text: "Антраполаг сам з'яўляецца даследчыцкім інструментам, які даследуе іншых людзей і іх сацыяльнае асяроддзе. Хоць антраполаг і выпрацаваў адмысловыя метады для забеспячэння аб'ектыўнасці даследавання, ён жыў бы ілюзіямі, калі б меркаваў, што можа нейтралізаваць у навуковай працы ўласную асабовасць і дзейнічаць як ананімны робат або механічны рэгістратар чалавечых учынкаў. Наадварот - трэба прызнаць, што антраполаг як чалавечы інструмент у такой жа ступені з'яўляецца вынікам біялагічнай, псі халагічнай і сацыяльнай абумоўленасці, як і людзі, якіх ён вывучае. Часта мы пачынаем разумець антраполага ці сацыёлага і здагадвацца, кім ён ёсць і чым абмежаваны, калі чытаем яго кніжкі. Тым больш, што ў выпадку палявога даследчыка, які карыстаецца метадам "уключанага назірання", аўтахарактарыстыка вельмі пажаданая, таму што самая асоба даследчыка з'яўляецца адным з элементаў сітуацыі, якая падлягае даследаванню.
  Зразумела, што асоба даследчыка не пачынае фарміравацца ў момант выхаду на палявыя даследаванні. Яна з'яўляецца прадуктам ранейшага фарміравання. Біяграфічная абумоўленасць аказвае ўплыў на выбар антраполагам праблематыкі даследаванняў, даследчых метадаў і нават і самой дысцыпліны" 1.
  Прыведзеныя словы выйшлі з-пад пяра амерыканскага ант раполага Гартэнзіі Паўдэрмэйкер (Hortense Powdermaker) (1903-1970), сяброўкі Юзафа Абрэмбскага з часоў семінара Браніслава Ма ліноўскага ў Лонданскай школе эканомікі (London School of Economics), пад кіраўніцтвам якога яны вучыліся на пачатку 30-х гг. ХХ ст. У апублікаванай праз трыццаць гадоў аўтабіяграфіі Г. Паўдэрмэйкер распавяла пра факты свайго жыцця, якія, па яе меркаваннi, вызначылі пазнейшы выбар прафесійнай сцежкі і працы антраполага.
  Як гэта звязана з Юзафам Абрэмбскім? Юзаф Абрэмбскі (1905-1967) быў этнографам, сацыёлагам і антраполагам, вучнем Казіміра Машыньскага, Казіміра Нітша i Браніслава Маліноўскага. Да 1946 г. ён працаваў у Польшчы, а потым у ЗША. Перад вайной вёў палявыя даследаванні ў Македоніі і на Палессі, а пасля вайны - на Ямайцы. Большасць напісаных ім прац (некаторыя не скончыў) засталiся ў рукапісах, таму яго навуковы даробак сёння малавядомы. Шэраг гадоў я апрацоўваю навуковую спадчыну гэтага даследчыка. Апошнім часам выйшаў з друку пад маёй рэдакцыяй зборнік яго палявых і тэарэтычных работ 2 , а таксама том выбраных прац , прысвечаных этнасацыялогіі Палесся 3 , рэгіёна, дзе Абрэмбскі ў 1934-1937 гг. праводзіў спланаваныя з шырокім размахам палявыя даследаванні. Адначасова даследую біяграфію навукоўца, вывучаю яго жыццёвы і навуковы шляхі, якія, па маiм перакананнi, немагчыма раздзяліць.
  Ка лі даследуецца праца антраполага - яго інтэлектуальная база і майстэрства, ход палявых даследаванняў, а таксама іх вынікі ў форме матэрыялаў, манаграфічных і тэарэтычных прац, - веданне яго біяграфіі з'яўляецца неабходным. Па-першае, біяграфія ант раполага аказвае істотны ўплыў на яго працу, а па-другое, антраполаг сам ёсць "даследчыцкі інструмент", які "з'яўляецца элементам сіт уацыі, якая падлягае даследаванню". Гэта значыць, што асобу даследчыка (рысы яго асабовасці, яго паводзіны падчас даследаванняў) немагчыма аддзяліць ад навуковага працэсу. Веданне біяграфіі і разуменне асабовасці антраполага з'яўляюцца істотнымі для вывучэння і крытыкі яго спадчыны. Веды пра жыццё антраполага даюць шанс больш глыбокага разумення яго дзейнасці.
  У жыцці і працы Юзафа Абрэмбскага нескладана вызначыць абшары ўзаемнага ўплыву і пранікнення. Веданне біяграфічнай абумоўленасці (у тых межах, у якіх яно даступна) з'яўляецца істотным для разумення не толькі навуковага шляху на ўзроўні фактаў і храналогіі, але таксама выбару даследчыцкай праблематыкі і стасаваных метадаў, г.зн. спосабу выпрацоўкі антрапалогіі. Чалавечыя якасці немагчыма аддзяліць ад асаблівасцей навуковай дзейнасці.
  Апублікаваныя ў 2007 г. палескія працы Абрэмбскага былі плёнам яго даследаванняў у 30-я гг. ХХ ст. 4 Ужо няма падставы лічыць Ю. Абрэмбскага забытым ці невядомым вучоным. Яго працы, якія больш за паўстагоддзя былі недаступныя а льбо маладаст упныя, сёння можна вывучаць без перашкод. Паколькі палескія напрацоўкі вучонага ўбачылі дзённае святло і сталі даступнымі нашай рэфлексіі і ацэнцы, варта прыглядзецца дакладней менавіта да гэтай часткi яго творчай працы, пашыраючы поле для наступнага аналізу і новых навуковых інспірацый. Звяртаючыся да палескіх напрацовак Юзафа
  Абрэмбскага, хацелася б знайсці адказы на два пытанні: па-першае, чаму ён зацікавіўся Палессем як аб'ектам даследавання і, па-другое, як яго асабовасць і біяграфія паўплывалі на спосаб правядзення даследаванняў, на яго майстэрства як этнасацыёлага-палевіка?
  Чаму ў 1934 г. "свежаспечаны" ў Лондане (пад кіраўніцтвам Браніслава Маліноўскага) доктар сацыяльнай антрапалогіі Юзаф Абрэмбскі распачаў этнасацыялагічную экспедыцыю на Па лессе? Чаму ён заняўся менавіта такога роду даследаваннямі і чаму менавіта на Палессі?
  Ю. Абрэмбскі вывучаў этнаграфію, этналогію і славянскую філалогію на Славянскіх курсах (Studium Slowianskie) Ягелонскага універсітэта ў Кракаве ў 1926-1930 гг. Кафедрай этналогіі славян у той час кіраваў Казімір Машыньскі, знакаміты знаўца славянства, буйнейшы навуковы аўтарытэт у Цэнт ральнай Еўропе ў галіне славянскіх этнаграфіі і этналогіі. Прафесар павінен быў перадаць сваім вучням распаўсюджанае ў славістычным асяроддзі перакананне аб выключным значэнні Палесся для даследаванняў гісторыі і культуры славян. Сам Машыньскі займаўся этнаграфіяй Па лесся яшчэ перад Першай сусветнай вайной і таксама шмат разоў бываў там на палявых даследаваннях у міжваенны час. Ю. Абрэмбскі, без сумнення, добра ведаў яго працы, прысвечаныя культуры гэтага рэгіёна 5 . Пазней ён неаднаразова спасылаўся на іх ва ўласных тэкстах.
  Навуковая і інтэлектуальная прыцягальнасць Палесся для маладога этнолага шмат у чым абумоўлена індывідуальнай, біяграфічнай акалiчнасцямi. Ён нарадзіўся ва Украіне (у Тэпліку Вінніцкага павета на Падоллі 18 лютага 1905 г.), а выхоўваўся ў Беларусі (у маёнтку Плянта каля мястэчка Быцень пад Слонімам) і ва Украіне (у мясцовасці Дужы Стэп Бердычаўскага павета, а пазней у Кіеве). Яго бацька быў адмініст ратарам маёнткаў, якія на лежалі да графа Патоцкага. Юзаф з дзяцінства ведаў украінскую, беларускую і рускую мовы (пазней у ст удэнцкія часы ён паглыбіў веданне згаданых моў, між іншым, на славістычным семінары Казіміра Нітша). Хоць школьныя гады (ка ля 1912-1913 гг.) Ю. Абрэмбскі правёў у Варшаве, ва ўсходнеславянскім асяроддзі ён заўсёды адчуваў сябе по-свойску. Меў неабходную для функцыяніравання ў ім моўную і культурную кампетэнцыю.
  Маладыя Абрэмбскія - Юзаф і дзве старэйшыя сястры Антаніна і Марыя - выхоўваліся ў тыповых мястэчках, дзе пражывала габрэйскае і хрысціянскае (у большасці праваслаўнае) насельніцтва і якія былі
  адміністратыўна-гандлёвымі цэнтрамі для навакольнага вясковага люду. Тэплік і Быцень, глыбока правінцыяльныя мястэчкі, у той жа час з'яўляліся сцэнай вострых сацыяльных і культурных кантрастаў. З аднаго боку, тут цякло арыстакратычнае жыццё графаў Патоцкіх - "крэсовых каралевічаў", як назаве іх пазней Абрэмбскі ў "Архаічным Палессі"6, кніжцы, адной з крыніц якой былі перажыванні і вопыт ранняга дзяцінства. З другога - тут жыў сваім жыццём экзатычны, хоць і знаёмы, габрэйскі штэтл (sztetl), звязаны ніцямі ўзаемазалежнасці з сялянскім светам праваслаўных жыхароў навакольных вёсак і мястэчак, з прадстаўнікамі расійскай адміністрацыі. Можна быць упэўненым, што ў гэтым шматкультурным тыглю найбліжэйшым для маладога Абрэмбскага было польскамоўнае атачэнне кіраўнікоў панскіх маёнткаў і мясцовай шляхты. Пры гэтым ён меў кантакты таксама з іншымі групамі насельніцтва краю.
  Невядома, ці ідэнтыфікаваў Юзаф Абрэмбскі сваю малую айчыну з якім-небудзь канкрэтным месцам на ўкраінскіх або беларускіх землях. Такой айчынай для яго магла быць нават Варшава, дзе працяклі яго школьныя гады і дзе пазней пасля вучобы ва універсітэце ён жыў да выезду з краіны ў 1946 г. Аднак няма с умненняў, што з Украінай і Беларуссю ён адчуваў больш моцную сувязь, абумоўленую не толькі тым, што яны былі аб'ектам навуковага даследавання. Іх ён будзе называць сваімі "радзімымі старонкамі". Гэта Ю. Абрэмбскі прызнаў ужо як сфармiраваны навуковец ва ўступе да доктарскай дысертацыі (1933). Звяртаючыся да англійскіх чытачоў, ён заявіў: "Я славянін, які нарадзіўся і быў выхаваны ў найбольш архаічных і першабытных раёнах Еўропы. Ад нараджэння ведаю сваю радзімую старонку. Больш таго, я маю асабісты вопыт адносін з маімі сялянскімі землякамі, вопыт, які я атрымаў не толькі ў этналагічных палявых даследаваннях у Польшчы, Беларусі, Украіне і ў балканскіх краінах , але перш за ўсё дзякуючы блізкаму сяброўству са шматлікімі жыхарамі тых краёў. Наколькі памятаю, то нават выпеставаны я быў сялянкаю з Беларусі, краю, які слыве ў этнаграфічнай літарат уры сваімі забабонамі, першабытнымі вераваннямі, старадаўнімі абрадамі [...] Калі чытач даверыцца майму вопыт у і возьме мяне правадніком, то гэта дапаможа нам падыйсці да [вывучаемай] тэмы [...] без перашкод, вынікаючых з прыроджанага ў заходняга еўрапейца пераканання аб перавазе яго рацыянальнага светапогляду і цывілізаваных звычаяў над незразумелымі паняцц ямі і дзівачнымі звычаямі дзікуноў" 7.
  Гэтае сведчанне важнае для разумення пачуцц я тоеснасці Юзафа Абрэмбскага. Адным з яе аспектаў была ідэнтыфікацыя з краем паходжання, з "найбольш архаічнай і першабытнай" славянскай Ус ходняй Еўропай. Іншы
  аспект - гэта адчуванне сувязі з "сялянскімі землякамі". Пабудаваную на гэтым эмпатыю і зразуменне Абрэмбскі будзе дэманстраваць і культываваць ва ўсёй сваёй пазнейшай даследчыцкай працы і навуковай творчасці. Усходнееўрапейскія вяскоўцы былі для яго землякамі і сябрамі, а не "дзікунамі". Іх культ уру ён успрымаў як свойскую. І, як падаецца, лічыў сябе перакладчыкам і пасрэднікам паміж мікракосмам той культуры, якую ведаў ад нараджэння, і светам заходнееўрапейскай навукі. Гэта было свядомае інтэлектуальна-этычнае стаўленне антраполага, карані якога трэба шукаць у грамадска-псіхалагічнай пазіцыі сям'і Абрэмбскіх, якая функцыянiравала ў сацыяльным абшары паміж вёскай і дваром, мястэчкам і палацам, а таксама ў полікультурнай прасторы нека лькі моў, веравызнанняў і нацыянальнасцей.
  З украінскай і беларускай мовамі Юзаф Абрэмбскі сустрэўся ў першыя хвіліны жыцця. "Насельніцтва было ўкраінскім, - распавядала яго сястра, Антаніна Абрэмбская-Яблоньская, - а калі нарадзіўся мой брат, маці ўжо была слабага здароўя, [...] была боязь, што не здолее яго карміць. І тады запрасілі маладуху (molodycie), якая нядаўна выйшла замуж і размаўляла толькі па-ўкраінску..." 8
  Канешне, не толькі ад нянек маладыя Абрэмбскія чулі мясцовую мову. Яна гучала навокал і была мовай іх гульняў з вясковымі дзецьмі і кантактаў з вёскай. Ад дзяцінства яны былі шматмоўнымі. Пазней да жаргонных, дыялектных гаворак украінскай і беларускай моў далучылася расійская, афіцыйная мова дзяржавы, у якой яны жылі. Пра гэтую ўсходнеславянскую моўную кампетэнцыю - "прыроджаную", як мог бы сказаць Абрэмбскі, - яскрава сведчыць пазнейшы прафесійны шлях двух членаў сям'і. Антаніна і Юзаф будуць вывучаць славянскую філа логію. Сястра, прафесар мовазнаўства, стане заснавальніцай польскай акадэмічнай беларусістыкі9. Абшарам даследавання брата будзе беларуска-ўкраінскае памежжа.
  У кніжцы "Архаічнае Палессе" ("Polesie archaiczne"), напісанай у Варшаве падчас нямецкай акупацыі, Ю. Абрэмбскі прадставіў аналіз грамадскага свету былых "польскіх крэсаў". Гэта была трохсаслоўная сістэма, на вяршыні якой знаходзіліся паны, падмурак складалі сяляне, а пасрэднічалі паміж імі "паўсюдныя і ўсёведаючыя" габрэі.
  Такая трактоўка, на мой погляд, была звязана таксама з дзіцячым досведам і дзіцячымі перажываннямі аўтара. Да габрэйска-хрысціянскіх крэсовых мястэчaк маладыя Абрэмбскія, нават калі яны ўжо жылі ў Варшаве, павінны былі вяртацца ў перажываннях і акт уалізаванай размовамі сямейнай памяці. Чытач "Архаічнага Палесся" не можа пазбыцца ўражання, што накрэсленае пяром Абрэмбскага апісанне ўжо няіснага ў той час "краю каралевічаў і музыкаў"
  мае не толькі інтэлектуа льныя асновы, што яно нарадзілася не толькі як вынік навуковых даследаванняў, якія грунтуе на падмурку крыніц аб'ектыўны даследчык-гісторык. Гэтае апісанне прасякнута гуманістычнай перспектывай антраполага, які з разуменнем і эмпатыяй ставіцца да супольнасці і людзей, пра якіх распавядае. Чытач не мае сумненняў, на чыім баку сімпатыі даследчыка, калі той піша: "На фоне сялянскага радзімага краявіду Літвы, Русі ці Палесся кожны [...] вялікапанскі двор, ці хоць бы толькі панскі, станавіўся проста экзатычным аазісам культуры. Амаль усё, што ішло на пабудову гэтага аазіса, на яго хараство і веліч, не шмат мела агульнага не толькі па стылі, але нават сваім паходжаннем з краем, які быў глебай гэтага росквіту" 10. Са старонак навуковай працы з намі размаўляе патрыёт гэтага краю і прыхільнік "сялянскіх землякоў". Пункт гледзішча гэтага антраполага-сябра знаходзіцца ўнутры даследуемых супольнасцей. Ён уласцівы "ўключанаму назіральніку" і адначасна чалавеку, які добра ведае і разумее аб'ект свайго вывучэння.
  Думаю, што такое вострае бачанне сацыяльнай сялянска-панскай дыхатаміі ў колішняй Польшчы, якое Абрэмбскі прадэманстраваў у "Архаічным Палессі", як і сучасных яму вынікаў гэтай дыхатаміі, што назіраліся ў 1930-я гг. не толькі на Па лессі, але і ў структуры ўсяго грамадства міжваеннай Польшчы, было звязана з яго біяграфіяй і сямейнай гісторыяй. Пасрэдніцкая і, значыць, маргінальная пазіцыя сям'і Абрэмбскіх у панска-сялянскай гаспадарчай і культурнай сістэме нараджала ў Юзафа адначаснае пачуццё сужыцця і дыстанцыі. Магчыма, дзякуючы гэтаму ён быў чуллівы да габрэйскай праблематыкі. Даследчык у адрозненне ад шматлікіх іншых этнографаў і гісторыкаў, якія даследавалі ўсходнія землі былой Рэчы Паспалітай, не абмінаў прысутнасці і ролі габрэяў у тагачасным грамадстве. У "Архаічным Палессі" "габрэй-купец, габрэй-магазіншчык, габрэй-пасрэднік, габрэй-экспарцёр і імпарцёр, габрэй-фактар, габрэй-спекулянт, габрэй-прадпрымальнік, габрэй-арэндатар, габрэй-інфарматар", названы "творцам гаспадарчых вартасцей гэтай сістэмы і акушэрам панскай звышвартасці", стаў у трактоўцы аўтара "асобай, якая сваім значэннем параўноўвалася з панам" 11 .
  "Два дыяметральна супрацьлеглыя сацыяльныя полюсы Польшчы тут непасрэдна дакраналіся адзін аднаго, - пісаў ён. - З аднаго боку найвышэйшы гатунак польскага вялікапанства - крэсовыя каралевічы, з іншага - найніжэйшы гатунак сялянства - рускі мужык. Таксама нідзе больш саслоўная структ ура польскага грамадства так моцна не набліжалася да каставасці. Крэсовых паноў і іх сялянскіх падданых не звязвалі элементарныя сацыяльныя сувязі. Нават мовы і вера ў і х былі розныя. Нідзе больш панскасць не дасягнула настолькі дасканалага выразу і нідзе сялянскасць не вылучылася ў настолькі ж поўную і
  ідэальную яе антытэзу. Палессе ў сваёй сацыяльнай ст руктуры - гэта найчысцейшая праява тыповай для ўсёй Польшчы двухслойнай сацыяльнай структуры, найбольш развіта я форма сімбіёзу зусім розных , чужых і варожых , але звязаных у адну сацыяльную сістэму двух светаў - панскага і сялянскага" 12 .
  Цікава, пры напісанні гэтага фрагмент у ці не паўставалі перад вачыма аўтара ўкраінскія і беларускія рэзідэнцыі Патоцкіх і сялянскія хаты ўздоўж брудных суседніх вуліц? Ці не вяртаўся ён ва ўспамінах да штэтляў Тэпліка, Быценя і Бердычава, калі канстатаваў: "Пан жыў з сялянскай працы, селянін з панскай зямлі, габрэй-фактар з пераўтварэння пладоў зямлі і прадуктаў сялянскай працы ў матэрыю панскага жыцця і складовы элемент панскай культуры, грошы і тавар [...] Пан рэпрэзентаваў зямлю, уладу, родавыя т радыцыі і ўласны арыстакратызм; селянін - працу і прыгон; габрэй - тавар і грошы. Пан быў нявольнікам сваёй маёмасці, свайго сацыяльнага становішча і сацыяльных забабонаў; селянін - нявольнікам пана. Адзіным вольным ча лавекам у гэтай сістэме быў габрэй. Ён карыстаўся свабодай, якую давалі цякучыя праз гэт ую сістэму тавар і грошы" 13 .
  Юзаф Абрэмбскі таксама валодаў - дзякуючы навуковай дыстанцыі да даследчай рэчаіснасці і ў той жа час эмацыянальнай с увязі з ёй, якая аблягчала яе разуменне, - пэўным асаблівым родам свабоды: свабоды вучонага, які сам ангажыраваны на бок с уб'ектаў даследавання, для якога адной з мэт навуковага даследавання з'яўляецца дзейнасць на іх карысць. Знаючы ўсходнееўрапейскую вёску не выключна з палявых даследаванняў, але і з свайго біяграфічнага досведу, ён імкнуўся не толькі да яе навуковага вывучэння, але і да направы яе быту.
  Пачынаючы даследаванні на Па лессі ў 1934 г., Юзаф Абрэмбскі пісаў: "[Папярэднія] этналагічныя даследаванні [...] былі зарыентаваныя галоўным чынам у напрамку пытанняў антычных культ урных філіацый і гістарычна-рэканструкцыйных спекуляцый. Яны абміналі жывы канкрэтны змест сучаснай вясковай культуры. Вынікам гэтага з'яўляецца між іншым надзвычайная дыстанцыя паміж багаццем сабранага этнаграфічнага матэрыялу і мінімальнай арыентацыяй у сучасных сацыяльна-культурных адносінах у дадзеным [...] рэгіёне. [...] У сучасны момант этналагічныя даследаванні павінны сканцэнт равацца ў першую чаргу на тых пытаннях, актуа льнасць якіх дыктуецца практычнай карысцю. Толькі тады дыстанцыя, яка я аддзяляе часам вельмі хімерычны свет навукі ад канкрэтнай сферы сацыяльнай практыкі, будзе зменшана да ўласцівага мінімуму з найбольшай карысцю перш для ўсё для самой навукі" 14.
  Дзякуючы К. Машыньскаму Абрэмбскі перажыў навуковае захапленне Палессем. Ён зразумеў яго вартасць для даследаванняў этнагенезу славян. Аднак яго ўласныя інтарэсы ішлі зусім у іншым накірунку: для яго важным быў "жывы канкрэтны змест сучаснай вясковай культ уры". Яго мэтай стаў выхад па-за рамкі тагачаснага этнаграфічнага ўзору апісання і інтэрпрэтацыі культуры па лескай вёскі, якая ўспрымалася як архаічная традыцыйная культура. Яго цікавіла с учасная вёска і перамены ў ёй. Дзеля і х даследавання ён павінен быў выйсці за межы той прафесійнай падрыхтоўкі і тых ведаў, якія дала школа Машыньскага. Трэба было пайсці ў накірунку сацыяльнай антрапалогіі і сацыялогіі. Абрэмбскі зрабіў гэта падчас вучобы ў Маліноўскага. У выніку яго пазнейшыя даследаванні Палесся атрыма лі цалкам наватарскі характар. Ён праводзіў палявыя сацыялагічныя даследаванні этналагічнымі метадамі. Ю. Абрэмбскі фактычна спалучыў функцыянальны метад Маліноўскага і гуманістычную сацыялогію Фларыяна Знанецкага.
  Цікава, што план сацыялагічных даследаванняў Палесся (пазней ён называў іх этнасацыялагічнымі) Абрэмбскі сфармуляваў вельмі рана, яшчэ будучы ст удэнтам Машыньскага. Пра гэта вядома з яго ліста да Браніслава Маліноўскага, які быў напісаны ў маі 1930 г. амаль адразу пасля абароны магістэрскай працы: "Я прыняў рашэнне прысвяціць увесь наступны год па-лявым даследаванням найбольш прымітыўных ваколіцаў Беларусі [...] Запланаваная праца будзе ісці галоўным чынам у сацыялагічным накірунку і пры гэтым абапірацца на метадах пана прафесара, вядомых мне дзякуючы Вашым працам, якія мне вельмі дапамаглі" 15.
  Навуковая матывацыя цікавасці маладога Абрэмбскага да сучаснасці палескай вёскі, да дынамічных, а не статычных аспектаў яе культуры не выклікае сумненняў. Аднак, калі б гэтай матывацыі не спадарожнічаў асабісты біяграфічны аспект, то, быць можа, Юзаф Абрэмбскі не стаў бы даследчыкам Палесся. Ён мог бы, напрыклад, працягваць свае даследаванні на Балканах, дзе ўжо давялося працаваць (Македонія, 1932-1933 гг.). Даследаваць культурныя перамены ў вёсцы ў той час ён мог практычна ў кожным месцы Польшчы ці славянскага рэгіёнa. Але выбраў Палессе.
  Юзаф Абрэмбскі ца лкам прытрымлiваўся ўласнага "даследчыцкага інст румента". Ён быў вучнем Маліноўскага, які распачаў пералом у этналогіі, калі сфармуляваў пастулат поўнай адкрытасці ў метадалагічных пытаннях. Па сутнасці, гэта азначала пат рабаванне ад па лявых даследчыкаў, каб "давалі
  поўнае апісанне даследчыцкага працэсу, таго спосабу, якім яны вывучалі сабраныя дадзеныя, а таксама шляхоў, якімі апошнія былі здабытыя" 16 . У "Арганаўтах Заходняга Пацыфіку" (1922) - першай прэзентацыі функцыянальнага метаду ў ант рапалогіі - Б. Маліноўскі апісаў уласны "ц ярністы шлях этнографа", працэс ат рымання і апрацоўкі палявых матэрыялаў "ад моманту, калі [даследчык] робіць першыя крокі па зямлі тубыльцаў, першыя намаганні дзеля навязвання з імі кантакт у, аж да часу, калі ён напіша астатнюю версію вынікаў даследаванняў" 17 . Для яго вучняў і паслядоўнікаў такі метадалагічны падыход стаў абавязковым. Ім карыстаўся таксама і Ю. Абрэмбскі.
  Інфармацыю аб даследчыцкіх метадах Абрэмбскага, якія той прымяняў на Па лессі, можна атрымаць перш за ўсё з прыведзеных у яго працах фрагментаў палявых матэрыялаў, а таксама з інтэрв'ю, пратаколаў назіранняў, канспектаў, даследчыцкіх інструкцый, анкет і апытальнікаў. Навуковец выкарыстоўваў большасць элементаў праверанага раней у Македоніі палявога метаду Маліноўскага. Перш за ўсё гэта назіранне і "ўключанае назіранне", а таксама інтэрв'ю рознай ступені фармалізацыі (ад анкеты да нефармальнай размовы). Выказваннi суразмоўцаў даследчык запісваў адразу на той мове, на якой яны распавядалі. Запісы гэтых размоў (з указаннем фанетычных асаблівасцей), якія займаюць у яго палявых блакнотах некалькі соцень старонак, сёння з'яўляюцца надзвычай каштоўным дакументам. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў таксама другасныя крыніцы інфармацыі: аналізаваў статыстычныя дадзеныя, афіцыйныя матэрыялы і дакументы асабістага характару (аўтабіяграфіі, лісты). Некаторых сваіх с уразмоўцаў Абрэмбскі заахвочваў да напісання аўтабіяграфіі. Некалькі такіх тэкстаў, між іншым, з в. Альманы Столінскага павета за хавалася ў яго навуковай спадчыне.
  У архівах можна таксама знайсці скарочаныя рукапісныя нататкі, якія распавядаюць explicite аб метадах , якія прымяняў Абрэмбскі. У канспекце справаздачы за першы год даследаванняў чытаем: "Метадычна: палявыя даследаванні; інтымны кантакт; арыентацыя ў праблеме; адсутнасць фармальнасці ў даследаваннях ; назіранні - не паказанні" 18. У іншым месцы знаходзім: "Пазіцыя даследчыка: пасярэдзіне паміж чужым і сваім: назіральнік, які ўдзельнічае", а таксама: "Цяжкасць даследаванняў на Палессі: нястача пісьмовых заяваў, шырокіх выказванняў etc., перад усім назіранне" 19 .
  На сляды даследчыцкай самасвядомасці Абрэмбскага можна натрапіць перш за ўсё ў працах, якія ён не скончыў, у першых версіях тэкстаў, закрэсленых пазней варыянтах, а таксама ў нешматлікіх захаваных лістах, дзе даследчык змяшчаў розныя кароткія нататкі пра свае даследчыцкія перыпетыі ў полі, пра верыфікацыю пачатковых гіпотэз, пра кантакты з суразмоўцамі. У
  святле гэтых дадзеных Абрэмбскі выступае не толькі як даследчык, свядомы ўласнай дзейнасці і метадалагічна крытычны, але таксама як недагматычны, самакрытычны, гiбкi і ўражлівы чалавек. Аднак гэтая інфармацыя не трапіла ў друк (у адрозненне ад т рабрыянцкі х манаграфій Маліноўскага). У 1930-я гг. Абрэмбскі апублікаваў толькі чатыры артыкулы, якія абапіраліся на вынікі даследаванняў на Палессі 20. Адказнасць за гэта ляжыць хутчэй на тагачасных польскіх рэдакцыйных звычаях, чым аўтацэнзуры Абрэмбскага.
  У характарыстыцы даследчыцкага метаду Юзафа Абрэмбскага абавязкова трэба адзначыць яго падыход апастэрыёры да рэчаіснасці. Ён не распачынаў палескую экспедыцыю, маючы гатовую версію. Ён прыходзіў з пытаннямі, а палявыя даследаванні прымушалі да новых фармулёвак, верыфікацыі гіпотэз і іншых адказаў. У яго рукапісных нататках да тэмы "Этнічная праблема Палесся" знаходзіцца важны фрагмент - пачатак пэўнага паведамлення ( рэферата? артыкула?) за першы год даследаванняў. Яго варта працытаваць in extenso:
  "Даследаванні былі распачатыя без адпаведнага ведання рэгіёну толькі з суб'ектыўным стаўленнем, без прынятага i ad hoc апрацаванага метаду, але са свядомасцю, што гэты метад павінен быць знойдзены, і што ён будзе вызначаны рэчаіснасцю Палесся. Першае апытанне, якое праводзілася ў цэнтральнай частцы Лунінецкага павет у і яго паўночнай акраіне, не прынесла вынікаў па прычынах, якія стануць зразумелымі кожнаму пасля знаёмства з выпрацоўкай і станаўленнем гэтага метаду [...] Толькі другое апытанне ў паўночнай частцы Кобрынскага павету дало звесткі, якія дазволілі праводзіць дэталёвыя назіранні і выпрацаваць накірункі для аналізу этнічнасці ўсяго Палесся [...] Апытанне насельніцтва паказала, што ў яго найбольш актыўнай частцы нацыянальная свядомасць з'яўляецца адносна крышталізаванай. Элементы гэтай свядомасці, яе змест. З улікам праблемаў этнічнай геаграфіі мая галоўная цікавасць сканцэнтравалася на аналізе мясцовых канцэпцый нацыянальнай тэрыторыі. Распытванне прывяло да наступных адкрыццяў..." [тэкст абрываецца]" 21
  Абрэмбскі разважаў над уласным навуковым метадам у катэгорыях адкрыцця даследаванай рэчаіснасці, зразумення яе істоты, да якой немагчыма дайсці выключна вонкавым і апрыёрным падыходам. "Працу этнографа нельга звесці толькі да механічнай рэгістрацыі голых фактаў, - пісаў ён у 1936 г. у рэцэнзіі на кнігу Маліноўскага "Coral gardens and their magic." - Яна складаецца з вывучэння фактаў невідавочных, на якія ўплываюць адносіны і культ урныя каштоўнасці членаў даследаванага соцыума, што праяўляюцца ў дзейнасці і дзеяннях, рэалізаваных у групе, і якія арганізуюцца - вакол пэўных фундаментальных мэтаў і заданняў - у розныя культурныя інстытуцыі" 22. Так
  ён фармуляваў сваю прынцыповую даследчыцкую дырэктыву, якая адпавядала сутнасцi функцыянальнага падыходу.
  Падчас па лявых экспедыцый Абрэмбскі канцэнтраваўся на назіранні і мінімальна фармалізаваў даследаванні. З яго палявых нататак вынікае, што ён не столькі "распытваў" сваіх суразмоўцаў, колькі размаўляў з імі. Прычым не толькі на тэмы, адлюст раваныя ў папярэдне прыгатаваных апытальніках. Ён падзяляў упэўненасць Маліноўскага, што "асноўнай умовай рэа лізацыі эфектыўных палявых даследаванняў [з'яўляюцца] сапраўды блізкія кантакты з тубыльцамі" 23. Вядома , што ён выпрацоўваў сабе вельмі добрыя ўзаемаадносіны з насельніцтвам даследаваных вёсак.
  У палявых блакнотах Абрэмбскага няма ні непасрэдных, ні ўскосных інфармацый, якія б сведчылі пра недавер яго с уразмоўцаў. Наадварот, сотні старонак запісаных размоў, зместавая і эмацыянальная напоўненасць якіх значна перавышае ўзровень стандартных палявых запісаў па зборы інфармацыі, сведчаць пра вельмі добры кантакт даследчыка са сваімі суразмоўцамі і іх давер.
  Мне вядома толькі адно апісанне паводзінаў Юзафа Абрэмбскага падчас кантакту з "тубыльцамі". Гэта ўспамін балгарскага этнографа Хрысты Вакарэльскага (Christo Vakarelski), які працаваў разам з Абрэмбскім яшчэ ў якасці студэнта падчас даследаванняў у Балгарыі ў 1928 г.: "Я заўважыў, як [Абрэмбскі] стараўся пранікнуць у псіхіку свайго інфарматара нават тады, калі справа тычылася рэчаў зусім банальных. Пры гэтым ён карыстаўся цэлым арсеналам нябачна пастаўленых пытанняў хто, калі, як, дзе, чаму і г.д., часта складанымі пытаннямі, напрыклад, чаму там, чаму так і г.д. Адначасна ён не дакучаў свайму с уразмоўцы, захоўваючыся ў натуральны спосаб, так, як звычайны, цікаўны інфармацыі чалавек. Праніклівасць даследчыка праяўлялася між іншым у тым, што ён ведаў, да якога моманту могуць быць карыснымі звесткі дадзенага інфарматара і мог без якой-небудзь дэманстрацыі перарваць працэс даследавання пасля таго, як разумеў, што веды суразмоўцы вычарпаныя" 24.
  Чытаючы "Архаічнае Палессе" і палявыя блакноты з Альманаў, можна адчуць павагу і цяпло Абрэмбскага ў адносінах да Монюка, яго найважнейшага суразмоўцы ў гэтай вёсцы. Ігнат Хойка, якога Абрэмбскі заа хвоціў напісаць аўтабіяграфію, увасабляў дух таго адыходзячага ў мінулае Палесся, якое захапляла вучонага аксіялагічнай злітнасцю, эканамічнай эфектыўнасцю і сацыяльнай гарманічнасцю, нягледзячы на надзвычай цяжкія вонкавыя ўмовы, у якіх людзям Палесся здарылася жыць.
  Іншым сведчаннем адносінаў паміж даследчыкамі і "даследаванымі" з'яўляюцца два лісты ад хлопцаў са Свеніцы (Лунінецкі павет), датаваныя 30 ліпеня і 30 жніўня 1934 г. Яны былі напісаныя да Юзафа Абрэмбскага і яго супрацоўніка Рамана Храміньскага (Roman Chrominski) падчас экспедыцыі ў Лунінецкім павеце 26 : "Да Вельможных Панаў! Шлём ушанаванне, бо В. Паны не забываюць пра нас, і мы вельмі задаволеныя гэтым. Паклон ад Стэфана Стшэльца (Stefan Strzelec) і Уладзіміра Курыловіча (Wlodzimierz Kurylowicz) музыканта і ад Мікалая Буйкевіча (Mikolaj Bujkiewicz), вучня, які чытаў пытанні. Пасылаем Вам Панове вясёлае прывітанне ў Вашым жыцці. Просім прабачэння ў Паноў, што не пісалі доўга ліста па прычыне таго, што не было нас дома". І другі ліст: "Шаноўнае Панства. Шлём Панам прывітанне і просім Паноў, каб прысла лі нам кнігу, у якой можна будзе знайсці штосьці добрага. А менавіта хочам зрабіць прадстаўленне, але, на жаль, няма дзе купіць кнігі. Прашу Паноў, каб прыслалі мне фотакарткі. Прашу як хутчэй адпісаць. Свенціца. А. Курыловіч" 27.
  Невядома, ці дайшлі да хлопцаў са Свенціцы кніжка і фотаздымкі. Затое вядома пра іншы дастаткова інтэнсіўны абмен карэспандэнцыяй і пасылкамі, які Абрэмбскі вёў з адным з жыхароў в. Гарадзішча (гміна Нядзведзіца) Баранавіцкага павета. Гэта быў Міхал Зяневіч (Michal Zieniewicz), звязаны з ППС і з беларускім рухам, дзеяч Кола вясковай моладзі (Kola Mlodziezy Wiejskiej), аўтар дзённіка ў некалькі соцень старонак, які быў перададзены Абрэмбскаму ў Інстыт ут даследаванняў нацыянальных спраў (Instytut Badan Spraw Narodowosciowych).
  На жаль, дзённіка ў арх іўных матэрыяла х Абрэмбскага няма, за хаваліся толькі 12 старонак тэксту Зяневіча "Baradzba z sekciarstwam i losy pamiorszych na naszym tereni" (напісанага па-беларуску лацінкай) з 1937 г. і два яго лісты да Абрэмбскага з 1936 г. (па-польску), а таксама запісаны рукою Абрэмбскага канспект першых 120 старонак "Дзённіка беларуса" (Pamietnik Bialorusina),
  з якога між іншым можна зрабіць выснову, што дзённік Зяневіча меў уласна такі тытул. Захаваўся таксама сшытак памерам у 100 старонак з нататкамі Зяневіча, пісанымі па-беларуску лацінкай у турме, дзе ён сядзеў у 1932 г. Міхал Зяневіч (нар. каля 1902), як можна судзіць з гэтых дакументаў, быў чалавекам моцнай асабовасці, вельмі інтэлігентным, добрым назіральнікам. Думаю, што для Абрэмбскага, які ў другой палове 1930-х гг. вёў даследаванні вясковай моладзі і яе эмансiпацыйных імкненняў, Зяневіч мог адыграць ролю важнага інфарматара-супрацоўніка.
  "Шаноўны пан прафесар, - пісаў ён 5 чэрвеня 1936 г. - як вядома Пану як Пан быў у нас дамовіліся мы пісаць для Пана дзённік нашай ваколіцы з жыцц я нашага цёмнага селяніна якога на кожным кроку хто толькі хоча кожны скубе. Вось распачаў гэтае Пана заданне спаўняць і спяшаюся зараз дакончыць гэта ўсё, хоць сапраўды гэта ц яжка скончыць бо практычна кожны дзень ёсць новыя падзеі жыцця нашага люду, але больш менш збліжаюся да канца вось адаслаў вам ужо да 679 старонкі яшчэ 40 старонак што разам складае 719 старонак. Зараз сяджу цэлымі днямі і пішу..." "Дзённік я не кідаю, - прац ягваў М. Зяневіч 28 кастрычніка 1936 г. - Пішу кожны дзень працяг і ў дзень прыезду ў Варшаву сам перадам усё што будзе напісана" 28.
  Вышэй я напісала, што Абрэмбскі быў заўсёды на баку людзей, якіх вывучаў. Яго працы - плён першых на Палессі этнасацыялагічных даследаванняў і першых свядома i паслядоўна суб'ектна накіраваных - ствараюць вобраз Палесся, cфармiраваны з дзвух перспектыў: перспектывы даследчыка, які імкнецца да аб'ектыўнасці і сінтэзу, і с уб'ектыўнасці жыхароў даследаванага краю. Ніхто да Абрэмбскага і, можа, ніхто пасля яго не выкарыстоўваў і не экспанаваў у такой ступені голас палескага селяніна, прадстаўляючы тым самым пункт бачання і рацыю чалавека, які сам іх прадставіць не мог. Яго гуманістычная пазіцыя грунтавалася на метадалагічных прынцыпах. Ад Фларыяна Знанецкага ён успрыняў канцэпцыю гуманістычнага фактара, г.зн. дырэктывы даследчыку, каб ён "улічваў асабістае пачуццё і ўспрыманне людзей, якіх вывучае" 29. Такая пазіцыя даследчыка была для Ю. Абрэмбскага як антраполага нат уральнай. Якраз яго настаўнік Браніслаў Маліноўскі сфармуляваў "канчатковую мэт у этнографа" як неабходнасць "зразумець пункт бачання тубыльца, яго адносіны да жыцця, яго погляды на свет" 30. Аднак думаю, што ў выпадку Абрэмбскага гэтая пазіцыя не была выключна інтэлектуальнай, вынікаючай толькі з прынятай даследчыцкай парадыгмы. Яна была неад'емнай ад яго поглядаў і рысаў асабовасці.
  Сям'я Абрэмбскіх, якая належала да постшляхецкай інтэлігенцыі і ідэнтыфікавалася з інтэлігенцкім этасам, трымалася на дыстанцыі ад польскага
  этнацэнт рызму і класавай высакамернасці. Яна была настроена дэмакратычна і крытычна ў адносінах да польскага каталіцызму. Абрэмбскі, яго маці і сёст ры былі агностыкамі. Яны функцыянiравалі ў атачэнні секулярызаванай левай інтэлігенцыі, для якой маральнымі і інтэлектуальнымі аўтарытэтамі былі такія постаці, як Людвік Кшывіцкі (Ludwik Krzywicki), Стэфанія Сэмпалоўска (Stefania Sempolowska) ці Станіслаў Стэмпоўскі (Stanislaw Stempowski).
  Фелікс Грос (Feliks Gross), які сябраваў з Юзафам з часоў вучобы ў Ягелонскім універсітэце, апісаў яго ў размове са мной чалавекам, які па ходзіў "з ліберальнай інтэлігенцыі, лепшага боку Польшчы" 31 . Гэта быў "чалавек светлы, прагрэсіўны, з ліберальнымі перакананнямі, вольны ад нацыяналізму [...] Ён быў добрым вучоным і чалавекам, што выклікаў да сябе сімпатыю" 32. Грос запомніў Абрэмбскага як чалавека з вялікім асабістым абаяннем, які "ветліва маўчыць і слухае, як індзейцы з Раўнінаў".
  Сын Юзафа Абрэмбскага Стэфан распавядаў, што бацьку вельмі любілі людзі, што ён выклікаў да сябе сімпатыю і карыстаўся вялікім поспехам у сяброўскіх кампаніях. Адначасова ён быў непасрэдным і шчырым, не казаў людзям толькі тое, што яны жадалі чуць. Казаў, што думаў. Таксама вядомая была яго сціпласць. Ён ніколі не высоўваўся на першы план. Меў моцнае пачуццё годнасці і гонару. Палітычныя сімпатыі, незалежна ад краіны пражывання, заўсёды меў левыя, не рабіў розніцы паміж людзьмі з-за іх нацыянальнасці, веравызнання ці колеру скуры. Дом Абрэмбскіх быў адкрыты, дэмакратычны і без забабонаў 33.
  Варта далучыць яшчэ адну характарыстыку асабовасці Абрэмбскага. Гэта важнае сведчанне, бо па ходзіць ад яго маці. У адным з лістоў, пісаных да сына ў 1950-я гг., яна згадвала эпізоды з яго дзяцінства. "Ты быў здольны і працавіты, але аднойчы я была вымушана пасярод года змяніць школу. Было табе тады 8 гадоў [...] Аднойчы, калі ўжо прайшло паўгода навучання, ты сказаў, што ў школу больш не пойдзеш, таму што настаўнік ц ягаў твайго калегу за вушы, нават не сказаўшы пра яго віну. Да такой школы ты хадзіць не будзеш. І тлумачэнні, што гэта ж не цябе, а твайго калегу, не дапамаглі, ты не пайшоў. [...] Я змяніла школу на іншую, потым аказалася, што на лепшую, але там ты меў с утыкненне ўжо з ксяндзом. У той час ты быў харцэрам, і ў нядзелю раніцай быў на экскурсіі замест касцёла. Ксёндз на першым сваім уроку патрабаваў пісьмовага сведчання, што ты сапраўды быў на экскурсіі. На тваё пытанне ад каго, ад маці ці ад кіраўніка дружыны, назваў цябе дурнем. Гэта здарылася ў класе на вачах калегаў, і ты абурыўся, сказаў, што ксёндз не мае права так казаць, пагражаў, што пойдзеш да дырэктара і не застанешся на яго ўроку. Выйшаў вялікі скандал. Дырэктар нават прызнаў тваё пытанне цалкам
  лагічным, а словы ксяндза за неўласцівыя, але ты пакінуў урок - трэба будзе прасіць прабачэння - інакш будзеш выключаны са школы [...] Ты меў тады 10 гадоў" 34 .
  Як бачым, акрамя "прыроджанай знаёмасці радзімых старонак" і "асабістага досведу ў зносіна х з сялянскімі землякамі", Абрэмбскі меў пачуцце годнасці і справядлівасці, якое ператваралася ў павагу да іншых людзей, у тым лiку да "простых" - македонскіх горцаў і па лескіх мужыкоў, а пазней чарнаскурых патомкаў нявольнікаў на Ямайцы. Па маiм перакананнi, дзякуючы свайму стаўленню да суб'ектаў даследавання, якое грунтавалася на павазе, імкненні зразумець і эмпатыі, ён здолеў дасягнуць такога глыбокага і пранікнёнага разумення культурнай і сацыяльнай абумоўленасці палескай рэчаіснасці, якім напоўнены яго працы.
  Абрэмбскі вельмі крытычна ацэньваў палітыку ўлад ІІ Рэчы Паспалітай на ўс ходніх землях. Улады ўспрымалі праваслаўнае насельніцтва як аб'ект палітыкі і імкнуліся да яго нацыянальнай асіміляцыі. Сваю ацэнку ён адназначна прадставіў у кніжцы "Панская школа і мужыцкія дзеці" ("Panska szkola i muzyckie dzieci", 1945) 35 , якая з'яўляецца манаграфічным даследаваннем інстытута польскай школы, працуючай у "рускай вёсцы", а дакладней даследаваннем яе няўдалай "цывілізацыйнай місіі". Абрэмбскі апісаў аналагічнае каланіяльнай сітуацыі сутыкненне двух этнічна чужых культ ур і сацыяльных класаў, прааналізаваў канфлікт традыцыйных вартасцей "рускага мужыка" з каштоўнасцямі, якія навязвала сістэма польскай адукацыі, што прадстаўляла элітарную нацыянальную культуру. Гэтая праца, якая, дарэчы, упісалася ў тагачасныя польскія сацыялагічныя даследаванні адукацыі і аванс у вясковай моладзі, а шырэй, у сацыялогію нацыі, была напісана з выразным публіцыстычным запалам і адназначна скіравана супраць польскага нацыяналізму, польскага міфу "крэсаў" і палітыкі паланізацыі нацыянальных меншасцей.
  У якасці сродку вырашэння палеска-польскіх канфліктаў Абрэмбскі называў палітыку дзяржаўнай асіміляцыі палескіх сялян і пераўтварэння іх у "грамадзян". "[Н]е магчыма абапірацца на грамадзяніна, які не з'яўляецца грамадзянінам, - пісаў ён. - Прынамсі, гэта не можа быць сістэма, яка я з грамадзяніна [робіць] адміністратыўны прыдатак, штосьці накшталт грамадзянскага робата, на якім ляжаць усе абавязкі і якому адмоўлена ва ўсіх прывілеях [...] Крытычны знаўца вясковых адносінаў савецкай правінцыі Панфёраў 36 на з'ездзе савецкіх пісьменнікаў адзначыў: "Селянін настолькі пакорны, што калі б улада прыказала яму ўпасці на калені і паўзці 100 км, селянін упаў бы і поўз". Калі б падобная заява стала магчымай у адносінах
  да палескага селяніна - мяркую, што была бы яна раўназначна з прызнаннем поўнага банкроцтва нашай цывілізацыйнай місіі ў гэтым краі. [...] Ёсць падставы сцвярджаць, што мы знаходзімся ўсё бліжэй да гэтага стану рэчаў [...] Гётэўскае leben und leben lassen 37 павінна стаць на Палессі больш, чым дзе-небудзь, гуманітарным, сацыяльным і палітычным імператывам прыўладнай групы, кожнага палітычнага рэжыму, які імкнецца зрабіць унёсак у [пабудову] палескай цывілізацыі" 38.
  Прапановы, якія вынікалі з навуковага ана лізу і дыягназу Юзафа Абрэмбскага, не мелі магчымасці быць рэалізаванымі на практыцы, падобна як выпрацаваная ім наватарска я мадэль этнасацыялагічных даследаванняў не знайшла непасрэдных паслядоўнікаў. Аднак гэта не азначае, што яго праца перастала быць важнай і актуальнай. Яна з'яўляецца вельмі цікавым звяном у гісторыі польскіх грамадскіх навук; асабліва цікавым якраз таму, што засталася няскончанай, незавершанай і, значыць, адкрытай для дыялогу з с учасным даследчыкам. Абрэмбскі як навуковец пры жыцці не атрымаў прызнання. Відавочна, каб зразумець навуковую біяграфію гэтага даследчыка, нельга адмовіцца ад пазнання яго як чалавека.