text: Археалогія ведае на тэрыторыі сучаснай Літоўскай Рэспублікі дзве археалагічныя культуры XI - XIII стст. - культуру грунтовых пахаванняў і культуру ўсходнелітоўскіх курганоў. Першая з іх тэрытарыяльна амаль супадае з Жамойцкай зямлёй больш позняга часу, добра вядомай з крыніц ХV - ХVІІІ стст [10]. Другая ўключала басейн р. Віліі, у тым ліку і частку тэрыторыі сучаснай Беларусі да возера Нарач, Смаргоні, Налібоцкай пушчы і Ліды. Цэнтр культуры ўсходнелітоўскіх курганоў знаходзіўся ў раёне пазнейшых палітычных цэнтраў ВКЛ (Кернава, Трок, Вільні). Большасць даследчыкаў звязвае яе з Літвой пісьмовых крыніц [11].
  Адзначым, што М.І. Ермаловіч адстойвае іншае меркаванне: "летапісная Літва" быццам бы займала ізаляваны ад астатніх балцкіх плямён абшар прыкладна ў сучасных Баранавіцкім, Карэліцким, Стаўбцоўскім і Валожынскім раёнах Беларусі [12]. Але на гэтым абшары няма археалагічных сведчанняў існавання балцкага насельніцтва ў азначаны час. Назвы ж вёсак, на якія спасылаецца М. Ермаловіч, сведчаць хутчэй аб адваротным: вёскі з назвай "Літва" не маглі ўзнікнуць там, дзе ўсе вёскі літоўскія. Большасць з іх, напэўна, з'явіліся пазней, ужо ў час існавання ВКЛ, у выніку міграцый.
  Каля 1219 г. літоўскія князі заключылі пагадненне з Валынскім княствам, аб чым гаворыцца ў Іпацьеўскім летапісе [13]. Яго падпісалі некалькі груп князёу: "старэйшыя", жамойцкія, Рушкавічы, Булевічы. 3 гэтага вынікае, што адна з дынастый ("старэйшыя княэі") дасягнула палітычнага дамінавання над астатнімі. Сярод яе малодшых прадстаўнікоў названы Міндоўг ("Мендог"). Крыху пазней, у 1235 г., той жа летапіс упамінае "Літву Мендога" [14]. Напэуна, у гэты час Міндоўг высунуўся на першае месца як сярод сваіх родзічаў, так і ў агульналітоўскім палітычным саюэе. У канцы жыцця Міндоўга (1263 г.) летапісец так характарызуе яго палітычную кар'еру: "нача избивати братьи свою и сыновце свои, а других выгна из земли и нача княжити один во всей земле Литовской" [15].
  Такую хуткую канцэнтрацыю палітычнай улады трэба тлумачыць супадзеннем двух фактараў — суб'ектыўнага (асабістыя якасці Міндоўга) і аб'ектыўнага (неабходнасць аб'яднання літоўскіх плямён для супрацьдзеяння знешнім ворагам). У канцы XII - першай трэці XIII ст. крыжакі Ордэна Мечаносцаў (пазнейшага Лівонскага ордэна) заваявалі ўсю тзрыторыю сучасных Латвіі і Эстоніі, з 1232 г. з боку Польшчы пачаўся націск Тэўтонскага ордэна на землі прусаў [16]. Суседнія яцвягі трапілі пад трайны удар тэўтонаў, мазавецкіх і валынскіх князёў. Літва, з усіх балцкіх народаў найбольш аддаленая ад новых ворагаў, мела час асэнсаваць неабходнасць аб'яднання сіл. Таму, напэўна, цэнтралізатарская палітыка Міндоўга сустрэла меншае супраціўленне, чым магла б сустрэць у іншых умовах.
  Падзеі ў Літве былі толькі адным бокам працэсу ўтварэння ВКЛ. Не меншае значэнне мела і тое, што адбывалася на Русі. Варта адзначыць, што, насуперак распаўсюджанаму погляду, да татарскага нашэсця Кіеўская Русь, хаця і палітычна дэцэнтралізаваная, заставалася адзіная дзяржавай. Адзінства захоўвалася ў эканамічнай сферы (адрозненні ў матэрыяльнай культуры розных земляў Русі неістотныя), у рэлігійнай (уся Русь утварала адзіную мітраполію з цэнтрам у Кіеве), у культурнай (адзіная пісьменнасць, агульная самасвядомасць). Усе паўсамастойныя княствы належалі галінам адзінага княжацкага рода Рурыкавічаў, і ў гэтым сэнсе Русь была больш адзінай, чым, напрыклад, тагачасная Францыя, часткі якой былі пад уладай розных феадальных родаў, прычым некаторыя з іх былі васаламі караля Англіі. Хаця б фармальна захоўвалася і ўяуленне пра кіеускага князя як пра галоўнага князя Русі. Барацьба за кіеўскі пасад ішла літаральна да з'яулення пад сценамі Кіева войска Батыя.
  Заваяванне татарамі асноўных жыццёвых цэнтраў Русі фактычна азначала пераход пад іх уладу ўсёй дзяржавы. Не выпадкова татарская даніна ў сярэдзіне XIII ст. ахапіла і тыя землі, куды іх войска не дайшло (Вялікі Ноўгарад, Смаленск). Спробы адстаяць незалежнасць, абапіраючыся на свае сілы і маральную падтрымку каталіцкага Захада, якія прадпрыняў уладар Галіцка-Валынскага княства Даніла Раманавіч, таксама не прывялі да поспеху [17]. Княствы, што змяшчаліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі, чакаў той жа лес. Працэс палітычнага драблення на пачатку XIII ст. зайшоў тут яшчэ далей. Калі Уладзіміра-Суздальская, Галіцка-Валынская, Чарнігава-Северская землі мелі па адной - дзве самастойных галіны Рурыкавічаў, то Полацкая належала асобным лініям віцебскіх, друцкіх, менскіх і, магчыма, свіслацкіх князёў, Тураўская - дубровіцкім, пінскім, тураўскім, напэўна - клецкім, слуцкім князям. Кожнае княства ахоплівала адзін-два гарады з невялікай акругай. Магчыма, адносна моцным было Навагародскае княства (калі дапусціць, што яму падпарадкоўваліся Гародна, Ваўкавыск і Слонім), але і яго князь Ізяслаў упамінаецца ў 1235 г. толькі як сатэліт Данілы Раманавіча [18]. Разлічваць на самастойнае супраціўленне татарам пасля таго, як пацярпелі паражэнне больш моцныя, гэтыя княствы не маглі.
  Адзіным выйсцем быў разрыў з палітычнай сістэмай Русі, знешнім увасабленнем якога магла стаць змена пануючай дынаетыі. Але новы князь павінен быў быць дастаткова моцным, каб пры неабходнасці аказаць татарам і ўзброенае супраціўленне. Такім патрабаванням у найбольшай ступені адпавядалі князі суседняй Літвы. Адзначым, што папярэднія літоўскія набегі спрыялі не толькі варожасці, але і ўзаемнай цікаўнасці - хаця б таму, што ворага належала добра ведаць. Падобна таму, як паўднёварускія князі мелі пастаянныя кантакты (у тым ліку сяброўскія і шлюбныя) з полаўцамі, заходнерускія князі (у пэўным сэнсе іх можна назваць і беларускімі) павінны былі мець такія ж сувязі з літоўцамі. Напэўна, яны не раз выкарыстоўвалі літоўскія дружыны ў сваіх міжусобіцах ці прапускалі іх для набегаў на больш аддаленыя княствы.