text: РЭЖЫСЁР, ЯКІ СПАРАДЗІЎ «НЕСЦЕРКУ» | Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа
  РЭЖЫСЁР, ЯКІ СПАРАДЗІЎ «НЕСЦЕРКУ»
  Да 125-годдзя заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі Навума Лойтара
  Гэтым артыкулам мы распачынаем цэлы шэраг, серыю падобных матэрыялаў пра наш Коласаўскі тэатр, які ў 2016 годзе адзначае 90-годдзе.
  Навум Барысавіч Лойтар 18 год свайго творчага жыцця аддаў коласаўскай сцэне, паставіў цэлы шэраг знакавых спектакляў як сучаснага яму, так і класічнага рэпертуару. Але самая вядомая работа рэжысёра – славуты «Несцерка», увасобленая ім у далёкім 1941 годзе, якая жыве і карыстаецца вялікай папулярнасцю сярод гледачоў і сёння, лічыцца своеасаблівай «візітнай карткай» Коласаўскага тэатра. У маі мы будзем адзначаць 75-годдзе першага паказу любімага спектакля. А ці многа мы ведаем пра чалавека, які спрычыніўся да стварэння ўсім вядомай камедыі?
  У час першай сусветнай вайны Навум Лойтар трапляе на фронт ва Усходнюю Прусію. Пазней, вызваліўшыся ад ваеннай службы па стану здароўя, вырашае прысвяціць сваё жыццё тэатральнаму мастацтву. У 1920 годзе ён кіруецца ў Маскву і паступае ў Вышэйшыя рэжысёрскія майстэрні да Усевалада Мейерхольда. Хутка настаўнік і вучань называюць адно аднаго сябрамі, Лойтар становіцца бліжэйшым паплечнікам Майстра па кіраўніцтве тэатрам. Ад Меерхольда ён бярэ найбольш моцныя грані рэжысёрскай творчасці: прынцып кампазіцыі спектакля, яго знешняга афармлення, сцэнічную выразнасць, экспрэсіўнасць, манеру кампанаваць масавыя сцэны. Разам з тым Лойтар імкнецца да рэалістычнага вытлумачэння драматычнага твора. Шэраг прынцыповых разыходжанняў з Майстрам прымушаюць Навума Барысавіча пайсці самастойным шляхам.
  У 1930 годзе Лойтар вяртаецца на Украіну і ўзначальвае Дзяржаўны яўрэйскі тэатр у Харкаве. У 1937 годзе ён становіцца галоўным рэжысёрам Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра Украінскай ССР у Кіеве, дзе бліскуча ставіць спектакль «Стэмпеню» паводле Шолам-Алейхема.
  Глядач убачыў маляўнічае народнае відовішча, напаўказачнае, напаўрэальнае, галоўныя дзеячы якога народ і выказнік яго інтарэсаў, чулы і добры, вынаходлівы і дасціпны весялун і гаварун Несцерка. У гэтым вобразе напоўніцу раскрыўся талент народнага артыста СССР Аляксандра Ільінскага. Лойтар надаў імклівы рытм усяму спектаклю, які вызначаўся вынаходлівасцю і вострымі мізансцэнамі, рэжысёрскім тэмпераментам і дакладна выяўленай думкай, якая не згубілася ў яркім і стракатым тэатральным відовішчы. За гэтую пастаноўку Навум Барысавіч, поруч з выканаўцамі галоўных роляў, мастаком і кампазітарам, у 1946 годзе быў уганараваны Дзяржаўнай прэміяй СССР, а яшчэ раней, у 1945-м, яму было прысуджана званне заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі.
  На пачатку Вялікай Айчыннай тэатр знаходзіўся ў эвакуацыі ў г.Уральск Казахскай ССР, дзе «Несцерка» карыстаўся асаблівым поспехам. У далейшым асноўная ўвага калектыву была сканцэнтравана на ўвасабленні п'ес, якія адлюстроўвалі падзеі Вялікай Айчыннай вайны. Пастаноўшчыкам большасці такіх спектакляў быў Навум Лойтар.
  Поруч з гэтым ён ажыццявіў шэраг пастановак рускай класікі, якія сведчылі пра глыбокае разуменне вялікай драматургічнай спадчыны. Так, па-горкаўску прагучаў пастаўлены ў рэалістычнай манеры спектакль «Ягор Булычоў і іншыя» (1942). «Рэвізор» М.Гогаля (1945), поўны вялікай выкрывальнай сілы і жыццёвасці, заняў першае месца на аглядзе рускай класікі, які праводзіўся ў тэатрах рэспублікі ў 1946 годзе. Наўрад ці варта пералічваць усе спектаклі, якія паставіў Лойтар. Найлепшымі прыкладамі яго творчасці можна лічыць «Гарачага сэрца» Астроўскага і «Прыніжаных і зняважаных» Дастаеўскага. Пастаноўкі сведчылі пра шырыню рэжысёрскага дыяпазону Лойтара, пра яго імкненні да вялікіх палотнаў, маштабных па думцы спектакляў.
  Якія ж характэрныя рысы творчасці Лойтара? Да якой п'есы імкнуўся рэжысёр? На якім шляху ён зведаў найбольш перамог? Як лічаць даследчыкі, самавыяўленне Лойтара як мастака паўней відаць у лірыка-псіхалагічнай драме, з уласцівымі ёй тонкімі перажываннямі, глыбокімі драматычнымі сітуацыямі. Гэта асабліва назіраецца ў пастаноўках «Сентыментальны вальс» Літоўскага, «Так і будзе» Сіманава, «Небяспечны спадарожнік» Салынскага. Лірычнасць спектакляў узмацнялася музыкай, песняй, што надавала ім большую эмацыянальнасць.