстотна карэгуе наша ўяўленне аб розных працэсах у грамадстве i лiтаратуры 20-30-х г.
  Пра асобныя iдэйныя “памылкi”, заганы ў творчасцi Янкi Купалы, Якуба Коласа, Змiтрака Бядулi канца 10-х – пачатку 20-х г. наша лiтаратуразнаўства часам глуха гаварыла. Праўда, пры гэтым тыя “няправiльныя” творы не цытавалiся, а часам i не называлiся. Тым часам афарыстычнае азначэнне адносiн да ўлады дыктатуры пралетарыяту “кавалi другiя, а ланцугi ўсё тыя”, якое знайшло выраз у творчасцi Я.Коласа, было характэрна i для паэзii некаторых маладых прадстаўнiкоў беларускай лiтаратуры. Толькi пра адкрыта апазiцыйныя матывы да новай улады з боку пiсьменнiкаў маладога пакалення ў курсах па гiсторыi лiтаратуры ўжо вальнейшага часу 60-80-х г. не гаварылася нi слова. Тут савецкае лiтаратуразнаўства трымалася тэзiсу пра безагаворачнае успрыманне беларускiмi пiсьменнiкамi ўсяго, што прынесла з сабой новая ўлада, пра адзiнагалосны хваласпеў iх у гонар Кастрычнiка i яго правадыроў.
  Уладзiмiр Мiхнюк апублiкаваў адшуканыя iм у архiвах ахоўнага ведамства тры вершы Алеся Дудара, у тым лiку верш “Пасеклi наш край папалам”, за якi паэт быў першы раз арыштаваны i высланы з Беларусi. У вершах Дудара, якiя ў 20-я г. не маглi трапiць на старонкi друку i кружылi ў вузкiм коле знаёмых, знайшло выказ вострае непрыняцце беларускiм паэтам двулiкай нацыянальнай палiтыкi бальшавiкоў. Акрамя таго, у iх з моцнай выяўленчай сiлай перададзена тая атмасфера “сыску”, татальнага нагляду за чалавекам, якая панавала ў краiне, была адной з характэрных, тыпалагiчных рысаў паноўнага рэжыму.
  Аналагiчныя “крамольныя” перажываннi-думкi, толькi мо’ з шырэйшым мастацкiм абагульненнем, былi выказаны ў ананiмна надрукаваным у заходнебеларускiм часопiсе вершы Уладзiмiра Дубоўкi, аўтарства якога, дзякуючы архiўным знаходкам, было ўстаноўлена прафесарам Мiхнюком.
  Надзвычай каштоўным дакументам у плане разумення духоўнага жыцця Савецкай Беларусi 20-х г. з’яўляюцца апублiкаваныя ў кнiзе “Арыштаваць у высылцы” паказаннi Алеся Дудара, калi арыштаваны другi раз паддопытны паэт рабiў рэвiзiю сваiх iдэалагiчных поглядаў i творчасцi.
  Асобнай увагi патрабуе iлюстрацыйны матэрыял кнiгi пра А.Дудара – турэмныя фотаздымкi вучоных i пiсьменнiкаў, арыштаваных па сфабрыкаванай АДПУ справе так званага СВБ, а таксама грунтоўныя каментары. Большасць апошнiх заканчваецца фразай “Расстраляны тады i тады, у Мiнску”. Iнфармацыяй “Расстраляны 29 кастрычнiка 1937 г.” завяршаюцца каментары пра Мiхася Чарота, Платона Галавача, Мiхася Зарэцкага, Анатоля Вольнага, Васiля Каваля, Васiля Сташэўскага, Валера Маракова, – восем паэтаў i празаiкаў за адзiн толькi дзень. Дзе, калi, у якой яшчэ краiне такое было, магло адбыцца?
  Як i кнiга пра Алеся Дудара, зборнiк “Антон Луцкевич. Материалы следственного дела НКВД БССР” выйшаў пад грыфам Беларускага навукова-даследчага iнстытута дакумента-знаўства i архiўнай справы, структуры новай i, трэба думаць, перспектыўнай. Аўтарства прадмовы да зборнiка матэрыялаў пра А.Луцкевiча належыць У.Мiхнюку. Сама кнiжка падрыхтавана iм у суаўтарстве з архiвiстамi М.Клiмковiчам i А.Гесь. Навукова-пазнавальная каштоўнасць выдання заключаецца найперш у паказаннях А.Луцкевiча, арыштаванага органамi НКУС у 1939 г. у Вiльнi разам з iншымi беларускiмi iнтэлiгентамi.
  Нам ужо вядомы з iншых публiкацый паказаннi, дадзеныя ў савецкiх турмах С.Ракам-Мiхайлоўскiм, I.Дварчанiнам, Яз.Гаўрылiкам i многiмi iншымi прадстаўнiкамi беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Яны ўражваюць фантасмагорыяй. Пад уздзеяннем катаванняў, езуiцкiх прыёмаў следства паддопытныя iшлi часам на дзiкi самаабгавор: толькi б скончылiся фiзiчныя i маральныя пакуты. Верыць такiм, з дазволу сказаць, паказанням – гэта значыць перанесцiся думкай у ней-кi перавернуты свет, дзе знiкае чалавечая асоба, а месца лю-дзей займаюць ценi прывiдаў, дантава пекла.
  Паказаннi Антона Луцкевiча, нягледзячы на нейкiя нюансы ў семантыцы асобных словаў (напрыклад, “нацыянальны” ў матэрыялах заменены на “нацыяналiстычны”) носяць нармальны характар. Гэта фактычна падрабязны выклад гiсторыi беларускага руху, расказаны чаловай асобай яго. Сведчаннi Луцкевiча тым больш цiкавыя, што ўключаюць нямала фактаў з гiсторыi адраджэнскага руху, якiя па розных прычынах не былi або проста не маглi быць зафiксаваны дакументальна. Дасведчаны палiтык, тэарэтык i практык Адраджэння, Антон Луцкевiч i ў экстрэмальных умовах патрапiў пакiнуць iдэйную спадчыну, перадаць грамадска-палiтычны досвед беларускага вызваленчага руху першых дзесяцiгоддзяў ХХ ст.
  Змешчаныя ў зборнiку матэрыялы допытаў А.Луцкевiча ў Менскай турме ў канцы 1939 – пачатку 1940 г., успамiны сучаснiкаў пра яго даюць рэальны вобраз буйнога палiтычна-грамадскага дзеяча, пiсьменнiка, публiцыста – вобраз, якi доў-гi час свядома скажаўся ў савецкiм друку.
  На заканчэнне нельга не назваць, пасутнасцi, сенсацыйнага выдання, што пабачыла свет на зыходзе 1997 г. Прынамсi, яно за апошнiя 80 гадоў у Беларусi не мае аналагаў. Кажу пра зборнiк “Знешняя палiтыка Беларусi”, т. I, падрыхтаваны навуковым калектывам у складзе У.М.Мiхнюка, У.К.Ракашэвiча, Я.С.Фалея, А.В.Шарапы i С.А.Шупы.
  235 дакументаў i матэрыялаў зборнiка даюць аб’ектыўную карцiну барацьбы за дзяржаўную незалежнасць Беларусi, цяжкага станаўлення дзяржаўнага быту нашай краiны. Выданне вельмi актуальнае. Трэба думаць, што размова пра яго на старонках друку, аналiз спецыялiстамi права, дзяржаўнага будаўнiцтва, гiсторыi мiжнародных адносiнаў не прымусяць сябе доўга чакаць.
  Трагедыя яўрэйскага насельнiцтва ў час мiнулай сусветнай вайны агульнавядомая. Тым не менш, гiсторыя яўрэяў Беларусi гэтага перыяду, нягледзячы на шэраг публiкацый, яшчэ не знайшла свайго належнага аcвятлення. Таму трэба толькi вiтаць спробы асобных навукоўцаў падыходзiць да вывучэння праблемы больш грунтоўна i глыбока. Сярод новых прац такога кшталту асаблiва вылучаецца кнiга берасцейскiх даследчыкаў Яўгена Разенблата i Iрыны Яленскай, прысвечаная малавядомым старонках жыцця яўрэйскага насельнiцтва Пiншчыны.
  Манаграфiя “Пiнскiя яўрэi. 1939-1944 г.” напiсана на аснове шырокага корпусу крынiц: апублiкаваных матэрыялаў, у тым лiку гiстарычнай лiтаратуры на польскай i ангельскай мовах, матэрыялаў акупацыйнай прэсы, музейных матэрыялаў, сведчанняў удзельнiкаў i вiдавочцаў тых падзей. Асаблiвую важкасць даследаванню надаюць архiўныя дакументы, пераважная большасць якiх уводзiцца аўтарамi ў навуковы зварот упершыню.
  Кнiга складаецца з уступа, 4 разделаў, заключэння i двух дадаткаў. Аўтары паставiлi на мэце “дакументаваную рэканструкцыю гiсторыi пiнскiх яўрэяў ў кантэксце агульнагiстарычных падзей 1939-1944 г.” (С.9).
  У першым раздзеле “У гады савецкай улады. 1939-1941 г.” аўтары, выкарыстоўваючы малавядомыя дакументы, прадэманстравалi досыць арыгiнальны погляд на становiшча яўрэйскага насельнiцтва. Гледзячы на ўвесь комплекс мерапрыемстваў, ажыццяўляных савецкай уладай на тэрыторыi Заходняй Беларусi – нацыяналiзацыю, пашпартызацыю, арышты, дэпартацыю, пытаннi працоўнага заканадаўства, антырэлiгiйнай палiтыкi, праблемы бежанцаў i iнш. – праз прызму дакументаў НКВД i сакрэтных матэрыялаў партыйных органаў, яны здолелi паказаць патаемны бок гэтай палiтыкi, засведчылi, што дзейнасць савецкiх уладаў у дачыненнi да жыхароў Заходняй Беларусi вызначалася не толькi сацыяльна-класавым характарам, але i нацыянальным: першыя мерапрыемствы, накiраванныя на скасаванне прыватнага сектару, закранулi ў першую чаргу прадстаўнiкоў польскай i яўрэйскай нацыянальнасцяў. Рэпрэсii супраць былых сяброў яўрэйскiх палiтычных, грамадскiх i культурных партый i арганiзацый пазбавiлi яўрэйскае насельнiцтва лiдэраў. Зразумела, падобная палiтычная практыка i ўмяшанне ў культурнае жыццё яўрэяў выклiкалi незадаволенасць часткi яўрэйскага грамадства.
  Аналiз афiцыйных дакументаў i ўспамiны непасрэдных удзельнiкаў тых падзей прывёў даследчыкаў да высновы, што ў перадваенныя гады звыклы лад жыцця яўрэяў г. Пiнска ўжо разбурыўся. Менавiта ў працэсе ўсталявання савецкай улады “былi парушаны традыцыйныя яўрэйскiя структуры i ўзмацнiўся раскол унутры яўрэйскага грамадства” (С.196). Падзеi 1939-1941 г., на думку аўтараў, у пэўнай ступенi ўзбудзiлi антысемiцкiя настроi ў асяроддзi карэннага насельнiцтва Палесся. Гэтаму спрыяла i кадравая палiтыка савецкай улады, якая прызначыла на адказныя пасады значную колькасць яўрэяў. Распаўсюджанасць антысемiтызму, а таксама антысавецкiх настрояў, пацвярджаецца сакрэтнымi дакументамi НКВД, якiя, безумоўна, як крынiца заслугоўваюць даверу. Станоўчым тут можна лiчыць тое, што аўтары разглядаюць змены ў сацыяльна-дэмаграфiчнай структуры i нацыянальным складзе насельнiцтва заходнебеларускiх гарадоў, а таксама паказваюць узаемаадносiны савецкай улады з нацыянальнымi меншасцямi.
  Далей у кнiзе асвятляецца жыццё яўрэйскага насельнiцтва ў гады акупацыi Пiнска нямецка-фашысцкiмi захопнiкамi. У пачатку другога раздзела “Першы год акупацыi” цэлым шэрагам фактаў аўтары абвяргаюць тэзiс пра нечаканасць нападу Нямеччыны на СССР, што быў даволi трывала замацаваны ў савецкай гiстарыяграфii. Насельнiцтва Заходняй Беларусi па-iншаму (не так, як ва Ўсходняй) успрымала падзеi, якiя адбывалiся ў Еўропе. Гэтаму спрыялi i былыя сувязi з Польшчай, i цыркуляцыя чутак дзякуючы вiру людзей на савецка-польскай мяжы. Як сцвярджаюць Я.Разенблат i i.Яленская, частка насельнiцтва чакала прыходу Гiтлера з надзеяй на паляпшэнне ўмоў жыцця. Аднак ужо першыя мерапрыемствы акупантаў развеялi гэтыя iлюзii. Рэгiстрацыя яўрэяў, выдзяленне iх асобным вонкавым знакам адразу вызначыла iх у “групу рызыкi”. У працы разглядаюцца розныя формы дзейнасцi акупацыйных уладаў па дыскрымiнацыi яўрэйскага насельнiцтва. Праз супастаўленне крынiц аўтары падаюць i абгрунтоўваюць найбольш верагодную колькасць загiнулых пад час нацысцкiх акцыяў па вынiшчэнню мужчынскага яўрэйскага насельнiцтва Пiнска ў жнiўнi 1941 г. (С.73-74).
  Асобны раздзел манаграфii прысвечаны стварэнню i дзейнасцi органа яўрэйскага самакiравання горада – юдэнрата (яўрэйскай рады), якi забяспечваў выкананне нямецкiх загадаў, датычных яўрэяў. Упершыню ў беларускай гiстарыяграфii дэталёва, на падставе шматлiкiх i разнастайных дакументаў разглядаюцца асноўныя напрамкi дзейнасцi гэтага органа: улiк i рэгiстрацыя яўрэйскага насельнiцтва, збор грашовых кантрыбуцый i розных каштоўных рэчаў, арганiзацыя рабочых каманд, забеспячэнне яўрэйскай супольнасцi харчаваннем, сацыяльная апека, медыцынская дапамога, падтрыманне грамадскага парадку. Адначасова з гэтым аўтары прасочваюць змены, якiя адбылiся ў эканамiчным, сацыяльным i прававым становiшчы яўрэяў города з пачаткам акупацыi. Фактаграфiчны матэрыял, выкарыстаны Я.Разенблатам i i.Яленскай, да-зволiў iм па-свойму выказацца па праблеме ацэнкi юдэнратаў у айчыннай гiстарычнай навуцы i ўступiць у палемiку па гэтым пытаннi з сучаснымi навукоўцамi. Звяртаючы ўвагу на тое, што дзейнасць юдэнрата была супярэчлiвай, аўтары тым не менш лiчаць, што намаганнi яўрэйскай рады кiравалiся на захаванне супольнасцi, i “Пiнскi юдэнрат” здолеў у рамках магчымага вырашаць асноўныя задачы жыццезабеспячэння яўрэйскага насельнiцтва горада” (С.201).
  Крынiцы дазволiлi аўтарам паказаць, што з лiпеня 1941 г. па травень 1942 г. у Пiнску iснавала гета адкрытага тыпу, асноўнымi прыкметамi якога былi канцэнтрацыя яўрэйскага насельнiцтва (вяртанне яўрэяў на ранейшае месца жыхарства i дэпартацыя iх сямей з сельскай мясцовасцi), абмежаванне свабоднага перамяшчэння яўрэйскага жыхарства (уезд i выезд з Пiнска), дакладнае дзяленне горада на арыйскую i яўрэйскую часткi, а таксама выдзяленне яўрэяў спецыяльнымi апазнавальнымi знакамi i iншыя формы расавай i прававой дыскрымiнацыi.
  Трэцi раздзел манаграфii “Гета” разглядае перыяд, калi ў Пiнску iснавала гета закрытага тыпу. Ён лагiчна падзелены на дзве часткi: “Жыццё i быт у гета” i “Лiквiдацыя гета”. Такi падзел, не парушаючы агульнай канструкцыi работы, даў магчымасць аўтарам больш яскрава паказаць умовы жыцця i побыт вязняў, а таксама мерапрыемствы акупацыйных уладаў, накiраваныя на лiквiдацыю пiнскага гета. Першая частка раздзела знаёмiць з нарматыўнымi дакументамi органаў фашысцкага кiравання, якiя рэгламентавалi ўмовы арганiзацыi гета i рэжым яго iснавання, а таксама дазваляе ўявiць сацыяльна-псiхалагiчнае становiшча ў горадзе напярэдаднi масавага знiшчэння яўрэйскага насельнiцтва. Адной з галоўных праблемаў пасля стварэння гета стала забеспячэнне жыхароў прадуктамi харчавання. Аўтары вызначаюць асноўныя крынiцы забеспячэння харчаваннем: атрыманне прадуктаў па картачках, продаж i абмен рэчаў, прыватныя заробкi, самадапамога, якая ажыццяўлялася праз юдэнрат, а таксама крадзёж унутры гета i за яго межамi i падачкi мясцовага люду.
  Недахоп харчавання, пагаршэнне медычна-санiтарнага стану прывялi да рэзкага павелiчэння смяротнасцi, якая тут, як пераканаўча паказваюць аўтары, цягам 1941-1942 г. была ў некалькi разоў вышэйшая, чым сярод жыхароў iншых нацыянальнасцяў Пiнска (С.140).
  Аўтары даказваюць, што стварэнне гета было адной са стадый на шляху фiзiчнага вынiшчэння яўрэйскага насельнiцтва. Адметнай рысай Пiнскага гета з’яўляецца час яго iснавання: з 30 красавiка па 28 кастрычнiка 1942 г., гэта значна пазней, чым большасць iншых гета на тэрыторыi Беларусi i Украiны.
  У раздзеле “Лiквiдацыя гета” Я.Разенблат i i.Яленская на аснове ўспамiнаў выжыўшых вязняў, справаздачы аднаго з выканаўцаў акцыi iх знiшчэння, а таксама паказанняў сведкаў тых падзей паспрабавалi аднавiць адну з самых жудасных старонак у гiсторыi Пiнска. Сыходячы з дадзеных аб колькасцi яўрэйскага насельнiцтва горада, аўтары лiчаць, што яго страты за 1941-1942 г. склалi 24-25 тысячаў чалавек, дапускаючы пры гэтым i магчымасць выяўлення новых звестак аб ахвярах нацысцкага генацыду (С.205). Вывучэнне дакументальных крынiц i iншых матэрыялаў дазволiць удакладнiць колькасць загiнуўшых у гета, а таксама выявiць усе месцы знiшчэння яўрэйскага насельнiцтва (так, аўтары звярнулi ўвагу спецыялiстаў на тое, што ў сённяшнiх спiсах месц канцэнтрацыi i знiшчэння яўрэяў на тэрыторыi Беларусi ўвогуле адсутнiчаюць звесткi аб Кобрыньскiм, Пагост-Загародскiм i Лагiшынскiм гета Брэсцкай вобласцi (С.204)).
  Цiкавым i па некаторых аспектах, магчыма, спрэчным атры-маўся чацвёрты раздзел кнiгi “Антысемiтызм i Катастрофа”. Яно i зразумела, аўтары спрабуюць разгледзець вельмi далiкатнае пытанне, якое амаль не закраналася ранейшымi даследчыкамi: стаўленне насельнiцтва Беларусi да мерапрыемстваў акупацыйных уладаў, накiраваных супраць яўрэяў, а таксама ўзаемаадносiны яўрэйскага i неяўрэйскага насельнiцтва. Гэтая частка кнiгi носiць больш тэарэтычны характар. Згодна з меркаваннем аўтараў, масаваная антысемiцкая прапаганда з’яўлялася своеасаблiвай формай iдэалагiчнага генацыду i скарыстоўвалася акупацыйнымi ўладамi як адзiн са стрыжнявых метадаў барацьбы з савецкай уладай. На прыкладзе публiкацый перыядычнага друку, змешчаных на старонках “Пiнськай газеты”, Я.Разенблат i i.Яленская паказваюць механiзмы фармавання антысемiцкiх мiфалагемаў i стэрэатыпаў. У вынiку такой прапаганды нацыстаў пры адсутнасцi савецкай контр-прапаганды па “яўрэйскiм пытаннi”, а таксама з-за агульнага страху за ўласнае жыццё ва ўмовах жорсткага акупацыйнага рэжыму адбылася пэўная дэфармацыя грамадскай свядомасцi, ступень i праявы якой, лiчаць аўтары, павiнны стаць тэмай самастойнага даследавання (С.206).
  iстотным дапаўненнем даследавання “Пiнскiя яўрэi. 1939-1944 г.” з’яўляюцца дадаткi да кнiгi. Першы з iх, у якiм сабраны ўспамiны i сведчаннi вiдавочцаў i ўдзельнiкаў падзей 1941-1944 г., змяшчае аўтарскi каментар да прадстаўленых наратыў-ных крынiцаў, а таксама крытычны аналiз мiфаў i стэрэатыпаў, распаўсюджаных сярод iнфармантаў-яўрэяў i неяўрэяў. Заслугай стваральнiкаў кнiгi трэба лiчыць пераклад i публiкацыя цiкавых матэрыялаў па гiсторыi пiнскiх яўрэяў, арыгiналы якiх захоўваюцца за мяжой: лiста вязьня пiнскага гета (датуецца восенню 1942 г.), дзённiка яўрэйскага падлетка, якi хаваўся разам з сям’ёй у горадзе пасля лiквiдацыi гета, успамiны пiнчанкi, якая хавала яўрэйскую сям’ю i г.д. Значная частка выкарыстаных у кнiзе ўспамiнаў атрымана аўтарамi дзякуючы iнтэрвiю i знаходзiцца ў iх асабiстым архiве.
  Другi дадатак кнiгi ўключае спiсы супрацоўнiкаў пiнскага юдэнрата, яўрэйскай бальнiцы, палiклiнiкi i дзiцячага дома, а таксама рамеснiкаў, якiя працягвалi працаваць па спецыяльнасцi ў гарадскiх арганiзацыях i ва ўласных майстэрнях: кавалёў, краўцоў, шаўцоў, цырульнiкаў i iнш. Акрамя таго, тут многа зводных таблiц, якiя тычацца кадравай палiтыкi савецкай улады ў 1939-1941 г., сацыяльна-дэмаграфiчнай структуры яўрэйскага насельнiцтва i г.д. Большасць гэтых таблiц скла-дзена самымi аўтарамi.
  Гаворачы пра выданне ў цэлым, варта падкрэслiць, што гэта першая кнiга, спецыяльна прысвечаная гiсторыi пiнскiх яўрэяў у 1939-1944 г. Аўтары не абмяжоўваюцца разглядам толькi мясцовай гiсторыi, а выходзяць i на агульнагiстарычныя праблемы: нацыянальная палiтыка савецкай улады, трагiчны лёс еўрапейскага яўрэйства ў гады другой сусветнай вайны, нямецка-фашысцкi акупацыйны рэжым, беларускi горад у гады згаданай вайны, антысемiтызм i iнш. Незвычайная форма, абраная аўтарамi для падачы матэрыялаў – урэзка ў асноў-ны тэкст дакументаў, успамiнаў, фотаздымкаў i г.д. – прадуманая i лагiчная. Яна спрыяе лепшаму, нават эмацыйнаму ўспрыманню новай iнфармацыi. У выкладаннi тэкста дамiнуе навуковы сiнтэзны падыход, якi дазваляе спалучыць маштабны сiнтэз гiганцкай колькасцi фактаў, статыстычных дадзеных i г.д. з канкрэтна-гiстарычным аналiзам. Я.Разенблат i i.Яленская iмкнуцца не навязваць чытачу свае меркаваннi, а прапануюць яму паразважаць над дакументамi, якiя цытуюцца або друкуюцца цалкам.
  Як слушна зазначаюць ва ўводзiнах аўтары, “не ўсе дакументы, што маюць дачыненне да тэмы даследавання, на сённяшнi момант выяўлены i вывучаны, таму праца не прэтэндуе на канчатковыя вывады” (С.12). Сапраўды, манаграфiя “Пiнскiя яўрэi. 1939-1944 г.” – гэта яшчэ не вынiк, а толькi падыход да даследавання гэтай тэмы.